-4

i

..

i

,y

fi

fi

»

à

rA

mmm

ri

A

9

%

\J ^

v \>V

R

I

i

%

i

7

PI

ni

/

I

1

M

i

W

Ü

Efid

Prosper Jan Żmijewski KRAKÓW

pp

,

/>

»

$a

«

r

\

i

\

fA

Va

f.

fi

iT

ä

Y/à

k

%

Ö59

k

KtZ

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

s

k

m

)

F>

i

tv

I^S

IM

7/

<

m

Yj

■rm

U

e

i«

!

%

►

ai

fia

Ya

ïat/M,

>n

Wû

w

Ł

30£

fÀ

TA

U

h

",

%

VL

»

I

Lv

R

s

i

r:

VL

.

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

nun

WIELKA

DU

uni

JMli

jll U1 liLUI

ILUSTROWANA.

joerg Jan

tp Gotfpja

iKo+a

WARSZAWA.

Drukarnia Aleksandra Tadeusza Jezierskiego

Ulica Nowy Świat Nr 47.

1903.

«

O

V

i

%

'f-

y

f BIBLIOTEKA [ GŁÓWNA "J

'f-

«5

I

Iii U. 380

Æ03B0JIEH0 I],EH3yP0I0.

BapmaBa. — 18 AßrycTa 1903 ro^a.

Akc

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

WIELKA

ILUSTROWANA.

><BXXE>0

WARSZAWA

Drukarnia Aleksandra Tadeusza Jezierskiego

Ulica Nowy Świat Nr 47.

1903.

0£ià . . ;

SS

g *    ' ' ■    -

/%

'H- 'ïxté'bS 1/

J1,03B0JIEH0 UEH3YP0K).

Bapmaßa. — 27 Jl^eKaôpa 1903 ro^a.

J.

Dr J. P.

Z. T-ski.

Joerg Jan Krystyan Gotfryd (* w Pre-delu pod Zeitz dnia 24 grudnia r. 1779 — f w Lipsku d. 20 września r. 1856), lekarz bardzo zasłużony w dziedzinie położnictwa. W r. 1800 przybył do Lipska w celu zajęcia się naukami przyrodniczemi, niebawem wszakże przeszedł do wydziału lekarskiego i już bardzo wcześnie zajął się położnictwem. Będąc jeszcze studentem, otrzymał w r. 1802 posadę pomocnika akusze-ra miejskiego, dra Menza; w roku następnym spędził sześć miesięcy w Wiedniu na doskonaleniu się w sztuce położniczej. Po powrocie do Lipska, w r. 1804, uzyskał dyplom doktorski z filozofii, w roku zaś następnym, osiągnąwszy godność doktora medycyny i chirurgii, został docentem (Magister legens) położnictwa uniwersytetu lipskiego. W r. 1810 mianowano go profesorem zwyczajnym oraz zarządzającym zakładem położniczym i szkołą akuszerek; stanowiska te zajmował do śmierci.— J., przeciwnik stanowczy modnego za czasów jego stosowania narzędzi dla przyśpieszenia porodu, niemało przyczynił się do rozwoju pomyślnego położnictwa w Niemczech, zarówno na katedrze i w klinice jako też i dziełami swemi. Pisywał bardzo wiele i o przedmiotach najrozmaitszych, nawet i nie-lekarskich; tu przytoczymy wszakże tylko prace jego odnoszące się do położnictwa, jak oto: „lieber das Gebärorgan des Menschen und der Säu-gethiere im schwängern und nicht-schwangern Zustande” (Lipsk 1808, in fol.), „Ueber das physiologische und pathologische Leben des Weibes” (tamże 1807, wyd. 5-e tamże 1835, 2 tomy), „Die Zeugung des Menschen und der Thiere etc.” (tamże 1815, z 10 tabl., in fol.) i „Die Geburt als gesundheitsgemässer Entwicklungsakt” (tamże 1854).—Por. „Allgem. Deutsche Biographie” (t. XIV str. 527) i H. Haesera „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, t. II str. 1015).

Joergensen Adolf Detlef, historyk duński (* w Graasteu [Szlezwig] 1840 r. — f w Kopenhadze d. 5 października 1898 r.). Przybywszy w czasie wojny szlezwicko-holsztyńskiej do Kopenhagi, osiadł tam na stałe i wstąpił w roku 1869 jako urzędnik do archiwum państwowego, którego dyrektorem mianowany został r. 1883. Na stanowisku tern rozwinął wielce pożyteczną działalność na korzyść powierzonej jego pieczy instytucyi, przeprowadzając jej reorganizacyę i wydając katalogi rękopisów. Z jego inicyaty-wy powstały trzy pierwsze archiwa prowincyo-nalne w Danii r. 1889. Jako historyk pracował J. zrazu w zakresie dziejów średniowiecznych; jego Studya nad historyą Północy w Wiekach Średnich i Dzieje rozkrzewienia chrze-ściaństwa w krajach skandynawskich cieszą się zasłużonem uznaniem w kołach fachowych. Następnie przerzucił się J. do czasów najnowszych, kreśląc z powodzeniem dzieje ojczystego Szlezwigu w Czterdziestu opowiadaniach z hi-storyi rodzinnej. W Historyi Danii dał obraz wypadków i kolei, jakie kraj ten przechodził od r. 1814 do 1852. J. ogłosił poza tem wiele ważnych przyczynków do historyi duńskiej, prze-dewszystkiein zaś biografie jej najzasłużeńszych synów, jak np. archeologa Zoegi, anatoma i geologa Steno, psalmisty Brorsona, poety Ewalda i męża stanu Griffenfeldena. Pośród historyków duńskich zajmuje J. wybitue miejsce tak przez liczbę jak również i jakość swych dzieł, pisanych językiem przystępnym, stylem jędrnym i obrazowym. Niemałą popularność zyskał sobie przez swój patryotyzm i bezustanną walkę w o-bronie Duńczyków, uciskanych w Szlezwigu przez rządy pruskie.

Joest Jan (wymawiaj Jöst), malarz flamandzki, twórca ołtarza w kościele św. Mikołaja w Kalkar z lat 1505 — 1508, przedstawia-

jącego 20 obrazów z Pisma świętego, ważnego pomnika dolnoreńskiego malarstwa. J., o którego osobie nic niewiadomo, znajdował się pod wpływem Memlinga i renesansu włoskie-

Sprachen von Celebes” (Berlin 1888); „Um Afrika” (Kolonia 1885); „Tättowieren, Narbenzeichnen u. Körperbemalen” (Berlin 1887); „Die Mi-nahassa” (Amsterdam 1887); „Die Ausser europäische deutsche Presse” (Kolonia 1888); „Spanische Stiergefechte” (Berlin 1889); „Weltfahrten” (tamże 1895, 3 t.). Wyniki badań gujań-skich są w „Archiv für Ethnographie” (dodatek do tomu piątego, Lejda 1893).

go.

J. Musz.

Joffrin Juliusz Franciszek Aleksander, polityk francuski (* w Troyes 1846 r.— f w Paryżu 1890). Z zawodu mechanik, w młodości zajął się polityką; już w ostatnich latach Cesarstwa znany był jako socyalista wojujący. Podczas wojny z Niemcami służył w gwardyi narodowej; skompromitowany podczas Komuny, musiał uciekać do Anglii, gdzie pozostawał aż do amnestyi w r. 1881. Po powrocie do kraju zasiadał przez kilka lat w Izbie i odznaczył się energicznem zwalczaniem Bulanżyzmu.

Joest Wilhelm, podróżnik niemiecki (* 15 marca 1852 r. w Kolonii nad Renem—f 25 li-stpopada 1897 r. na wyspie australijskiej Santa Cruz); na uniwersytetach w Bonn, Heidelbergu i w Berlinie studyował gieografię, etnologię i językoznawstwo, a następnie własnym kosztem przedsiębrał szereg wielkich podróży. W r 1874 zwiedził Wschód, Egipt i kraje północno-afrykań-skie. W r. 1876 udał się do Ameryki Północnej i Kanady, skąd przez wyspy Antylskie skierował się do Meksyku. Następnie zwiedził całą Amerykę środkową i południową i, po zatrzymaniu się krótkiem w Senegambii, wrócił do kraju.

Jogand-Pagès Gabryel Antoni

znany

pod pseudonimem Léo Tax il, pisarz francuski (* 20 marca 1854 r. w Marsylii), był uczniem jezuitów. Pierwsze wystąpienie swe w literaturze zaznaczył zaciekłą propagandą antyklerykal-ną o charakterze szkalującym; założył nawet księgarnię antyklerykalną i posądzany o wykroczenia przeciwko moralności publicznej, o oszczerstwa i oszustwa literackie, usunięty został z lóż wolnomularskich. W 1885 roku dokonał zmiany frontu: po uroczystem wyrzeczeniu się publicz-nem swych błędów otrzymał absolucyę od papieża i odtąd całkiem poświęcił się redagowaniu pamfletów przeciwko pisarzom wolnomyśl-nym. Do najważniejszych prac J-a zaliczają się: „Les Soutanes grotesques” (1879); „La Chasse aux Corbeaux” (1879); „Les Bêtises sacrées” (1881); „Les Pornographes sacrés, la confession et les confesseurs” (1882); „La Bible amusante” (1882); „L’Empoisonneur Léon XIII” (1883); „Les Maîtresses du pape” (1884); „Vie de Jésus” (1884). W duchu żaś katolickim, po 1885 roku, napisał: „Révélations complètes sur la franc-maçonnerie” (1885, 3 t.); „Confession d’un ex-libre penseur” (1887); „Histoire anecdotique de la troisième République” (1887); „La France maçonnique” (1888); „La Ménagerie républicaine” (1889); „La Corruption fin-de-sièole”.

W 1878 r. przedsięwziął nową podróż: zwiedził Egipt, przeszedł w różnych kierunkach Indye i Cejlon, towarzyszył w 1879 r. wyprawie angielskiej przeciwko Afgańczykom i przepędził czas pewien w Birmie i Siamie. Stąd udał się na Jawę, Borneo, Ceram i Celebes, gdzie badał wulkany i ludy dzikie, i na Sumatrę, gdzie walczył po stronie Hollendrów z powstańcami Aczy-nu. Dalej przez Kambodżę i Hongkong zawitał na wyspy Filipińskie, zwiedził dokładnie Luzon, a potem mieszkał przez czas dłuższy pomiędzy dzikiemi plemionami Formozy. Bawił w Pekinie i stąd zrobił wycieczkę do Mongolii i do Japonii, w której na wyspie Jesso badał Ainów. Po ośmiomiesięcznym pobycie w Japonii wrócił nareszcie przez Władywostok, Mandżuryę, Mongolię i Syberyę w r. 1881 do kraju i jako owoc swych podróży wydał: „Aus Japan nach Deutschland durch Sibirien” (Kolonia 1882). Zapisał się znowu na uniwersytet w Berlinie, gdzie słuchał Adolfa Bastiana, Henryka Kieperta i Vir-chova i w następnym 1883 r. za obronę rozprawy o dyalekcie pewnego plemienia z północnego Celebesu uzyskał doktorat w filozofii. Jeszcze w tymże roku przedsięwziął nową podróż.

Zwiedził Madeirę, przez czas dłuższy przebywał między Burami w Afryce południowej i zamierzał udać się nadto na wschód Afryki; tymczasem zimnica zmusiła go do powrotu do kraju.

Jogin, pokutnicy indyjscy, ob. Dżogi.

Johanit, minerał bardzo rzadki, składu ściśle niezbadanego. Jakościowo jest to wodny siarczan uranu z niewielką zawartością miedzi. Krystalizuje się w układzie jednoskośnym, kształt

Po ożenieniu się w 1885 roku osiadł na stałe w Berlinie i poświęcił się całkiem pracom literackim. Nie wytrzymał atoli długo na jednem miejscu i w 1890 r. udał się w celach etnologicznych do Gujany, w 1892 r. do Egiptu Górnego, w 1897 r. wreszcie na Ocean Spokojny, gdzie na wyspie Santa-Cruz umarł. Podczas wszystkich swych podróży J. gromadził rzeczy- kryształów podobny bardzo do przyrodzonego wiście olbrzymie zbiory, które po powrocie roz- kwaśnego węglanu sodowego „trona”, kryształy dawał muzeom w Berlinie, Dreźnie, Karlsruhe, pozbierane w skupienia nerkowate. Łupliwość Brunświku, Koburgu, Lejdzie i Lizbonie. Znaczna równoległa do płaszczyzny podstawowej. Twar-też była działalność literacka J a; napisał: „Ein dość = 2; ciężar wł. = 3.19. Trawiasto-zieiony.

Besuch beim König von Birma” (Kolonia 1882); W wodzie trudnorozpuszczalny. Występuje w Joa-

„Das Holontato, ein Beitrag zur Kenntniss der himsthal i Johanngeorgenstadt.

z. w.

Johannarä Franciszek August (* w Benu-me r. 1837—f w Londynie 1878). Robotnik w fabryce sztucznych kwiatów, potem subjekt handlowy, brał czynny udział w organizacyi związku międzynarodowego robotników, był członkiem rady jego generalnej w Londynie i założył d. 8 lutego r. 1870 sekcyę tego związku francuską na przedmieściu Saint Denis. Uwięziony za to w Mazas, odzyskał wolność d. 4 września. Po niepomyślnej kandydaturze do zgromadzenia narodowego, wybrany 16 kwietnia r. 1871 z drugiego okręgu paryskiego na członka kommuny, d. 22 b. m. został członkiem ko-missyi spraw zewnętrznych. D. 17 maja delegowano go jako komissarza cywilnego do boku generała La Cecilia. Głosował za ustanowieniem komitetu de Salut public, a po upadku kommuny ratował się ucieczką do Anglii, gdzie w Manchester założył fabrykę gorsetów.

południowej i 28° dług. wschodniej, na pochyłości południowej Witwaters-Range, o sto kim. na południe od Pretoryi.- i 1700 metr. nad p. morza położone. J. jest bardzo ważnym węzłem kolejowym i łączy się bezpośrednio z Kapstad-tem, z Port Elisabeth, z Bathurst, z Lourenęo-Marques i portem Natal. Prócz tego jest punktem wyjścia dwóch linij kolejowych: J.-Krugers-dorp-Klerksdorp i J.-Springe, wiodącej do kopalni węgla. Jest to miasto nawskroś współczesne, ma szerokie, proste ulice, kilka rynków rozległych, okazałą giełdę, piękne gmachy rządowe i społeczne i oświetlenie elektryczne. Wsie sąsiednie, jak oto: Marchalswijk, Doomfontein (najważniejsza), Natalwijk, Jeppeswijk, Fords-burg, Branfontein i Boysenswijk stanowią właściwie przedmieścia J-a. Najważniejsze kopalnie złota, należące do miasta, są: Robinson, Langla-ate Estate, New Primrose, Crown Reef; prócz nich jeszcze 50 mniejszych. W 1893 r. wydobyto z nich złota za 5187206 funt. sterl., co stanowiło % część wszechświatowej produkcyi złota w tym roku. Wzrost miasta był niezwykły, całkiem odmienny od wzrostu wszystkich innych miast Afryki południowej. Założone 20 września 1886 r. wskutek odkrycia wpobliżu kopalni złota, liczyło w niespełna rok, w kwietniu 1887 r., 300 m-ców, w styczniu 1890 r.—26 803 m-ców, a według spisu ludności, dokonanego 15 lipca 1896 r., wraz z przedmieściami (Doomfontein — 4714 m-ców)—102078 m-ców, z której-to liczby na właściwe miasto przypadało 48331 m-ców (34103 mężczyzn i 14228 kobiet). W ogólnej liczbie m-ców J-a było: 50907 białych, 42533 Kafrów, 4807 Indyan i Chińczyków, 952 Malaj-czyków i 2879 mieszańców. Wśród Białych Anglicy liczyli 34020 osób (16 265 z metropolii i 15162 z Kaplandu); 6 205 osób pochodziło z Transwaalu, 3 335 — z Rossyi, 2 262 — z Niemiec, 1 734—z wolnego państwa Oranie i t. d. Biali przeważają w mieście i na przedmieściach,

R.

Johannes Actuarins, ob. Actuarius.

Johannes Afflacius, ob. Afflacius.

Johannes Alexandrinus (wiek Vil po nar.

Dr J. P.

Chr.) należał do ostatnich lekarzów znakomitszych szkoły aleksandryjskiej i był autorem cenionych niegdyś objaśnień do dzieł niektórych Hippokratesa i Galena (ob. te nazw.). Lekarze arabscy, powołujący się często na niego, biorą go nieraz za innego Jana (Johannes Philoponus), który był w w. VI bpem Jakobi-tów (ob.) w Aleksandryi, a pisywał również objaśnienia do dzieł Galena, przełożone później na język arabski i do końca wieku XII cenione bardzo. Arabowie zwą go często Jahja en Nahwi (t. j. Jan gramatyk).—Por. H. Haesera „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 474).

Johannes Anglicns, ob. Gaddesden.

Johannes Philoponus, ob. J o h. Alexandrinus.

Johannes Secundus, ob. Jan Secundus.

Johannes a Tornamira (wiek XIV), lekarz pochodzący z rodziny znakomitej francuskiej. Ży- | Kafrowie w kopalniach. Podczas gdy cudzoziem-cia jego koleje są mało znane; wiadomo tylko, ski żywioł angielski stanowił wśród ogółu m-ców że od r. 1372 do 1378 był lekarzem przybocz- J-a poważną ilość 67$, żywioł miejscowy dochodził nym papieża Grzegorza XI w Awenionie. zaledwie 12°/₀. Przemysł kopalniany jest głów-W r. 1379 otrzymał godność kanclerza uniwer- nem zajęciem mieszkańców J-a. Płeć męska ma sytetu w Montpellier, gdzie działał i nauczał , wielką przewagę w ogólnej liczbie ludności mia-czas pewien; następnie powrócił znów do Awe- J sta: kiedy 79 315 mężczyzn stanowi 78% ogółu, nionu jako lekarz dworu papieskiego. Dzieło jego j 22 763 kobiety tylko 22%» przyczem wśród

p. n. „Introductorium s. Clarificatorium iuvenum super nono ad Almansorem” (Lion 1490 i 1502, Wenecya 1507 i 1512 i częściej jeszcze drukowane, bądź osobno, bądź razem z dziełami pisarzów innych) do 1-szej ćwierci w. XVI należało do najwyżej cenionych podręczników lekarskich. J. a T. umarł na samym początku wieku XV. — Por. „Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte” (T. III str. 402) i H. Haesera „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 712).

Johannesburg, miasto górnicze w Afryce po-

Dr J.P.

Białych jest ich 37%. a wśród Kafrów ledwie 4%. J. nazwać można było miastem młodych ludzi, ponieważ podział ludności pod względem wieku tak się przedstawiał: do lat 15 — 16%, od 15 do 30 lat 63% ponad 30 lat 21%, Pod względem zajęć ludność dzieliła się na trudniących się: przemysłem fabrycznym 42439, przemysłem kopalnianym 12 748, handlem 11989, posługami osobistemi 17176, wolnemi professya-mi 2 868 i rolnictwem 1884 osoby. Znaczna przewaga w mieście żywiołu cudzoziemskie-łudniowej, w Transwaalu, pod 26°10' szerok. go, nieposiadającego praw politycznych, a szcze-

golnie Anglików, odegrała, bezwątpienia, ważną \ Miasto założyli w 1654 r. wypędzeni z Czech rolę w zatargach Angielsko-Burskich, tembar- górnicy protestancy i na cześć ówczesnego ks. dziej, że nawet wśród czarnych robotników za- saskiego, Jana Jerzego I, nazwali J-em. Po wiel-ledwie 754 pochodziło z Transwaalu, a 27478 kim pożarze w 1877 roku miasto w znacznej z kolonij angielskich, 14085 z portugalskich części zostało odbudowane nanowo.— Por. Fran-i 226 z Swasilandu. Tak więc przybysze stano- cke „Gründungsgeschichte von J.” (Schneeberg wili 93% ogółu miejskiego, kiedy obywateli po- 1854). siadających prawa polityczne było 6%. a korzystających ze swych praw politycznych zaledwie 15%.

Johannis albo Janssens Erazm, teolog belgijski (* około 1540—f w Klausenburgu około 1600). Był rektorem kollegium w Antwerpii, ale, stawszy się zwolennikiem reformacyi, wyniósł się do Hollandyi i został rektorem kollegium w Emden. Potem przejął się socynianiz-mem i tułając się z miasta do miasta, udał się nareszcie do Polski, gdzie od czasów Zygm. Augusta Socyanianie bardzo się byli rozmnożyli. W r. 1584 w Krakowie J. wyzwał Unitaryuszów na dysputę publiczną i przeciw szermierzowi ich, Faustynowi Socynowi, bronił swej tezy, że „Chrystus był stworzony z niczego przed wszystkiemi innemi stworzeniami”. Ten rodzaj turnieju teologicznego dwa dni się ciągnął i nabrał wielkiego rozgłosu w Niemczech. Po niejakim czasie J. odwołał swoje twierdzenia i został ministrem sekty Unitaryuszów w Siedmiogrodzie, gdzie przepędził ostatnie lata życia swego, prawie zupełnie zapomniany.

Johannishad — W Czechach — 2 kilometry od stacyi tegoż nazwiska drogi źelaz. łączącej Pragę Czeską z Wrocławiem, w górach Olbrzymich, 615—725 metr. nad poz. morza, na południowym stoku góry Schwarzberg, 1 300 metrów wysokiej. Powietrze czyste, pobudzające, dość wilgotne. J. posiada zdroje cieplic obojętnych (-|- 29°C) i lekkie wody żeleziste (0.029 węglanu żelaza w 1 000 wody), do użytku wewnętrznego i kąpieli. Oprócz tego wydają tu: kąpiele elektryczne, igliwiowe, kefir, żętycę kozią etc. W J-e leczą z pożytkiem: ogólną nerwowość, niedowład i porażenie, osłabienie i mało-krwistość, gościec i podagrę, oraz choroby właściwe kobietom. Pora kąpielowa od 15/V do 15/IX.

Dr J. M.

Johannesen, żeglarze norwescy: 1) Edward Holm (* 1844 roku w Balsfiorden, niedaleko od Tromsö), kapitan statku wielorybniczego, zasłynął swemi śmiałemi podróżami po morzach podbiegunowych północnych. W r. 1869 przepłynął dwukrotnie bez trudności 'morze Karskie, co uważano do owego czasu za rzecz niemożliwą.

n.

W r. 1870 opłynął dookoła całą wyspę Nowaja Zemla, za co został nagrodzony przez Akademię Szwedzką medalem złotym. W r. 1871 udał się w nową podróż na morze Karskie i dotarł aż za uście Obi. W sierpniu 1878 r. pożeglował w tymże kierunku jeszcze dalej i odkrył na północo-wschód od uścia Jeniseju, pod 77°35' sze-rok. północnej i 86° dług. wschodniej, wyspę Ensomheden, czyli Samotną. W r. 1887 pod czas żeglugi swej u póln.-wschodnich brzegów Spitzbergu odkrył również wyspę nieznaną. Sprawozdania z podróży J-a znajdują się w pracach Akademii Szwedzkiej i w „Petermann’s Geogr.

Mitteil.” z lat 1870, 71, 72, 79. — 2) Hans Chrystyan (* 1846 r.), kapitan statku wielorybniczego i śmiały żeglarz po morzach północnych. W r. 1871 dokonał ważnej podróży do brzegów północnych wyspy Nowaja Zemla. W r.

1878 towarzyszył Nordenskióldowi podczas słynnej jego podróży na okręcie „Vega” i na parowcu „Lena” dotarł rzeką Leną do Jakucka. Pożegnawszy Nordenskiölda dnia 27 sierpnia 1878 niedaleko od uścia Leny, przeniknął do delty rzecznej, a gdy ujrzał drogę wolną od lodów, popłynął śmiało w górę tej olbrzymiej rzeki i dnia

Johannisberg: 1) j. albo Johannesberg, wieś w pruskiej prowincyi Heskiej, regencyi Kasselskiej, okręgu Fuldajskim, na wschód od Nauheimu, z ruinami kościoła zbudowanego podobno w 724 roku przez Winfrieda; liczy 179 m-ców. Tutaj dnia 30 sierpnia 1762 r. Francuzi pod dowództwem marszałka d’Estrées odnieśli zwycięstwo nad armią ks. brunświckiego. — 2) J., starodawny Bischofsberg, wieś kościelna w pruskiej prowincyi Wiesbadeńskiej, okrę-hu Rheingauskim, na północ od Geisenheimu, stacyi kolejowej linii Höchst-Horchheim; ma pocztę, telegraf, katolicki kościół parafialny, zakład leczniczy dla chorych nerwowych, liczne wille, fabryki machin drukarskich i fiszbinów, zakłady stolarskie i (1902) ok. 1500 m-ców. W samej wsi i w jej okolicach znajduje się wiele pięknych zamków i willi, zpośród których wyróżniają się

21 września zarzucił kotwicę w środku Syberyi, Zjazd roczny 2 680 osób. w Jakucku, dokąd nikt przed nim tą drogą się nie dostał. Z Jakucka wysłał do Europy wiadomości o pomyślnych wynikach wyprawy Nordenskiölda.

Johanngeorgenstadt, miasto górnicze w saskiej prowincyi Zwickau, w okręgu Schwarzen-berskim, nad Schwarzwasserem, dopływem Muldy, niedaleko od granicy Czech, 740 metr. nad poz. morza, u podnóża Fastenbergu; stacya kolejowa linii J.-Schwarzenberg; ma sąd, pocztę, telegraf, ewangielicki parafialny kościół gotycki (1872), źródło Schillera (1859), pomnik (1863) ks. Jana Jerzego I, założyciela miasta, wodociągi i (1895) 5 315 m-ców. Olbrzymi wyrób rękawiczek glansowanych (przeważnie dla Ameryki), garbarnie, fabryki kopert do zegarków, szkatułek, cyter i cygar, wyrób mebli artystycznych, malarnie porcelany i kopalnie bizmutu.

choroby właściwe kobietom.

Johannisburg: 1. (po polsku Jańsborg), miasto powiatowe w Prusach Wschodnich w obwodzie Gombińskim, nad Piskiem, dopływem Narwi, niedaleko od jeziora Jańsborskiego, albo raczej Warznieńskiego, około 2 i pół mili od granicy Królestwa Polskiego, pod 53°37' szer. płd. i 39°29' dług. wsch., 122 metry na poz. morza, węzeł kolejowy linij mazurskich: Olsztyn (Allen-stein)-J. i J.-Ełk; ma kościół missyjny katolicki, kościół ewangielicki, synagogę, urzędy powiatowe, pocztę, telegraf, komorę celną, dwa wyższe urzędy leśne, zimową szkołę rolniczą, kasę oszczędności, t-stwo kredytowe, browar, tartak i (1895) 3 373 m-ców, trudniących się spławem drzewa i połowem ryb, głównie węgorzy. Dzięki swemu obronnemu z natury położeniu, J. grał niegdyś ważną rolę w częstych wojnach krzyżackich z Polską i Litwą. W 1344 albo 1345 r. komtur z Balgi założył tu zamek, w którym utrzymywał swojego wójta. Podówczas daleko naokół ani jednej nie było osady w tej okolicy.

Schwarzenstein, Johannisburg, a szczególnie zbudowany na wyniosłej górze (184 metry) wspaniały zamek J., słynny ze swych winnic, produkujących wyborne reńskie wina Johannisberskie. Zamek ten, zbudowany w 1757—59 latach przez Wojciecha z Widendorfu, opata fuldajskiego, na ruinach dawnego (w 1090 r. założonego i w r. 1503 zburzonego) klasztoru benedyktyńskiego, należał niegdyś ze swemi przyległościami do biskupstwa Fuldy; w 1802 r. do Wilhelma (Irańskiego, w 1807 r. podarowany został przez Napoleona marszałkowi Kellermanowi; w 1816 r. cesarz Franciszek dał go w lenno ks. Klemensowi Metternichowi, którego syn posiada go obecnie. Przytykająca do zamku ze wschodniej strony kaplica, poświęcoua w 1130 r., odnowiona w 1717—1730, jest dziś kościołem parafialnym wsi J-u; w kaplicy tej znajduje się grób Nikli Vogta (f 1836 r.), historyka; przed kaplicą zaś stoi pomnik Jana Täufera, wzniesiony 1854 r. Położone na górze zamkowej, na gruncie czerwonawym, winnice, chociaż zajmują zaledwie 15 hekt. obszaru, w latach urodzajnych dają 150000 marek dochodu. Wino pochodzące z winnic wsi J-skiej nie odznacza się takiemi zaletami jak wino z góry zamkowej.—3) Wieś J., przylegająca do miasta Jauernig, w okręgu Freiwaldzkim, na Szląsku Austryackim, rezydencya letnia biskupa wrocławskiego; wpobliżu znajdują się kopalnie ołowiu.

Johannisbrunn na Szląsku austryackim, ³/₄ godziny od stacyi Mladetzko lub Schwansdorf, przez Oderberg, posiada źródła szczawy żelezis-tej (dwuwęglanu żelaza 0.0991 w 1000 wody), używane do picia i do kąpieli. Johannisbrunn leży w dolinie Sudetów, otoczonej lasami, posiada klimat łagodny i wilgotny. Istnieje tu także zakład wodoleczniczy. W J-ie leczą choroby nerwowe, niedokrwistość i błędnicę, oraz

Dr J. M.

Dopiero po ufundowaniu zamku obronnego osiedlili się tutaj pierwsi zapewne rybacy, którzy dali początek późniejszemu miastu. Roku 1366 ks. litewski Kiejstut, powaśniwszy się z Krzyżakami, napadł na J. i zdobył go. R. 1367 kom-tur z Balgi, Ulryk Fricke, nadał pierwszy przywilej osadnikom około zamku skupionym. Roku 1377 mistrz w. krzyżacki, Winrych v. Kniprode, jadąc z Rynu wodą na wojnę z Litwinami, zwiedził zamek tutejszy. Roku 1391 podczas wojny z Polską najwyższy marszałek krzyżacki, Engelard Rabe, bawił w J-u z wielkiem wojskiem. Wyprawiono wspaniałą ucztę na zamku, przy której pierwsze miejsce dano niejakiemu Apelowi Fuchsowi z Frankonii, który obnosił sztandar św. Jerzego. Stąd Krzyżacy udali się potem wodą w głąb’ Mazowsza i zajęli zamek Suraż nad Narwią. Roku 1393 tenże marszałek i wódz krzyżacki, ciągnąc znowu z wojskiem na Litwę, zatrzymywał się w J-u. Na zamku tutejszym siedzieli krzyżaccy dozorcy (Pfleger); utrzymywali składy różnych towarów, które mieszkańcom poblizkich wsi sprzedawali, a zależni byli od komturów w Baldze. Znani są następujący: Jan Kollin (Köllen) 1361, Jan v. Klettenberg 1439, Ulrych v. Ottenberg 1461, Hans v. Helms-stadt 1476, Jerzy v. Kolbitz 1495, Fryderyk Herr zu Heideck 1523. Roku 1450 mistrz w. krzyżacki Ludwik v. Erlichshausen podczas objazdu Mazurów Polskich odbierał dnia 14 sierpnia w J-u hołd od posiadaczy polskich z tej okolicy. Roku 1519, kiedy ostatni mistrz krzyżacki, Albrecht Brandenburski, rozpoczął wojnę z Polską, oddział wojska polskiego zbliżył się pod J. Na samą wieść o tern wódz krzyżacki pierzchnął. R. 1531, po zaprowadzeniu reformacyi na Mazurach, proboszcz Marcin szerzył tu zasady anabaptystów. Roku 1534 przebywał tutaj przez niejaki czas ks. Albrecht, jak również i w 1538 r., kiedy schronił się do J-a przed powietrzem morowem. Tenże książę kazał zamek J-ski wałami i fosami lepiej obwarować. Leżąc przy głównym w owe czasy trakcie z Mazowsza do Prus, do Gdańska, J. prowadził ożywiony handel z Polską, mianowicie rybami. Także zjazdy liczne książąt i szlachty na wielkie łowy często się tu odbywały. R. 1569 ks. Albrecht Fryderyk, jadąc hołd składać Zyg. Augustowi do Lublina, był w J-u. Od 1550 r. był proboszczem J-skim Marcin Glossa, słynny reformator i kaznodzieja luterski, który już od 1524 r. miewał uczone prelekcye o reformacyi w Krakowie. Ks. Albrecht powołał go w 1546 roku z Krakowa do Królewca, a następnie posłał do J-a, aby Mazury Polskie z gruntu i do ostatka zreformował. Roku 1657 Paweł Sapieha z oddziałem swoim oblegał zamek tutejszy bezskutecznie; w tymże roku nawiedziło J. i całe Mazury straszne powietrze morowe. R. 1645 ks. Fryderyk Wilhelm nadał wreszcie m-com oddawna upragnione prawo chełmińskie. Na pierwszego burmistrza obrany został Fryd. Adam Zier-

KnoykL Powie. LLuitr. Ze». 267. T. XXXIII.

niewski, który najwięcej do uzyskania powyższego przywileju się przyczynił. Roku 1682 miasto w większej części zgorzało. R. 1697 odbył się w J-u sławny zjazd króla polskiego, Fryderyka Augusta, z ks. Fryderykiem III, późniejszym królem pruskim. Król polski nadjeżdżał z Pułtuska i stanął na zamku J-skim d. 4 czerwca z wielką świtą; pomiędzy innymi znajdował się w niej bp Jan Chr. Załuski, który to spotkanie dosyć dokładnie opisał. Ks. pruski wyjechał daleko poza miasto powitać króla. Nazajutrz i przez dwa następne dni odbywały się w borach tutejszych wspaniałe Iowy na żubry, łosie, jaźwce i inne zwierzęta. W okresie 1709 —1711 mór sprawił tu takie spustoszenie, że w mieście pozostało przy życiu tylko 15 mężczyzn. Po usunięciu w 1525 r. wójtów krzyżackich na zamku J-skim siedzieli starostowie. R. 1806 zajmowały J. wojska rossyjskie pod dowództwem gener. hr. Osterman-Tołstoja, a w roku następnym stała załoga rossyjska. Potem przechodziły przez J. wojska francuskie przed bitwą pod Pr. Iławą i po niej. R. 1812 na początku czerwca stali w J-u kwaterą Bawarczycy, potem ka-walerya francuska, w końcu piechota i jazda pod gener. Decroix. Pomiędzy 12 grud. 1812 roku i 15 stycznia 1813 r. pierzchały tędy wojska francuskie. D. 15 stycznia 1813 r. przybył tu Dawidów z 3 pułkami kozaków, poprzedzając główną armię Kutuzowa. D. 23 t. m. cesarz Aleksander nadjechał do J-u z Ełku, przyjęty z wyso-kiemi honorami przez mieszczan; 26 stycznia na krótko przed odjazdem cesarza w dalszą drogę do Friedrichshofu przybył w. ks. Konstanty z oddziałem ciężkiej kawaleryi. J. słynie jako miejsce urodzenia Krzysztofa Pizańskiego (* 1722 —f 1790), autora licznych prac o Mazurach Polskich. W 1854 r. wychodziło w J-u pismo polskie „Gospodarz Mazurski’’ (1859—60); „Praw dziwy Ewangielik polski”, a roku 1850 „Kurek Mazurski” — wszystkie nakładem i drukiem Antoniego Gąsiorowskiego. — Por. „Słown. Geograficzny” t. III; dr. Töpen „Geschichte Masurens”; dr. Weiss „Preussen, Littauen und Masuren” (3 t., 1879). — Powiat J-ski zajmuje 1675.79 klm. □ obszaru i graniczy z powiatami: na północ z Łęckim, na wschód z Łęckim, na południe z Królestwem Polskiem i na zachód z Ządzborskim i Szczycieńskim. Ludności liczy powiat (1890) 48 747 głównie Mazurów Polskich, wyznania przeważnie luterańskiego. Część południowo-zachodnią powiatu zajmuje, z małemi wyjątkami, pu szcza Jańsborska, 98 kim. długa i 45—50 kim. szeroka; styka się ona prawie z puszczą Ostrołęcką. Kanał J-ski (1 milę długi, kopany od r. 1845 do 1849) łączy jezioro J-skie, zazwyczaj Warzno zwane, ze Śmiardowem. W ten sposób Wisła łączy się z Preglą za pośrednictwem z jednej strony rzeki Pisz (Pisek), wpadającej do Narwi od prawego brzegu i z tą do Wisły, a z drugiej—rzeki Angramy, która jest właściwie Górną Preglą.— 2. Zamek J. w Aschaffen-burgu, w bawarskim okręgu Nowej Frankonii, wzniesiony 1605—14 r. przez ks. elektora mo-guuckiego, Jana Schweikarda, z czerwonego piaskowca, z bardzo cenną biblioteką.

Johannitius, ob. Honein ben Izhak. Johannot Jan, polityk francuski (* w Genewie 1748 — f w Echichens, w szwajc. kantonie Vaud, 1829 r.). Pochodził z francuskiej rodziny protestanckiej, która, po odwołaniu edyktu nantejskiego, skazana na banicyę, przeniosła się z depart. Ardèche do Szwajcaryi. J. początkowo trudnił się handlem w mieście rodzinnem, w 1787 r. przeniósł się do Alzacyi, gdzie był dyrektorem fabryki perkalików w Wesserling W r. 1789 na czele oddziału ochotników zwalcza gromadki powstańcze w dolinie Saint-Ama-rin. W 1792 r. zostaje prefektem departamentu Wyższego Renu i wchodzi do Konwencyi Narodowej. W procesie Ludwika XVI głosuje za wyrokiem śmierci; jako stały członek komitetu finansów, proponuje wycofanie z obiegu pieniędzy papierowych. Zasiadał również w Radzie Starszych (do 20 maja 1797), mając sobie powierzone kwestye finansowe. Po usunięciu się od życia politycznego założył w Vaucresson (depart. Seiue-et-Oise) fabrykę powroźniczą i był merem gminy tamtejszej od 1799 do 1810 r. Wygnany z Francyi w 1816 r., powrócił do posiadłości swych w Szwaj caryi.

Johannot, rodzina artystów francuskich malarzy i sztycharzy. Protoplastą ich był: 1) Franciszek, malarz, przemysłowiec i litograf, z rodziny francuskiej, osiadłej w Niemczech po odwołaniu edyktu nantejskiego (* około r. 1760 w Offenbach—f 1838 w Mannheimie). J. położył zasługi na polu litografii, jednocześnie z Senefelderem czynił poszukiwania w tym kierunku. Razem z krewnym swoim Karolem André, usiłował on (1806) wprowadzić litografię do Francyi, byli oni pierwszymi, którzy pracowali na tern polu w Paryżu, ale żadnemu z nich nowy ten proceder nie powiódł się. J. pozostawił trzech synów zdolnych artystów, Z nich:

2)    Karol J., sztyoliarz (* 1788 w Offenbach—f 1825 w Paryżu), pozostawił wyborne sztychy robione metodą punktowania, ilustrujące „Amin-tę” Tassa, w wydaniu z 1813 r., a także kopię Rannego trębacza z obrazu Horacego Verneta.—

3)    Alfred J. (* 1800 we Frankfurcie nad Menem—f 1837 w Paryżu) uprawiał rysunek, szty-charstwo i malarstwo. Winiety jego do dzieł Byrona, W. Scotta i Fen. Coopera, a także sztych Sieroty z obrazu Ary SchefFera (1824), dały mu wcześnie rozgłos zasłużony. Od r. 1831 J. uprawiał przeważnie malarstwo; wybitniejsze z obrazów jego są: Życie św. Hipolita (w kościele Matki Boskiej Loretańskiej w Paryżu), Wjazd panny Montpensier do Orleanu podczas Frondy (1833 Luksemburg), Bitwa pod Brattelen (w muzeum wersalskiem), Franciszek Gwizyusz po bi

s. s.

zy.

twie stoczonej w Dreux (1836 w zamku d’Eu).—

4) Tony J. (* 1803 w Offenbach, f 1852 w Paryżu) uprawiał sztycharstwo i malarstwo. Jako sztycharz pracował wspólnie z bratem Alfredem przy ilustrowaniu W. Scotta, F. Coopera, a także oddzielnie ozdobił w winiety dzieła Moliera, Dyabła kulawego, Don Kichota, Manon Lescot, Fausta i inne. Z obrazów jego wymienić należy: Bitwę pod Rosebecque (1839, w Wersalu) i Scenę ofiarowania gobelinów królowej angielskiej przez Ludwika Filipa (1846, w zamku d’Eu).

Johannsdorf Albert, minnezynger niemiecki, z rycerskiego rodu bawarskiego, w okresie 1185—1209 pełnił urząd ministra przy dworach biskupów Pasawskiego i Bamberskiego i brał udział w wyprawie krzyżowej 1190 roku. Jest twórcą pieśni miłosnych, pełnych naturalnego indywidualnego uczucia i fanatycznego nastroju religijnego. Poezye jego są wydrukowane w „Minnesinger” Hagena (tomy I i III, Lipsk 1838) i w „Des Minnesangs Frühling” (przez Lachman-ua i Haupta, wyd. 4-e tamże 1888). Doskonałą charakterystykę poety podaje G. Freytag w pierwszym tomie swych „Bilder aus (1er deutschen Vergangenheit”. — Por. Mülder „Albrecht v. J. Ein Beitrag zur mittelhochdeutschen Metrik” (Lipsk 1894).

Johansson Jan, polityk i pisarz szwedzki (* 1 list. 1840 w Ringshyttan, obw. Nerike); syn cliło pa, mając lat 15 musiał porzucić szkołę, aby pomagać ojcu w gospodarstwie. Po śmierci ojca w r. 1858 dzięki umiejętnemu gospodarowaniu zdobył dość prędko znaczny majątek, który pozwolił ziścić się najmilszemu jego pragnieniu: uzupełnieniu wiadomości naukowych. Jako członek sejmiku prowincyonalnego w Örebro (1869 — 84) i drugiej Izby poselskiej (od 1870), należał do najbieglejszych i najzdolniejszych działaczy stronnictwa wolnego handlu i pozostał mu wiernym nawet wówczas, gdy stare to stronnictwo ludowe rozdwoiło się pod naciskiem dążeń pro-tekcyonistów (w r. 1887). Zjednoczenie się poróżnionych w styczniu 1895 r. przypisywano wpływowi J-a. Tern większe zatem zdziwienie wywołał swem odstępstwem r. 1896. Usiłowania radykalistów, aby go pozyskać dla siebie, spełzły na niczem, zaraz bowiem na początku sessyi parlamentarnej 1897 r. przyłączył się do stronnictwa ludowego na nowo. Dzięki gruntownym swoim wiadomościom należał w ostatniej ćwierci w. XIX do wszystkich niemal najważniejszych komissyj parlamentarnych. Od r. 1892 (a przedtem 1884 — 88) pełnił wymagający wielkiego zaufania urząd pełnomocnika w kantorze długów państwowych. Z pism i broszur, tyczących się niemal wyłącznie prowincyi rodzinnej J-a, zasługują na uwagę: „Om Noraskog, Aldre och uyare anteckningar” (Sztokholm 1875 — 82, 2 tomy) i „Noraskogs Arkivt Berghistoriska samlingar och anteckningar” (tamże 1889—95, dotychczas 3 t.). Nadto wydał: „Försvar och grundskatter” (tamże 1884); „Sakregister till Ri-kets Ständers Protokoll, med bihang för 1809 — 1866” (wraz z P. E. Stenfeltem i A. Printzen* köldem, tamże 1891—93, 2 t.) i „Svenskt Por-trättgalleri, Riksdagen 1896” (z życiorysami, tamże 1896).

Johas, ob. Juhas y.

John Augustyn, malarz miniatur, miedzio-rytnik i medalier drezdeński (* około r. 1600 — f około r, 1678 w Hamburgu). Zatrudniony bywał przez dwory polski i pruski; między inue-mi malował miniaturowy portret króla polskiego, Zygmunta III z rodziną. Nieliczne ryciny jego roboty wymienia Ed. Rastawiecki w „Słowniku rytowników polskich”; treścią ich są allegorye i portrety.

John Fryderyk, rytownik, ur. 24 maja 1769

r. w Malborgu, z rodziny mieszczańskiej; sposobił się początkowo do stanu kupieckiego w Warszawie, gdzie umieszczony był w jednym z domów handlowych przez owdowiałą matkę. W widokach handlowych opuścił Polskę, udając się do Danii, następnie do Anglii, gdzie stan kupiecki ostatecznie porzucił. Pierwszą naukę szty-charstwa zawdzięcza francuskiemu rytownikowi Noir-de-Mange, z którym wykonał ruletkami cztery płyty do portretu doktora Sorbonny. Rozmiłowany w manierze angielskiej punktowania, zwrócił się do mistrza tej miękkiej, niewieściej, przedelikaconej techniki, Francesca Bartolozziego, który już od

r. 1764 bawił w Londynie i zbierał wawrzyny swej modnej maniery. Bartolozzi, zazdrosny o sławę i wziętość, tając się z arkanami swej sztuki i pilnie ukrywając ulepszone przez się narzędzia, cierpko odprawił J-a, pragnącego dalszego wykształcenia. Opuszczony, wraca do kraju, przybywa około r. 1790 do Warszawy i doznaje od króla Stanisława Augusta bardzo przychylnego przyjęcia. Król szczerze zainteresował się młodym talentem, nie krył jednak przed nim swego krytycznego sądu i zwracał otwarcie jego uwagę na braki w jego artystycznem wykształceniu. Pod okiem królewskiem zrobił wtedy J. dwanaście rycin podług Smuglewicza, Lampiego, Gras-siego i innych. W domu księżnej Mikołajowej Radziwiłłowej poznał jej wychowanicę, Barbarę Czerską, i pojął roku 1791 za żonę. Łaknącego dalszego wykształcenia artystę opatrzył Stanisław August pieniędzmi i listami polecającemi i wysłał do Wiednia, gdzie J. pod Fiiggerem ćwiczył się w rysunku. Smutno przeszły artyście pierwsze lata pobytu w stolicy austryackiej w walce o byt i wśród trosk rozlicznych. Większego rozgłosu nabrały jego prace rytownicze za granicą dopiero po wykonaniu rycin do wspaniałego hollender-skiego wydania Messyady Klopstoeka. W r. 1832 przeniósł się J. na stare lata do Marburga w Sty-ryi, gdzie też dokonał swego pracowitego żywota d. 2 września 1843 r. — Gwalbert Pawlikowski wylicza 283 jego ryciny, głównie według

zy-

współczesnych malarzy, lubo zwracał swój rylec i do dawnych mistrzów, dając w graficznem odbiciu obrazy Rafaela, Guida Reniego i Carla Dolcego. Przedmiotem przeważnej liczby dzieł jego były portrety, bądź-to królewskie lub książęce, bądź statystów, uczonych, wojskowych, lub artystów—jednem słowem, cały świat inteligen-cyi ówczesnej chwili, z otoczenia, z którem się stykać miał sposobność. J. starał się wyrobić własną metodę rytowniczą, dbał przedewszyst-kiem o najsubtelniejsze dostrojenie swej maniery punktowania do miękkości i wydelikacenia form we spółczesnych dziełach sztuki i po części udawało mu się osiągać cel zamierzony. Za wzorem Bartolozzego próbował też sił swoich w kolorowych rycinach, jak np. w barwnym portrecie Kościuszki, według Grassiego. Równocześnie ujawnia się w jego rycinach dążność do gra-dacyi siły efektów, do przystosowania maniery do przedmiotu, czy-to celem wydobycia perspektywy, czy też uwydatnienia natury materyału ak-cesoryów lub karnacyi. Tło jego rycin portretowych naśladuje kanwę lub tkaninę, ale, powtarzając się, nuży monotonią. W karnacyi J. dochodzi do niezwykłej delikatności, używa najsubtelniejszych igiełek, punktowania jego zmniejszają się do ledwo przez lupę dostrzegalnej kropki. Mimo cennych zalet maniery bywa w rysunku częstokroć bardzo błędny, co dowodzi, że nie potrafił wybić się na wyżyny sztuki, wolnej od piętna autodydaktyzmu, nie zdobył się nigdy na wywołanie siły i charakterystyki, pozostawszy do końca niewolnikiem swej techniki. — Kompletnego rycin znajduje się w Gabinecie rycin zbiorów Pawlikowskich we Lwowie. Posiada ich znaczniejszą liczbę Towarzystwo przyjaciół nauk w Poznaniu, następnie zbiór p. Władysława Bartynowskiego w Krakowie, tutaj także Muzea książąt Czartoryskich, im. hr. Czapskich i Narodowe mają ich znaczną liczbę.—Literatura: Ed. Rastawiecki „Słownik rytowników polskich”; Julian Kołaczkowski „Słownik ryt. poi. i obcych” (Lwów 1874 r.); Gwalbert Pawlikowski w „Czasopiśmie Biblioteki im. Ossolińskich we Lwowie” (1829); Ambr. Grabowski w „Bibliotece Warsz.” z r. 1858 (tom III, 624); Karol Kozłowski „Życie i dzieła Fryderyka Johna” (Poznań 1888); „Kwartalnik historyczny” (t. II, 225).

John Franciszek, baron, generał austry-acki (* 1815 w Bruck—f 1876 w Wiedniu). Wstąpił do wojska w 1835 r., w 1848 był kapitanem w sztabie Radetzkiego i odznaczył się w bitwie pod Custozzą. Podczas kampanii r. 1859 był szefem sztabu 6-go korpusu armii w Tyrolu południowym; po wojnie został szefem sztabu drugiej armii w królestwie Lombardzko-Wenec-kiem. W wojnie z Prusami i Austryą w 1866 r. był szefem sztabu armii Południowej i wraz z arcyksięciem Albrechtem wywalczył 24 czerwca zwycięstwo pod Custozzą. Po klęskach na północnym teatrze wojny i powołaniu arcyksięcia do kommendy naczelnej J. udał się z nim razem. W październiku 1866 zamianowano go ministrem wojny; zajmował to stanowisko do 1868. W 1874 został szefem sztabu głównego.

John Eugenia, autorka niemiecka (* d. 5 grudnia 1825 w Arnstacie, w Turyngii—f 22 czerwca 1887 r. tamże), pisywała pod pseudonimem E. Marlitt; córka malarza, jako 16-letnia panienka dla swego pięknego głosu wzięta była na wychowanie przez księżnę Schwarzburg-Son-dershausen, której kosztem kształciła się w Instytucie muzycznym w Wiedniu. Po trzyletnich studyach wstąpiła na scenę, atoli wkrótce musiała ją porzucić wskutek choroby uszu. Została wtedy lektorką u księżny, lecz i temu obowiązkowi przy swem kalectwie podołać należycie nie mogła i zamieszkała przy bracie. Pierwszym jej utworem była nowelka „Die zwölf Apostel” wydrukowana w 1865 w „Gartenlaube”. Po niej ukazał się romans „Goldelse” (Lipsk 1866), którym zdobyła sobie stanowisko w literaturze (przekład polski, p. t. „Złota Elżunia” w „Tygod. Illustrow.”), a dalej „Blaubart” (1866); „Das Geheimnis der alten Mamsell” (2 t. 1867) (przekład polski, p. t. „Pamiętnik starej panny”, w „Kłosach”); „Reichsgräfin Gisela” (2 t., 1869); „Heideprinzesschen,, (2 t., 1871); „Die zweite Frau” (1874); „Tm Hause des Kommerzienrats” (2 t., 1877, przekład polski w „Kłosach” z t. r.); „Im Schillingshof” (2 t., 1880); „Amtmanns Magd.” (1881); „Die Frau mit den Karfunkelsteinen” (2 t., 1885). Zaczęty przed śmiercią romans „Das Eulenhaus” ukończyła W. Heimbur-gowa w r. 1888. Utwory Marlittowej są ciekawe i żywo pisane, brak im tylko subtelniejszego artyzmu i głębszej prawdy poetyckiej. Zbiór prac J. ukazał się początkowo w „Gartenlaube”, a następnie w formie książkowej w licznych wydaniach. Zbiorowe ilustrowane wydanie „Gesammelte Romane und Novellen” wyszło w 10 tomach (Lipsk 1888—90).

John Ryszard Edward, kryminalista niemiecki (* 1827 w Kwidzynie—f 1889 w Getyndze). Po odbyciu studyów prawnych w Lipsku i Berlinie i doktoryzowaniu się w Getyndze został w 1856 r. nadzwyczajnym profesorem prawa w uniwersytecie królewieckim, w trzy lata zaś potem zwyczajnym. Jako deputowany Izby pruskiej (1862—67) należał do stronnictwa postępowego, oraz był jednym z założycieli partyi narodowo-liberalnej. W r. 1868 został mianowany profesorem prawa karnego w Kielu, 1869 r. w Getyndze, 1870 radzcą wyższego sądu appellacyjnego w Lubece, w r. 1876 objął znów katedrę w Getyndze. Z cennych prac J-a z zakresu kryminalistyki zasługują na uwagę: „Das Strafrecht in Norddeutschland zur Zeit der Rechtsbücher” (Lipsk 1858); „Die Lehre vom fortgesetzten Verbrechen und von der Verbrechenkonkurrenz” (Berlin 1860); „Ueber die Ne-mede der altdithmarsischen Rechtsquellen” (Kró-

schäften”.

N.

lewiec I860); „Ueber Strafanstalten” (Berlin 1865); „Kritiken strafrechtlicher Entscheidungen des preussischen Obertribunals” (tamże 1866); „Ueber die Todesstrafe” (tamże 1867, 1871); „Entwurf mit Motiven zu einem Strafgesetzbuch für den Norddeutschen Bund” (t-że 1868); „Das Strafrecht in Norddeutschland, Beurteilung des Entwurfs eines Strafgesetzbuchs für den Norddeutschen Bund” (Getynga 1870); „Ueber Ge-schwornengerichte und Schöffengerichte” (Berlin 1872). Wiele rozpraw umieszczał J. w ency-klopedyi prawnej Holtzendorffa; w wydawnictwie Bezolda „Gesetzgebung des Deutschen Reiches” skreślił część o prawie karnem niemieckięm (Erlangen 1884—89).

John Wincenty (* w Czechach r. 1838 — f roku 1900 w Insbruku), ekonomista, piszący po niemiecku, profesor ekonomii i statystyki. Nauki uniwersyteckie pobierał w Pradze, Lipsku, Halli, Berlinie i Bernie; był profesorem statystyki na uniwers. w Czerniowcach, a następnie profesorem prawa administracyjnego i statystyki w Insbruku. Zajmował się historyą i teoryą statystyki, oraz różnemi nowoczesnemi zagadnieniami społecznemi. W formie książkowej ogłosił: „Die Vorschuss- und Kreditvereine in Böh men” (Praga 1870; książkę tę wydało Stowarzyszenie dziejów Niemców w Czechach); „Der Name Statistik” (Bern 1883); „Geschichte der Statistik” (Sztutgard 1884). Rozprawy ekonomiczne ogłaszał w różnych czasopismach specyal-nych i w „Handwörterbuch der Staatswissen-

St. A. K.

John Buli (dosłownie „Jan Byk”), humorystyczne uosobienie typowego Anglika, analogiczne z niemieckiemi „Deutscher Michel” i „Bruder Jonathan”. Przezwiska tego miał użyć po raz pierwszy Swift; inni wyprowadzają je z pam-fletu Johna Arbuthnota p. t. „History of John Bull”, napisanego przeciwko Whigom (1712). W Anglii J. B. jest symbolem energicznego, czynnego charakteru narodowego; za granicą oznacza pewną tężyznę wyspiarską i szorstkość narodu angielskiego w stosunkach społecznych, oraz jego niezdolność i wprost niechęć do przystosowywania się do zwyczajów innych krajów. W karykaturach J. B. występuje jako osoba barczysta, kańcista, zawsze gotowa do walki na boksy, o twarzy zdrowej, rumianej, z pewną siebie, zuchwałą miną, z rudemi włosami, w cylindrze, w czworokątnym surducie o długich połach.—Por. O’Rell „John B. et son île” (1884); Bennet „John B. and his other island” (Londyn 1891).

John of Dyoalp, pseudonim Placyda Jankowskiego (ob.).

Johnit, ob. Turkus.

Johnsdorf Benedykt, kronikarz czeski (f 1503), opat klasztoru augustyanów we Wrocławiu, napisał po łacinie kronikę p. t. „Chroni-con Bohemiae”, w której opowiada wypadki, opierając się przeważnie na pracy Eneasza Syl-wiusza (papieża Piusa II) p. t. „De ortu, regio-ne et gestis Bohemorum”; jednakże współczesne sobie fakty z drugiej połowy XV w. kreśli samodzielnie, przytem szczegółowo i bezstronnie; dzięki temu ta końcowa część jego kroniki, obejmująca wypadki do r. 1490, ma dla historyków bardzo ważne, bo źródłowe, znaczenie.

Johnsen Èozenkrantz, pisarz norweski (* 10 października 1857 r. w Bergen); początkowo trudnił się (od 1872 do 1879) handlem, potem oddał się studyom naukowym i w r. 1883 otrzymał dyplom uniwersytecki. Już od 1881 r. zajmował się publicystyką i pracował w dzienniku „Dagbladet” w Chrystyanii, którego jest obecnie redaktorem. W literaturze pięknej zasłynął J. jako doskonały nowellista. Z prac jego zasługują na uwagę: „Nygifter og andre Fortaellin-ger” (1885); „Kys og andre Noveller” (wyd. 2 e 1889); „Kaptain Appenäs's Datter” (1889); „Digte” (1891); „Bag Masken”, studya (1892); „Novelletter” (1895); „Dobbelt Konsulen” (1898).

Johnson Ryszard, romansopisarz angielski (* w Londynie około r. 1573 —f około 1659). O życiu jego nic niewiadomo. W literaturze wystąpił po raz pierwszy z utworem p. t. „Ninę Worthies of London” (1592, in 4-o). Największą atoli sławę i popularność zdobył książ ką „Famous History of the Seven Champions of Christendom: St. George of England, St. Denis of France, St. James of Spaine, St. Anthony of Italy, St. Andrew of Scotland, St. Patrick of Ireland and St. David of Wales” (1596). Doznawszy u publiczności wielkiego powodzenia, zaczął pisywać romanse, z których następujące zasługują na uwagę: „Pleasant Conceites of Old Hobson” (1607, in 12-o), przedrukowany powtórnie z oryginału w 1843 r. przez „Percy Society” i „The most pleasant History of Tom a Lin-colne”, przedrukowany w Thomsa „Early English Prose Romances”. Z innych dzieł wymieniamy: „The Nine Worthies of London” (Londyn 1592, in 4-o); „Anglorum Lacrimae” (1603, in 4-o); „The Crowne Garland of Golden Roses” (Londyn 1612); „A Remembrance of the Honors” (tamże 1612, in 4-o); „Looke me, London” (1613); „The Golden Garland of Princely Pleasures and Delicate Delights” śpiewy i sonety (Londyn 1620, in 12-o); „The History of Tom Thumble” (1621, in 12-0); „Dainty Conceits” (1630).

Johnson Samuel, teolog i polemista angielski (* w 1649 r. w Staffordshire czy w Warwickshire— f w maju 1703 r.), nizkiego pochodzenia (Dryden); kształcił się początkowo w szkole św. Pawła w Londynie, a potem w kollegium tryaitarskiem w Cambridge. Zostawszy kapelanem domowym lorda Williama Russela, swoją głęboką znajomością historyi konstytucyonalizmu w Anglii oddawał wielkie usługi Arturowi Ca-pelowi, przywódcy Whigów. W 1681 r. wdał się w namiętną polemikę z Jerzym Hickes’em, lordem-majorem, o władzę najwyższą, o sprzyjanie katolicyzmowi i o tendencye katolickie ks. Yorku, przyszłego króla Jakóba II, którego w zapale przyrównał do Juliana Apostaty. Dopatrzono się w tern obrazy majestatu, postawiono J-na przed sądem i, pomimo świetnej obrony Wallopa, Jeffreys, lord-kanclerz, skazał go 20 list. 1683 r. na karę pieniężną, więzienie i spalenie publiczne broszur jego polemicznych. Kara ta nie skłoniła jednak J-a do milczenia. Wydawał nowe pam-flety antypapieskie, a z nich największe wrażenie wywarł ogłoszony w 1686 r. „An Humble and Hearty Adress to all the English Protestants in the present Army,” rozrzucony w tysiącach egzemplarzy i rozdawany nawet żołnierzom na polu Hounstow Heath. Za ten pamfłet zapozwano J-a 16 list. 1686 r. powtórnie przed sąd i na mocy wyroku pozbawiono kapłaństwa, wystawiono 4-krotnie pod pręgierzem, skazano na karę 500 marek i w drodze z Newgate do Tyburn wychłostano (317 razów). Dopiero parlament whigowski, który znowu doszedł do władzy w 1689 r., stanął w obronie swego pupila. Na posiedzeniu czerwcowem (11 dnia) uznano sprawę jego za przeprowadzoną nielegalnie, wyrok unieważniono i do korony (Wilhelma III) podano adres z prośbą o wynagrodzenie tego męczennika tyranii Jakóba II. J-owi ofiarowano tytuł dziekana Durhamu, on wszakże odmówił przyjęcia tej godności, uważając, że usługi, jakie oddał wliigom, warte są, co najmniej, episkopatu. Zawiedziony w swych nadziejach, poświęcił się całkiem wyjaśnieniu whigowskiej teoryi obrony rewolucyi. Zbijając wątłą zasadę zdobyczy, na której opierał swe prawa do korony Wilhelm III, J. wygłosił teoryę, że ten tylko monarcha posiada słuszne prawa do korony, który otrzymał je z woli ludu. Ponieważ zaś dworacy Wilhelma III wyznawali dokrynę Boskiego pochodzenia władzy królewskiej, przeto on głosił, że jeżeli królowie odpowiedzialni są jedynie przed Bogiem, to parlament rewolucyjny miał najzupełniejszą racyę wyprawić Karola I do Boga, aby usprawiedliwił się przed nim. Napró-źno Wilhelm III usiłował wyznaczeniem olbrzymiej pensyi zamknąć mu usta. W 1692 r.J. wyłożył jeszcze raz swój pogląd na słuszność zasad rewolucyjnych w „An Argument proving that the Abrogation of King James was according to the Constitution of the English Government”, za co został przez 7 zamaskowanych osób obity kijami przed własnym domem (27 list. 1692 r.). Kompletny zbiór prac J-a ukazał się w druku p. t. „Memorials” w 1710 r., a w drug, wyd. w 1713 r. Jego „History and Defence of Magna Charta” wydrukowano w 1772 r. (in 8-o) i powtórnie z przypisami w Edymburgu w 1794 r. (in 12-o).

Johnson Samuel, słynny pisarz angielski (* 18 września 1709 r. w Lichfieldzie — f 13 grudnia 1784 r. w Londynie), syn biednego księgarza; początkowe wykształcenie otrzymał w szkółce rodzinnego miasteczka, a braki w niem uzupełnił czytaniem książek z księgarni swego ojca, po którym odziedziczył zamiłowanie do czytelnictwa, przekonania torysowskie i usposobienie melancholijne. Wysłany przez pewnego filantropa w 1728 r. na uniwersytet do Oksfordu, nie mógł ukończyć tam studyów z powodu śmierci ojca w 1731 r. i braku środków materyalnych. Aby zapewnić utrzymanie swej matce, przyjął posadę pomocnika nauczyciela w szkółce prywatnej, w Market Bosworth. D. 9 lipca 1735 ożenił się z wdową po Henryku Porterze, za którą dostał w posagu 800 f. st.; założył wtedy pensyonat z internatem w Lichfieldzie. Przesiębiorstwo to nie powiodło się i J. wraz ze swym uczniem, Dawidem Garrickiem, słynnym aktorem, którego przyjacielem został do śmierci, udał się w 1737 r. do Londynu szukać szczęścia. Zawiózł tam trage-dyę wierszem „Irene”, zamierzając wystawić ją na scenie, ale i w tern przedsięwzięciu doznał zawodu. Podówczas zaprzyjaźnił się z Ryszardem Savage’m, Hawkesworthem i z innymi przedstawicielami cyganeryi literackiej. Dopiero w 1739r. cała ta wesoła kompania dostała zajęcie w „Gentleman’s Magazine”; J., mając powierzony sobie dział sprawozdań z posiedzeń parlamentu, dobrał dla nich tytuł humorystyczny „Debates in Magna Lillipu-tia”, a pisywał je z pamięci, ponieważ niewol-no było czynić notatek w parlamencie. Trwało to od lipca 1741 do marca 1744. W r. 1744 sprawozdania powyższe, ośmieszające ówczesne stosunki parlamentarne, J. opatrzył własnemi kom-mentarzami, życiorysami wybitniejszych przywódz-ców stronnictw i wydał osobno. Prześlicznie napisany życiorys Savage’a, z powodu jego śmierci (1743), zwrócił uwagę ogółu na autora; ale dopiero wydanie słownika języka angielskiego zjednało J-owi sławę powszechną. Kiedy ukazały się pierwsze dwa tomy „Dictionary of the English Language” (1755), krytyka i publiczność wydały jednogłośnie okrzyk radości i podziwu, że jeden człowiek mógł dokonać takiej olbrzymiej pracy, tem bardziej, że podówczas etymologii języka angielskiego w uaukowem tego słowa znaczeniu nie było. Słownik ten w ciągu 3 lat doczekał się 6-u wydań, i tak dokładnie podał znaczenie każdego wyrazu angielskiego i historyę używania go przez pisarzy, że do dziś-dnia stanowi pracę gruntowną i wzór dla wszystkich podobnych prób leksykograficznych nad językiem angielskim (nowe wydanie 1878 r.). Rok (1755) wydania Słownika jest punktem zwrotnym w życiu J-a: kończy on okres niedostatków i nieu-znania, a rozpoczyna okres zabezpieczenia mate-ryalnego i sławy. J. staje się znakomitością, z którą szukają znajomości dygnitarze; staje się środkiem kółka literackiego, w którego skład wchodzą tacy ludzie, jak Edmund Burke, poeta Oliver Goldsmith, Dawid Garrick i inni. Rząd (1762 r.) wyznacza mu pensyę roczną 300 f. st. Wkrótce po wyjściu Słownika J. wydaje dzieła Szekspira (1765, 8 t.) i sam pisze do nich słynną przedmowę, w której usiłuje określić istotę gieniuszu Szekspira i obronić go od napaści Woltera. Wiele myśli, wypowiedzianych w tej przedmowie, już przestarzało, ale zdrowy i jasny pogląd J-a na 3 jedności, którego wpływy widoczne są w dramatach Lessinga, dotychczas nie u-tracił swego znaczenia. Szekspira, podobuież jak Miltona, J. charakteryzuje jako śpiewaka przyrody i broni energicznie sżekspirowskiego sposobu łączenia tragizmu z komizmem. — Owocem podróży do Szkocyi i na wyspy Hebrydzkie była praca p. t. „Journey to the Western Isles of Scotland” (1775), w której wypowiedział swoje wątpliwości co do autentyczności pieśni Ossyana, przez co uwikłał się w gwałtowną polemikę z Jakóbem Macphersonem, wydawcą tych pieśni. Historyi literatury angielskiej wyświadczył J. wielką przysługę wydaniem „The Lives of the most eminent English Poets” (Londyn 1779 — 81; ostatnie wydanie w Oksfordzie 1864 — 65, 3 tomy). Dzieło to i obecnie cieszy się wielką popularnością, chociaż o ile strona jego biograficzna jest doskonałą, o tyle szwankuje strona krytyczna. Całkiem pozbawiony fantazyi i uczu-. cia poetyckiego, J. oceniał poezyę z realno-uty-litarnego punktu widzenia. Oddawał zatem pierwszeństwo Williamowi Congreve’owi, Janowi Dry-denowi i Aleksandrowi Popemu przed Miltonem i Szekspirem. J. wywierał wpływ na publiczność i pisarzy bardzo głęboki i trwały: był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli historyi literatury i krytyki angielskiej w drugiej po ■ łowię XVIII wieku. Jako poeta — poprawny, dowcipny, wymowny, nie miał prawdziwie poetyckiego uczucia. Prócz powyższych redagował tygodniki moralne „The Rambler” (1750—52)

1    „The Idler” (1758—60). Zbiór dzieł J-a wydał Hawkins (Londyn 1787 r., 13 t.), Murphy (tamże 1796, 11 t.), a najkompletniejsze wydanie jest H. Peaysona Walesby’ego (Oksford 1825, 11 t.).—Por.: Boswell „Life of J.” (wyd. ostat. Londyn 1887, 6 t.); Croker „Johnsoniana” (tamże

1836); L. Stephen w „English Men of Letters” (1887); Hill „Wit and Wisdom of J.” (1887); Eisentraut „J. as an Essayist” (Nordhausen 1879). —Listy J a wydał (Birkbeck) Hill (Oksford 1892,

2    t.).

Johnson Sir William, mąż stanu angielski (* w Irlandyi 17J5 — f w Ameryce 1774). Przybył do Ameryki w 1788 i objął zarząd znacznych posiadłości jednego ze swych wujów; wkrótce nabrał wielkiej powagi wśród Indyan okolicznych. W 1744 r. mianowano go pułkownikiem Sześciu Narodów, w 1755 nadintendentem spraw indyjskich. 27 list. 1755 r. pobił Francuzów nad jeziorem Georges; w 1759 stał na czele wyprawy przeciwko Fortowi Niagara i zdobył go; w 1760 na czele kontyngensu indyjskiego pomaszerował na Montreal. W r. 1768 podpisał z Indyanami wielki traktat w Forcie Stanwix. W nagrodę za swe prace otrzymał od rządu olbrzymie terrytoryum w dolinie Mohawka, gdzie zbudował osadę Johnson Hall, z której wyrosło z czasem znaczne miasto. Zostawił ciekawy memoryał p. t. „The Languages, customs and manners of the Indian Six Nations”, wydrukowany w „Transactions of the Philosophical Society” (1772). Jego korrespondencya urzędowa (w British Museum) jest ważnem źródłem do dziejów Ameryki Północnej.

Johnson Jakób (* wpobliżu jeziora Longh Neagh [Irlandya] w lutym r. 1777—f w Brightonie 10 października r. 1845), lekarz i podróżnik.

J. był synem rolnika irlandzkiego; jako chłopca piętnastoletniego oddano go na naukę do chirurga w Port - Glenóne, później uczył się jeszcze w Belfaście, nakoniec udał się do Londynu, by kształcić się dalej w szpitalach tamtejszych. Po złożeniu egzaminów w r. 1798 otrzymał w marynarce posadę chirurga-assystenta (Surgeon's Mate)\ w tym charakterze odbył podróże dalekie: do Ameryki półn., Grenlandyi, Egiptu, Indyi, gdzie bawił 3 lata, do Chin i t. d.; w przerwach między podróżami przebywał w Londynie, gdzie dalej pracował nad wykształceniem swem. Część podróży opisał i wydał opis ten ciekawy p. u. „The oriental voyager; or descriptive skethes... on a voyage to India and China etc.” (Londyn 1807). Tymczasem posunięto go na chirurga okrętowego; wtedy-to ogłosił dzieło swe najlepsze i w swoim czasie bardzo cenione p. n. „An essay on the influence of tropical climates, more especially the climate of India on European constitutions etc.” (Londyn 1813, wyd. 6-e tamże 1841; przekład hollend. Amsterdam 1826). W r. 1814 uwolniono go od służby, poczem osiadł początkowo, jako lekarz, w Portsmouth’cie, ale już w r. 1818 przesiedlił się do Londynu, gdzie już potem mieszkał stale. W r. 1821 uniwersytet szkocki w Saint Andrews przyznał mu dyplom doktora medycyny, a równocześnie kolle-gium doktorskie (College of Phusicians) przyjęło go do grona swego jako licencyata. Król Wilhelm IV, zaraz po wstąpieniu na tron, mianował go swym chirurgiem w r. 1830. Mieszkając jeszcze w Portsmouth’cie, J. w r. 1816 zaczął wydawać pismo p. n. „Medico - Chirurgical Journal”, które po przeniesieniu się do Londynu przemienił na kwartalnik znany i ceniony p. n. „Medico - Chirurgical Review and Quarterly Register”, wydawany przez niego do r. 1844. Pisywał rzeczy drobniejsze dla różnych wydawnictw lekarskich, angielskich, i ogłosił, oprócz już wymienionych, jeszcze szereg książek, przez spółczesnych przychylnie ocenianych, przekładanych także na język niemiecki; nie wymieniamy ich tu; wyliczenie znaleźć można w C a 11 i -s en a „Medicinisches Schriftsteller-Lex.” (T. IX str. 485 i T. XXX str. 166).—Por. „Biograph.

403).

s. s.

oraz rysunki robione piórem.

Lexicon der hervorrag. Aerzte ” ( T. III str.

Dr j. p.

Johnson Andrzej, 17-y prezydent Stanów Zjednoczonych (* w Releigh w Karolinie Półn. 1808—f w Carter County r. 1875). Był sierotą bez ojca, młodość miał bardzo ciężką; został czeladnikiem krawieckim i sam się czytać nauczył. W r. 1826 osiadł w Greeuville (Tennessee), gdzie się ożenił; żona nauczyła go pisać i rachować. Brał żywy udział w polityce, zorganizował partję robotniczą i wkrótce zasiadł w zarządzie miejskim. W r. 1835 i 1839 stronnictwo demokratyczne wybierało go do ciała prawodawczego stauu Tennessee; w r. 1841 zasiadł w senacie stanu, a w roku 1843 w kongresie. Demokraci wybierali go w 1853 i 1855 na gubernatora Tennessee, a w 1857 wysłali do senatu związkowego. W sprawie niewolnictwa, wbrew swoim życzeniom, zgodził się na kompromis w r. 1850 i głosował wraz z demokratami południowymi. Podczas wyborów na prezydenta w r. 1860 stan chciał postawić jego kandydaturę; J. popierał później Breckenridge’a, kandydata skrajnych Południowców. Odsunął się jednak od nich, odkąd zaczęli się wypowiadać za secessyą. Zwalczał ich energicznie w senacie i czynił wszelkie usiłowania, aby zapobiedz oderwaniu się stanu Tennessee od Unii. Był jedynym senatorem z Południa, który orzekł się stanowczo za utrzymaniem Unii. W nagrodę za te starania na wiosnę r. 1862 Lincoln zamianował go generałem brygady i gubernatorem wojskowym w Tennessee; w 1864 stronnictwo republikańskie wybrało go na wiceprezydenta obok wybranego powtórnie na prezydenta Lincolna. W kilka tygodni po objęciu urzędu, kiedy Lincoln został zamordowany (14 kwietnia 1865), J. z mocy kon-stytucyi został prezydentem Unii. Z początku postępował surowo z pokonanymi demokratami Południa, wkrótce jednak rozległe amnestye zaznaczyły zmiauę jego polityki. Przeciwko najważniejszym postanowieniom kongresu, jak oto: Billowi Rekonstrukcyjnemu i zrównaniu w prawach czarnej ludności z białą, zakładał veto, które jednak, dzięki większości ²/₃ głosów w kongresie, zostało bez skutku. Nie powstrzymało to jednak J~a od krzyżowania w dalszym ciągu przez nowe veto polityki panującego stronnictwa republikańskiego. Nieporozumienia i starcia pomiędzy nim a kongresem stawały się coraz ostrzejszemi i skończyły się wreszcie na postawieniu J-a w stanie oskarżenia i oddaniu go pod sąd seuatu (w marcu 1868); do skazania go zabrakło jednak wymaganej przez prawo większości ²/₃ głosów. Dla zdobycia sobie stronników J. protegował bezwstydnie korrupcyę polityczną; to też, gdy składał urząd (4 marca 1869), utracił był już całą popularność i usunął się do życia prywatnego, żegnany niechęcią i wzgardą. Dopiero w r. 1875 wrócił do Waszyngtonu jako senator z Tennessee. Mowy J-a wydał Moore (Boston 1865).—Porów. Savage „Life and state papers of Andrew J.” (N. York 1865); Toster „Life and speeches of A. J.” (N. York 1867); Schlicht „Andrew J. und die Kämpfe seiner Zeit” (Lipsk 1879); Stoddard „Lifes of Lincoln and Andrew J.” (N York 1889); Hughes „General J.” (N. York 1893).

Johnson Eastman, współczesny malarz amerykański (* 24 lipca 1824 r. w Lovel, w Maine). Kształcił się w Paryżu, Rzymie i Hadze, poczem osiadł w Nowym Jorku. J. uprawiał malarstwo portretowe i rodzajowe; to drugie odznacza się dobrą charakterystyką miejscową.

Johnson Henryk, z przydomkiem Fuzin, współczesny malarz i rysownik-karykaturzysta francuski (* d. 15 września 1836 r. w Paryżu). Uzdolniony uczeń Gleyra (ob.). Przez wiele lat ilustrował, zarówno rzeczy lekkiej treści, jak i wydawnictwa poważne, moralne, jak np. „Musée des familles”. Od 1883 r. wystawia obrazy

s. s.

Johnston (albo Cornwallis), mała wysepka koralowa na południo - wschód od grupy wysp Hawajskich, pod 17° szerok. półn. i 171°40'dług. wschodniej do Greenwich, odkryta w 1807 r. przez kapitana Johnstona na korwecie „Cornwallis.” Wyspa zajmuje 2 kim. □ obszaru i ma wewnątrz lagunę, przydatną, dzięki kanałowi, do zarzucenia kotwicy. Olbrzymie pokłady guano spowodowały zajęcie wyspy początkowo w 1859 r. przez Hawajczyków, następnie przez Amerykanów z San-Francisco, wreszcie w 1892 r. przez Anglików.

Johnston Archibald, mąż stauu angielski (* w Edymburgu ok. 1610 — f 1663). Był adwokatem w Edymburgu, gdzie doszedł do znaczenia i powagi; gdy uformował się komitet w celu stawiania oporu zamierzonemu przez Karola I zaprowadzenia rytuału angielskiego, J. był jednym z najgorliwszych jego członków (1638). Przyczynił się też do utworzenia Covenantu (ob.) narodowego; wybrano go jednogłośnie na sekretarza Zgromadzenia generalnego w Glasgowie, potem na prokuratora Kościoła. Odtąd brał udział przeważny w całem życiu politycznem epoki. W 1843 r. uczestniczył w zgromadzeniu general -nem w Westminsterze i bronił energicznie prez-byteryanów przeciwko Independentom. Pomimo to zwalczał żywo słynne zobowiązanie się parlamentu szkockiego co do popierania Karola I, który był wtedy więźniem w Carisbrook (1648). Gdy zgromadzenie to rozproszyło się po bitwie pod Preston, zasiadł w nowym parlamencie jako przedstawiciel hrabstwa Argyll. Po bitwie pod Dunbar przyłączył się do Cromwella, który w 1658 zamianował go członkiem Izby parów. Po powrocie Stuartów Karol II ścigał go z wielką zawziętością; aresztowany w Rouen, J. został wydany i osadzony w Wieży londyńskiej. Powieszono go w Edymburgu.

Z. T-ski.

Johnston James Finlay Weir, chemik angielski (* w Paisley, w Szkocyi, 1796—f w Durham 1855). W latach 1830 — 32 był uczniem Berzeliusa, następnie objął katedrę chemii i mineralogii w uniwersytecie durhamskim i prowadził ją do r. 1855. Prace jego z zakresu chemii rolnej i technicznej doczekały się wielu wydań i przekładów na języki obce. Najważniejsze z nich: „Catechism of agricultural Chemistry and Geology” (Edynburg 1844, 35 wydań); „Chemical tables” (t-że 1836); „Elements of agricultural Chemistry and Geology” (t-że 1842); „Instructions for Analysis of Soils” (tamże 1847, wyd. 3-e 1855); „Notes on North America” (Londyn 1851); „Chemistry of Common Life” (Edynburg 1853—55, wyd. 3-e 1879).

Johnston Albert Sidney, generał Stanów Skonfederowanych Ameryki Północnej (* 1803r. w Waszyngtonie w Kentucky — f 1862 pod Shiloh); kształcił się w Lexington i West Point, w 1826 wstąpił w stopniu porucznika do wojska. Potem przeniósł się do Texasu, gdzie został naczelnym wodzem (1836) i ministrem wojny (1838 — 1840); w kampanii Mexykańskiej dowodził pułkiem ochotników. Po zawarciu pokoju podał się do dymissyi; wrócił jednak do wojska w 1854, został płatnikiem wojskowym, a 1855 dowódzcą pułku jazdy, na którego czele wyruszył w 1857 r. przeciwko Mormonom i 1 kwietnia 1857 r. wszedł do Salt Lake City. W chwili wybuchu wojny domowej, był generałem brygady; przeszedł zaraz na stronę Południowców. Walczył pod Bull-Run, później wysłano go do Tennessee, aby zorganizował miejscowe siły zbrojne. Zanim zdołał dokonać tego trudnego zadania, poniósł klęskę pod fortem Do-nelson i został odrzucony za Tennessee. Beauregard przybył mu na pomoc i we dwóch wydali wojskom związkowym bitwę pod Shiloh (6 kwietnia 1862 r.); w bitwie tej zginął J.—Por. W. Johnston „Life of general Albert Sidney J.” (N. York 1879).

Johnston Aleksander Keith, sławny kartograf i rytownik angielski (* w Kirkhill [Szko-cya] 28 grudnia 1804 r.—f w Ben Rhydin [Szko-cya] 9 lipca 1871 r.). Zrazu, idąc za wolą rodziców, studyował medycynę, później jednak, party gorącem zamiłowaniem, poświęcił się studyom geograficznym. W tym celu wyuczył się głównych języków europejskich, poczem ukończył jako rytownik Główną Szkołę w Edymburgu. Pierwszem dziełem, którem zyskał uznanie swych ziomków i sławę europejską, był Atlas ojczysty (1843). Z porady Humboldta i Rittera zastosował J. po raz pierwszy zdobycze nauk przyrodniczych do umiejętnej geografii powszechnej i po 12 latach wytężonej pracy wydał wspaniały Atlas fizyczny zjawisk przyrody (1848 r.), ilustrujący w sposób graficzny kulę ziemską ze względu na jej stosunki geologiczne, hydrograficzne, meteorologiczne, florystyczne, zoologicz-

Rno. Pow. Uuatr. Ze». 267. T, XXXILL.

ne. Jest to dzieło epokowe w historyi umiejętności geograficznych. Oprócz tego wydał J. Słownik geograficzny (Londyn 1850), Atlas historyczny Europy i Mapę geograficznego rozmieszczenia zdrowia i chorób (1852), Atlas astronomiczny (1855), Atlas Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej (1857), wreszcie Królewski atlas geografii spółczesnej (1861). Pod koniec życia pracował J. na niwie pedagogii geograficznej; owocem tej pracy są liczne atlasy szkolne i mapy ścienne, rozpowszechnione w mnogich wydaniach. W uznaniu jego zasług mianowano go członkiem wielu korporacyj naukowych w Europie, Ameryce i Indyach.

Johnston Józef Eccleston, generał Stanów Skonfederowanych Ameryki Północnej (* 1807 r. w Chercy Grove w Wirginii—f 1891 w Waszyngtonie); kształcił się w West Point, był adjutantem generała Scotta, później pracował w biurze topograficznem; w wojnie z Meksykiem dowodził pułkiem ochotników, w r. 1880 awansował na generała-majora i generała-kwa-termistrza. W kwietniu 1861 przeszedł na stronę Stanów Południowych; w r. 1862 mianowano go naczelnym wodzem wojsk w Wirginii; 31 maja 1862 r. pod Seven Pines otrzymał ciężką ranę. W 1863 r. próbował przyjść z pomocą Vicksburgowi, poniósł jednak 14 maja klęskę pod Jackson. W r. 1863—1864 dowodził Armią w Tennessee; jego walka z Shermanem uchodzi za jedno z arcydzieł sztuki wojennej. Krok za krokiem ustępować musiał J. z Georgii; odwrót jednak odbywał się w zupełnym porządku, bez strat w materyale wojennym i z niewielkiemi względnie stratami w ludziach, pomimo codziennych bitew i potyczek w ciągu 3 miesięcy. Po bitwach pod Resaca, w wąwozie Allatoona i pod Kenesaw odrzucony został do Atlanty. W lipcu 1864 r. odebrano mu dowództwo i oddano Hoodo-wi. Dopiero w lutym 1865 r. otrzymał kommen-dę nad resztkami wojsk skonfederowanych w Karolinie Południowej i walczył zręcznie i wytrwale z Shermanem. Gdy Lee się poddał, uważał, że wojna skończona i że dalsze jej prowadzenie nie ma celu. Pozostawiony sobie samemu, złożył broń 27 kwietnia pod Durham Station z 27000 ludzi; sobie wszakże nietylko zapewnił kapitulacyę honorową, ale i zabezpieczył dla swych żołnierzy możność pow⁷rotu do kraju i do zajęć. Po wojnie osiadł w Savanah w Georgii i używał swych wielkich wpływów na przywrócenie zgody ze Stanami Północnemi.—J. napisał: „Narrative of military operations conducted by him during the war between the states” (N.-Jork 1874). — Por. Johnson „A memoir of life and public service of Joseph E. J.” (Baltimore 1891).

Johnston Aleksander, malarz szkocki (* 1816 w Edynburgu—f 1891 w Londynie). Kształcił się w mieście rodzinnem, następnie w Akademii królewskiej w Londynie, gdzie od 1838 r. wystawiał obrazy swoje treści historycznej, na

Johnston Keith, geograf i podróżnik angielski, syn Aleksandra (* d. 24 listopada 1844 r. w Edymburgu—f 28 czerwca 1879 w Berobe-ro, w czasie ekspedycyi naukowej do wnętrza Afryki. Początkowych nauk udzielał mu ojciec, dalszego wykształcenia dopełnił w Niemczech.

tle dziejów i legend szkockich. Głośniejsze z nich pełnił obowiązki angielskiego konsula general-znajdują się w Galeryi Narodowej w Londynie; uego w Tunisie, a od 1899 r. był guberuato-jak oto: Karol-Edward i Flora Macdonald (1847); rem Ugandy. — J. napisał „The River Cougo Lord Russel, przyjmujący w więzieniu Sakra- from its mouth to Bolobo” (1884, nowe wyda meut Kommunii Ś-tej (obraz znany z wystawy nie 1895); „The Kilima-Njaro expedition” (1886): Paryskiej 1855 r.); Kraina wiernych (1878). s-s „Livingstone and the exploration of Central Africa” (1891); „The History of a Slave” (Londyn 1889,); „Report by Commissioner J. of the first three years’ Administration of the Eastern Portion of British Central Africa” (tamże 1894); „The British Central Africa Protectorate” (w „Ge-ogr. Journ.” V, 1895); „British Central Africa, an Attempt to give some Account of a Portion of the Territories under British influence north of

the Zambesi” (Londyn 1897) i wiele artykułów w czasopismach geograficznych.

Johnstone William, markiz Annandale, mąż stanu angielski (f w Bath 1721 r.). Był przyjacielem Monmoutha; podczas rewolucyi r. 1688 wahał się przez czas długi. Ostatecznie stanął po stronie Wilhelma; uważając się jednak za źle wynagrodzonego, przyłączył się wkrótce do malkontentów. W 1690 spiskował z Montgomerym na rzecz Jakóba II. Nie rozpoczął jednak nic w oczekiwaniu jak wypadnie rezultat walki Mac-kaya z Dundeem. Po klęsce Dundeego wrócił śpiesznie do Bath i udał chorego. Obawiając się jednak zdrady, zadenuncyował cały spisek

Pierwsze kroki stawiał na polu geografii fizycznej, ogłaszając w tym zakresie drobniejsze rozprawy i mapy. W latach 1874— 1875 podjął dłuższą podróż naukową do Paragwaju. Następne prace jego dotyczą geografii Afryki, której wyczerpujący opis zamieścił w zbiorowem dziele Stanforda p. t. Kompendyum geografii i podróży (1878), poczem w roku następnym wydał cenną Mapę Afryki. Z polecenia londyńskiego Towarzystwa geograficznego objął J. kierunek nad ekspedycyą naukową, której zadaniem było zbadać północne wybrzeże jeziora Njassa i kraje leżące między temże jeziorem a Tanganjiką.

Zamknięto go na czas krótki w więzieniu; po uwolnieniu obsypany został zaszczytami. Za królowej Anny był lordem mniejszej pieczęci (1702) i prezesem rady tajnej (1702— 06). W 1707 opponował gorąco przeciwko unii pomiędzy Anglią a Szkocyą. Jerzy I mianował go lordem-kanclerzem w 1714 r.

Johnstone (C hr i sti an-Iso b el), autorka szkocka (* 1781 w Fifeshire — f 26 sierpnia 1857 r. w Edymburgu). Wydana wcześnie za mąż za Mac Leisha, nie żyła z nim długo i, po o-trzymaniu rozwodu, zaślubiła (1812) Jana John-stone’a, przełożonego szkoły w Dunfermline. Wkrótce młodzi małżonkowie przenieśli się na stały pobyt do Edymburga, zainteresowani w przeróżnych publikacyacli, których (jak naprzykład „Inverness Courier”, „Edinburgh Weekly Chronicle”) redaktorem, wydawcą i drukarzem był głównie Jan J., Krystyna czynnie pomagała swemu mężowi. Osobiście redagowała „The Schoolmaster and Edinburgh Weekly Magazin”, a potem miesięcznik rodzinny „Johnstone’s Edinburgh Magazine”, który następnie zlał się w jedno wydawnictwo z redagowanym też przez nią miesięcznikiem „Taits Edinburgh Magazine”. J. pisała nadzwyczaj pięknie, treściwie i rozumnie

Z. T-ski.

Zaledwie jednak zdołał poczynić z Zanzibaru stu-dya przedwstępne nad wyborem właściwej drogi, gdy nagle zaskoczyła go w czasie podróży dy-senterya, której niebawem uległ po krótkiej przed królową Maryą, zdając się na jej łaskę chorobie. W papierach po J e została Fizyczna, historyczna, polityczna i opisowa geografia, wydana po jego śmierci (wyd. 3-e 1885).

Johnston Henryk Hamilton, podróżnik angielski (* 12 czerwca 1858 r. w Kennington pod Londynem), pochodzenia szkockiego, kształcił się w Kollegium Królewskiem. W 1876 roku dla poprawienia zdrowia odbył podróż po Hiszpanii, Portugalii i wyspach Balearskich, podczas której obok malarstwa zajmował się językoznawstwem i zoologią. W 1879 r. objechał Tunis i inne części Afryki Północnej; w 1882 r. towarzyszył lordowi Mayo do Mossamedes i krainy Ovambo i dotarł w górę rzeki Kongo do Bolobo. W r. 1884 z polecenia Towarzystwa Angielskiego (British Association), zwiedził w celach naukowych Kilima-Ndżaro i wspiął się na szczyt Kibo, aż do wysokości 5 090 metrów.

W latach 1885 — 88, będąc wicekonsulem angielskim w zatoce Gwinejskiej, prowadził badania w paśmie Kameruńskiem, dwukrotnie przeszedł przez szczyty tych gór i zbadał Rio del Rey i kraje dolnego Nigru. Mianowany w 1888 roku konsulem w posiadłościach portugalskich we wschodniej Afryce odbył podróż jeziorami Nyas-sa, Rikwa i Tanganjika i brał czynny udział

Ona pierwsza poznała się na gieniuszu Roberta Nicolla (* 1814—f 1837), poety szkockiego, który umarł w jej mieszkaniu. Do najpopularniejszych jej utworów należy „The Cook and Housewife’s Manual” (Edymburg 1826). Z iDnych

w życiu politycznem. Po powrocie otrzymał za j i była wielką opiekunką młodych talentów, to w 1890 r. order Podwiązki. Zaraz w następnym roku przyjął urząd generalnego konsula w angielskiej Afryce środkowej i przedsiębrał wyprawy zbrojne do jeziora Nyassy, przeciwko Arabom i handlarzom niewolnikami; w 1897 r.

Johrenius Konrad (* 1653 r. w Gudensber-gu [Hessya]—f w Frankfurcie nad Odrą w roku 1716), lekarz i botanik. Do nauk lekarskich przykładał się w Giessen, gdzie też w r. 1675 przyznano mu dyplom doktorski; wkrótce potem został profesorem wymowy i lecznictwa w Rinteln. Po czasie niejakim ustąpił z katedry, by zostać lekarzem przybocznym hrabiego zur Lippe, po śmierci zaś jego objął we Frankfurcie nad Odrą profesurę lecznictwa i nauczał tam do śmierci. Jako znawca i lubownik botaniki zebrał

Dr j. p.

godne uwagi „The Diversion of Holly cot, or Art of Thinking” (Edymburg 1828); „Lives and Voyages of Drake, Cavendish and Dampier, including a History of the Buccaneers” (tamże 1831); „True Tales of the Irish Peasantry” (tamże 1836); prócz tego wiele romansów i nowelli, drukowanych bądź anonimowo, bądź pod pseudonimem „Margaret Dods”.

Johnstown, miasta w Stan. Zjednocz. Amer. Półn.: 1) J., miasto w hrabstwie Cambrii, w Pensylwanii, o 90 kim. na wschód od Pittsburga odległe, nad rz. Conemaugh, dopływem (2-go rzędu) Ohio, węzeł kolejowy linii Pensylwańskiej i Baltimore-Ohio, liczy wraz z przedmieściami Cambria, Conemaugh i Milville (1900 roku) ok. 40 000 m-ców i ma wielkie stalownie i huty żelazne (Cambria Steel Works), zatrudniające 8 000 robotników. Dnia 31 maja 1889 r. straszna katastrofa nawiedziła J. 0 10 mil aug. od miasta odległa grobla jeziora pod South Forkiem przerwała się, woda z nieprzepartą siłą zalała całą dolinę, wpadła gwałtownie do miasta i z prądem porwała i zniosła domy. Częściowo szczątki ich zatrzymały się dopiero przy moście kolejowym. Wybuchły jednocześnie pożar spalił żywcem wiele osób. Ilość zaginionych podczas tej katastrofy podają na 2 200 — 5 000 ludzi, a summę strat materyalnych na 10 mil. dolarów. — 2) J., główne miasto hrabstwa Fulton, w stanie New York, liczy (1900 roku) 12 000 m-ców i, podobnież jak poblizki Gloversville, jest głównem siedliskiem przemysłu rękawiczniczego.

Johnstrup Jan Fryderyk, geolog i mineralog duński (* 1818 r. — f 1894 r. w Kopenhadze). W latach 1846—48, jako docent fizyki i geologii w akademii w Sorö, ogłosił rozprawę naukową o pierwiastkach chemicznych i ich związkach w świecie nieorganicznym, którą zyskał sobie wielki rozgłos. W późniejszych pracach przerzucił się do studyów nad geologią i geognozyą i badał głównie pokłady formacyi kredowej w Danii. Po śmierci Forchhammera objął po nim katedrę mineralogii i geognozyi w uniwersytecie kopenhaskim. W r. 1876 mi-nisteryum spraw wewnętrznych powierzyło mu geograficzno - geologiczne zbadanie Grenlandyi. Od r. 1888 J. był prezesem duńskiego Towarzystwa Geologicznego. Pozostawił prace: „Faxekalkens Dannelse” (1864); „Faxekalken ved An-netorp” (1866); „Fugtighedens Bevoegelse i den naturlige Jordbund” (1866); „Om Jordskjoelveti Sjoelland 28 Jan. 1869”; „Groenlandslagene i Danmark” (Kopenhaga 1872—76); „Hoevnings-phoenomenerne i Moens Klint og paa Rügen” (1874); „De geognostiske Forhold i Jylland” (1875); „Biografiske Meddelelserom Giesecke” (1878); „Kryolithen i Groenland” (1880); „Om Glacialphoenomenerne og Cyprinaleret i Vend-syssel”; „Om vulkanske Udbrud og Solfatarer-ue paa Island” (1886).

Jołior (Djohor, Dżohor), księstewko ma-lajskie (od 1885 r.) pod protektoratem angielskim, w najbardziej południowej części półwyspu Malakki, graniczy na północy z należącą do Straits Settlements kolonią angielską, Malakką, i ciągnie się aż do samego przylądka Romanii, zajmując 24850 klm. Q przestrzeni z ludnością przeszło 300000 (większa część Chińczyków). J. było dawniej kolonią angielską Malakki, a niegdyś, przed 1651 r., zanim Hollendrzy wydarli Portugalczykom Malakkę, było potężniej szem i obszerniejszem niż obecnie. Wówczas wszystkie wyspy, leżące między półwyspem, Banką i Borneo, wraz z Singapurem, należały do niego. Od 1824 r. Singapur zagarnęła Anglia.—J. starożytne miasto, rezydencya Maharadży, o 32 kim. od brzegu południowego położona, jest obecnie drobną, biedną, małoludną wioską rybacką.

zielnik bardzo bogaty i pokaźny, który kupił od niego król August II dla biblioteki drezdeńskiej. Pisma J-a, aczkolwiek dość liczne, pominąć tu można zupełnie. — Por. „Biograph. Lex. der hervorr. Aerzte” (T. III str. 406).

Jöhstadt (dawniej Josephstadt), miasto w królestwie Saskiem, w prowincyi Zwickau, w obwodzie Annaberskim, w czesko - saskich górach Kruszcowych, tuż nad granicą czeską, 789 m. nad poz. morza położone, o 11 kim. na połudn.- wschód od Annabergu, nad Czarną wodą (Scharzwasser), stacya kolejowa Wolken-stein-J. J. jest siedliskiem zarządu leśnego miar i wag, podrzędnej komory celnej, poczty, telegrafu; ma piękny kościół ewangielicki Zbawiciela, zbudowany w 1677, odnowiony 1864 roku, szkołę muzyczną, królewską szkołę koronkarską i liczy (1900 r.) ok. 2 600 m-ców, wyznania przeważnie ewangielickiego; zakłady szmuklerskie, fabryki koronek, wyrobów pończoszniczych, bielizny, kwiatów sztucznych, artystycznych wyrobów stolarskich, bednarskich, szkatułek, drzewa polerowanego, śrub, pomp, sikawek, konewek, tasiemek do sznurowania trzewików itd. handel pograniczny. Wpobliżu wznosi się szczyt J-ski (820 m.), z rozległym widokiem na okolicę.

Joigny (starożytne Joviniacum): 1) główne miasto obwodu J. w depart. Yonne, na wzgórzu panującem nad prawym brzegiem rz. Yonne; liczy ok. 6 500 mieszkańców; stacya kolejowa linii Paryż-Dijon-Lion; handel zbożem, węglami i drzewem. J. jest siedliskiem sądu pierwszej

instancyi i sądu handlowego; ma kolej miejską, Krzyża i ratusz z gobelinami z XV w. J. jest teatr, bibliotekę (około 10000 t.), 3 kościoły siedliskiem kopalni żelaza i wielkich hut zelaz-w stylu Odrodzenia, liczne zabytki starożytne, nych, wielkich pieców z giserniami i warsztata-jak ruiny zamku z X w., bramę św. Jana z XII w., pałac książęcy z 1569—1613, most z XVIII w. i t. d.; archiwum z dokumentami z XIII w., szpital wojskowy z fasadą z XVIII w.; fabryki sukna, narzędzi rolniczych i cementu, browary, kopalnie kredy i piaskowca, wapniarki, winnice.

mi mechanicznemi; odlewni miedzianych i fabryk szyn, taczek i machin pomocniczych do wyrobów żelaznych, fabryk pończoch wełnianych i kapeluszy; ma izbę doradczą rzemieślniczą i przemysłową. — Niegdyś J. było głównem miastem baronii J., którą w 1551 r. Henryk II, chcąc okazać dowody łaski Franciszkowi ks. Guise, podniósł do godności księstwa. Księstwo to przetrwało aż do czasów Rewolucyi. Zpośród dawnych baronów z rodu Gwizyuszów najsłynniejszym był JanV. de J., (f 1317), serdeczny przyjaciel i tkliwy biograf Ludwika IX. Od tego miasta też trzeci syn Ludwika Filipa otrzymał tytuł księcia de J. — Porów. Pernot „Notice historique sur le château de J.” (Paryż 1857); E. Jolibois „La Haute-Marne ancienne et moderne” (Chaumont 1858 — 61); Fériel „Notés historique sur la ville et les seigneurs de J.” (Paryż 1835); Ed. Lepoix „J. ancien et moderne” (J. 1887, album).

Joinville, miasto w Brazylii, ob. Dona F r a n e i s c a.

Założone w X w., było niegdyś miastem warow-nem. W maju 1429 r. napróżno je oblegali Anglicy. Dnia 12 lipca 1530 r. większa część miasta została zniszczona. Wziąwszy udział w Lidze, J. w r. 1591 stawiło skuteczny opór Sulle-mu, a 26 marca 1594 r. otworzyło bramy marszałkowi Bironowi. Roku 1870 Prusacy wzięli miasto.—Por. Carlier „Notice sur les comtes de J.” (w „Bulletin de la Soc. archeolog, de Sens.”

Joinville Franciszek Ferdynand Filip Mar y a, książę de..., trzeci syn Ludwika Filipa (* d. 14 września 1818 r. — f 1901 roku). Wychowany, podobnie jak i dwaj jego starsi bracia, w kollegium paryskiem Henryka IV, przeznaczony został przez ojca do służby w marynarce. Oddał się temu zawodowi z całym zapałem. Podróże odległe, życie marynarskie, pełne najróżnorodniejszych wrażeń i przygód, odpowiadało wybornie jego usposobieniu; zamiłowanie do studyów fachowych, systematyczność, a obok tego brawura prawdziwie francuska—uczyniły go wkrótce istotnie dobrym oficerem marynarki. Większą część panowania swego ojca przepędził na morzu, trzymając się zdała od polityki, do której nie miał pociągu. Wyróżnił się zaszczytnie w r. 1838 podczas ataku przez eskadrę francuską fortu meksykańskiego San Juan d’Ulloa. Gdy w r. 1840 ministeryum Thiersa zajęło groźną postawę wobec Anglii i Rossyi z powodu sprawy Mehmeda-Alego i o-bok zbrojeń postanowiło, jako demonstracyę, sprowadzić zwłoki Napoleona, rząd powierzył wykonanie tego ks. de J., naówczas komendantowi słynnej potem fregaty „Belle Poulie”. Do księcia odnoszą się zatem słowa naszego poety: „Powiedz, jakim znalazłeś go w grobie, królewiczu, dowódco korabli?”. Ks. de J. należał wówczas do stronników energiczniejszej akcyi politycznej. Gdy, wracając ze zwłokami, na peł-nem morzu z gazet hollenderskich dowiedział się o konwencyi londyńskiej z d. 15 lipca 1840 r., był przygotowanym do walki. Tymczasem Ludwik Filip cofał się na całej linii i J. przywoził zwłoki Napoleona do Paryża, rozgoryczonego poważnem upokorzeniem Francyi. — Niemożność

1863, t. VIII str. 309); Ch. Demay „Relation de l’attaque de J. en 1651” (w Bull, de la Soc. de sciences de PYonne” 1873).—2) obwód w depart. Yonne, zajmuje 1966.39 klm. □ i liczy (1891) 90263 m-ców; składa się ze 108 gmin, tworzących 9 kantonów: Aillant (279.22 klm. Q i 14706 m-ców), Bléneau (253.04 kim. □ i 8839 m-ców); Brienon sur Armanęon (234.88 kim. □ i 9407 m-ców); Cerisiers (145.74 kim. □ i 5277 m-ców); Charny (260.80 kim. □ i 10194 m-ców);

J. (211.11 kim. □ i 16507 m-ców); St. Fargeau (257.46 kim. □ i 7 530 m-ców); St. Julien du Sault (154.46 kim. □ i 7119 m-ców) i Villeneuve sur Yonne (179.98 kim. □ i 10684 m-ców).

Joinville, miasta francuskie. 1) J-l e-P ont miasto w depart. Sekwany, w obwodzie Sceaux, w kantonie S. Maur, na prawym brzegu rz. Marny, liczy 4 324 mieszkańców; stacya kolejowa linii wschodniej (Paryż-Vincennes-Brie-Comte Robert), ma wojskową szkołę szermierską i gimnastyczną, rolniczą stacyę doświadczalną, fabryki wyrobów żelaznych, budowy statków, sztucznych piór do kapeluszy, lodu; młyny parowe, tartaki i farbiernie. Dzięki swemu pięknemu położeniu między laskiem Vincennes i rz. Marną J. jest ulubionem miejscem turystów i wioślarzy paryskich. Jest również bardzo ważnym punktem żeglugi handlowej (drzewo, węgle), dzięki swemu położeniu nad kanałem, łączącym w tym punkcie dwa ramiona rz. Marny. Na północ od J. są reduty Gravelle’skie należące do zewnętrznego koła fortyfikacyj paryskich. — 2) J.-sur-Mar-ne, główne miasto kantonu J. (127.85 klm. Q i 9 749 m-ców), w obwodzie Vassy, w depart.

Wyższej Marny, w miejscowości pięknej, u stóp góry, na lewym brzegu rz. Marny; stacya kolejowa linii Wschodniej (Blesme-Chaumont Grey), liczy (1891) 3 864, a jako gmina 4478 mieszkańców, ma kościół (Notre Dame) z XIII w., były zamek letni książąt de Guise, nagrobek wzniesiony przez Ludwika Filipa nad kostnicą panów z J., pomnik spiżowy historyka Jana de J. dłuta Lescorné’go (1861), kolej miejską, szpital św.

Trz.

Dr S. P.

Dr S. P.

Jokai Maurycy, słynny powieściopisarz, poeta i publicysta węgierski, syn adwokata (* 19 lutego 1825 r. w Komornie), nauki pobierał w mieście rodzinnem i w Papie, w znakomitem kollegium reformowanem, jednocześnie z poetą

utrzymania się we Francyi dynastyi, zbyt ostrożnej w polityce zagranicznej, odczuł J. swym instynktem żołnierza. Niewrażliwy na sprawy polityki wewnętrznej Ludwika Filipa, niebiorący nawet z powodu głuchoty udziału w obradach Izby parów, J. należał, mimo całą swą uległość wobec ojca, do krytyków jego polityki zagranicznej. Zabrany potem i ogłoszony przez re-wolucyę lipcową list J-a do ks. de Nemours z r. 1847, odkrył to publiczności. W r. 1843 ożenił się J. z ks. Franciszką Karoliną, córką cesarza Brazylii, Pedra I. W 1844 r., podczas wyprawy marokańskiej, jako dowódzca eskadry, zbombardował Tangier i Mogador. Rewolucya lipcowa zastała go w Algierze u brata, ks. d’Aumale, gubernatora generalnego prowincyi. Otrzymał wówczas J. list od byłego swego guwernera, astronoma Arago, którego rewolucya lutowa uczyniła była ministrem marynarki, z wezwaniem, aby w imię dobra Francyi nie skłaniał floty do oporu przeciw Rzpltej. Legenda orleańska głosiła dotąd zasługę ks. de J. z tego, że usłuchał rozkazu; na swą lojalność owoczesną powoływał się później i sam książę, protestując przeciw dekretowi banicyjnemu z r. 1848. Tymczasem w pamiętnikach wyznaje J., że zażądał obrony tronu od Changarniera i dopiero odmowa stanowcza tego generała skłoniła go do odjazdu do Anglii. Na wygnaniu odsunął się J. od polityki. W r. 1851 stawiono jego kandydaturę na prezydenta przeciwko kandydaturze księcia Napoleona. W r. 1862 wraz z hr. Paryża i z synem swoim, ks. Penthievre, w sztabie Mac-Clellana, J. brał udział w wojnie domowej amerykańskiej. — Z rozpoczęciem wojny pruskiej zgłaszał się najpierw do rządu cesarskiego, następnie do republikańskiego, o pozwolenie wstąpienia do szeregów francuskich. Po odmowie, pod przybranem nazwiskiem pułkownika Lutherod, wstąpił do armii Chanzy’ego i bił się pod Orleanem. W końcu stycznia 1871 r., aresztowany przez Gambettę, musiał udać się z powrotem do Anglii. Na obcy dlań terren polityki wprowadziło go dopiero wzmocnienie się żywiołów monarchicznych po zawarciu pokoju. Wybrany w lutym 1871 r. w dwóch naraz departamentach do Ciała Prawodawczego, po zniesieniu dekretu banicyjuego, wrócił J. do kraju. Po rozwiązaniu pierwszej Izby przez Mac-Mahona w r. 1875 i objawiającej się koncentracyi monarchicznej—brał udział w słynnej pielgrzymce do Frohsdorf, do hr. Chamborda. Nie był wcale filarem stronnictwa. W wojskowości, zaliczony do rezerwy marynarki, nie miał większych wpływów. Nie był, zdaje się, niebezpiecznym nawet dla trzeciej Republiki Francuskiej, gdy go w r. 1886 dotknął wznowiony dekret banicyjny. Ten książę, odsuwający się najchętniej w zacisze domowe do swoich rysunków i prac literackich, wydający pod koniec życia córkę za Mac-Mahona, syna marszałka, mało miał w sobie materyału na pre

tendenta. — Dowodem jego pamiętniki („Vieux souven

S. Drz.

str. 227 — 249.

K. Sprengla (ob.) p. n. „Histoire de la médecine

Józef Siemaszko, ob. Siemaszko.

P. Chm.

Judaszowe drzewo, ob. Cer cis.

kritik Julians” (Hlubice 1880; programat szkolny

EnoykL Powie. Iluitr. Zen, 259. T. XXXIIL

Junkier (po niemiecku Junker, Jungherr, je również

ism

chałem ks. twerskim. Lecz już r. 1305 chan przyzna

Jus episcopale, ob. Biskup.

Justices of the Peace, ob. Sędziowie po-k o j u.

As

Skutkiem wzajemnego wpływu i oddziaływania ludzi

Literatura przedmiotu (do artykułów Język i Języ

Między innymi delegatami wybrano i K-a. Koszty p

Kade Otton (* 1825 r. w Dreźnie), historyk, bibl

G0+G, ‘

Kaiser-Ebersdorf, ob. Ebersdorf.

K. frykcyjny. Tu jeden z walców stalowych, zwykle

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 20 î. T. XXXIII.

1838), książeczka wyszła również w przekładzie pol

'mW «à

względem sądowym powiat dzieli się na 2 okręgi :

J. Musz.

1862, III; osobno Moskwa 1861) i uzupełnił to prac

Kamczackie morze, ob. Berynga morze.

wyraźnie. Oddawanie moczu bywa zawsze mniej lub wi

W d. 28 lipca uchwała ta nadeszła do Warszawy i

prod, w „Moderne Kunst”; dalej portret dra Matlako

Kamyki słuchowe, ob. Ucho.

bogaczom. Żyje bez troski chwilą obecną, odkłada

Kandollina, ob. Candollea.

Kano, „ogród Sudanu”, prowincya państwa Sokoto, w

fD

danych odnoszących się do samego przedmio-t u poz

Kantyzm, Kantyści, ob. Kant (111).

niej prasowano żelazkiem, lub na odpowiedniej form

Kapituła zakonna, ob. Zakony.

yj'Mii

1791, wprowadzająca nową organizacyę dla sądów s

niemu występują głównie Harkavy i Strack „Catalog

NR.R

mS/k

Wskazania do kuracyi karlsbadzkiej, stosownie do t

13) W Wąsoszu, miasteczku niedaleko Łomży. Andrzej

Aa

nika: pozwolił mu wykonywać sprawiedliwość w Rzymi

Wprawdzie nie obeszło się to bez czynnego protes

derlandach z początku sprzyjało Franciszkowi szczę

cy. Uformowana w tym celu przez Augusta II koalicy

Kucyki. Powib. llnatr. Ze«>. 978. T. XXXIV.

Karta konstytucyjna, ob. Charta.

;;5

Karyntya (Kärnten), księstwo i kraj koronny w ce

tendenta. — Dowodem jego pamiętniki („Vieux souvenirs” 1818—48). Dostosowywują się one wybornie do wymagań dzisiejszej czytającej publiczności paryskiej swem żywem, barwnem, po-dobnem do Lotiego przedstawieniem podróży i przygód marynarskich i typowo paryskiemi, wła-snoręcznemi ks. de J. rysunkami. W książce tej niema księcia, jest współczesny literat. W części historycznej zawierają pamiętniki szereg epizodów wartościowych, tchnących czasami wielką szczerością, naogół jednak jest ona zaprawiona tendencyą orleańską. Spuścizna literacka niedawno zmarłego księcia liczy jeszcze parę prac poważnych, drukowanych w „Revue des deux Mondes”, z których pierwsza, pisana jeszcze w 5 em dziesięcioleciu z. w., była wyrazem oppozycyi przeciw tchórzliwej polityce zagranicznej Ludwika Filipa.— O pamiętnikach J-a pisał S. Askenazy: „Literatura orleańska” (w «Drobiazgach historycznych» str. 201—218).

Jojachim czyli Jehojachim, przedostatni król judzki. J. objął tron po ojcu swym, Jojakimie, jako młodzieniec 18-letni w r. 598 przed Chr., ale już po trzymiesięcznem panowaniu został zdetronizowany przez Nabukadnezara, króla babilońskiego, który go prawdopodobnie tern u-karał za powstanie ojca (ob. Jo jak im). J-a uwieziono do niewoli do Babilonii i tam przebywał w ciemnicy 37 lat. Dopiero następca Nabukadnezara, Ewilmerodach, dał mu wolność, a nawet wyznaczył dlań utrzymanie z dworu królewskiego.

Jojakim albo Eljakim, król judzki, został wy-niesiouy na tron przez faraona egipskiego Necho i panował lat 11, t. j. od 609 — 598 prz. Chr. Rządy jego były nieszczęśliwe i okrutne. Zaraz na początku swego panowania nałożył ciężkie podatki na mieszkańców swego kraju, by się o-płacać faraonowi i, nie zważając na powszechną biedę, lubował się jeszcze w wystawianiu kosz-townyoh budowli. Pomimo też napomnień Jeremiasza i innych proroków pozwalał na rozpowszechnienie się bałwochwalstwa w kraju i przelewał krew niewinną. W bitwie pod Karchemisz (w r. 605) Nabukadnezara, król babiloński, łamie potęgę faraona, a J. staje się jego wassa-lem. Nabukadnezar okuł go nawet w kajdany, w celu uprowadzenia do Babilonii, ale — o ile się zdaje — J. okupił się najeźdźcy, wydawszy mu kosztowne naczynia świątyni i złożywszy daninę. Po trzech latach jednakże J. znowu próbuje powstać przeciw babilończykowi, ale ten wysyła przeciw niemu swoją załogę syryjską. W tych udręczeniach J. umiera, nieopłakiwany przez nikogo i pogrzebany bez wszelkich honorów.

jiâSïjfe.

Petöfim i malarzem Orlarem. R. 1843 przeniósł się do Pesztu na studya prawa i otrzymał tam dyplom adwokacki, lecz się nie oddał temu zawodowi, całkiem się poświęciwszy polityce i literaturze. R. 1842 wystąpił z dramatem p. t. „A szidófiń” (Żydziak), za który otrzymał nagrodę od akademii węgierskiej. W 1846 r. wydał pierwszy swój romans „Hetko znapok” (Dni powszednie). R. 1847 objął redakcyę tygodnika „Eletkćpek” (Obrazy życia) wespół z Petöfim, z którym razem pracował także i na polu poli-tycznem w duchu radykalno-rewolucyjnym i dnia 15 marca wywalczył na czele młodzieży t. zw. „12 punktów reformy politycznej” (między in-nemi wolność prasy). Na początku r. 1849, razem z rządem węgierskim i deputowanymi zbiegł do Debreczyna i redagował tam „Esti Lapok” (Gazetę wieczorną). Po nieszczęśliwem zakończeniu walki, tułał się, jako zbieg, przez czas

S' *-__Ł aj

V'T-

im

■■

.....

Fig. 1. Jokai Maurycy.

długi po kraju, a nareszcie przyszedł do Pesztu i oddał się dobrowolnie pod sąd wojenny; nie był wszakże skazany, lecz tylko oddany pod dozór policyjny. Za reakcyi mógł pisywać tylko pod pseudonimem (Sajo) i w tym właśnie czasie powstały najlepsze jego prace belletrystyczne. Po przywróceniu konstytucyi węgierskiej był stale wybierany do zgromadzenia narodowego, gdzie należy do liberalnego stronnictwa rządowego, w którem uważany jest za najlepszego mówcę i służy mu także jako najprzedniejszy jego dziennikarz. Od r. 1853 redagował różne czasopisma: naprzód dziennik polityczny „Hon” (Ojczyzna); potem rządowy „Nemzet” (Naród), a od r. 1858 do 1881 tygodnik humorystyczny „Uestö-kos” (Kometa). Pod względem usposobienia politycznego oddany był duszą i ciałem Tiszy, i za położone na tem polu zasługi otrzymał order św. Szczepana. R. 1848 ożenił się był ze znakomitą tragiczką węgierską, Różą Laborfalvi, która odumarła go w r. 1886. W kilkanaście lat potem, starzec przeszło siedemdziesięcioletni,

wszedł w powtórny związek małżeński z młodziutką artystką dramatyczną, mimo próśb i prze łożeń swej córki, która usiłowała uchronić go od tej śmieszności, ale się tylko naraziła na to, że jej dom swój wymówił, a zajście to gorszące w całej Europie głośnem się stało.— J. we wszystkich rodzajach belletrystyki rozwijał czynność niestrudzoną, ledwo nie gorączkową (napisał przeszło 300 tomów), i wsławił się nietylko w swej ojczyźnie, lecz i w całym świecie cywilizowanym: żaden z pisarzy węgierskich nie miał przed nim tak wielkiego rozgłosu i nie był na tyle języków tłómaczouy. — Zaniechawszy romansu historycznego, który przed rewolucyą głównie uprawiał, zwrócił się ku stosunkom spół-czesnym i jął odtwarzać po mistrzowsku rodzinne charaktery i typy. Tak np. w jednej z naj lepszych swych powieści „Egy magyar nabab” (Nabab węgierski, 1854), której dalszym ciągiem jest „Karpäthy Zoltńu” (1855), odmalował uo-wą szlachtę węgierską, oddaną pożytecznej, rozumnej pracy, a powstałą po wyginięciu starej, marnotrawnej, trwoniącej dobra ojczyste na obczyźnie. W „Uj földesür” (Nowy dziedzic, 1862) przedstawił nowych panów, którzy podczas reakcyi skupowywali majętności wygnańców, a nie znając ani języka, ani stosunków o-bywatelskich, nie mogli znaleźć miru u ludu. W „Politikai divatok” (Polityczne mody, 1861), w „A köszivii ember fiai” (Synowie człowieka z kamiennem sercem, 1867) i w innych opracował epizody z rewolucyi węgierskiej. W „Az elet komédiâsai” (Komedyanci życia, 1887) przedstawił wybujałość politycznego i dyplomatycznego życia, będącą wynikiem entuzyazmu, rozbudzonego przez dualizm r. 1867. Męczennikom zawodu literackiego poświęcił: „Megiz mozog a fold” (A przecież się porusza; Galileuszowskie „Eppur vi muove” 1866); wolnomyślności — „Rab Raby” (1880), gdzie bohaterem jest idealista z czasów Józefa II, Z romansów jego historycznych, wielkim cieszyły się rozgłosem: „Erdely aranykora” (Złote czasy Siedmiogrodu, 1851); „Török vilâg Magyarorszâgon” (Świat Turecki na Węgrzech, 1852); „A löcsei feher as-szony” (Biała Paui liwoczańska, 1884). Natomiast słabsze były te, do których treści szukał na obczyźnie, np. Biała Róża (1854); Romans z wojny krymskiej; szereg epizodów ponurych z powstania rzymskiego r. 1848, Kochający tylko jedną; Wolność pod śniegiem i in.; równie jak te, w których bez powodzenia starał się naśladować Juliusza Verne’a, Dumasa ojca, W. Hugo, lub całkiem niezdarnie Emila Zolę. Z innych dzieł jego, uważanych powszechnie za przedniejsze, wspomnimy tu: „A ket szarvu ember” (Człowiek z dwoma rogami, 1852); „Enyćm, tied, ové” (Moje, twoje, jego, 1876); „Fekele gyamantok” (Czarne dya-rnenty, 1875); „Az arany ember“ (Złoty człowiek, 1875); „A ma” (Dziś, 1881); „Szeretve

mind a vérpading” (Kochany aż do szubienicy,

Od Wisły do Gangesu; Magneta, i Oj, ta Starość!    *

1882); „A czigńdnybaró” (Cygański baron, 1885);

Jokasta (mitol. gr.), ob. lok aste.

Jokeö, miasteczko na Węgrzech, ob. Woda

Dobra.

Jokió Piotr, jeden z wojowników serbskich Jerzego Czarnego (Kara Georgjevica). W roku 1814 wyruszył na wojnę z Turkami, zebrawszy wszystkiego 8-u ludzi bez broni, którą dopiero na Turkach zdobył. Waleczność ta zwróciła u-wagę naczelnego wodza, Jerzego Czarnego, który mu powierzył mały oddział jazdy. Przywiązany do wodza swojego, opuścił z nim Serbię, będąc nieodłącznym doli i niedoli towarzyszem. Osiadłszy w Zemlinie, pozbawiony środków do życia, zmuszony był zająć się handlem bydła. Dopiero w r. 1842, za panowania w Serbii Aleksandra Karageorgjevica. powrócił do ojczyzny i otrzymał urząd w sądownictwie. Zasłynął on w pieśniach ludu serbskiego, który go wspomina pod imieniem Bugjak-paszy-Petra.

Jokohama lub Jokuhama, największy port handlowy Japonii na wyspie Nippon, u zachodnich wybrzeży zatoki Yeddo, odległy o 22 kim. na połudn.-zachód od Tokio, 4 zaś od miasta Kana-gawy; J. leży między 35°26/ półn. szerokości a 139°39' wschód, dług. w przystani, osłonionej od wiatrów wznoszącemi się w głębi wyspy łańcuchami eór. Port urządzony jest według wymagań nowoczesnych: zamuleniu przystani piaskiem zapobiegają dwie mocne ochronne tamy, między któremi znajduje się wązkie, doskonale jednak oświetlone latarniami morskiemi, wejście do portu. J. dzieli się na trzy różnorodne części: wschodnią, z pięknemi budowlami europej-skiemi, bankami, klubami, domami handlowemi; środkową, w której mieszczą się: prefektura, urząd pocztowy i telegraficzny, izba skarbowa,

„Kis Kirńlyok” (Królewięta, 1886); „Azćlekidn-mâr” (Poskramiać/ dusz); „A hârom màrvâny-fei” (Trzy głowy marmurowe, 1889); „A ten-gerszemü hölgy” (Pani z morskiemi oczyma,

1890); „Gazda szegćnyek” (Bogaci nędzarze,

J. F. G.

1881).—J. bardzo wcześnie spotkał się z surową krytyką w swej ojczyźnie. Już Paweł Giulai twierdził, że nie napisał on żadnego romansu, któryby w całości był doskonałym, że odznacza się tylko w pojedynczych ustępach; a Eugeniusz Peterfi w „Budapeszti Szemte” zarzucił mu, że jego bohaterowie nie mają jedności psychicznej, że są improwizowani od sceny do sceny; że u-gania się za efektami w szczegółach i poświęca dla uich całą logiczność budowy dzieła i całe prawdopodobieństwo fabuły; że obrazowość jego jest także raczej ekscentryczna, dziwaczna, niż głęboka i szczera. Najwięcej wartości artystycznej mają jego mniejsze utwory, w których maluje życie ludu i przedstawia cechy jego zewnętrzne i charakter duchowy.—Pomimo wszakże czynionych mu przez krytykę zarzutów J. jest najulubieńszym pisarzem węgierskim, a przyczyna tego tkwi w jego niezrównanym talencie nar-ratorskim, w potoczystym, jędrnym języku, oraz w humorze i nastroju czysto - węgierskim. J. napisał także kilka dramatów: Król Koloman (1855), Manlius Sinister (1856), Jerzy Dozsa (1858), Męczennicy Szygelwarscy (1859); te wszakże sławy mu nie przyniosły.—Poezye jego polityczne wyszły w dwu tomach r. 1880.

ginaluemi domkami drewnianemi. W r. 1881 J. miała 63 048, w r. 1891 —127 987 mieszkańców, z których 5 000 zaledwie cudzoziemców (3 000 Chińczyków, 800 Anglików, 200 Amerykanów etc.); w r. 1899 liczyła 193 762 m-ców. Jako miasto handlowe zajmuje J. pierwsze miejsce w Japonii, aczkolwiek współzawodniczy z nią Kobe-Hiogo; w r. 1893 obrót wwozu obliczono na

Redagował on także część węgierską dzieła o Austro-Węgrzech, rozpoczętego pod protektoratem arcyksięcia Rudolfa. Od roku 1858 jest członkiem Akademii węgierskiej, od 1860 — Towarzystwa Kinsfaludego, od 1878 prezesem Towarzystwa Pötefiego. R. 1894 d. 6 styczuia na- i sąd i inne gmachy publiczne; zachodnia przed-ród węgierski uczcił J-a uroczystym obchodem | stawia charakterystyczne miasto japońskie z ory-półwiekowej pracy jego pisarskiej, przyczem postanowiono zająć się wydaniem (ne varietur) wszystkich dzieł jego. W latach 1881—83 wyszedł w Budapeszcie wybór pism J-a w tłóma-czeniu niemieckiem. W języku polskim posiadamy ich bardzo wiele, tłómaczonych głównie przez A. Callierową, B. Jaroszewską, Kar. Szaniawską, Zuz. Zajączkowską, J. Majkowskiego

wożą: broń, machiny, oraz ich części składowe, mąkę, papier chiński, alkohol, saletrę, anilinę, indygo, skóry, żelazo, igły, spirytualia, przede-wszystkiem zaś: naftę, cukier, bawełnę, wyroby bawełniane i wełniane. Wywożą: miedź (2.31), jedwab surowy (36.26), materyały i chusteczki jedwabne (8.11), herbatę zieloną (4.37 mil. jenów), wyroby z drzewa, porcelany i laki. J.

(brata Unickiej), Emila Tustanowskiego, A. Lan- j 36 305 069, wywozu na—55 209 586 jenów. Przy-gego, Stan. Miłkowskiego. Z tych wszystkich, jeśli się nie mylimy, jedna tylko panna Jaroszewska tłómaczyła z oryginału, inni zaś z niemieckiego. W liczbie tych przekładów znajdują się utwory niewymienione w artykule niniejszym pod tytułami węgierskiemi, a mianowicie:

Inne czasy, inni ludzie; Niewolnicy miłości;

Szczęśliwy gracz; Boży gród; Przez wszystkie piekła; Oceania, historya świata zaginionego; połączona jest koleją żelazną z Tokio, Kanaga-Ostatnie dni Janczarów; Włosek kobiecy; Walka wą i Hiogo-Osaka. W r. 1892 zawinęło do por-z Bogiem; Milionowy spadek; Brzydkie panny; tu 367 statków parowych i 20 żaglowców, ogó-

polskich” 225).

s. s.

łem o pojemności 744049 ton. W mieście są liczne towarzystwa ubezpieczeń (116), banki, trybunał angielski na Japonię, cesarskie labora-toryum hygieniczne, kościoły, szkoła angielska, szpitale japońskie i Europejczyków; prócz tego wszystkie prawie państwa mają w J-ie swych przedstawicieli. Do roku 1855, t. j. do chwili otwarcia portu dla handlu obcego, J. była nieznaczną osadą rybacką.

Jola (Yola), miasto stołeczne państewka fulb-skiego, Adamauy, w Afryce środkowej, w sferze wpływów angielskich, pod 9°16' szer. półn. i 12°47' dług. zachód, od Gr., o 20 minut drogi od lewego brzegu rz. Benue, oddzielone od niej równiną bagnistą, przez którą w porze dżdżystej przepływa mały dopływ tej rzeki dostępny dla czółen. J. od południowej części jeziora Czad jest o 380 kim., a od morza o 670 kim. oddalona. Kommunikacya z brzegiem morskim jest bardzo dogodna wodą, ponieważ rz. Benue, począwszy od miasta J-i, jest dostępną dla żeglugi parowcowej. Miasto położoue jest na płaszczyźnie piaskowcowej, tworzącej od strony rzeki taras, rozciągający się w kierunku z zacli. na wschód więcej niż na 5 kim. Bardziej malownicze niż inne miasta sudańskie, składa się z mnóstwa dworków i chat tonących w ogrodach. Budynki, pomimo swego charakteru tymczasowości wzniesione są staranniej niż gdzieindziej w tym kraju, przystrojone wewnątrz bardzo troskliwie różnokolorowemi upiększeniami. Ludność J-i, wynosząca według dra Passarge 12—15000 m-ców, trudni się głównie żelaznym przemysłem domowym i handlem bawełną, wełną, szkłem, solą i kością słoniową. Urodzajna okolica tutejsza należy do najpiękniejszych w Afryce i rodzi szczególnie bardzo wiele dzikiego ryżu. O J ę bardzo długo toczył się spór pomiędzy Anglikami, Francuzami i Niemcami. Ostatecznie zwyciężyli Anglicy, a właściwie „Royal Niger Company,” która za swoje przywileje płaci sułtanowi miejscowemu 1 000 f. st. rocznego podatku. Z Europejczyków miasto i okolice zwiedził pierwszy Henr. Barth w 1851 r., następnie Rob. Flegel (d. 31 lipca 1882), Eug. Zintgraff w r. 1889, Mizon w 1891, Passarge i Uechtritz w r. 1893 i Stetten w roku 1894.

Jola, córka Eurytosa, ob. Iole.

Jolanta Helena, błogosławiona, żona księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego, córka Beli IV, króla węgierskiego (* ok. r. 1244—f 16 lub 17 czerwca po r. 1297). Zaślubiła Bolesława w r. 1256, ale z powodu nieletności po dwu latach dopiero z nim zamieszkała. Po śmierci męża (1279) przybyła do Krakowa na dwór Bolesława Wstydliwego, męża swej siostry starszej, Kingi (ob. Kinga św.) i wraz z nią na pogrzebie Bolesława przyjęła professyę zakonną (10 grudnia r. 1279), wstępując do zakonu klarysek w Gnieźnie, gdzie wtedy właśnie Przemysław II, wielkopolski, klasztor klarysek funduje.

Data jej śmierci nieznana. Prawdopodobnie umarła d. 16 czerwca, bo Leon XII, zaliczając ją w poczet błogosławionych bullą z dnia 26 września 1827, polecił obchodzić jej święto 16 czerwca. Data 17 czerwca pochodzi z t. zw, „Nekrologu Lędzkiego („Mon. Pol.” V, 498).— Balzer „Genealogia Piastów” (V, .2); Pękalski „Żywot błog, Jolanty” (w „Żywot. św. patronów

Kant.

Jolanta, pseudonim Komierowskiej Kazimiery.

Jolaos (mitol. gr.), ob. Iolaos.

Jollba (Dżoliba), ob. Niger.

Jolibois Klaudyusz Emil, archeolog francuski (* 1813 w Chaumont-en-Bassigny). Wykładał liistoryę w liceum kolmarskiem od 1845 do 49, poczem redagował pismo „Le Républicain du Rhin” do 2 grudnia 1851, to jest do dnia zamachu stanu. Uwięziony wówczas z rozkazu Napoleona, wypuszczony został na wolność dopiero 1853 r. W r. 1859 mianowany archiwistą departamentu Tarn, wydawał od 1860 r. „Annuaire du Tarn”, a w 1876 założył „Revue historique, scientifique et littéraire du dép. du Tarn”. Wydał w przekładzie francuskim: „Chroniques de l’évêché de Langres” (Paryż 1843) i „La Roue de fortune ou la Chronique de Gran-cey, romau généalogique du XlV-e siècle” (tamże 1857), oraz szereg własnych prac historyczno - archeologicznych, z których najważniejsze są: „Histoire de la ville de Rethel” (1846), „Histoire de la ville de Chaumont” (1856), „La Haute-Marne ancienne et moderne” (1861), „Albi au moyen âge” (1871) i wreszcie „Inventaire des Archives départamenales du Tarn” (2 tomy, in 4-o; Paryż 1873— 75).

Jolibois Eugeniusz, polityk francuski (* w Amiens 1819). Osiadł w Paryżu jako adwokat, w r. 1849 przeszedł do sądownictwa i został prokuratorem generalnym; służył później w administracyi, w r. 1863 został prefektem dep. Sabaudyi, w r. 1866 radzcą stanu. Po upadku cesarstwa wrócił do adwokatury. Od 1876 do 1893 zasiadał w parlamencie, gdzie był ciętym przeciwnikiem różnych gabinetów republikańskich. Popierał w swoim czasie gorliwie Boulangera.

Joliet, główne miasto hrabstwa Wills, w stanie Illinois, o 48 kim. na połudn. - zachód od Chicago, po obydwu stronach Desplaines, dopływu rz. Illinois, nad kanałem Illinois-Michigan; ważny punkt kolejowy, którym krzyżują się linie Chicago-Alton, Chicago-Rock Island-Pacific, Central - Michigan, Chicago - Santa Fé California i dwie inne mniejsze; liczy (1900) przeszło 25 000 m-ców, J. ma stanowe więzienie karne, 2 klasztory, bibliotekę, piękny gmach sądowy, wielkie łomy kamienia wapiennego, od których miasto nosi przezwisko „stone city”, młyny parowe, gisernie, stalownie, fabryki drutu kolczastego, narzę-

H.

s. s.

chir.” (r. 1879, str. 340).

Jolly Filip, fizyk (* 1809 w Mannheim—f 1884 w Monachium), kształcił się w Heidelbergu, Wiedniu i Berlinie, 1834 r. habilitował się jako docent w Heidelbergu, 1847 r. został tam

dzi i machin rolniczych i pieców, i browary; wyrób obuwia i rur glinianych; znaczny handel zbożem, bydłem rogatem i świniami.

Jolin Jan Krzysztof, dramaturg i aktor szwedzki (* 28 grudnia 1818 r. w Sztokholmie— f 13 listopada 1884 r. tamże); kształcił się w Upsali, gdzie też debiutował w 1845 r. na scenie, jako aktor, we własnej komedyi. Od 1849 r. zasłynął w literaturze szwedzkiej, jako inteligentny tłómacz utworów dla sceny i dramaturg. Z oryginalnych prac J-a zasługują na uwagę: dramaty „Master Smith” (1847); „Mjölnarfröken”; „Barnhusbarneu” (1849); ko-medye: „En komcndi” (1845); „Respekt for da-merna” (1864); „Pägamla dagar” (1868); „Smä-lands Petter” (1883) i sztuka historyczna „Ung Hanses dotter”. — Utwory dramatyczne J-a odznaczają się udatną charakterystyką osób, zrę-cznem uscenizowaniem i dowcipnemi dyalogami, są tylko nieco rozwlekłe. Pisywał też romanse i nowelle: „Affälingare” (1871); „Rosen bland kamelior” (wyd. 2-e 1892); „Konstnär eller hand-verker”; „Emeriten” (wyd. 2-e 1893 r.); poezye: „Fiellbruden” (wyd. 3-e 1865), za które otrzymał nagrodę Akademii i t. d. — Zbiór „Skrifter” jego wyszedł w 6-ciu tom. w Sztokholmie (1872— 1881), utwory zaś dramatyczne w 4 t. (1894).

Jolkos, miasto w Tessalii, ob. Iolkos.

Jolla. Bez względu na kształt i rodzaj jej budowy—tak nazywają zwykle najmniejszą z łódek, towarzyszących wielkim okrętom. W Hamburgu nazywają J-ą pewien rodzaj łódki około 7 metr. długiej, z przodu i z tyłu ostro zakończonej, kierowanej za pomocą dw'ôch wioseł przez jednego człowieka, a używają jej jako łódki przewozowej.—J-a oznacza także linę ruchomą, przewleczoną przez krążek z hakiem, za pomocą którego przymocowuje się ją, w celu podnoszenia ciężarów.

Jollivet Jan Chrzciciel Mojżesz, hrabia, polityk francuski (* w Tury 1753—f 1818). Przed rewolucyą był notaryuszem, w 1791 r. zasiadł w Zgromadzeniu Prawodawczem. Był zdeklarowanym nieprzyjacielem Jakobinów, zdołał jednak uniknąć prześladowania z ich strony. W sprawach finansowych oddał wiele cennych usług rządowi. W roku VIII rzeczypospolitej mianowano go radzcą stanu; zajął się wtedy gorliwie pracami przygotowawczemi do tytułów kodeksu cywilnego, dotyczących przywilej sw i hypotek. W 1800 został prefektem dep. Mont-Tonnerre, w 1807 ministrem królestwa Westfalii; w 1808 otrzymał tytuł hrabiego Cesarstwa. Napisał: „L’impôt progressif et le morcellement des patrimoines” (1792): „Principes fondamentaux du régime social” (1793); „L’impôt sur le sel” (1798); „Le Thalweg du Rhin, considéré comme limite entre la France et l’Allemagne” (1801); „De l’Expertise” (1802).

Jollivet Piotr Juliusz, malarz francuski (*1794 w Paryżu — f 1871 tamże). Uczeń Grosa

i Dejuinna, uprawiał malarstwo rodzajowe na tle życia francuskiego i hiszpańskiego, religijne (Rzeź niewiniątek, 1845 —w muzeum w Rouen; Chrystus uzdrawiający, w Vitry-le-Franęois; Trójca Święta w kościele św. Wincentego à Paulo w Paryżu), oraz portretowe (Filip III, Catinat—w muzeum wersalskiem).

Jolly Antoni Franciszek, autor dramatyczny franc. (* 1662 w Paryżu — f tamże 1753 r.). W r. 1737 był cenzorem królewskim. W 1709 wystawiono w paryskiej Opéra Mêlé ag re jego dramat liryczny w 5-u aktach; w Teatrze Francuskim komedyę trzyaktową ,,1’Eco-le des amants” (1719 r.); w Teatrze Włoskim wyśmiano komedyę „La vengeance de 1’amour”, natomiast dwie inne jego sztuki: „La femme jalouse” i „La caprisieuse” powszechnie się podobały. J. przedewszystkiem jednak znany jest jako erudyt; pod jego kierunkiem wyszły doskonałe wydania dzieł: Molière’a, Corneille’a, Raci-ne’a i Pamiętniki Omer Talona. Za namową Daguesseau zebrał olbrzymi materyał, tyczący się ceremoniału, turniejów, przyjęć dworskich, uroczystości weselnych i pogrzebowych w dawnej monarchii francuskiej; manuskrypt tej pracy zatytułowanej „Grand Cérémonial de France” w 7-u tomach znajduje się w „Bibliothèque nationale”. Wydano tylko wyjątek: „Projet d’un nouveau cérémonial français” (Paryż 1746).

Jolly Paweł (* d. 18 czerwca r. 1790 w La Chaussée pod Vitry-le-Français [Marne]—f d. 15 maja r. 1879), lekarz-hygienista. Nauki rozpoczął w Châlons-sur-Marne i jako student ogłosił w r. 1820 pracę p. u. „Essai sur la statistique et la topographie médicale de Châlons-sur-Marne”, nagrodzoną przez Société académique w tem-że mieście; udawszy się następnie do Paryża, tamże w r. 1821 dyplom doktorski osiągnął, po-czem, jako lekarz, osiadł w stolicy Francyi. W r. 1825 został sekretarzem głównym towarzystwa „Athénée de médecine”, w 1830 zaś Akademia medyczna zaliczyła go do grona członków swych. J. pisywał wiele, a prace jego, zajmujące się głównie patologią ogólną i hygieną, należą do lepszych w swoim rodzaju. Monografie swe ogłaszał przeważnie w „Bulletins de l’Académie de médecine”, oprócz tego był współpracownikiem lub współredaktorem wydawnictw: „Dictionnaire de médecine et de chirurgie pratiques” i „Journal universel hebdomadaire de méd.”, od r. 1823 stał na czele redakcyi „Novelle biblioth. méd.”, pisywał też dla „Encyclopédie méthodique”. Osobno ogłosił między inne-mi „Da l’état sanitaire et des moyens d’assainissement des landes de Bordeaux” (Bordeaux 1834). — Por. „Gazette hebdom. de méd. et de

Dr J. P.

En©, pow. iluitr. Zeu. 867. I. XXXIII.

profesorem nadzwyczajnym, a 1854 profesorem j mógł się pogodzić z jego polityką szkolną i koś-zwyczajnym fizyki w Monachium. Wszystkie ba- ! dania J-go zalecają się wybitną ścisłością pomiarów. W badaniach nad osmozą wprowadził pojęcie równoważnika osmotycznego (1864 r.) i miarę tych objawów w ilości wymieniających się między sobą cieczy. Termometrowi powietrznemu nadał postać do Użytku dogodną (1874) i użył go do oznaczenia spółczynnika rozszerzalności gazów, poprzednio zaś prowadził badania nad rozszerzalnością cieczy. W r. 1866 zbudował pompę powietrzną rtęciową, która dozwala powietrze rozrzedzać w daleko większym stopniu, aniżeli pompy dawniejsze. W szczególności wiele pracy łożył na udoskonalenie wag, ulepszył wagę sprężyuową i zbudował wagę sprężynową hydrostatyczną do oznaczania ciężarów właściwych (1864), a wadze zwyczajnej nadał niesłychaną czułość przez zastosowanie skali i zwierciadła do jej odczytywania. Czułość wagi posunął tak znacznie, że przez samo ważenie wykryć mógł drobne zmiany w składzie powietrza atmosferycznego. Za pomocą takiej wagi zdołał wykazać, że ciężar ciała słabnie w miarę oddalania się od powierzchni ziemi, ciało bowiem zawieszone pod talerzem wagi, na drucie długości 21 metrów, okazało ciężar mniejszy aniżeli, gdy znajdowało się na talerzu. Zastosował nadto zwykłą wagę do dochodzenia gęstości ziemi, oznaczywszy przyrost ciężaru, jakiego doznaje ciało znajdujące się na talerzu wagi, gdy pod talerzem tym umieszczoną została kula ołowiana o średnicy 1 metra. Napisał: „De Euleri merito de functionibus circularibus” (1534); „Anleitung zur Differential und Integralrechnung”

cielną. Po opuszczeniu ministeryum J. został prezesem najwyższej Izby obrachunkowej.—Napisał „Der Reichstag und die Parteien” (Berlin 1880 r.).

Jolly Fryderyk (* w Heidelbergu d. 24 listopada r. 1844), syn Filipa J-go, fizyka (ob.), lekarz zajmujący się chorobami umysłowemi. Do zawodu swego sposobił się w Monachium i w Getyndze, gdzie w r. 1867 dyplom doktorski uzyskał. Następnie pracował jako assystent psychiatrów Guddena (ob.) i Rineckera (ob.). W r. 1871, napisawszy rozprawę pro venia legendi p. n. „Ueber den Gehirndruck und über die Blutbewegung im Schädel”, został docentem prywatnym psychiatryi w Wurtzburgu. W r. 1873 powołano go na profesora nadzwyczajnego i na dyrektora kliniki chorób umysłowych w Sztras-burgu, w r. 1875 został tamże profesorem zwyczajnym; od roku 1890 takież stanowisko zajął w Berlinie. Pisał głównie o stwardnieniu mózgu, urojeniach zmysłowych, obłędzie opilczym, zboczeniach mowy, histeryi i t. p.; z prac jego na wyszczególnienie zasługują: „Bericht über die Irrenabtheilung des Julius - Spitals” (Würtzburg 1873), „Hysterie und Hypochondrie” w Ziems-sena „Handb. der speciellen Pathol, u. Therapie” (Lipsk 1877), „Untersuchungen über den elektrischen Leitungswiderstand des menschlichen Körpers” (Sztrasburg 1884) i „Vorgeschichte und gegenwärtige Einrichtung der psychiatrischen Klinik in Strassburg” (tamże 1887). Od 1890 redaguje „Archiv für Psychiatrie und Nervenkrankheiten” i tamże od czasu tego prace swe ogłasza.— Por. „Biogr. Lex. der hervorrag.

Dr j. p.

Jolly Juljusz, językoznawca i sanskryto-log niemiecki, ur. 28 grudnia 1849 r. w Heidelbergu; w latach 1867 do 1871 studjował języ-Jolly Juliusz, minister badeński (* 1823 koznawstwo porównawcze i języki wschodnie w Mannheimie—f 1891 r, w Karlsruhe); uczył w Monachjum, Berlinie i Lipsku; w 1872 został się 1840 — 44 prawa w Heidelbergu i Berlinie, docentem prywatnym w uniwersytecie wircbur-od 1847 jako docent, od 1857 r. jako profesor i skim, w 1877 tamże profesorem nadzwyczajnym, wykładał prawo w Heidelbergu. W 1861 został a w 1886 r. profesorem zwyczajnym sanskrytu radzcą w ministeryum spraw wewnętrznych pod Lameyem; wraz z Roggenbachem, Matliym i Blunt-schlim dążył do zjednoczenia Niemiec pod hegemonią Prus. Gdy rząd badeński w 1886 r. wystąpił przeciwko Prusom, J. usunął się z ministeryum; po zwycięstwie Prus w tym samym roku jeszcze został ministrem spraw wewnętrznych, a po śmierci Mathyego (1868) — prezesem ministrów. W polityce wewnętrznej trzymał się ściśle liberalnych zasad swych poprzedników, w zagranicznej dążył do ścisłego zespolenia Badenu ze Związkiem Północno - Niemieckim. W r. 1870 stanął, jak i wielki książę, odrazu po stronie Prus. W Wersalu prowadził układy o przyłączenie Badenu do Związku Pół-nocno-Niemieckiego i utworzenie Cesarstwa. W r.

1876 otrzymał dymissyę, gdyż wielki książę nie

(1846); „Die Prinzipien der Mechanik gemein- Aerzte” (T. III str. 407). fasslich dargestellt” (1852); „Ueber die Physik der Molecularkräfte” (1857). — Por. Böhm „Phi-

lipp von Jolly” (1886).

S. K.

i językoznawstwa porównawczego w tymże uniwersytecie, gdzie i dotąd wykłada. Z początku pracował nad zagadnieniami z zakresu składni porównawczej indoeuropejskiej; następnie oddał się nauce sanskrytu i badaniu starożytności indyjskich, głównie zaś historyi prawodawstwa indyjskiego, i w dziedzinie tej jest najlepszym znawcą w Europie. W celu dokładnego poznania tego przedmiotu, odbył w r. 1882 — 1883 podróż do Indji, gdzie na życzenie uniwersytetu angielskiego w Kalkucie wyłożył po angielsku kurs bistorji prawa indyjskiego. Prace jego językoznawcze, ogłoszone w okresie docentury wircburskiej, są: „Ein Kapitel vergleichender Syntax” (Monachjum 1872), gdzie autor rozpatruje użycie trybów łączącego i życzącego oraz zdań pobocznych w językach zendzkim i staro-

perskim w porównaniu z sanskrytem i greckim;

• „Kupcy wolofscy corocznie wracają z portów, przywożąc dostateczną kwotę pieniędzy, aby zapewnić na pewien czas utrzymanie sobie i rodzinie. Gdyby chcieli odkładać niewielką część zysków, niebawem dosięgliby stanowiska, godnego zawiści. Ale nie myślą o tern. Zaledwie przybędą do wioski, zaczynają paradować... rzucają pieniądze pełuą garścią i troszczą się tylko o to, żeby najbardziej olśnić gapiów. Po kilku dniach, na tych samych ulicach, gdzie wykazali taką rozrzutność, zjawiają się smutni i w łachmanach, bez grosza, i żebrzą, wyczekując, czy jakaś firma nie da zaliczki”. Są dobrymi rolnikami, trzymają bydło rogate i konie. Każde gospodarstwo jest ogrodzone, wewnątrz parkanu znajduje się czworoboczna chata męża i okrągłe chaty żon jego, oraz obory. Niewolnicy mieszkają uazewnątrz ogrodzenia. Istnieje spólnota wioskowa, w ostatnich czasach coraz częściej krzewi się zwyczaj prywatnego władania gruntami. Bracia królewscy posiadają prawo do tronu przed dziećmi zmarłego króla — zwyczaj, w którym niektórzy badacze chcą widzieć szczątek prawa macierzystego. J. rozpadają się na warstwy. Do najwyższej arystokracyi należą członkowie domu panującego, po nich idą wolni,

„Geschichte des Infinitivs im Indogermanischen”

(t-że 1873); opracowanie niemieckie dzieła Whit-neya o językoznawstwie porównawczym, p. t.

„Die Sprachwissenschaft. W. D. Whitney’s Vorlesungen über die Principien der vergleichenden Sprachforschung für das deutsche Publikum bearbeitet und erweitert...” (Monachjum 1874 r., w 8-ce str. 713); „Schulgrammatik und Sprachwissenschaft. Studien über die Neugestaltung des grammatischen Unterrichts nach den Ergebnissen und der Methode der vergleichenden Sprachwissenschaft” (t-że 1872, w 8-ce str. 92). Następnie wydał kilka tekstów sanskryckich z zakresu prawodawstwa indyjskiego wraz z przekładami, oraz prace samodzielne z dziedziny tego przedmiotu; a mianowicie: „Vishnusmriti” (Kalkutta 1881, w «Bibliotheca Indica»); „Nâradasmriti”

(Kalk. 1885 — 86) i „Mantîkâ sangraha” (t-że 1885 —1890); „Nâradîya Dharmasâstra, or the Institutes of Nârada” (Londyn 1876); „The Institutes of Vishnu” (Oksford 1880, w wydawnictwie Maksa Müllera «Sacred Books of the East»

VII); „Minor Law-Books” I (t-że 1889 w «Sacred Books» XXXIII); „Über die rechtliche Stellung der Frauen bei den alten Indern” (Monachjum 1876); „Eine Reise nach Ostindien” (Berlin 1884, ! rozpadający się na szlachtę i mieszczan, wresz-w czasop. «Deutsche Rundschau»); wykłady o pra- j cie u dołu drabiny społecznej znajdują się nie-wie indyjskim: „Tagore Law Lectures: Outlines j wolnicy. Wolni zpośród szlachty noszą miano of an history of the Hindu Law of partition, inhe- j „dzielnych” i zawierają związki małżeńskie tyl-ritance and adoption” (Kalkutta 1885); „Recht und j ko w obrębie swej warstwy. Mieszczanie a ra-Sitte” (Sztrasburg 1896, w t. II wydawnictwa czej rzemieślnicy rozpadają się na cztery grupy, Bühlera «Grundriss der indo-arischen Philologie które możnaby zarówno uważać za zarodkowe und Altertumskunde>). Oprócz dzieł tych J. dru- kasty, jak i za cechy. Są to: kowale, garbarze kował wiele prac drobniejszych w różnych cza- j (i rzemieślnicy, wyrabiający sandały), rybacy sopisinach i wydawnictwach specjalnych, jak: J i muzycy (oraz śpiewacy). Na cele wiosek sto-„Zeitschrift der deutschen morgenländischen Ge- j ją naczelnicy, których wpływ zależy od ich hoj-sellschaft”; „Wiener Zeitschrift für die Kunde ności, a więc bogactwa. Zresztą o sprawach des Morgenlandes”; „Gotting. Gelehr. Anzeigen”; rozstrzyga w każdej wiosce rada starców prostą „Augsb. Allgem. Zeitung” (1874); w „Indian większością głosów, a naczelnik zatwierdza ten Antiquary” i wydawn. akademii monachijskiej wyrok. Złodzieje jako też niewypłacalni dłuż-(«Sitzungsberichte» i «Denkschriften der iniinche- nicy stają się niewolnikami. Islam robi szybkie ner Akad. d. Wissenschaften»).    a. a. k. postępy wśród J-ów i zwłaszcza wywarł wpływ

Jolofowie, Dżolofowie a także Wolofo- na ukształtowanie rodziny. Zpośród żon główna wie, szczep murzyński, siedzący nad dolnym posiada najlepszą chatę i.wybór upominków ja-Senegalem i stamtąd ciągnący się ku Nigrowi, kie mąż otrzymuje; mąż musi ją częściej odwie-Wraz z krewniakami swoimi, Leybami i Serera- ‘ dzać niż pozostałe żony. Żonę mąż kupuje i z te-mi z dolnej Gambii, J. należą do najczar- go powodu córka dla rodziców jest przedewszyst-niejszych ludów Afryki. Odznaczają się wyso- kiem przedmiotem handlu. Zresztą wielożeń-kim wzrostem, około 1.73 metrów; pomiary wskaż- stwo jest przywilejem jedynie zamożnych rodów, uika głównego dały    większość ludu hołduje z konieczności jednożeń-

dla 62 osób żyjących „    12 czaszek

75.2

69.8

L. K.

stwu. Gdy ojciec rodziny umiera, spadek po nim bywa dzielony na 8 równych części: siedem przypada na dzieci, resztę bierze żona. Jeśli ktoś jest to więc szczep długogłowy. Podróżnicy za- umiera bezdzietny, żona zabiera czwartą część znaczają, iż pomimo mocnej czarnej barwy J. są majątku, pozostałe trzy czwarte idą do podziału kształtniejsi niż inne grupy murzyńskie Afryki za- pomiędzy krewniaków, chodniej. Odznaczają się ruchliwością, prowadzą Jolsva, ob. Jelszawa. handel rozległy i z tego powodu język ich jest Joly: 1) Julian Jan Chrzciciel (etc.), rozpowszechniony nad Senegalem i Gambią, Ale architekt francuski (* w Montpellier 24 listopada nie są oszczędni, ażeby gromadzić majątek. 1788 r. — f w Paryżu d. 8 lutego 1865 r.); był

H.

uczniem Delargardelle’a, Delespine’a i szkoły sztuk pięknych, którą ukończył w r. 1815 z nagrodą departamentu. W r. 1821 mianowano go architektem Izby deputowanych. W r. 1828 zbudował salę prowizoryczną w ogrodzie Palais de Bourbon, następnie od r. 1829 do 1833 salę obecną w miejscu dawnej pięciuset (cinq-cents), w r. 1848 nową salę prowizoryczną, zajmującą całą długość podwórza pałacowego. Powiększył również pałac prezydentury i połączył go gale-ryą z Izbą deputowanych. Ogłosił drukiem następujące dzieła: „Recueil d’ornements et des bas-reliefs” (Paryż 1819); „Les plans, coupes, élévations, et détails de la Chambre des députés” (1840) i „l’Histoire du Palais-Bourbon”

(1855). — 2) J. Edmund de, syn i uczeń poprzedzającego (* w Paryżu 7 kwietnia 1824—f w Neuilly nad Sekwaną 15 września 1892 r.), od r. 1848 pomagał w pracy ojcu, po którym w r. 1860 objął stanowisko architekta Izby deputowanych. Wybudował galeryę uroczystości w pałacu prezydentury; w r. 1875 w skrzydle południowem pałacu Ludwika XIV wzniósł salę posiedzeń, przeznaczoną tylko dla Izby deputowanych, lecz dającą się w razie potrzeby przekształcić na salę kongresu, mogącą objąć Zgromadzenia Senatu i Izby.

Joly Juliusz Karol Henryk, filozof francuski (* 1839 r. w Auxerre). Kształcił się w wyższej szkole normalnej, z której wyszedł jako zastępca profesora (agrégé) filozofii i w 1863 roku rozpoczął swe wykłady w liceum nicej-skiem, skąd 1865 r. przeniósł się do liceum w Poitiers, a stamtąd r. 1868 do Douai. Otrzymawszy doktorat r. 1869 za rozprawy: „De Cy-nica institutione sub imperatoribus romanis” i „L’Instinct, ses rapports avec la vie et avec l’intelligence”, szkic z psychologii porównawczej, uwieńczony przez Akademię Francuską, a wkońcu r. 1871 objął po Tissocie katedrę filozofii na fakultecie literackim w Dijon, a w r.

1879 został dziekanem tego fakultetu. Odr. 1881 do 1883 był supplentem profesora Carów Sorbon-nie, gdzie następnie pozostał nadal jako maître-re de conférences na kursie uzupełniającym, aż do roku 1885, w którym przeniósł się do Collegium francuskiego, jako supplent Adama Fran-cka na katedrze „prawa natury i narodów”; a gdy w roku następnym katedrę tę zniesiono, J. wysyłany był do różnych krajów dla study ów sy-stematu penitencyaryjnego i kryminalistyki; potem przez wiele lat z rzędu prowadził w szkole prawa w Paryżu wolny kurs nauk z tego zakresu. W r. 1890 był delegatem na międzynarodowy kongres penitencyaryjny do Petersburga.

W r. 1893 wziął dymissyę i odtąd zajmuje się głównie kwestyami socyalnemi i pisuje do rozmaitych wydawnictw peryodycznych. Jest on członkiem rady administracyjnej generalnego Towarzystwa więziennego, prezesem patronatu nad dziećmi i młodzieżą i t. p. Prócz rozpraw wy-

żej wymienionych J. wydał: „Cours de philosophie” (Paryż 1871, wyd. 10-e); „1’Homme et 1’animal” (Paryż 1877; wyd. S-e 1893, uwieńczone przez Akademię nauk moralnych); „1’Ima-gination” (Paryż 1877, wyd. 2-e 1882); „Eléments de morale” (1880 wyd. 2-e); „Notions de pedagogie” (1884, wyd. 2-e 1890); „Psychologie des grands hommes” (1883, wyd. 2-e 1891); „Le Crime, étude sociale” (1887, wyd. 4-e)t „La France criminelle’' (1889, wyd. 3-e); „le Combat contre le crime” (1891, wyd. 2-e) (Ostatnie trzy dzieła Akademia nauk moralnych uwieńczyła nagrodą Audiffret’a); „le Socialisme chrétien” (1892). Do tego dodać jeszcze wypada pewną ilość wydań klasycznych, przez niego dokonanych, głównie zaś „Traité de morale” Mal-lebranche’a, z przedmową i notami (1882) i nadmienić, że był on współpracownikiem wielu dzienników i przeglądów, mianowicie zaś „Nouvelle Revue”, „Journal des Débats” i „Correspondant”, z których w dwu ostatnich umieścił szereg ważnych studyów o wychowaniu poprawczem we Francyi i za granicą.    *

JołtuszkÓW albo Ołtuszków, po ross. Jał-tuszkow, małe miasteczko, pow. Mohylowski, na Podolu, nad rz. Ladawą, z górą 2 000 m-ców; szkoła wiejska, zarząd gminny, jarmarków 26, fabryka mączki cukrowej na akcyach, kościół parafialny św. Ducha z drzewa w 1799 r. postawiony przez Kazimierza Krasowskiego, cerkiew św. Trójcy, synagoga i dom modlitwy.—J. założony na gruntach starostwa Barskiego. Zygmunt I, przychylając się do przełożenia królowej Bony, mając na względzie, że miasto Ołtuszków w starostwie Barskiem zupełnie przez Tatarów zniszczone, obdarza je prawem magdeburskiem. W 1549 r. znowu zniszczone przez Tatarów, którym mężny opór stawiali Pretwicz, Jan Herburt i Sieniawscy (Bielski). Król Stefan i Zygmunt III w 1607 r. potwierdzili wszystkie prawa i przywileje miasteczka, jak świadczy lustracya Humieckiego, kasztelana kamienieckiego, z 1616 r. Dalsze losy miasteczko przechodziło ze starostwem Barskiem; w r. 1651 nadane było Janowi Wyhow-skiemu, wojewodzie kijowskiemu, syn zaś jego, Eustachy, w 1698 r. sprzedał je Jerzemu Dominikowi Lubomirskiemu; następnie władał niem Adam Poniński, od którego nabyli je Wisłoccy; w późniejszych czasach miasteczko należało do ks. Abamelika, a dziś należy do kompanii akcyona-ryuszów prowadzących tu fabrykę cukru.—„Słów. geogr.”

Jołtuszkowskie starostwo niegrodowe było położone w województwie Podolskiem, powiecie Latyczowskim. Podług lustracyi z r. 1615 składało się z miasteczka Jołtuszkowa, nad rz. Ladawą, z wsi Jołtuchy czyli Ruda Parobecza i z wójtostwa Jołtuszkowskiego. Przed r. 1567 zwało się Ruda Parobecza, kiedy zaś w tymże r. zupełnie zniszczone zostało przez Tatarów, król Zygmunt August, na sejmie 1555 roku nadał je

w posiadanie Dymitrowi, Jackowi i Andrzejowi się do Wenecyi, gdzie mu ofiarowano miejsce Jołtuszkom i odtąd nową nazwę przybrało. W r. dyrektora konserwatoryum; w r. 1749 powoła-1771 posiadał je Faustyn Dwernicki, opłacając no go na kapelmistrza przy kościele św. Piotra z niego kwarty złp. 1 695 gr. 15. — „Enc. S. w Rzymie, a w końcu 1753 roku na kapelmistrza Org.”    teatru w Sztutgardzie. Na tern znajdując się sta

Jomard Franciszek, geograf i archeolog francuski (* 1777 w Wersalu — f 1862 w Paryżu). Wychowaniec szkoły politechnicznej, jako inżynier-geograf brał udział w wyprawie naukowej do Egiptu (1798); wyniki studyów swoich topograficznych i archeologicznych komunikował Instytutowi w Kairze. W 1803 r. został sekretarzem wydawnictwa „Description de 1’Egypte”, w którem pomieścił 6 tomów rozpraw swoich. Od 1828 pracował przy Bibliotece Królewskiej; roku 1839 został w niej kustoszem wydziału planów

1    map. Prócz nader wielu rozpraw i artykułów z zakresu geografii i archeologii, któremi zasilał specyalne wydawnictwa, jak np. „Bulletin de la société de géographie de Paris”, „Revue africaine”, J. wydał cały szereg dzieł z zakresu swej specyalności, z których ważniejsze są: „Sur les lignes numériques des anciens Egyptiens” (Paryż 1816—19); „Etalon métrique trouvé a Memphis” (tamże 1822); „Aperçus et coup d’oeil sur les nouvelles découvertes dans l’Afrique centrale” (tamże 1824—7); „Etudes géographiques et historiques sur l’Arabie” (tamże 1839); „Monuments de la géographie” (tamże 1862, in 4-o). O J-e pisali Guigniaud, R. Cortembert, Godard de Saponay i De la Roquette („Notice sur la vie et les travaux de M. Jomard”, Paryż 1863).

Joiïlbert Karol Antoni, wydawca i historyk sztuki francuski (* 1712 w Paryżu—f 1784 w Saint-Germain-en-Laye). Znawca matematyki, architektury i rytownictwa, pozostawił cenne dzieła z zakresu swej specyalności, jak oto: Architecture moderne ou l’art de bâtir” (Paryż 1754,

2    tomy, in 4-o); „Répertoire des artistes (tamże 1765, 2 tomy, in fol.); Catalogue raisonné de l’oeuvre de Charles Cochin” (tamże 1770, in 8-o); takież katalogi prac Stefana della Bella (1774,

s. s.

s. s.

2 tomy).

Jomelli Mikołaj (* d. 10 września 1714 r. w Aversa pod Neapolem—f 25 sierpnia 1774 r. tamże), jeden z najsławńiejszych kompozytorów szkoły neapolitańskiej. Początków muzyki udzielał mu Mozillo, kanonik w Aversa. W 16-m roku życia wstąpił do konserwatoryum neapolitańskiego Di S. Onofrio, w którem odbył studya pod kierunkiem Durantego, następnie przeszedł do konserwatoryum Della Pieta dei Turchini, gdzie Leo i Feo zajęli się dalszym rozwojem jego talentu. Pierwsze kompozycye J-ego: utwory wokalne i balety, nie miały powodzenia. W r. 1737 napisał operę komiczną: „L’errore amoroso”, i wystawił pod pseudonimem Valentina. Powodzenie tej opery zachęciło go do dalszej pracy; odtąd wystawiał już opery, począwszy od „Odoardo” (1738), pod swojem nazwiskiem. Po uzupełnieniu studyów kontrapunktycznych u Martiniego w Bolonii udał

A. Pol.

nowisku, rozwinął energiczną działalność artystyczną. W ciągu piętnastu lat napisał około 20 oper („Demetrio”, „Penelope”, „Enea nel Lazio”, „II rè pastore” i t. d.); solistów, orkiestrę oraz chóry wyćwiczył znakomicie i tym sposobem zapewnił scenie sztutgardzkiej stanowisko pierwszorzędne w całych Niemczech. Długi pobyt J-go w stolicy Wirtembergii odbił się korzystnie na jego talencie. Zazuajo-miwszy się bliżej z muzyką niemiecką, uległ po części jej wpływowi: harmonią pogłębił, instru-mentacyą udoskonalił, a styl uszlachetnił. To go postawiło wysoko w oczach Niemców, zarazem jednak obniżyło wartość jego talentu w oczach ziomków. Gdy bowiem po zniesieniu teatru w Sztutgardzie w 1769 r. wrócił J. do Neapolu, najlepsze jego opery: „Armida” (1770), „Demo-foonte” (1770) i „Ifigenia in Aulide” (1773) padały na scenie teatru San Carlo jedna po drugiej. Nie poznano się na piękności jego pomysłów muzycznych. Utrata dawnej popularności i sławy szkodliwie oddziałała na zdrowie J-go: po upadku „Ifigenii” dostał ataku apoplektycz-nego, z którego wyleczyć się całkowicie nie zdołał i w rok później sławnego życia dokonał. Na krótko przed zgonem udało mu się wykończyć całkowicie słynne dwugłosowe „Miserere” z towarzyszeniem orkiestry, uważane podziśdzień za jedno z arcydzieł muzyki religijnej. Wogóle J. utworzył 55 oper, z których najlepsza część spłonęła w czasie pożaru teatru w Sztutgardzie 1802 r.; oratorya: „Isacco”, „Betulia liberata”, „Santa Elena al calvario” i „La natività di Maria Vergine”; ośmiogłosowe „Dixit”, „Laudate” na 4-y soprany i chór podwójny, „In converten-do” na sześć głosów solowych i chór podwójny, wiele mszy, kantat, psalmów, aryj, duetów itp. Charakterystykę talentu kompozytorskiego J-go stanowiły: nadzwyczajna piękność melodyi, wykwint podkładu harmonicznego, barwność instru-mentacyi i subtelność pomysłów w cieniowaniu artystycznem. Stąd też jego opery przez długi czas służyły za wzór zarówno dla kompozytorów włoskich jak i niemieckich.

Jomini Henryk, baron, generał (* r. 1779 — f 1864). Znany i u nas dawniej szeroko historyk i teoretyk wojskowy, którego zacytował nawet poeta, mówiąc: „powiedział generał Jomini, że koń nie jeździec dobrą jazdę czyni”, mniej znany jako przeciwnik podniesienia kwestyi polskiej w r. 1806, jako wreszcie gubernator Wilna w dobie pamiętnej kampanii 1812 r. — Urodzony w Payerne, w kantonie Vaud, syn wysokiego urzędnika szwajcarskiego, od młodości przeznaczonym został do stanu wojskowego. Od w. XVI było zwyczajem, że młodzież szwajcarska

zaciągała się na żołd Francyi, a co świetniejsza | do Hiszpanii, gdy opinia powszechna zbyt wy-do królewskiej gwardyi szwajcarskiej, do kró- raźnie zaczęła mu przypisywać zwycięstwa Neya, rej i J. miał wstąpić. Wypadki dnia 10/VIII 1792 r., wymordowanie następnie oficerów szwajcarskich w czasie krwawych dni wrześniowych, które żywem echem odbiły się w Szwajcaryi, upamiętniającej sławę swych rodaków słynnym lwem w Luzernie, sprawiły, że J., zamiast do wojska, posłanym został do kantoru handlowego w Paryżu. Wrodzona żyłka wojskowa, wzmożona przez wychowanie i studya fachowe, powszechny naówczas zapał młodzieży do wojskowości, odgłos wreszcie zwycięstw włoskich Napoleona— nie pozwoliły J-emu długo pozostać w kantorze. W r. 1798 wrócił do kraju i wstąpił do służby wojskowej szwajcarskiej, gdzie prędko oceniono jego zdolności militarne, gdyż w r. 1799, w randze szefa batalionu, widzimy go już w szwajcarskim zarządzie wojskowym, zajętego organizacyą milicyi, która tyle się przyczyniła w tym samym roku do powodzenia Mas-seny.—W cztery lata potem wydał J. pierwszą swą pracę teoretyczną: „Traité des grandes opérations militaires” (Paryż 1803), która zwróciła na niego uwagę szerszych kół fachowych. Wkrótce zaproponowano mu miejsce w armii francus kiej: w dobie obozu w Boulogne, J., w charakterze szefa batalionu, otrzymał miejsce adjutau-ta przy swym rodaku, Neyu. — J. powiększył liczbę tych cudzoziemców w armii Napoleońskiej, których nic, prócz żądzy karyery, nie łączyło z polityką cesarstwa, a mało co — z Francyą.

wskutek żądania szefa swego przeniesiony został w stan rozporządzalności. Zamierzył wówczas, wziąwszy uprzednio dymissyę, wstąpić do armii rossyjskiej. Ale, baczny na wszystkie stosunki ze swym sprzymierzeńcem Tylżyckim, Napoleon wezwał do siebie J-ego i postawił mu alternatywę: więzienie albo generalstwo brygady w armii francuskiej. — Wypadło więc zostać i wziąć nawet udział w kampanii r. 1812. J. nie chciał uczestuiczyó w akcyi Wielkiej Armii i pozostał w Wilnie, jako gubernator stolicy. Nie znamy jego działalności z tych czasów, najciekawszej dla nas. Wiemy dużo o Hogendorpie, Bignonie, Marecie, a nic o J-m, przeniesionym zresztą wkrótce do Smoleńska. — W dobie odwrotu Wielkiej Armii wytknął on krótszą od zamierzonej pierwotnie linię tego odwrotu; wraz z generałem Eble kierował przeprawą Berezyńską. R. 1813 uświetnił jego nazwisko — rolą odegraną przezeń pod Bautzen. Zamiast nagrody—spotkał się z naganą od ograniczonego i zazdrosnego Berthiera. J. przeszedł podczas zawieszenia broni do sprzymierzonych, wstępując do sztabu cesarza Aleksandra I. Skazany zaocznie na śmierć za dezercyę, nie uszedł zarzutu wydania sprzymierzonym planów francuskich,— zdrady. Niema słuszności ani w jednem, ani w drugiem. Co do planów, wykazał bezpodstawność zarzutów sam Napoleon; co do zdrady, to postępowanie J-ego zestawione być nie może z rolą Moreau: J. nie był Francuzem, był najemnikiem i jako taki kierował się, zwykłą w analogicznych wypadkach, etyką wojskową XVIII wieku. Nieoceniony należycie w kwaterze sprzymierzonych, J. odtąd zachował pewną gorycz i żal za dawnymi towarzyszami broni, widoczne w jego pamiętnikach.— W r. 1814 niechętny kampanii przeciw Francyi, usunął się na bok, w 1815 nadaremnie próbował ocalić dawnego szefa, który, również Szwajcar, przypomniał sobie o tem dopiero pod grozą śmierci, różny w tym względzie od J-ego. Ta obrona Neya ściągnęła na J-ego liczne niechęci. Odtąd jest on urzędowym strategiem koali-cyi i Św. Przymierza, potępiającym jednak na kongresie w Weronie pomysł interwencyi hiszpańskiej.—Był następnie wojskowym wychowawcą Wielkiego księcia Mikołaja, z którym, jako cesarzem, dzielił wyprawę turecką r. 1828, i do którego, już 70-letni przeszło starzec, podążył na odgłos burzy krymskiej. Względem Rossyi zasłużył się organizacyą Akademii Sztabu General-noga.—Umarł w Paryżu w r. 1864.—Teoretyk wojskowy, a zwłaszcza historyk wojskowy pierwszorzędny, dzięki jasności wykładu ceniony i czytywany nawet w szerszych kołach publiczności, zamiłowanej w literaturze napoleońskiej. — Z jego dzieł, których zostawił zbyt dużo, abyśmy je tu wszystkie wymienić mogli, podkreślimy: „Histoire critique et militaire des campa-

Był on następcą—kondotyerów XVI wieku, Irlandczyków XVI11 wieku,— przy Neyu był na swojem miejscu. Ney, „brave de braves”, był bardzo miernym dowódzcą; chłodny, pomysłowy J. stawał się dlań punktem oparcia. J-emu przypisywano zwycięstwa Neya pod Elchingen, odwrót po Pułtusku, zwycięstwa Neya w Hiszpanii, jego akcyę pod Bautzen. W kampanii pruskiej J., znany już cesarzowi ze swych memoryałów, jest już szefem sztabu Neya, którego ratuje w czasie wyprawy na Hohenlohego, ratuje potem w znacznie gorszej sytuacyi po Pułtusku.

Napoleonowi w Berlinie podaje memoryał, w którym, ze względów wojskowych i politycznych, występuje przeciw energicznej akcyi dalszej, przeciw poruszaniu sprawy polskiej. Ale już awangardy Davouta wkraczały do Poznania, a wybuch w „Prusach południowych” i „Nowowschod-nich” zmuszał do podjęcia „Pierwszej kampanii polskiej”.—Stał potem J. wraz z korpusem Neya w nowoutworzonem Księstwie Warszawskiem.

Wspomnień osobistych nie zostawił, chyba te tylko, że żołnierze korpusu, w którym był szefem sztabu, wychodząc z Polski nietylko pozabierali z dworów szlacheckich inwentarze i meble, ale nawet, według słów listu Feliksa Łubieńskiego, wycięli niedojrzałe jeszcze zboża.—

Rok 1808 przyniósł J-emu dotacyę napoleońską z tytułem barona. Wysłany następnie z Neyem

Trz.

w świątyni jerozolimskiej.

sk.

St. A. K.

stus J.” (Elberfeld 1863).

Jonasz (hebr. Jonah=gołębica), należy do rzędu proroków mniejszych. Wiadomości o nim podaje jużto księga jego imieniem nazwana, już-to księga IV Królewska (14, 25), wreszcie w N. Testamencie Ewangielie (Mat. 12, 39, 40, 41; Jon Z Chios, pisarz grecki z V w., ob. Ion. iß, 14; Łuk. 11, 29, 30, 32).    J., syn Amaty

Jonak Eberhard (* w Pradze 12 kwietnia (Amatki, Amithai), z Geth w Opher (Gath-hahe-1820 r.—f tamże 11 paźdz. 1879 r.). Zaczął pher), ziemi pokolenia Zabulon, otrzymał posłau-od prac w literaturze niemieckiej. W r. 1847 nictwo od Boga, by szedł do Niniwy i opowiadał zostaje assystentem na uniwersytecie w Wiedniu kary grożące zatraceniem miasta za gorszące i w Teresianum, wkrótce później habilituje się życie mieszkańców. Obawiając się, że Niniwici w wiedeńskiej wyższej szkole technicznej, tegoż pokutą zmażą swe winy i Bog im daruje, a wten-roku powołany zostaje do uniwersytetu krakow- czas zapowiedź się nie spełni,—lękając się nad-skiego. Bierze udział w sejmie wiedeńsko kro    werężenia swej sławy prorockiej (4, 2), J. po-

mieryskim, jako poseł okręgu brandyskiego, stanowił uchylić się od obowiązku i siadł na i należy do czeskiej partyi ministeryalnej. W r. okręt, odpływający z Joppe do Tharis. Zale-1849 zostaje nadzwyczajnym, w r. 1860 zwy- dwie okręt wypłynął na pełne morze, zerwała czajnym profesorem statystyki i ekonomii na się gwałtowna burza, wicher miotać począł okrę-praskim uniwersytecie. Jako statystyk bierze tern, coraz większe nań się wdzierały bałwany

gnes de la Révolution” (Paryż 1808), oraz „Vie politique et militaire de Napoleon” (tamże 1827) i słynne „Mémoires”, w którycli usprawiedliwia się ze swego kroku w r. 1813. — O J-m pisali Ferdynand Lecomte „Le Gl. Jomini et ses écrits” (Paryż 1861 r.) i Saint-Beuve „Le Gl. Jomini” (Paryż 1869).

Jem Kippur, czyli Jom ha-Kippurim, najuroczystsze święto żydowskie, przypadające dnia 10-go, miesiąca Tiszri (tj. w październiku). Nazwa jego oznacza „dzień oczyszczenia” czyli „dzień odpuszczenia”, tj. odpuszczenia grzechów, gdyż o nim powiada Pismo: „Albowiem dnia tego rozgrzeszy was Bóg, aby uczynić was czystymi; od wszystkich grzechów waszych przed obliczem Wiekuistego czystymi będziecie” (Lev. XVI, 30). Podczas istnienia świątyni obchodzono to święto postem i bardzo skomplikowanym rytuałem ofiarnym. Służbę bożą mógł pełnić tylko arcykapłan, któremu też tylko tego dnia wolno było wejść do „przenajświętszego”, t. j. do najwnętrzniejszej części świątyni „poza zasłonę” i tam przynosić kadzidło. Po zburzeniu świątyni dzień ten, wedle nauki judaizmu, ze swojej wartości i swego znaczenia nic nie stracił, a powinien być obchodzonym przez post i całodzienną modlitwę, a przedewszystkiem przez skruchę i prośby o przebaczenie grzechów. Lecz, tak uczy Talmud, przebaczonemi mogą być tylko grzechy spełniane wobec Boga, grzechy zaś spełniane wobec bliźniego dopiero wtenczas będą przebaczone, jeśli bliźni będzie ubłagany a wyrządzona mu krzywda naprawiona. W liturgii tego dnia główne miejsce zajmuje „Widduj”, t. j. spowiedź grzechów, a niektóre części tej liturgii noszą osobne nazwy. Tak np. nazywa się modlitwa wieczorna, rozpoczynająca uroczystość dnia, „Kol Nidre” (ob.), ostatnia modlitwa — „Neiła” tj. zakończenie, w modlitwie zaś dziennej, t. zw. dodatkowej (Mussaf), recytuje się „Abo-dę”, tj. poetycki opis służby, dokonywanej ongi

Dr s. p.

Jomshurg, twierdza przy uściu Odry, ob. Wollin.

Jon, mityczny protoplasta Jończyków, ob.

Ion.

udział w licznych pracach statystycznych. Cieszył się też wielką powagą w tym zakresie. Ogłosił: „Theorie der Statistik in Grundzügen” (Wiedeń 1856); „Tafeln zur Statistik der Land-und Forstwirtschaft des Königreichs Böhmen” (1 tom, Praga 1861 —1872); „Der Land- und le-henstäfliche Grundbesitz im Königreichs Böhmen” (Praga 1865); drugie wyd. pod tyt. „Der Landtäfliche Grundbesitz im Königreich Böhmen”. Redagował: „Bericht über die allgemeine Agrikultur- und Industrieaustellung zu Paris im Jahre 1855” (3 t., Wiedeń 1856).

Na polu nauki J. zasłużył się głównie pracą, p. n. „Theorie der Statistik in Grundzügen” (Wiedeń 1856). Była to swego czasu zjawiskowa praca ekonomiczno - statystyczna, która przeistoczyła ogólny pogląd na statystykę. Obalił on szkołę Conriuga i Acheuwalla, którzy upatrywali w badaniach statystycznych wykazywanie zjawisk stałych, bezzmiennych, a natomiast dążył do wykrywania „działających sił organizmu żywego”, tętna życia Ludzkości. Posunął on naprzód ogólne zadanie statystyki i dał też dokładną hi-storyę jej metodyki.

Jonas Justus (* 1593—f 1555), obok Lutra i Melanchtona jeden z wybitniejszych krzewicieli protestantyzmu. Po ukończeniu studyówwWit-tenberdze działał w Erfurcie, jako profesor prawa. Pod wpływem Reuchlina i Erazma z Rotterdamu oddał się teologii. Jako rektor uniwersytetu w r. 1519 wprowadził wiele reform w or-gauizacyi wydziału filozoficznego. Pod wpływem Lutra rozszedł się z Reuchlinem i Erazmem i opuścił Erfurt. Na stanowisku profesora teologii w Wittenberdze brał czynny udział w o-pracowywaniu Konfessyi Augsburskiej. Od roku 1536 J. zajął się żywo wprowadzaniem re-tormy w życie. Pisał po łacinie i po niemiecku. Cenne są zwłaszcza jego przekłady i przeróbki psalmów, pism Lutra i Melanchtona, wreszcie uwagi do Historyi Apostołów.—Por. Pressei „Just. z.

i żeglarze, przejęci trwogą, widząc, iż bezskuteczne są próby uratowania statku, wołali na podróżnych, by każdy wzywał swego boga o pomoc. J. zasnął snem twardym, lecz obudził go sternik zachęcający do modlitwy. Brak wszelkich zapowiedzi, zwykle zwiastujących nadchodzącą na morzu burzę, jej gwałtowność, podały myśl żeglarzom, iż była ona dopustem bożym za grzechy któregoś z podróżnych. Poczęto rzucać losy — los padł na J-a. J. przyznał się do winy nieposłuszeństwa Bogu i poradził, by go wrzucono do morza. Środek ocalenia statku wydawał się zbyt okrutnym żeglarzom, poczęli więc wytężać swe siły wiosłując, by dostać się do brzegu bez zguby J-a. Próżne były usiłowania. Wreszcie na nalegania J-a wrzucili go do morza i wnet wicher ucichł, morze stało się spokoj-nem. „I nagotował Pan rybę wielką, żeby połknęła Jonasza, i był Jonasz w brzuchu ryby trzy dni i trzy nocy. I modlił się... i rzekł Pan rybie i wyrzuciła Jonasza na suchą” (Jon. 2). Poszedł J. do Niniwy, a na głos jego lud czynił pokutę, bo trwoga, iż za dni czterdzieści „a Ninive będzie wywrócone” (Jon. 3, 4), skruszyła serce najtwardszych grzeszników. Skończył się Jonasz, czas zapowiedziany. J., wyczekujący za miastem pod cieniem bluszczu katastrofy, ujrzał, że zapowiedź jego się nie spełniła i gorzko począł wyrzekać. Bóg dał mu naukę, niszcząc bluszcz, w którego cieniu siadywał J., bo gdy prorok skarżył się, że roślina cień mu dająca uschła, „rzekł Pan: ty żałujesz bluszczu..., który za jedną noc urósł i za jedną noc zginął. A jabych nie miał przepuścić Niniwie, miastu wielkiemu, w którym jest więcej jak sto i dwadzieścia tysięcy ludzi, którzy nie wiedzą, co jest pomiędzy prawicą a lewicą ich (Jon. 4, 10, 11)”. Tyle Pismo św. opowiada o J-u. Stąd widzimy, że księga J-a podaje fragment tylko z życia proroka. Kim on był poucza IV księga Królewska (14, 25) a czas w którym żył, wiek VIII przed Chr. Panem, określić można według panowań królów izraelskich i według danych z historyi Niniwy. Są poszlaki, że Jonasz sam, superyorem tego mo-Autorstwo księgi przypisywane było zawsze J-owi J nasteru zostawszy, przezwał się archimandrytą i zarzuty racyonalistów, nieoparte na poważniejszych podstawach, nie nadwątliły tego przekonania. Żadna może z ksiąg St. Test. nie napotkała tylu zarzutów, ile księga Jonasza, i to nietyl-ko w późniejszych, ale i w dawnych czasach.

dziwość późniejszego Messyasza, nie mogą doprowadzić do żadnych rezultatów. Chrystus sam powiedział, iż J-a przebywanie we wnętrznościach ryby, było figurą Jego pobytu w grobie (Mat. Łuk. cytaty wyżej zaznaczone) „J., wrzucony do morza, też cierpienie Pana przepowiadający, świat do pokuty nawołuje i pod nazwą Niniwy zwiastuje światu zbawienie” (św. Hieronim, Egipt 53 ad Paulin). Dla przeprowadzenia wielkiego dzieła usymbolizowania przez wieki całe przyszłej historyi Zbawiciela, podobało się Opatrzności używać nadzwyczajnych środków. Nazwy, opisy najzupełniej zgadzają się z tern, co nauka opowiada o przeszłości, reszcie powagę histo-ryczności nadaje sam Chrystus, mówiący o J-u. Literatura o J u i jego księdze jest bardzo bogata; wymienimy tu za „Enc. Kość.”: Lilienthal „Die gute Sache der göttlichen Offenbarung” (Królewiec 1750—82); Verschnir „Dissert, de erg. libri J...”; G. Laberenz „De rera lihri J. interpret.” (Fulda 1836); Danko (I, 351—55); G. C. Reindl „Die Sendung d. Proph. J. nach Ninive” (Bamberga 1826); Scholz „Enleit.” III, 564.

Jonasz I, metropolita kijowski, ob. Hie z na

s. Pł.

Jonasz II, metropolita kijowski, nie był z Rusi, ale z moskiewskich krajów rodem. Na Litwę przybył razem z Heleną Iwanówną, żoną Aleksandra Jagiellończyka; był nadwornym jej kapłanem; dlatego wielkie posiadał u królowej względy. Wiadomo, jak małżeństwo Aleksandra z Heleną podniosło na Litwie dyzunię wbrew soborowi florenckiemu. Jonasz wobec tego stawał się narzędziem królowej, ogniskiem ruchu religijnego, niekatolickiego. Helena z własnych dochodów założyła i uposażyła nowy monaster miński woźnieBieński, z tytułem archimandryc-kim. Jonasz był pierwszym archimandrytą mińskim z woli Heleny. Bogaty to był monaster. Królowa nadała mu wielkie swoje dobra Troś-cienieckie, przywilejem w Wilnie z dnia 17 stycznia 1492 (roku świata 7 000, pisze Stebelski).

dla powagi: byłoby to przywłaszczenie. Król, acz gorliwy katolik, przez szpary patrzył, a może nawet wcale nie wiedział co się działo. Owszem, potwierdził, na prośbę Jonasza i braci zakonnych, dnia 7 marca 1502 na Litwie nadania Heleny dla monasteru. Cerkiew ta woźnie-sieńska znajdowała się na wysokiej górze za miastem. Jonasz, gdy jedno sobie wyrobił, o drugie się kusił. Psuł unię florencką na Rusi, naprzód pewno cichaczem, potem jawnie. Nie prawda przecież, żeby Helena go zrobiła metropolitą. Helena dobrze wprzódy umarła d. 29 stycznia 1513 r. (Stebelski II, 90). Jednakże nie masz wątpliwości, że pamięć na łaski królowej podniosła Jonasza do największej dostojności duchownej na Litwie. Metropolitą został dopie-

Kamieniem obrazy było przebywanie J-a we wnętrznościach ryby, powstanie bluszczu i uschnięcie jego w tak krótkich chwilach dokonane. Stawiano rozmaite hypotezy za i przeciw wiarogo-dności opowiadania, zastanawiano się nad gatunkiem ryby, któraby mogła przełknąć człowieka, nad rośliną pod której cieniem mógł J. spoczywać, a którą w tłómaczeniu Wulgata bluszczem zowie. Wszelkie przypuszczenia, o ile wyłączają cud i tracą z uwagi cel, do którego historya J-a była przeznaczona—ogniwa w wielkim łańcuchu figur, przepowiadających i stwierdzających praw- j ro po śmierci Józefa Sołtana, gorliwego opie-

-*o

a J.,

jako współwyznawca,

kuna unii, mogło to być więc najprędzej w r. 1518, a więc już w lat 5 po śmierci Heleny. Stebelski liczy mu metropolię dopiero od r. 1520. Nieostrożna to była nominacya króla Zygmunta. Za wiele dowierzał obcemu Suzdal-cowi. Jonasz też nie zaniedbał usprawiedliwiać ufności Heleny. Rządy jego pamiętne są w dziejach cerkwi. Siał rozdwojenie pełną garścią. Zwycięstwa litewskie, zwłaszcza pod Orszą, przy-tarły nieco rogów Wasilowi moskiewskiemu. Jonasz skuteczniej za to dla niego pracował, niż oręż, bo zasiewał focyanizm; stosunki z Rzymem, z unią grecką, stanowczo się zerwały, tak silnie przez Sołtana związane. Jonasz uznawał Pachomiu8za, patryarchę carogrodzkiego, dyzuni-tę. Mając władzę, stawiąc swoich stronników po parafiach, Jonasz w ciągu lat kilku zrobił wiele złego. Ale rozpoczął tylko dzieło, inni go dokonali. Ciemne pospólstwo łatwo uwieść można było, ale potem przez miłość dla obrządku i narodowości, dla pamięci przodków, chwytali się focyanizmu szlachta i senatorowie. Najcelniejszym opiekunem tego tworzącego się na Rusi rozszczepienia był sławny bohater Konstanty książę Ostrogski. Między czystymi Litwinami, to jest ludźmi, których przodkowie nawrócili się wprost z pogaństwa do wiary rzymskiej, zaczęła się z tego powodu żywa reakcya przeciw działaniu Jonasza. Dawniej tego nie było. Teraz podniesiono wrzaski na króla, że dyzunię popiera, że księcia posunął do buławy. Król na sejmie grodzieńskim w r. 1522 obiecał, że nie będzie urzędów nadawał dyzunitom i że dla księcia Ostrogskiego jedyny zrobił wyjątek. Potwierdził tę obietnicę swoją król w r. 1529. Odtąd uńia florencka przez Jonasza stanowczo była zerwana; stan taki rzeczy niepewny trwał przez wiek prawie cały, lat kilkadziesiąt, aż do Rahozy, który unię odnawiać musiał. Rahoza, jak Jonasz, był archimandrytą mińskim. Tak więc jeden zepsuł unię, a drugi ją naprawił. Monaster wozniesieński przetrwał aż do czasu Stebel-skiego, ale był wtedy z zapadłem sklepieniem i dachem (Stebelski II, 88). Nie możemy z pewnością oznaczyć czasu śmierci Jonasza. Są poszlaki, że umarł 1526 roku, byłby więc takim sposobem sześć, a najwięcej ośm lat metropolitą. Pierwszy Suzdalec na swojej katedrze. Był po nim drugi Makary. I wogóle lata jego niepewne. Stebelski od r. 1520 każe mu być metropolitą, ale inni od r. 1516; co się nie utrzyma. Podług Stebelskiego zerwał unię, która od r. 1364 (?) istniała na Rusi do r. 1516, przez lat 152. My unię właściwą liczymy od r. 1440. — (J. Bartoszewicz, w „Eneykl. S. Org.”).

Jonasz III, metropolita kijowski, ob. Prota-szewicz Jonasz, herbu Drzewica, metropolita kijowski.

Jonasz, władyka turowski i piński, należał do gorliwych obrońców niezawisłości cerkwi za czasów Zygmunta Starego. Naśladował w tern

Kuc. Pow. llułtr. Ze». 257. T. XXXIII.

swojego poprzednika, Wassyana, władykę, który miał zajścia z książętami Iwanem Jarosławiczem i Fedorom Iwanowiczem, jego synem. Książęta zaczęli krzywdzić władykę i wprowadzać nowości do cerkwi, budowali nowe domy Boże bez jego woli i błogosławieństwa w dobrach swoich i włościach, popów do tych cerkwi sami posyłali i rządzili nimi jak chcieli, bo nawet wyjmowali ich z pod władzy biskupiej. Tego dawniej nie bywało. Król Aleksander usłuchał skarg Wassyana i poddał wszystkie cerkwie, przez książąt pobudowane, i popów przy nich pod jego władzę, ze wszystkiemi nadaniami. Dał władyce król na to list swój hospodarski, w którym i to dołożył, że książęta, bojary i inni poddani litewscy nie mają prawa budować cerkwi i monastyrów bez woli i błogosławieństwa władyki, i popów stanowić, i od władyki ich usamowol-niać, i władyce przeszkadzać w rządzie cerkwią; nie mają prawa popów swoich sami karać i do spraw duchownych niewolno im się mieszać, choćby najmniej szych, pod karą 3 000 groszy litewskich dla wielkiego księcia. Samego władyki to wszystko sprawiać jest władzą „podług starodawnego obyczaju” na wieczne czasy. Jonasz prosił króla Zygmunta o potwierdzenie tego Ale-ksandrowego listu do Wassyana. Popierał jego prośbę książę kasztelan wileński i hetman, Konstanty Ostrogski, starosta łucki, bracławski i Winnicki, marszałek wołyński. Król Zygmunt list Aleksandra potwierdził dn. 9 lutego 1522 r. na sejmie w Grodnie, przyczem byli dwaj’ biskupi łacińscy: Janusz, wileński, Paweł książę Hol-szański, łucki, tudzież sami panowie łacińscy; przywilej ich trzech tylko wylicza. Dowód to świetny opieki ojcowskiej Jagiełłów nad cerkwią; dowód, że sami Rusini cerkiew psuli, a biskupi ruscy tylko w królach znajdowali pomoc i siłę przeciw przywłaszczeniom swoich. Wassyan i Jonasz potrzebowali widać tej pomocy („Akty za-padnoj Rossii” II, str. 134). Przywilej ten na prośbę Sachowskiego, władyki, który również miał podobne zajścia, potwierdził Zygmunt III dn. 22 listopada 1614 r. w „Metryce litewskiej”. Jonasz ten był władyką już w r. 1517. Jest albowiem nadanie ziemianina pińskiego Iwaszka Połozowicza, z dn. 26 lutego 1517 r., dla mo-nasteru pustyńskiego na wyspę Kuczukow i ziemię bartną Mutyszyńską. W liczbie świadków na tern nadaniu podpisany biskup turowski Jonasz, nieznany władyka dotąd; z tych źródeł go dopiero wykryto. — (J. Bartoszewicz, w „Eucykl. S. Org.”).

Jonasz, Żyd włoski, lekarz nadworny przy królu Janie Sobieskim, w ostatnich latach jego panowania wielkich od tego monarchy łask doznający. Gdy równocześnie Żyd Betsal, dzierżawca dóbr królewskich, oburzających dopuścił się nadużyć zdawał się z nim znosić i jemu pomagać, nienawiść publiczna, przeciw Betsalowi obu-

N.

A. Pol.

dzona, poczęści i na J-a spadła. W ostatnich dniach życia króla Jana powstało nawet podejrzenie, że przez nadmierną ilość mer-kuryuszu, zadanego królowi, skrócił życie jego. Do tego zarzutu dał powód sam Jan III, gdy boleściami dręczony, sam go oskarżał, a lubo później to odwołał, J. musiał się chronić przed zawziętością otaczających króla.

Jonasz Karol, dziennikarz czesko-amerykański i konsul amerykański w Pradze (* 1840 — f 1896); gimnazyum ukończył w Kutnej Horze, potem uczęszczał na politechnikę w Pradze. Za ogłoszenie w r. 1859 broszurki p. t. „Ueber die Germanisation au den österreichischen Gymnasien und Realschulen” był ścigany przez policyę i musiał uciekać za granicę. Przez pewien czas mieszkał w Londynie, gdzie napisał w duchu socyalistycznym broszurkę p. t. „Naśe politika”, wydrukowaną w Genewie; wkrótce potem udał się do Ameryki i tu objął redakcyę tygodnika czeskiego „Slavie”, a niebawem założył i redagował dwa jeszcze czasopisma: „Po-krok” i „Amerikan”, w których umieszczał szereg artykułów politycznych i społecznych, pełnych werwy i odznaczających się zawsze szla-chetnemi dążnościami. W roku 1870 wrócił do Europy i zamieszkał we Francyi, pisując do czasopism czeskich sprawozdania z wojny francusko-pruskiej. Później ogłosił studyum o tej wojnie p. t. „Porażka Francie a priciny jeji” (Praga 1871), a wkrótce potem wydał drugą cenną pracę p. t. „Americka federace a samo-sprâva” (Praga 1872). Po powrocie do Ameryki wybrany był na posła ze stanu Wisconsin, a w r. 1884, gdy za prezydenturę Clevelanda stronnictwo demokratyczne ujęło ster rządów, zamianowany był konsulem amerykańskim w Pradze i na tern stanowisku rozwinął gorliwą czynność około podniesienia handlu czesko-amerykańskie-go. Za prezydentury Harrisona odwołany z Pragi w r. 1888, wrócił do Ameryki, gdzie wybrany był na wicegubernatora stanu Wisconsin. W r. 1894 zamianowano go generalnym konsulem a-merykańskim w Petersburgu, atoli urzędu tego J. dla pogarszającego się coraz bardziej stanu zdrowia nie przyjął. Obok olbrzymiej ilości artykułów publicystycznych i politycznych napisał kilka dzieł obszerniejszych, jak np. „Americke prâvo, sbirka zâkonû a vÿkladu prâvnich...” (Racine 1882); „Zlata kniha pro farmera” (t-że

1888); po angielsku: „Bohemian Made Easy” i „A practical Bohemian Course for English-speaking people” (t-że 1890). — „Svëtozor” z roku 1886.

Jonatan (hebr. Jehonathan = „Bóg dał”), sjn Saula, króla żydowskiego, ulubiony bohater podań Starego Testamentu. Imię jego stało się obrazowem określeniem wiernej przyjaźni, z powodu powszechnie znanego przywiązania i wierności, jakie okazywał szwagrowi swemu, Dawidowi. Poległ wraz z ojcem i braćmi w bitwie przeciwko Filistynom pod Gilboa.

Jonatan Apphns Machabeusz, najmłodszy syn kapłana izraelskiego, Mattatyasza; po śmierci brata swego, Judasza Machabeusza, okrzykniętym został wodzem żydowskim, a od 152 roku przed Chr. był również najwyższym kapłanem i namiestnikiem. W 143 r. został zdradziecko zamordowany przez Ptolemeusza Tryfona.

Jonchère Stefan (Lecuyer de), inżynier wojskowy i publicysta francuski (* w Montpellier w r. 1690 — f w Londynie w r. 1740). W r. 1710 brał udział w oblężeniu miasta Lille przez księcia Kondeusza — poczem napisał pierwsze swe dzieło o nowym sposobie fortyfikowania miast i o robotach oblężniczych. Myślał nad projektem połączenia morza Śródziemnego z kanałem La Manche za pomocą rzek Yonny i Sekwany oraz kanału burgundzkiego (w r. 1718), lecz tak jego plany jak i pomysły ukradziono mu. W r. 1719 ogłosił drukiem: „Principes d’hydraulique et de mécanique”; w r. 1729 — „Sur l’Immobilité de la terre au centre de l’univers”, a w r. 1731 „Mémoire relatif aux longitudes difficiles à trouver”. W r. 1720 za panowania Ludwika XIV, w czasie dążności do zlikwidowania finansów państwa, ogłosił (w Amsterdamie) swój pomysł, a raczej system rządzenia Francyą. Jest to plan reformy finansowo-fis-kalnej, oparty na planach i pomysłach Lawa.

J. zamierza znieść wszystkie podatki i zastąpić je dziesięciną w naturze, którą ma ściągać spe-cyalnie w tym celu zorganizowane Towarzystwo. Dziesięcina ta winna pokryć wszystkie wydatki państwowe, jak oto: wojsko, marynarkę, długi publiczne, utrzymanie dworu królewskiego, admi-nistraeyę, kanały, rzeki, upiększanie Paryża, zakupy Luwru, — dalej, mają być wypuszczone 4 900 000000 akcyj, gwarantowanych tylko przez sam podatek. J. zmarł w ostatniej nędzy. H-

Joncières Wik tory n, właściwie Feliks Ludger Rossignol (* 12 kwietnia 1839 w Paryżu), kompozytor francuski. Kształcił się w kon-serwatoryum paryskiem, którego jednak nie ukończył z powodu kłótni, jaką miał z prof. Lebor-ne o Wagnera, którego J. był gorącym wielbicielem. Napisał opery: „Sardanapal” (1867 r.), „Ostatni dzień Pompejów” (1869), „Dymitr” (1876), „Królowa Berta” (1878), „Chevalier Jean” (1855), oraz muzykę do „Hamleta,” symfonię romantyczną, symfonię chóralną „La mer”, serenadę węgierską, suitę „Les Nubiennes”, koncert skrzypcowy, uwerturę koncertową i w. in. Jako kompozytor J. hołduje najnowszemu kierunkowi w muzyce, mało jest wszakże oryginalny. Jako krytyk zamieszczał swe artykuły w „Liberté”.

Jonckbloet (czyt. Jonkblut) Wilhelm Józef, historyk literatury hollenderskiej (* 1817 w Haadze—+ 1844 r. w Wiesbadenie). Studyo-wał w Lejdzie, naprzód medycynę, potem pra-

K.

H.

S. D.

wo, wreszcie literaturę hollenderską. R. 1840 za studyum o Ludwiku van Welthe zamianowany został doktorem honoris causa, 1847 profesorem Athenaeum w Deventer, 1854 r. Akademii w Groningen, którą opuścił w r. 1864, z powodu wyboru do drugiej izby stanów generalnych. Od r. 1877—1883 był profesorem uniwersytetu w Lejdzie. J. sporządził wydąnie znakomite całego szeregu utworów średniowiecznych poetów hollenderskich i francuskich, oryginalnie zaś napisał: „Over den middennederland-schen epischen versbouw” (1849); „Etude sur le roman de Renart” (Groningen 1863); „Geschie-denis der middennerlandsche Dichtkunst” (Amsterdam (1851—54, 3 tomy); „Gedenkboek der hoogeschool te Groningen” (Groningen 1864); i „GieschiedeDis der nederlandsche letterkunde” (1868—70 3 tomy, 1881—86 6 tomów, przekład niemiecki w Lipsku 1870—72). Za młodu uprawiał belletrystykę (satyra p. t. „Physiologie van den Haag” (1843).

Jones Inigo, architekt angielski (* 1572 r.— fl65lr.). Syn cukiernika, początkowo uczył się stolarstwa, później malarstwa; kilka jego krajobrazów zwróciło nań uwagę wysoko położonych osób, które udzieliły mu funduszów na wyjazd do Francyi, Flandryi, Niemiec i Włoch, w celu dalszego kształcenia się w sztuce. Wkrótce jednak porzucił malarstwo i z zapałem poświęcił się sztuce budowlanej. Jako praktyczny budowniczy pracował najpierw w Danii, potem w Anglii, przy królu Jakóbie I. Po powrocie z drugiej wycieczki włoskiej, podczas której studyo-wał szczególnie dzieła architekta włoskiego Palladia w Wenecyi, osiedlił się stale w Londynie. Zpomiędzy wielu budowli, wykonanych przez uięgo, znaczniejsze są: sala bankietowa w pałacu Whitehall, willa w Chiswick, szpital w Greenwich, halia kolumnowa w kościele św. Pawła, stara giełda londyńska, zamek hr. Pembroke w Wilton w Wiltshire i pałac Ambresbury w temże hrabstwie. Za Karola I J. był głównym inspektorem wszystkich budowli królewskich. W stylu naśladował Palladia, i ma tę zasługę, że styl późniejszego Renesansu wprowadził do sztuki angielskiej — tym sposobem wpłynął na kierunek smaku u swoich ziomków. Napisał dzieło: „Essay on Stonehenge” (Londyn 1655 r.) Porównaj: „Designs of Inigo J.” (Londyn 1727); „Inigo J. and Wren” (1893).

Jones William (* 1675—f 1749), matematyk angielski, autor Wstępu do matematyki p. t. „Synopsis Palmariorum mathesos” (1706), wydawca dzieła Newtona „Analysis per quantita-tum series etc.” (1711).

Jones William, znakomity orjentalista angielski (* w Londynie 28 wrześ. 1746—f w Kalkucie 27 kwiet. 1794); nauki pobierał naprzód w słynnym instytucie w m. Harrow w hrabstwie Middlesex, następnie w Oksfordzie studjował prawo, a obok tego ze szczególną gorliwością

przykładał się do języków starożytnych i nowożytnych azjatyckich (arabskiego, perskiego) i europejskich. Pod koniec życia posiadał ich gruntownie 13, a dosyć dobrze 28. Młodzieńcem będąc, został w 1765 r. nauczycielem młodego hr. Spencera, co nie przeszkadzało mu zajmować się dalej językami i literaturą Wschodu. Pierwsze dzieła swoje napisał po francusku, a m.: „La vie de Nadir Shah” (1770, 2 tomy w 4-ce) i „Traité sur la poésie orientale” (tegoż r.); „Dissertation sur la littérature orientale” (1771), rodzaj pamfletu z zacięciem wolterowskim, gdzie napada na przekład Zend-Awesty Anquetil-Duperrona, bardziej jednak posługując się dowcipem niż wytrawnym sądem krytycznym. W tymże roku wydał gramatykę perską „Grammar of the Persian language” (Londyn 1771, wyd. 9-e 1809); następnie „Poëseos Asiaticae commentarii” (Londyn 1774; przedrukowane potym przez Eichhorna w Lipsku 1777), przekłady poematów przeważnie z języków wschodnich azjatyckich. Zmuszony zdobywać pracą środki własnego utrzymania, zwrócił się do zajęć prawniczych i w zawodzie adwokackim rozwinął szeroką praktykę, nie zaniedbując jednak studjów orjentalnych. Żywił przy-tym myśl zwiedzenia Indji Wschodnich lub nawet zamieszkania w nich przez dłuższe lata. J. odznaczał się pojęciami liberalnemi, w sprawie wojny z Ameryką należał do opozycji; mimo to, oraz pomimo młodego wieku, w r. 1783 otrzymał nominację na sędziego trybunału w Kalkucie i przy tej okoliczności wyniesiony był do stanu szlacheckiego. Tegoż roku ogłosił jeszcze wydanie siedmiu poematów arabskich wraz z przekładem p. t. „Moallakat or seven Arabian poems” (Londyn 1783). W Iudjach przebył lat dziesięć (od grudnia 1783 aż do śmierci 1794) i czas tego pobytu jest najważniejszy w jego życiu; tu bowiem działalnością swoją J. zyskał sławę pierwszego bojownika na polu literatury sans-kryckiej. W Kalkucie, obok urzędowania swego, zajmował się nauką sanskrytu i badaniem naukowym kraju, a korzystając z zajmowanego przez się stanowiska wpływowego, skierował niebawem swoje usiłowania ku założeniu Towarzystwa azjatyckiego w Kalkucie (1784), którego został dożywotnim prezesem. Był on pierwszym Anglikiem, który posiadał znajomość sanskrytu, ale zaledwie mógł przeczuwać wielki rozwój filologji, który wyrósł następnie z naukowego poznania tego języka. J. był jednym z pierwszych uczonych, którzy zwrócili uwagę na pokrewieństwo tego starożytnego języka i mitologji Indów z językiem kulturalnych narodów europejskich. On także pierwszy przygotował do druku i wydał książkę sauskrycką („Ritusamhâra”, Kalkuta 1792). W wydawnictwach: „Asiatic Miscellany” (Kalkuta 1785—88, 3 tomy) i „Asiatic Researches” (t-że 1788), czasopiśmie wspomnianego towarzystwa, zamieścił wiele wyjątków i prób poezji arabskiej, perskiej, tureckiej i indyjskiej własnego

przekładu, oraz przyczynków do historji i etno- połączenia się z Potemkinem. Doznawszy wiele grafji Wschodu. Najtrwalszą jednak sławę za- nieprzyjemności ze strony Potemkina, i źle przy-pewniły mu ogłoszone przekłady wzorowe dwuch jęty przez wyższe towarzystwo w Petersburgu, najważniejszych dzieł literatury sanskryckiej, mianowicie: Kalidasy dramatu „Sakuntalń” (Kalk.

opuścił służbę w Rossyi i osiedlił się w Amsterdamie; starał się, ale bez skutku, wejść do służby w Szwecyi; zapomniany przez wszystkich, zakończył życie w nędzy. Pozostawił pamiętniki (Paryż 1789, Edymburg 1830) nadzwyczaj interesujące, którym wszakże nie można w zupełności dowierzać. Z powodu szalonej jego odwagi i życia pełnego przygód postać jego stała się legendową; i tak: Cooper zrobił z niego bohatera w swoim „Pilote”, a Aleksander Dumas w „Capitaine Paul”. — Porów. Robert Sands „Life and correspondence of John Paul J.” (Nowy Jork 1830); „Mémoires de Paul J. écrits par lui même et traduits sous ses yeux par le

H.

Jones Edward (* 1752 w Henblas, w Walii — f 18 kwietnia 1824 r. w Londynie), jeden z ostatnich bardów walijskich, arfista i pisarz muzyczny. Pochodził z rodziny bardów zawodowych, która od wielu lat uprawiała grę na ar-fie walijskiej. Kształcił się w grze na tego rodzaju arfie u swego ojca i wkrótce potem wyrobił się na znakomitego mistrza. W r. 1775 J. przeniósł się do Londynu, gdzie święcił tryumfy ogromne; w 1783 r. otrzymał nominacyę na barda nadwornego księcia Walii, późniejszego Jerzego IV. Z jego prac folklorystycznych wyszły z druku: „Musical and poetical relicks of the welsh bards, with a general history of the bards and druids, and a dissertation on the musical instruments of the aboriginal Britons” (1786), część 2-a; „The bardic museum” (1782), część 3-a wyszła w roku jego zgonu. Całość zawiera w sobie 225 melodyj gaelickich; „Lyric airs” (1804, zbiór pieśni ludowych greckich, albańskich, arabskich, perskich, tureckich i w. in.); „The minstrels serenades”; „Terpsichora’s banquet”; „The musical miscellany”, oraz „The musical portfolio”; „Choice collections of Italian songs”; „The musical bouquet” (melodye ludo-

A. Pol.

1789; przełożony na jęz. niemiecki przez J. Forstera 1791, Lobedanza 1861 i 1891, na polski, nie z oryginału, przez Grabowskiego, Warsz. 1863) i księgi praw Manu „Institutes of Hindu Law or the Ordinances of Menu” (Kalk. 1794, w 8-ce; wyd. 2-e 1797), której wydania dokonał przy pomocy miejscowych uczonych. Przez ogłoszenie Sakuntali J. stał się odkrywcą poezji dramatycznej indyjskiej, i ważność tego odkrycia przedstawił w przedmowie do swojego przekładu. Wydaniem zaś księgi praw Manu odegrał rolę „Ju-stynjana Indji”, udostępniając tym sposobem światu cywilizowanemu poznanie praw staroindyjskich citoyen André” (Paryż 1798). i mahometańskich i jednocześnie skarbiąc sobie najpiękniejszy tytuł do zasłużonej sławy. Z powodu tej księgi tudzież innych zasług J-a dyrektorowie Kompanji handlowej wschodnio - indyjskiej wznieśli mu pomnik w katedrze św. Pawła w Londynie; drugi zaś pomnik, dłuta J. Flax-mana („W. Jones, zbierający księgi praw indyjskich”), wystawiono mu w kaplicy kolegjum uniwersyteckiego (University College) w Oksfordzie.

Dzieła J-a wyszły w Londynie 1799 r. w 6-u tomach w 4-ce; przedrukowane w 1807 w 13-u tomach w 8-ce, wraz z biografją, napisaną przez lorda Teingmoutha, wydaną naprzód w 1804 p. t. „Memoirs of the life of sir W. J.”, a później rozszerzoną przez Wilksa i ogłoszoną w 2-ch

tomach (Londyn 1838).

A. A. K.

Jones (John Paul, przezwany Jones), marynarz szkocki (* 6 lipca 1747 — f w Paryżu 1792 r,). W 12-ym roku życia wstąpił do marynarki kupieckiej i wyjechał do Ameryki; w r. 1775, jako oficer marynarki Związku w koloniach angielskich Ameryki Północnej, w utarczkach z Anglikami okazał czyny rycerskie szalonej odwagi. W r. 1776 mianował go Waszyngton kapitanem i wysłał do Francji dla objęcia dowództwa wyprawy przeciw Anglii; ale ponieważ we) i w. in.

Jones Sir Jan Tomasz, generał inżynieryi angielskiej (* 1783 r.—f 1843 r.). Syn generała, wychowany w Akademii wojskowej w Woolwich, w r. 1798 w stopniu oficera inżynieryi wysłany był do Gibraltaru i pracował przy budowie sławnych galeryj. Służył na Malcie, skąd udał się z wyprawą na Neapol i zdobył fort Syla, który tak znakomicie obwarował, że Anglicy mogli się tam utrzymać aż do r. 1808, poczem przeszedł do Hiszpanii. W r. 1809 brał udział w wyprawie na Walcheren; w r. 1810 służył w Portugalii, gdzie obwarował Lizbonę; potem znów w Hiszpanii, gdzie od r. 1810 do 1842 kierował wszystkiemi operacyami oblężniczemi. Przy oblężeniu Burgos, gdzie towarzyszył Wellingtonowi, został ciężko ranny; zmuszony do wypoczynku przez 18 miesięcy, poświęcił ten czas

Francya zwlekała z wypowiedzeniem wojny, przedsięwziął wyprawę na własną rękę, i napełniał trwogą całe pobrzeże angielskie. Po długich wahaniach Francya nareszcie powierzyła mu swój okręt „le Bonhomme Richard”, dodając mu „1’Alliauce” z kapitanem Landais, który przez zazdrość nietylko mu nie dopomagał, ale nawet bombardował go w czasie gdy walczył z Anglikami. J. w jednym miesiącu stoczył 26 utarczek; w końcu, po zaciętej bitwie, zdobył „Sera-pis”, okręt daleko silniejszy od swojego, i pozostało mu tylko tyle czasu, że mógł przejść na statek zdobyty, a tymczasem jego własny statek zatonął (1779 r.), za co Ludwik XVI ofiarował mu szpadę honorową. J. później wyjechał do Rossyi. Cesarzowa Katarzyna II mianowała go kontradmirałem i wysłała na morze Czarne dla

H.

St. A. K.

H.

H.

na napisanie dzieła „Journal of sieges carried on by the Allies in Spain in 1810, 1811 and 1812” (Londyn 1813). Dzieło to miało w swoim czasie wiele rozgłosu, ponieważ J. nie oszczędzał wcale zarządu artylleryi i dość ostro krytykował postępowanie Wellingtona, który z tego powodu jednak nietylko nie czuł żadnej urazy do niego, ale nawet w r. 1814 polecił mu zrobić raport o systemie obrony Niderlandów. Z pracy tej Wellington tak był zadowolony, że zamianował go inspektorem robót fortyfikacyjnych, przedsięwziętych w Niderlandach. W r. 1823 powierzono mu plan obrony Korfu. W r. 1831 mianowano go baronetem, a w r. 1837 generał-majorem. Ulepszenie fortyfikacyi Gibraltaru zostało wykonane podług jego planów w r. 1840 i 1841. J. był jednym z najsławniejszych inżynierów wojskowych swojego czasu; prócz wyżej wymienionego dzieła pozostawił jeszcze: „Account of the war in Spain, Portugal, and the South of France from 1808 to 1814” (Londyn 1807); „Reports relating to the re-establishment of the fortresses in the Netherland from 1814 to 1830” i t. d. Wzniesiono mu pomnik w katedrze św. Pawła.

Jones Ryszard (* 1790 w Londynie — f r. 1855 w hrabstwie Hertford), ekonomista i profesor angielski. W r. 1820 pozyskał tytuł „magister artium”, poczem objął katedrę ekonomii politycznej w „Haileybury - College”. W nauce odznaczył się trafną krytyką teoryi renty gruntowej Ricarda, którą ogłosił w dziele p. n. „The distribution of wealth, and on the sources of taxation. Cz. I: Rent” (Londyn 1831, wydanie 2-e 1844).— Po śmierci jego wydano: „Literary remains, consisting of lectures and tracts on political economy” (Londyn 1859).

Jones Sir Harry Dawid, inżynier wojskowy angielski (* 1791 r.—f 1866 r.), biat Jana Tomasza J-a (ob.). Po ukończeniu akademii wojskowej w Woolwich wstąpił do inżynieryi wojskowej, pracował przy fortyfikacyi Doveru, brał udział w wyprawie na Walcheren, służył w Hiszpanii, gdzie świetnie się odznaczył; w r. 1814 udał się z wyprawą Jana Lamberta do Nowego Orleanu; po Waterloo połączył się z armią Wellingtona i wraz z nią wszedł do Paryża, gdzie kierował robotami na Montmartre. W r. 1824 służył na Malcie, w r. 1835 po powrocie do Anglii polecono mu wykonanie ważnych robót, jak: regulacyę rzeki Shannon, budowę kolei żelaznych i innych robót publicznych w Irlandyi. W r. 1851 był kierownikiem szkoły inżynierskiej w Chatham. W r. 1854 na początku wojny z Rossyą otrzymał stopień generała, i kierował operacyami w Bomarsundzie; w r. 1855 dowodził robotami oblężniczemi pod Sewastopolem. W r. 1856 mianowano go gubernatorem kollegium wojskowego w Sandhurst. Jest on autorem kilku dzieł technicznych, nadzwyczaj interesującego opowiadania o swej niewoli w Saint Sebastian w r. 1813 („United service Journal” 1841), oraz 2 tomów relacyi urzędowej o oblężeniu Sewastopola (1859). Ogłosił także rozmaite dzieła swojego brata.

Jones Owen, architekt angielski i pisarz w zakresie sztuki ornamentacyjnej (* 1809 r.— f 1874 roku). Studya odbywał pod Vuillamy. W r. 1834 przedsięwziął podróż do Hiszpanii i dłuższy czas przebywał w Granadzie, później wyjechał do Egiptu. Po powrocie do Anglii wydał wspaniałe dzieło „Plans, elevations, sections, and details of the Alhambra” (Londyn 1842). W r. 1851 powierzono mu wewnętrzną dekoracyę Pałacu Kryształowego pierwszej wystawy londyńskiej, a później i nowego pałacu kryształowego w Sidenham, gdzie zajmował się urządzeniem zewnętrznej dekoracyi tej miejscowości,— zasługuje tu na uwagę Alhambra court. W r. 1856 ukazało się sławne jego dzieło „The grammar of ornement”; jest to pierwsze dzieło, obejmujące przedstawienie stylu ornamen-tacyjnego wszystkich ludów; wywarło ono w Anglii wielki wpływ na sztukę ornameutacyj-ną. Wogóle J. zasłynął jako znakomity dekorator.

Jones Ernest Karol, polityk i publicysta angielski (* w Hannowerze 25 stycznia 1819 r. —f w Manchester 26 stycznia 1869 r.). Studya uniwersyteckie kończył w Getyndze. Wcześnie, bo już w r. 1841, rozpoczyna zawód dziennikarski. Przeniósłszy się do Anglii, rzucił się w wir ówczesnych walk politycznych, stając po stronie Chartystów, pośród których zajął niebawem jedno z naczelnych stanowisk. Mówca zręczny, agitator rzutki i szczęśliwy, zyskał sobie wkrótce rozgłos i popularność. Jako inicyator wielkiej demonstracyi Chartystów przed gmachem parlamentu, wygłosił przy tej sposobności na zebraniu w Kensigton - Common słynną mowę podburzającą, którą odpokutował dwu-letniem więzieniem. Odzyskawszy wolność, stanął ponownie do pracy politycznej, jako przy-wódzca nieprzejednanych, będących zwolennikami propagandy czynu, wbrew głoszonym przez 0’Connora teoryom ewolucyi pokojowej. Po usunięciu się Chartystów z widowni politycznej połączył się J. z partyą skrajnie radykalną. Mimo tak ożywionej pracy politycznej niemałym jest jego dorobek literacki. Oprócz artykułów, rozproszonych po redagowanych przez niego organach partyjnych, jak Robotnik lub Gazeta ludowa i t. d., wydał jeszcze znamienity poczet utworów politycznych, nowellistycznych i poetycznych, które cieszyły się swojego czasu niezwykłym rozgłosem. Z ważniejszych przytoczyć należy: pisma polityczne: Powstanie w Hindo-stanie (1857); nowelle Lord Lindsay, Krzywdy kobiece, sensacyjna powieść Panna i pani, a wreszcie Historya ruchu demokratycznego, w której autor nakreślił karykaturalne sylwety wielu spółczesnych osób; między inncmi

Z. Tski.

J. Musz.

A. Pol.

(Haga 1833 — 1848, 6 t.)

st. z.

występuje tu O’Connor pod nazwiskiem Simona de Brassier. Największą popularność zjednały J-owi poezye ulotne z zabarwieniem politycz-nem, jak np. Pieśni demokratyczne, Pieśń żebraka lub Pieśń najemnika. Poezye jego, przepojone idealnem umiłowaniem ludzkości, odznaczają się zarówno polotem fantazyi jak plastyką j§zyka i formy. J. okazywał Polakom stale niekłamaną sympatyę. Jeszcze chłopięciem w szkołach usiłował w r. 1831 zbiedz z domu rodzicielskiego do Paryża, by stamtąd poprzeć sprawę naszą, a w powieści p. t. Dziewica warszawska, osnutej na tle wypadków owoczesnych, złożył dowody, że i w dojrzalszym wieku umiał dochować wiary pierwszym porywom młodzieńczych uczuć.

Jones Wilhelm Bazyli, archeolog, biskup i par duchowny Anglii (* 1822 r.), studyował w Oksfordzie i sam wykładał w kilku uniwersytetach angielskich i irlandzkich do r. 1859. Z dzieł wymienimy: Pozostałości galijskie w Gwynedd („Vestiges of Gael in Gwynedd” 1851); Historya i starożytności Saint David (1856), oraz wiele broszur i notât w czasopismach archeologicznych. Pozostały po nim nadto dzieła treści literackiej i religijnej.

Jones Henryk Artur, dramaturg angielski (* 20 września 1857 r. w Grandborough [Bucks]); jako syn wieśniaka uczęszczał do szkółki w Winslow. Po kilku małej wartości dramatach młodzieńczych napisał komedyę „A garden party” (1881) i sztukę „The Silver King” (1882), które odrazu zwróciły uwagę ogółu na autora. Wraz z Arturem Wingem Pinerem uważany jest obecnie za głównego przedstawiciela lepszego dramatu angielskiego. Po przyjętej z uznaniem sztuce „Saints and sinners” (1885) napisał dramat małżeński „Heart of hearts” (1887), malujący stosunki społeczne. Technika sceniczna J-a była wówczas w pełni swego rozwoju. „Judah” (1890) cenioną jest bardzo za swą śmiałą oryginalność. W „The Crusaders” (1892) autor walczy z wielkiem powodzeniem przeciwko niezdrowemu altruizmowi. „The Tempter” (1893), dramat napisany chropowatym wierszem białym, spotkało niepowodzenie; za to dowcipną, miejscami cyniczną, komedyę „The case of rebellious Susan” przyjęto z ogólnem uznaniem. W roku 1883 J. wszczął walkę w czasopismach przeciwko bardzo złemu stanowi teatru londyńskiego i następnie wszystkie swe artykuły polemiczne wydał w 1895 r. w formie książkowej p. t. „The renascence of the drama”. Wiele ucierpiała przez tę szermierkę polemiczną siła twórcza autora. „Michael and his lost angel”, „The Rogue’s comedy” (oba w 1896 r.), „The Physician” i dowcipne „Liars” (1877), dalej „The manoeuvres of Jane” (1898) — nie osiągnęły już powodzenia dawniejszych dramatów, ani nawet dramatu „Triumph of the Philistines” (1895). Piecie właściwe są: patos, powaga, żywość i ostra satyra, które jednakże niezawsze mu dopisywały; następnie zręczny, zmuszający słuchacza do uwagi, dyalog i doskonały rynsztunek filozoficzny do propagowania idei.

Jones Sidney (data urodzin nieznana), wybitny współczesny młody kompozytor angielski. Oprócz wielu śpiewów i utworów fortepianowych J. napisał dwie głośne operetki: Modelkę („An artists model” w 1895 r.) i Gejszę („The Geisha” w 1896 r.), grywane w całej prawie Europie.

Jonge Jan Kornel de, historyk hollender-ski (* 9 maja 1793 r. w Zierikzee w Zelandyi); był urzędnikiem niderlandzkiego archiwum państwowego i dyrektorem królewskich zbiorów numizmatycznych w Hadze, gdzie też życia dokonał 11 czerwca 1853 r. Już w młodym wieku poświęcił się pracy historycznej i ogłosił sporą ilość dzieł naukowych, które po dziś-dzień mają jeszcze poważną naukową wartość, bo są oparte na ścisłej metodzie krytycznej i sumiennem wyzyskaniu materyału źródłowego; do ważniejszych należą: Wpływy trzeciego stanu w Brabancyi, Flandryi i Hollandyi w czasie panowania książąt i hrabiów (Lejda 1824) Unia Brukselska w r. 1577 (Haga 1825 r.). Zbiór niewydanych dokumentów, do historyi Niderlandów (Delft 1824, 3 t.); Historya marynarki niderlandzkiej

Z. T-ski.

Jonge Jan Karol Jakób de, historyk hollenderski, syn poprzedzającego (* 1828 roku w Hadze — f 1880 r.); study a prawne ukończył w Lejdzie, poczem był urzędnikiem w archiwum państwowem w Hadze. Na podstawie źródeł archiwalnych dał gruntowny obraz kolonialnej historyi niderlandzkiej w dziele: „De opkoms van het Nederlandsch gezag in Oost-Indië” (10 tomów, Haga i Amsterdam 1862— 1878; tomy 11 i 12 wydał później Deventer, 1883—89). Prócz tego pozostawił prace: „Examen d’une Notice et de Souvenirs biographiques du Comte van der Duyn et du Baron de Capelle, publié par Sirtema de Grovestins” (Haga 1852); „De oorsprong van Nederlands bezittin-gen op de Kust van Guinea” (tamże 1871); „Nova Zempla. Die voorwerpen aldaar teruggevon-den” (2 tomy, tamże 1877); „Louise de Coligny” (tamże 1880).

Jonghe Jan Franciszek (* 1674—f 1749), kronikarz belgijski, Dominikan, wyborny znawca archiwów i bibliotek swego zakonu w Hollandyi, Belgii, Północnej Francyi i prowincyj Nadreńskich. Pozostawił dwa dzieła ważne: „De-solata Batavia dominicana, sive descriptio brevis omnium conventuum etc. ordiuis praedica-torum, que olim extiterunt in Belgio confederate” (Gaudava 1714), oraz „Belgium dominica-num sive histora provinciae Germaniae inferioris sacri ordinis FF. praedicatorum” (Bruksella 1719). (Porównaj: „Biographie nationale belge”).

Jongleurs (od średniowieczno - łacińskiego wyrazu joculator, prowansalskiego j o g 1 a r, j o g 1 a d o r, staro - francuskiego j o g 1 é r e lub j ogle or)—tak uazywano w Prowancyi i półu.

króla attyckiego Kodrosa, Neleus i Androklos, liczne zastępy greckich szczepów, a pomiędzy niemi mianowicie Jończyków, i poprowadzili je na stałe odtąd siedziby na wyspach Egejskiego morza i na azyatyckiem wybrzeżu w ziemi Lidyjskiej, w okolice, jak Herodot świadczy, najpiękniejsze z całego świata. W przeciągu krótkiego czasu pozakładali Jończycy tutaj liczne osady, a dwanaście miast ich najmożniejszych (Dodekapolis) utworzyło niebawem ligę, której od szczepu głównego wychodźców miano joń-skiej nadano. Były to miasta: Phokaia, Erythrai, Klazomenai, Teos, Lebedos,

(w Karyi) na stałym lądzie, a Samos i Chios na wyspach sąsiednich, te same noszących miana. Wkrótce przyłączyła się do tego związku także Smyrna, zrazu eolski charakter zaznaczająca. Dzięki żyznej bardzo glebie, przez handel morski, nadzwyczaj ożywiony, i bujnie rozwijający się przemysł, przez liczne kolonie, systematycznie po wszystkich naonczas znanych wybrzeżach świata zakładane, a wreszcie wskutek gorącego poczucia wolności politycznej osiągnęły poszczególne miasta tej ligi wysoki stopień kultury i potęgi, a bez przesady twierdzić można, że wszystkie one stanowiły silne korzenie, z których wyrosło wspaniałe drzewo greckiej sztuki i nauki. Religijny i polityczny punkt centralny tej ligi stanowiło t. zw. Ilavtwviov (Wszechjonia), święty gaj Posejdona na północnym stoku przedgórza Mykale, wpobliżu miasta Priene, gdzie dorocznie obchodzono uroczyste święto Panjonii, połączone z gimnastycznemi i muzycznemi igrzyskami, i radzono równocześnie nad wspólnemi sprawami ligi; uroczyste zebrania Związku joń-skiego odbywały się także na wyspie Delos, w świątyni Apollina, najwyższego bóstwa opiekuńczego całego plemienia jońskiego. Wszakże potężny rozkwit miast owych sprzymierzonych obudził w sąsiednich państwach chęć podboju. A tak za panowania Krezusa, około r. 560 prz. Chr., dostały się wszystkie miasta jońskie na stałym lądzie pod władzę lidyjską, gdy zaś Cyrus, król perski, Krezusa z tronu strącił i państwo jego podbił, uległy one około r. 546 bez wielkiego oporu orężowi perskiemu, któremu wkrótce także wyspa Chios poddać się musiała. Zależność taka polityczna nie okazała się wprawdzie szkodliwą dla pomyślnego rozwoju wewnętrznych spraw ligi, wszakże znośne nawet jarzmo niewoli dla Greków, wolność ponad wszystko miłujących, tak ciężkiem się zdawało, że w r. 500 wszyscy Jończykowie, sprzymierzywszy się z greckiemi miastami nad Hellespon-tem, w Eolis, w Karyi i na wyspie Cyprze, z pomocą Ateńczyków i Eretryjczyków, pod wodzą Arystagorasa (ob.) z Miletu oręż przeciwko perskiemu panowaniu podnieśli. Po zdobyciu Miletu w końcu lata r. 495 uśmierzyli jednakże Persowie powstanie tak doszczętnie, że w wojnach

Francyi grajków z professyi, w odróżnieniu od uczonych i dworskich poetów: trubadurów i tru-werów. Zostawali oni często w służbie u tru-werów, śpiewając ich pieśni przy towarzyszeniu jakiego instrumentu; niektórzy, ci zwłaszcza, którzy sami tworzyli pieśni, przebywali w charakterze artystów po dworach królewskich i książęcych; zwano ich Ménestrels, w Anglii Minstrels; inni wreszcie pędzili życie niezależne, wędrując po miasteczkach i wioskach j Kolophon, Efezos, Milet, Myus, Priene jarmarcznych, gdzie produkowali swe umiejętności; prócz muzyki i śpiewu występowali z dekla-macyą utworów poetycznych bez muzyki, z widowiskami dramatyczno-komicznemi, uprawiali również sztukę gimnastyczną, kuglarską, taniec; podejmowali się także pośrednictwa w przeprowadzaniu nizkich intryg i spraw nieczystych. Mieli wyćwiczone w sztuce towarzyszki t. zw. Jongleres-s e s. Widowiskom ich przyglądano się chętnie, rzemiosło jednak J-ów było w powszechnej pogardzie, podlegali prześladowaniom, nieraz klątwie kościelnej i bauicyi. Przebywający po dworach pozostawali pod kierownictwem Roi de mé néstrels (dyrektora, kapelmistrza), po miastach tworzyli grajkowie odrębny cech: Corporation des ménétriers, rządzący się swemi prawami. W Anglii w r. 1381 Jan z Gaunt ustanowił • dla minstrelów z Tutbury (Staffordshire) oddzielny sąd (Court of Minstrels), zbierający się co rok w d. 16 sierpnia. — Obecnie pod nazwą J. pojmują mistrzów biegłych w ćwiczeniach ciała i ekwilibrystyce.—Por. A. Tobler „Spielmanns-leben im alten Frankreich” (1875 r.); Gautier „Les épopées françaises” (wyd. 2-e Paryż 1878);

Freymond „J. und Ménestrels” (Halla 1883).

Jonia, po grecku JIcövia, kraina na zachod-niem wybrzeżu Azyi Mniejszej, pomiędzy Eolis i Karyą położona, sięgająca od północy od miasta Phokaia i rzeki Hermos aż poniżej Miletu do uścia Meandru ku południu. Nazwa ta nie oznacza jednakże, w ścisłem pojęciu geograficz-nem, żadnej osobnej prowincyi Azyi Mniejszej, równie jak nazwy Eolis i Doris, lecz tylko całe pomorze ziemi Lidyjskiej. Miano zaś swe wzięło ono od greckiego szczepu Jończyków (ob.), którzy przed t. zw. „wędrówką Doryjczyków” zajmowali obszerne siedziby na północnem i wschodniem wybrzeżu półwyspu Peloponeskie-go, w Megaris, w Attyce i na wyspie Eubei.

Lecz kiedy Doryjczykowie wtargnęli na ów półwysep i Achajczyków z odwiecznych siedzib w Peloponezie wyparli, opanowały tłumy Achaj-skiego plemienia północne wybrzeże półwyspu i zmusiły tamtejszą ludność jońską do wywędro-wauia do ziemi Attyckiej i na wyspy poblizkie.

Około r. 1044 prz. Chr., albo, według nowszych badań, o sto lat później, zebrali obaj synowie

wsi marnych i ubogich.

tullus.

perskich Grecy małoazyatyccy z okrętami i z żołnierzem ruszyć musieli razem z despotą swym przeciwko współbraciom na ziemi macierzystej. Natomiast w bitwie pod Mykale w r. 479 opuścili Jończycy szeregi perskie, aby przejść na stronę Greków, a zwycięstwo Cymona nad rzeką Eurymedontem wróciło im znowu woluość i zobowiązało ich do sprzymierzenia się z ateńską ligą morską. Gdy znowu liga ta rozwiązała się pod koniec wojny pelóponeskiej, zawładnęli J-ą Spartańczycy, a gdy i spartańska potęga morska złamaną została w bitwie pod Knidos w r. 394, dostały się miasta jońskie, na mocy pokoju Antalkidasa, w r. 386, zażywszy tylko krótkiej wolności, znowu pod berło perskie. Gdy zaś mocarstwo perskie runęło pod ciężkiemi razami Aleksandra Wielkiego, zawładnęli Jońską ziemią Macedończycy, a od tego czasu dzieliła kraina ta pod panowaniem t. zw. „Dyadochów” losy innych szczątków macedońskiego imperium, chociaż Aleksander sam istotnie wolność jej zaręczył; w głównej mierze nawet i nadał. Jednakże gdy Rzymianie Antyocha Wielkiego, króla Syryi. pobili, odzyskała w r. 189 przed Chr. większa część miast jońskich samodzielność i u-trzymała się też przy niej, aż wreszcie w roku 120 prz. Chr. dekretem senatu wszystkie azya-tyckie zdobycze pod mianem prowincyi Azyi wcielonemi zostały do państwa Rzymskiego. Jedynie te miasta, które opór stawiały prawowitej władzy, ciężką niewolą przypłaciły niewczesne porywy swe ostatnie ku samodzielności politycznej. Wszakże już-to samowola chciwych na złoto namiestników, już-to wojny bezustanne, tak z obcymi wrogami jak w samem łonie konającej rzplitej Rzymskiej, dały się wszystkim miastom jońskim ciężko we znaki, a dopiero pod życzliwą protekcyą rzymskich cesarzy poczęły się one nanowo pomyślnie rozwijać, skrzętnie uprawiając zaległą niwę nauk, poezyi i sztuki. Atoli pod berłem Osmanów znikły ostatnie ślady starodawnego rozkwitu i bogactwa ziemi Joń-skiej, a owe piękne ongi miasta kwitnące spadły, z wyjątkiem Smyrny, Chios i Samos, do rzędu

S. Drz.

Joniczny wiersz w wersyfikacji greckiej i łacińskiej składa się ze stóp czterozgłoskowych, z których każda jest zwykle połączeniem dwuch zgłosek długich z dwiema krótkiemi. Jeżeli wiersz (lub stopa) zaczyna się od dwuch zgłosek

długich (--V-» w, np. enormiter, cantabimus),

to nazywa się jonicznym większym, jonicus a majori; jeżeli zaś od dwu krótkich ( alienis, generosi)—jonicznym mniejszym, jonicus a minori. Wiersz z takich stóp złożony posiada rytm przyjemny i spokojny, przez co nadaje się do poezji erotycznej. Zaznaczyć należy, że w budowie wiersza J-go zachodzą u poetów starożytnych różne skrócenia. — Miara wierszowa, zaczynająca się dwiema zgłoskami długiemi (a majori) jest podstawą wiersza sotadyjskiego, złożonego z czterech stóp, używanego w wierszach lirycznych przez poetę Sotadesa z wyśpy Krety (ok. 280 prz. Chr.). Z wierszy zaś jonicz-nych mniejszych (a minori) najbardziej znany jest anakreontyczny, używany, z pewnemi różnicami w szczegółach, przez liryków greckich: Alkmana, Alceusza, Safonę i Anakreonta. Formy tego wiersza zapożyczył Horacy w odzie «do Neobuli» (III, 12):

Miserarum est [ neque amori | dare ludum,

Neque dulci | mala vino | lavere aut ex|animari...

Wiersz joniczny mniejszy (a minori) znalazł także zastosowanie w pieśniach, zwanych galliambami, które na uroczystościach bogini Cybeli śpiewali niegdyś kapłani „gaili”, pierwotuie w Azji Mniejszej w Hierapolis, a potym w Grecji i Rzymie (w III w. prz. Chr.). Wiersz tych pieśni przedstawiał cztery stopy jońskie mniejsze (a minori): yj yj z.—w z.— |u Z-—|    Z., z ostatnią

niezupełną i wskutek takiego zakończenia wiersz był katalektycznym. Formy galliambu z pewnemi zmianami użył też w jednym wierszu Ka-

A. a. K.

Jonka, łódź chińska, ob. Dżonka.

Jönköping: 1) len w środku połudn. Szwecyi, graniczy na półu. z lenem Skaraborskim i Wschodnio - Gotlandzkim, na wschodzie z W.-Gotlandzkim i z Kalmarskim, na południu z Kronoberskim i na zach, z Hallandzkim i Elfsborskim; zajmuje północną górną część prowincyi Smalandzkiej, wynoszącą 11 574.6 kim. □ przestrzeni i liczącą (koniec 1890 r.) 193 704 m-ców. Kraj-to górzysty, obfitujący w jeziora (Wetter) i rzeki (Nis-sa, Laga, Helgeâ, Mörrumsa, Emma, Svartä itd.), ma jednak nieco gruntów urodzajnych, a w górach (n. p. w Taberg) znakomite bogactwa mineralne. W J-u pod względem rodzaju gruntów jest 10.3°/₀ ziemi ornej i ogrodowej, l&°/₀ łąk i 21.9°/o lasów. Ludność zajmuje się uprawą owsa, żyta i ziemniaków. W 1890 inwentarz zwierzęcy lenu wynosił 9 909 koni, 138 097 bydła rogatego, 107 247 owiec i 31 245 świń. Z lasów największym jest Holawedeński, na północ-nem pograniczu lenu leżący. Pod względem sądowym leu dzieli się na 9 rewirów. — 2) J., główne miasto lenu szwedzkiego tejże nazwy, leży w prześlicznej okolicy, na południowym brzegu jeziora Wetter, jeststacyą kolejową linii Fal-köping-Malmö, ma przystań, prowadzi znaczny handel (wywóz papieru, masy drzewuej, tektury, zapałek), ma fabrykę zapałek, papieru, obić papierowych i tytoniu; liczy (1900) przeszło 20 tys. m-ców. Żegluga rozwinięta: w roku 1893 do przystani zawinęło 1589 statków o pojemności 88 062 ton. J. jest siedliskiem najwyższego sądu Gotlandyi. Na wschód od miasta przy wodospadzie Husqvar-ny leży jedna z największych fabryk szwedzkich machin i broni, a na południe, na brzegu jeziora Manksjön, największa w świecie fabryka zapałek, słynna „Säkerhets Tandsticker”,

s. D.

li.

wspa-

pochłaniająca rocznie całe lasy. J. niegdyś był siedliskiem licznych sejmów szwedzkich, w szczególności sejmu 1599 r. W r. 1790 J. uległ zniszczeniu przez pożar. Tutaj też dnia 20 sierpnia 1809 roku zawarty został pokój pomiędzy Szwecyą i Danią.

Jonquières Jan Filip Ernest Fauque de, matematyk francuski (* 3 lipca 1820 w Car-pentras—f d. 12 sierpnia 1901 w Paryżu). Był wiceadmirałem floty francuskiej, prefektem ma rynarki w Rochefort, dyrektorem generalnym urzędu: „Dépôt des cartes et plans de la Marine”, akademikiem „wolnym” Instytutu. W ciągu lat prawie czterdziestu pracy nad matematyką ogłosił około 150 rozpraw z geometryi, teoryi równań i z teoryi liczb, w których zawiera się niemało pomysłów nowych i oryginalnych, mających znaczenie dla postępu nauki. W geometryi poszedł naprzód drogą wytkniętą przez Chaslesa (ob.), wzbogacając teoryę krzywych stożkowych nowemi twierdzeniami; w dziele „Mélanges de géométrie pure” (1856) rozwija między iunemi teoryę odpowiedniości homogra-ficznej form geometrycznych i podaje kommen-tarz do traktatu Maclaurina o krzywych stopniach trzeciego. W ważnej rozprawie: „Essai sur la génération des courbes géométriques” (1858) zajmuje się ważnem pytaniem o tworzeniu krzywych algebraicznych przy pomocy pęków rzutowych krzywych rzędu niższego. W szeregu rozpraw, obejmujących badania nad szeregiem krzywych algebraicznych, podał nowe twierdzenia, należące do t. zw. „geometryi liczącej”; analogiczne badania zastosował też do teoryi powierzchni i krzywych skośnych. W teoryi równań algebraicznych podał interesujące przyczynki do reguły znaków Descartes’a. W teoryi liczb zajmował się zagadnieniem o przedstawianiu liczby całkowitej przy pomocy formy kwadratowej, teoryą reszt potęgowych i równań nieoznaczonych.

Jonsac napisał w języku francuskim życie Stanisława Jabłonowskiego, kasztelana krakowskiego, hetmana w. kor. (ob.), i wydał je w Lipsku, pod tytułem: „Histoire de Stanislas Jabłonowski, Castellan de Cracovie” (Lipsk 1774, w 4-ch tomach, w 8-ce); dzieło to uważać można jako dalszy ciąg Coyer a (ob.), albo raczej rozwinięcie historyi Sobieskiego, w obrazie czynów tego męża, który wielu prac jego był wspólnikiem; w przekładzie polskim wyszły tylko pierwsze dwie części, p. t.: „Życie Stanisława Jabłonowskiego, kasztelana krakowskiego, z francuskiego na język polski przez A. F.” (Warszawa, u Diu-fura, 1788 — 90, w 8-ce; powtórnie we Lwowie w r. 1857, w drukarni zakładu Ossolińskich, nakład Jabłonowskiego, z portretem).

Jonsius Jan, filozof niemiecki (* 1614 r. w Holsztynie — f 1659 we Frankfurcie, gdzie był rektorem Akademii). Wydał dwa dzieła wielkiej wagi w rozwoju historyi filozofii: „Dis-

Eno. powsE. ilustr. Zeig. 257. T. XXXI IL

sertationum de historia peripatetica partis primae prima” (Hamburg 1652) i „De Scriptori-bus historiae philosophicae” (Frankfurt 1659). Krystyan Dorn opracował wydanie drugie tego dzieła p. t. „De scriptoribus historiae philosophicae libri quatuor, recogniti atque ad praesentem aetatem usque recogniti cura Joh. Chr. Dorn” (Jena 1716).

Jonson Benjamin, bardziej znany pod imieniem Ben-J-na, słynny dramaturg angielski, (*11 czerwca 1573 r. w Westminsterze — f 6 sierpnia 1637 r. w Londynie); syn duchownego szkockiego, nizkiego pochodzenia, sierota, wzięty na wychowanie przez Williama Camdena, kształcił się jego kosztem w szkole Westminsterskiej, a następnie w Cambrigde. Wcześnie jednak musiał porzucić swą naukę, aby dopomagać w malarstwie ojczymowi. Obrzydziwszy sobie ten zawód, zaciągnął się do wojska i wziął udział w wyprawie do Flandryi, gdzie walczył z Hiszpanami. Po powrocie do Londynu około 1592 r. ożenił się, a pozostawszy bez środków do u-trzymania, wstąpił do trupy teatralnej i, jak to wówczas było we zwyczaju, grał i komponował jednocześnie. Po odsiedzeniu więzienia, za zabójstwo w pojedynku, osiadł w Londynie i poświęcił się literaturze pięknej. W r. 1598 wystawił prześliczną komedyę „Every Man in his Humour”, napisaną w guście komedyi Plauta i Terencyusza, która doznała wielkiego powodzenia. Podobno grał w niej Szekspir. W roku 1599 napisał komedyę „Every Man out of his humour”, a w r. następnym „Cynthia’s Revels, or the Fountain of Self-Love”, w których okazał się świetnym satyrykiem,. chłoszczącym bezlitośnie wady i śmieszności swego czasu i wielu społecznych osobistości. Tern zbudził przeciw sobie licznych nieprzyjaciół. Pomiędzy innymi poeci Marston i Decker, których złośliwie a dowcipnie wyszydził w komedyi „The Poetaster” (1601), zemścili się na nim bardzo grubijańskiemi pamfletami dramatycznemi. Najbardziej wsławiła go sztuka „Volpone, or the Fox” (1605), „dzieło—jak mówi Taine — niałe, najżywiej malujące zwyczaje wieku, w którym rozwiązłość, okrucieństwo, żądza złota, bez-wstyduość występku rozwijają złowrogi a przepyszny swój czar, godny bachanalii Tycyana”. Dzieło powyższe zraziło Goethego do dalszego czytania utworów J-a. W Klubie Syreny, założonym przez Waltera Raleigh’a, a potem w piwnicy św. Dunstana spotykał się J. z najwybitniejszymi ludźmi swej epoki: z Seidenem, Chapmanem, Baconem, Marstonem, Draytonem, Szekspirem, Fletcherem i innymi. Był słońcem młodych poetów, których (jak Beaumouta, Randolphs, Fielda, Clevelanda, Cartwrighta, Howella) nazywał swemi dziećmi i słynął jako najinteli-gientniejszy człowiek w Anglii. Wstąpienie na tron Jakóba I rozpoczyna najświetniejszy okres w jego karyerze: J. otrzymuje pensyę roczną i tytuł laureata. Wówczas powstały jego „Masques”, istne cacka dramatyczne, pełne elegancyi i wdzięku, w których celował, grywane często na teatrze dworskim. W r. 1612 —13 bawił we Fran-cyi, a w r. 1618—19 w Szkocyi, jeżdżąc z zamku do zamku. Głównie gościł tam u poety Williama Drummonda, którego „Notes of Ben-J-s Conversations” stanowią najważniejsze źródło biografii J-a. Od r. 1623, daty pożaru jego biblioteki, szczęście mu sprzyjać przestaje. Karol I, nie mając upodobań literackich, jak Jakób I, nie troskał się zupełnie o J-a, nawet wtedy, kiedy go paraliż z nóg zwalił (1626 r.). Zbyt szczodry i rozrzutny J. staje się niemal nędzarzem. R. 1628 otrzymał urząd kronikarza miasta Londynu, ale go postradał w r. 1631. Bolesny upadek sztuki „The New Inn” (1629) nabawia go kłopotów. Dawni nieprzyjaciele podnoszą głowę nanowo i zmuszają go przy końcu życia do podjęcia nowej walki z Butterem, Gillem, Ingo Jones’em i do wyśmiania ich w „The Magnetic Lady” (1632). Pochowano go w West-minsterze. Współcześni poeci najcelniejsi uczcili pamięć jego 30 elegiami, wydanemi p. t. „ Jon-sonius Vibrius”. — Oprócz wspomnianych wyżej utworów napisał komedye: „The Case is Altered” (1698); „The Alchemist” (1610); „Epicoe-ne, or the silent Woman” (1609); „Bartholomew Fair” (1614); „The Devil is an Ass” (1616); „The Staple of News” (1625); „A Tale of a Tub” (1633); — dramaty: „Sejanus, his Fall” (1603) i „Catilina, his Conspiracy” (1611) według Cycerona i Lucana. Po Szekspirze J. jest największym dramaturgiem za czasów Elżbiety. Wadę utworów jego stanowi brak jasności i poniekąd proporcyonalności. Nadto ogłosił trzy zbiorki poezyj: „Epigrammes” (1612 r.), „The Forrest” i „Underwoods” (1640 r.) i przełożył Horacego „Ars poetica” (1640); dalej „Leges conviviales”, zbiór myśli prozą „Timber, or Discoveries made upon Men and Matter” (1641), wreszcie „The English Grammar” (1640). Najlepsze wydanie zbiorowe jego dzieł jest Gifforda (Londyn 1816, 9 tom.). — Por. Swinburne „A study of B.-J.” (Londyn 1889); Symonds „Life of B.-J.” (tamże 1886); Hefford w „D. of National Biography” (1892 r., t. XXX); Taine „Hist, delà littérature angl.” (1863, t. II); A. Schmidt „Gesamm. Abhandlungen” (Berlin 1889).

Jonsson Olof, polityk szwedzki (* 1839 r. w parafii Arbni), jako posiadacz zagrody włościańskiej wcześnie już zaczął się interesować sprawami grainnemi i ekonomicznemi; od 1878 był członkiem Drugiej izby sejmu i wkrótce stał się jednym z najpoważniejszych przeciwników rządu. Był gorącym zwolennikiem wolnego handlu; popierał też dążenia radykalne do zniżenia cenzusu wyborczego i do demokratyzacyi reprezen-tacyi gminnej. We wszystkich sporach, dotyczących unii z Norwegią, okazywał zawsze sym-patyę lewicy norweskiej. W połowie r. 1890, ku ogólnemu zdziwieniu, pogodził się z rządem, który mianował go za to członkiem komitetu, zajmującego się rewizyą obecuej konstytucyi unii szwedzko-norweskiej (1895). W r. 1896 utracił mandat swój na rzecz przeciwnika-radykalisty. Druga izba zachowała jednak zaufanie do niego i od r. 1895 powierza mu corocznie urząd członka dyrektoryum szwedzkiego Banku państwa.

Jonston Jan (* w Szamotułach [W. Ks. Poznańskie] d. 3 września r. 1603 — f w Cyben-dorfie pod Legnicą d. 8 czerwca r. 1675), uczony lekarz i przyrodnik polski, pochodzący z rodziny szkockiej, od wieku XVI w Polsce zamieszkałej. Do szkół uczęszczał początkowo w Ostrorogu pod Szamotułami, następnie lat 4 w Bytomiu na Szląsku, nakoniec lat 3 w Toruniu. Po ukończeniu nauk gimnazyalnych wyjechał w r. 1662 do Szkocyi, gdzie miał krewnych, i tamże w St. Andrews wstąpił do uniwersytetu, znalazłszy pomieszczenie pomiędzy 12-u pensyona-rzami królewskimi. W owym czasie zajmował się J. wyłącznie prawie językiem hebrajskim, filozofią scholastyczną i teologią. Stosunki rodzinne zniewoliły go do powrotu spiesznego do kraju przed ukończeniem nauk uniwersyteckich i zmusiły do porzucenia zamiaru zostania profesorem języka hebrajskiego w jednym z uniwersytetów szkockich, czego pragnął usilnie. Dla zapewnienia sobie bytu po powrocie do ojczyzny, przyjął miejsce nauczyciela domowego młodych Kurczbachów-Zawadzkich, oddanych do szkół leszczyńskich. Bawiąc z nimi w Lesznie, powziął myśl poświęcenia się zawodowi lekarskiemu, a zabrał się do urzeczywistnienia jej podczas podróży naukowej, podjętej za granicę razem z uczniami swemi w r. 1628. Zwiedził wtedy uniwersytety we Frankfurcie nad Odrą, Wittenbergu i Lipsku, zatrzymując się wszędzie dłużej, potem udał się do Franeker i do Lejdy, nakoniec pojechał do Londynu. Podróżując ogłosił drukiem dzieł kilka po łacinie i zdobył sobie niemi odrazu sławę uczonego, cenionego powszechnie. Wtedy-to uniwersytet w Deventer (Hollandya) zaprosił go na katedrę filozofii, zapraszano go również na dwór podskarbiego irlandzkiego; w tymże czasie wojewoda bełzki, Leszczyński, powołał go na wychowawcę i nauczyciela syua swego Bogusława. J. bez wahania odrzucił zaprosiny obce i, powróciwszy do kraju, objął stanowisko wychowawcy wojewcdzi-ea. W r. 1632 z wychowankiem swym, Bogusławem Leszczyńskim, i z powierzonym mu również, młodym Władysławem Moniwidem Dorohostajskim, wyjechał znów za granicę, naprzód do Niemiec i do Hollandyi. Podczas podróży tej, bawiąc dłużej w Lejdzie, w d. 14 kwietnia r. 1634, po obronieniu rozprawy p. n. „De theriaca Audrcmachi et ejus praecipuis in-gredientibus” dyplom doktora medycyny osiągnął. Tegoż roku ponownie zawitał do Londynu, poczem z uczuiami swymi zwiedził Francyę i Wło-

'W.Æ

fc-

Ô.

Ulfe

fil

Ml

Mi

lü

Si

chy, zatrzymując się dłużej w miastach słynących z uniwersytetów. Podróżom dalszym kres położyła wiadomość o śmierci wojewody bełz-kiego, otrzymana w Pawii. Spiesznie więc J. z uczniami powrócił do Polski, a w roku 1636 osiadł stale w Lesznie, jako lekarz przyboczny ucznia swego, Bogusława Leszczyńskiego, i stanowiska tego nie rzucił, pomimo że powoływano go na katedrę do Frankfurtu nad Odrą, do Lejdy i do Heidelbergu; nie przyjął również w r. 1642 urzędu lekarza nadwornego w Berlinie, na który zapraszał go elektor brandenburski. Dopiero podczas najazdu szwedz-

Fig. 2. Jan Jonston (podług miedziorytu Rom-stela, dodanego do „Syntagma universae nied. pract.” w wyd. wrocławskiem z r. 1674).

kiego, za Jana Kazimierza, opuścił Leszno na zawsze i, szukając kąta spokojnego, osiadł na Szląsku w nabytym przez siebie majątku Cy-bendorfie pod Legnicą; tam już do końca życia mieszkał, oddając się nauce ukochanej, oraz zabawiając się wykonawstwem lekarskiem. — J. należał do rzędu mężów najuczeńszych wieku XVII i był pisarzem płodnym, zajmującym się przeważnie w dziełach swych naukami przyro-dniczemi i lekarskiemi, nie zaniedbując wszakże przytem innych gałęzi wiedzy, gdyż w wielu z nich był biegły; do postępu i rozwoju rzeczy-wistego nauki nie przyczynił się wszakże ni-czera, gdyż nigdy nie pracował zupełnie samodzielnie, a książki jego, świadczące wprawdzie o wiedzy niezmiernej i oczytaniu zdumiewającym autora, bez wyjątku nie są niczem innern, jeno kompilacyami napisanemi ze znajomością rzeczy na uznanie zasługującą. J. był polihi-storem (ob.) niepospolitym, ogarniającym obszar wiedzy bardzo rozległy, ale, zagrzebany wciąż w księgach i z nich też wyłącznie czerpiący chciwie i umiejętnie, nie pomyślał nigdy o pracy całkiem samoistnej, na badaniach własnych opartej; postępował więc tak jak większość przeważna uczonych owoczesnych. Pomimo że J. władał aż 15 językami, pisywał zawsze tylko po łacinie; z dzieł jego wymieniamy tu: „Enchiridii no-sologici generalis et specialis libri VIII” (Amsterdam 1625), „Thaumatographia naturalis in decern classes distincta etc.” (tamże 1630), „J. Jonstoni Poloni Naturae constantia s. diatribe in qua, per posteriorum temporum cum prioribus collationem, mundum, nec ratione sui totius, nec ratione partium, universaliter et perpetuo in peius ruere, ostenditur” (tamże 1634), „Sceleton historiae universalis civilis et ecclesiasticae, res praecipuas ab orbe condito ad annum 1633 ge-stas brevissime exhibens concinnatum in usum gimnasii civitatis Lesnensis” (Lejda 1633), „Horae subcisivae seu rerum toto orbe ab universo exortu gestarum idea. Pars I et II” (Leszno 1636), „Idea universae medicinae practicae li-bris VIII absoluta” (Amsterdam 1644; podręcznik ten, bardzo ceniony, do r. 1684 doczekał się 11-u wydań i przekładów), „Theatrum universale historiae naturalis” (Frankfurt nad Menem 1650 —1657, z 249 tablicami rytemi na miedzi przez M. Me ri ana), „De communione veteris ecclesiae” (Amsterdam 1658), „Notitia regni vegetabilis seu plantarum a veteribus obser-vatarum etc.” (Lipsk 1660), „Notitia regni mi-neralis s. subterraneorum catalogus cum prae-cipuis differentiis” (tamże 1661), „Dendrogra-phias sive historiae naturalis de arboribus et fructibus tarn nostri quam peregrini orbis libri X etc.” (Frankfurt nad Menem 1662, in fol., z 137 tabl. rytemi na miedzi), „Polyhistor s. rerum ab exortu universi ad nostra usque tempo-ra per Asiam, Africam, Europam et Americam in sacris et profanis gestarum succincta et me-thodica series” (Jena 1660— 1667, 3 części; w r. 1667 wyszły jeszcze cz. IV i V p. n. „Polyhistor continuatus etc.”), „De festis Hebraeo-rum et Graecorum schediasma” (Wrocław i Jena 1669) i „Polymathiae philologicae s. totius rerum universitatis ad suos ordines revocatae adumbratio” (Lipsk i Wrocław 1666); wydał nadto z objaśnieniami własnemi A. Foesiusa przekład księgi Hippokratesowej „Coacae praenotio-nes” (Amsterdam 1660). Większość wymienionych tu dzieł J-a doczekała się wydań kilkokrot-nych, niejedno też przełożono na języki nowo-

żytne; wyliczenie tego wszystkiego oraz prac tu pominiętych znaleźć można w S. Kośmińskie-go „Słowniku lekarzów polskich” (str. 202 i 203). — Por. Życiorys J-a napisany przez Arnolda w „Rocznikach Tow. Przyjaciół Nauk warsz.” (T. VII str. 132) i L, Gąsiorów -skie go „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce” (T. II str. 204—225 i 427—430), gdzie podana jest szczegółowo treść dzieł lekarskich, ważniejszych, J-a.

Jonstonit, minerał; jest to przyrodzona mieszanina siarki rodzimej z produktami rozkładu galeny. —Ciało to w płomieniu świecy zapala się i spala, dając żywy płomień barwy błękitnej.

z. w.

Dr J. p.

z. w.

Jonstrupit lub dżonstrupit, minerał o składzie bardzo zawiłym; jest to wodny krzemian metali cerytowych, wapnia i sodu, zawierający tytan, cyrkon i fluor. Z postaci kryształów zbliżony do epidotu (jednoskośny), z którym, zdaje się, jest pokrewny swoją budową chemiczną i krystalograficzną. Znany w Szwecyi.

Jonvelle (J un ci vil la), miasteczko w departamencie Wyższej Saony, w obwodzie Vesoul, w kant. Jussey, nad Saoną, liczy ok. 600 m-ców i ma kamieniołomy, młyny, olejarnie, przędzalnie i tkalnie. Liczne pamiątki z epoki gallo-ro-tnańskiej. Tutejszy zamek średniowieczny podlegał częstym napaściom, zaborowi i zniszczeniu, mianowicie w 1475 r. przez ks. (Irańskiego, w r. 1595 przez Tremblecourta, w r. 1634 przez Ba-tilly’ego, w r. 1637 przez ks. Sasko-Weimarskie-go, w r. 1638 przez Gallasa i Piccolominiego i w r. 1641 przez Halliera, który go zburzył i mury zrównał z ziemią, zostawiwszy tylko dwie bramy. Kościół gotycki z przeróbkami w stylu Odrodzenia i kruchtą z XIII w. Domy starożytne. Przed rewolucyą w J, było przeorstwo benedyktyńskie i klasztor karmelitów bosych. Fi-1 ' p z J. usamowolnił mieszkańców miasta w r. 1354. Dobra J-skie obejmowały 22 wioski i należały początkowo do panów, noszących nazwisko J. Ks. burgundzki nabył je w 1374 r.; w r. 1378 odprzedał Gwidonowi de la Trćmoille, a w 1448 skonfiskował. Potem były w zastawie u Ghénarraz’ôw i Andelot’ôw (1493 —1570); Filip III, król hiszpański, wykupił je później i odtąd należały do posiadłości domu panującego. W r. 1674 przyłączone zostały do Francyi; Ludwik XIV objął je w posiadanie jako ks. burgundzki i mąż Maryi Teresy Austryac-kiej.—Bibl.: Abbés Coudriet et Châtelet „Histoire de la seigneurie de Jonvelle et de ses environs” (Besançon 1864).

Jony. Pojęcie o J-acli wprowadzone zostało do nauki przez Faraday’a. Uczony ten, któremu elektrochemia zawdzięcza więcej niż któremu-kolwiek ze współczesnych fizyków i chemików, doprowadzony został przez swe badania eksperymentalne nad tożsamością elektryczności statycznej i dynamicznej do odkrycia prawa, stanowiącego po dziś-dzień najważniejszą podstawę zjawisk elektrochemicznych. Pomimo że chemiczne działania prądu elektrycznego, a mianowicie elektrolityczny rozkład ciał na pierwiastki, znane były jeszcze w końcu XVIII stulecia, to jednakże Faraday był niezaprzeczenie pierwszym, który zjawiska te zbadał z ich strony ilościowej. Wynikiem tych badań była następująca doniosła zasada: ilość ciał wydzielonych podczas elektrolizy jest wprost proporcyonal-na do ilości elektryczności i pozostaje w prostym stosunku do równoważników chemicznych. Dla uniknienia omówień Faraday nazwał ciała, wydzielające się podczas elektrolizy „jonami”, a mianowicie ciała wydzielające się u anody anionami, a ciała wydzielające się u katody—kationami. Jak widzimy, uczony ten był dalekim od wszelkich hy-potez, tworząc pojęcie J-ów miał on wyłącznie na myśli zjawiska rozkładu, zachodzące przy elektrodach. Przemiany wywołane przez prąd wewnątrz roztworu nie wchodziły w zakres jego badań; jasnem jest jednakże, że zachodzić one muszą. Przypuśćmy, że poddajemy elektrolizie mocny roztwór kwasu solnego: wówczas u katody wydziela się wodór, u anody chlor; to są oba J-y chlorowodoru podług nomenklatury Faraday’a. Przypuśćmy dalej, że elektrolizę odbywamy w naczyniu, zaopatrzonem w przeponę, zapobiegającą wzajemnemu mieszaniu się płynu u anody i u katody, i, że przesłaliśmy przez roztwór taką ilość elektryczności, iż u katody wydzielił się jeden równoważnik (=1 gr.) wodoru, a u anody, na zasadzie prawa Faraday’a, jeden równoważnik ( = 35.45 gr.) chloru. Należałoby oczekiwać, że po elektrolizie w pierwszej części roztworu pozostanie nadmiar J-ów chloru, a w drugiej —nadmiar J-ów wodoru. Doświadczenie jednak daje wynik całkiem odmienny: stosunek chloru do wodoru w roztworze nie uległ żadnej zmianie. Stąd niechybny wniosek, że albo w miarę elektrolizowania J-y chloru przesunęły się ku anodzie, albo J-y wodoru ku katodzie, lub wreszcie oba te zjawiska zachodzić muszą jednocześnie. W ten sposób doszliśmy do wniosku, iż prąd elektryczny oprócz rozkładu spowodowuje przesunięcie się materyi wewnątrz elektrolitu, czyli t. zw. „wędrówkę J-ów”. Zjawisko wędrowania J-ów podczas elektrolizy znane było już na początku XIX stulecia i Davy sprawdził ten wniosek ze strony jakościowej; jednakże ilościowe zbadanie udziału obu J-ów w tej wędrówce stanowi niespożytą zasługę Hittorfa. — Wróćmy do poprzedniego przykładu z kwasem solnym. Gdyby w przenoszeniu prądu brały udział tylko J-y chloru, to jednocześnie z wydzieleniem jednego równoważnika wodoru u katody, jeden równoważnik chloru przejść-by musiał przez przeponę ku a-nodzie; po elektrolizie zauważylibyśmy stratę

x~ —

a-(-l ■

u anody

Jonów

wodoru

Jonów

chloru

n-\~ 1

n-\-1

w-f-1

M-J--1 >

stosunek strat — ¹

Wielkość ta zmienia

opór .

się w znacznym stopniu, zależnie od stężenia roztworów: jeżeli podzielimy ją przez stężenie, to jest przez ilość cząsteczek gramowych, zawartą w jednym cm. sześć., otrzymamy przewodnictwo cząsteczkowe soli, czyli przewodnictwo cząsteczki soli, zawartej między elektrodami od-dalonemi o jeden cm. Otóż owo przewodnictwo cząsteczkowe stanowi w rozcieńczonych roztworach—jak wykazał Kohlrausch—własność addycyjną obu J-ów soli. Jeżeli szybkość wędrówki anionu oznaczymy przez u, kationu przez y, to przewodnictwo cząsteczkowe (p.)

jednego równoważnika kwasu solnego w części katodalnej roztworu, podczas kiedy roztwór u a-uody nie uległby zmianie, gdyż wydzielenie chloru pokryte-by zostało w zupełności przez ilość tych J-ów chloru, któie przywędrowały. W odwrotnym wypadku: gdyby tylko J-y wodoru wędrowały z prądem, zauważylibyśmy tylko stratę chlorowodoru u anody, podczas kiedy roztwór kato-dalny pozostałby bez widocznej zmiany. Wreszcie, gdyby oba J-y brały jednakowy udział w przenoszeniu prądu, przez przeponę przeszłyby jednakowe ilości J-ów chloru ku anodzie i J-ów wodoru ku katodzie i strata u anody i katody byłaby jednakowa, a mianowicie wynosiłaby pół równoważnika kwasu solnego. W ten sposób analiza roztworu u anody i u katody przed elektrolizą i po niej daje nam wprost odpowiedź na pytanie co do udziału obu J-ów w przenoszeniu prądu, czyli co do szybkości wędrówki obu J-ów. To właśnie zagadnienie stanowiło myśl przewodnią badań Hittorfa. Schemat obrachunku Hittorfa jest bardzo prosty. Przypuśćmy, iż J-y wodoru wędrują n razy szybciej od J-ów chloru. Jeżeli przez x oznaczymy ilość równoważników wodoru, która przeszła przez przeponę ku katodzie, przez y—ilość równoważników chloru, która przeszła ku anodzie, to

.r — = n.

W summie zaś

x + y— 1,

gdyż u katody wydzielił się jeden równoważnik wodoru, u anody — jeden równoważnik chloru. A więc: w-f 1

Teraz robimy obrachunek:

u katody

Jonów Jonów wodoru chloru

wydzieliło się —1 równow. 0 n

przywędrowało-j-

n-f l

wy wędrowało

Strata

n-f-1    w—j— 1    w-j-1    a-f-1.

rozumowanie Hittorfa ze współczesnego stanowiska, to wydaje nam się, jakoby uczony ten przypuszczał, że oba rodzaje J-ów istnieją w wolnym stanie i poruszają się niezależnie od siebie. W istocie jednakże przypuszczenie takie stało podówczas w zupełnej sprzeczności z uznanemi ogólnie poglądami na powinowactwo chemiczne, które jaknajsiluiej związywało ciała takie jak chlor i wodór, metale i rodniki kwasowe i t. p. To też Hittorf stał na stanowisku rozpowszechnionej podówczas hypotezy Grotthussa, podług której pomiędzy atomami elektrolitu (jonami) następowała ciągła wymiana w taki sposób, że wodór cząsteczki A odczepiał się od chloru i łączył się z chlorem cząsteczki B, wodór cząsteczki B z chlorem cząsteczki G itd. Wprawdzie już Clausius wykazał, że hypoteza ta stoi poniekąd w sprzeczności z zasadami energetyki, gdyż tego rodzaju rozkład wymaga pewnego nakładu pracy, a więc użycia pewnej minimalnej siły elektrobodźczej, co się uie zgadza z doświadczeniem. Dla uuiknienia tej sprzeczności przypuścił on w myśl cynetycznej teoryi gazów, że wskutek ciągłego ruchu cząsteczek w roztworze część ich rozpada się na atomy: te właśnie po-jedyńcze atomy umożliwiają przenoszenie się prądu. Co do stopnia rozkładu Clausius nie był w stanie z hypotezy swej wyprowadzić ścisłych wniosków: ten krok uczynił dopiero później Arrhenius. Umożliwiły go uprzednie pomiary przewodnictwa elektrolitów, dokonane przez Kohlrausch a. — Zasadniczy postęp, wprowadzony przez Arrheniusa do teoryi J-ów, polegał nietylko na udoskonaleniu metody pomiarów, ale także na wytworzeniu nowego pojęcia: „przewodnictwa cząsteczkowego”. Opór elektryczny słupa cieczy o 1 cm. długości, zawartego pomiędzy dwiema elektrodami o 1 cm. Q powierzchni zwiemy — na zasadzie analogii z o-porem metali — oporem właściwym cieczy. Przewodnictwem właściwem nazywamy

wielkość odwrotną:

|J. = u -f- v.

Ponieważ stosunek obu szybkości określił Kolii-rausch:

-= n, v

p. = k. a.

sprawdzone przez Arrhenm-

niedyssocyowanej wynosi

a²

= *;

więc można na zasadzie obu tych równan określić pojedyńcze szybkości (lub ruchliwości) rozmaitych J-ów. Przypuszczać należało, że przewodnictwo cząsteczkowe soli okaże się nieza-leżnem od stężenia. Doświadczenia Kohlrauscha wykazały, że tak nie jest: przewodnictwo cząsteczkowe wzrasta w miarę rozcieńczenia i osiąga pewną granicę, poza którą pomimo dalszego rozcieńczania nie przechodzi. Z faktu tego Arrhenius wyprowadził w r. 1887 nader doniosły wniosek: przewodnictwo roztworu zależy nie od ogólnej ilości cząsteczek soli, lecz od ilości J-ów, na które się sól rozpada w roztworze, gdyż tylko te jony zdolne są przenosić ładunek elektryczny. W celu obliczenia stopnia dyssocyacyi Arrhenius uczynił przypuszczenie, że szybkość wędrówki danej soli nie zależy od rozcieńczenia. Przewodnictwo więc roztworu w danem stężeniu (p.) stoi w stosunku prostym do stopnia dyssocyacyi soli (a):

Skoro przewodnictwo osiągnęgło granicę (p,oo), wówczas wszystkie cząsteczki są dyssocyowane na J-y, a więc ot=l

p.oo — k. 1.

Stąd wynika, że stopień dyssocyacyi:

a. — —

Poo

Osmotyczne własności jonów. Hypoteza Arrhenius a znalazła nader ważne poparcie w tym fakcie, że wszystkie elektrolity (sole) wykazywały w roztworze zbyt wielkie ciśnienie osmotyczne, mianowicie znacznie większe niż odpowiadało to ich wadze cząsteczkowej. Widocznem to było zarówno z bezpośrednich pomiarów ciśnienia osmotycznego, dokonanych przez Pfeffe-ra, de Vries a i innych, jak i z określeń obniżenia temperatury zamarzania roztworów i prężności pary, dokonanych przez Ra o ul ta. Tak up. obniżenie temperatury zamarzania (&) normalnego roztworu jakiejkolwiek soli w wodzie winnoby wynosić na zasadzie teoryi 1.85°; w istocie jest ono większe; stosunek obojga oznaczył van’t Hoff literą i:

Równauie to sa, w istocie okazało się zgoduem z rzeczywistością. Zaznaczyć jednakże należy, że dotąd sprawdzono je wyłącznie w wypadku roztworów wodnych: roztwory niewodne soli przedstawiają poniekąd znaczne odstępstwa, które tłómaczyć się dają w sposób mniej lub więcej złożony. I w tym więc wypadku, jak w wielu analogicznych, szczęśliwy przypadek dał do ręki najprostszy przykład i tern ułatwił rozwiązanie zagadnienia.

Równowaga jonów. Zgodność pomiarów osmo-tycznych z pomiarami przewodnictwa elektrycznego roztworów dowiodła, że ze względu na ciśnienie osmotyczne J-y zachowują się zupełnie tak samo jak zwykłe ciała chemiczne. Zasługę Ostwalda stanowi udowodnienie, że ulegają też one zwykłym prawom równowagi chemicznej. Podług teoryi sól ulega wczęści rozkładowi na J-y: stopień rozkładu (a) jest zależny od rozcieńczenia; większy w roztworach rozcieńczonych, mniejszy w stężonych. W ogólności musi on ulegać powszechnemu prawu działania mas Guldberga i Waage’go, opiewającemu, że stosunek iloczynu stężeń ciał znikających do iloczynu stężeń ciał powstających winien być stały. Jeżeli rozpuściliśmy jedną cząsteczkę elektrolitu w v litrach wody i jeśli cząsteczka ta rozpada się na 2 J-y, a stopień dyssocyacyi wynosi a, to stężenie J-ów dodatnich (kationów) wy-a

nosić będzie —, i tyleż wynosić będzie stężeli

nie J-ów odjemnych (anionów); stężenie zaś soli

ł —a

——.    A więc, na

zasadzie wyż. wzmiankowanego prawa działania mas:

-X 1-a

czyli

(1 — a)v

ponieważ zaś, jak Arrhenius przypuścił,

1.85

(*> 1).

t^oo »

- — k.

Fakt ten objaśnia nam teorya rozkładu na J-y: wi§° jeżeli przypuścimy, że cząsteczka soli rozkłada się na n J-ów, i że stopień rozkładu wynosi a, to w normalnym roztworze soli mamy (1 — a)

cząsteczek nierozlożonych i na J-ów. Stosunek t . ,    .    ,    ~    . ,

J .    ,    «    . »    . *    . Jest to prawo rozcieńczenia Ostwalda,

rzeczywiste] ilości cząsteczek do te], mką mie- • . •    ,    ,    ,    ,    ,

...    ,J J ,    j ,    .    .    ,    » stwierdzone przezeń w nader licznych wypad-

.byśmy w roztworze, gdyby dyssocyacyi me by- kach    d|a kwas6w , ZMa/ , t(/]e(i.

ło, przedstawia uam współczynnik .. a wiçc nakże *cgyłnii Qam wypada pewne zastrzeżeJ„ie.

i— 1 — a-f «a = 1 +a(n—1).    Do zwykłych soli, a także do mocnych kwasów

j zasad, prawo to nie stosuje się nawet w przy- posiadają w roztworze jednakowe widmo absorp-bliżeniu. Przyczyna tego nie jest jeszcze uale- cyjne, mimo że w stanie stałym są zabarwione życie wyjaśniona: albo hypoteza Arrhenius a, rozmaicie; mamy tutaj więc do czynienia z bar-że szybkość wędrówki J-ów od stężenia nie za- wą J-ów (Ostwald). To samo dotyczy skrę-leży, nie jest słuszną, albo w roztworach soli cania płaszczyzny polaryzacyi przez sole optycz-zaehodzą bardziej złożone stany równowagi, niż nie czynnego kwasu: kąt skręcania jest nieza jak się to dzieje w roztworach niewodnych. leżuy od zasady, jeśli ta zasada nie jest czyn-

M. c.

Własności jonów. Jak powyżej zaznaczono, opty⁰²⁰*⁶- ,

J-y zachowują się w roztworze jako odrębne Jonzac, miasto obwodowe w departamencie indywidua chemiczne: posiadać więc muszą Dolnej Charenty nad rzeką Seugne; stacya li-odrębne i indywidualne własności. Własności a» kolejowej z Nantes do Bordeaux; liczy 3431 J-ćw odrębnemi być muszą od własności pier- “‘Janców; leży przy drodze Rzymskiej z Blaye wiastków w zwykłym stanie, np.: potas jest to do Co«nao- Podczas W<W stuletniej J. było ko-metal rozkładający wodę, chlor wolny jest to lej™ zajmowane to przez Francuzów, to przez gaz zielony mało rozpuszczalny w wodzie i łą- Aughków. W r. 1570 zajęli je protestanci. Kos-czący się chciwie z metalami. Ani jon potasu, eK z dobrze zachowaną fasadą z X i XI w. był ani jon chloru własności tych, oczywiście, nie »»taurowany w latach 1847 i 54. Starożytny posiadają. Stanowią one poniekąd alotropowe zamek z XY w - P0,0Ż0ny wys»ko nad rzeką, sta-odmiany pierwiastków; być może, że odmienne n<\wl obecnle ratu8z 1 Po^prefekturę. Miasto ich zachowanie się przypisać należy znacznym prócz te«° *>ąd pierwszej instanoyi oraz więzie-ładunkom elektrycznym, jakiemi są obdarzone. “!e; Prowadz' h‘‘ndal wyrobami lnianemi, weł-A więc własności J-ów są odmienne od własno- nlaQe_ml 1 konopnemi, zbożem, bydłem, winem ści pierwiastków, ale charakterystyczne dla kaź- 1 wddK4- “ Por* ^am8uet »Etudes littéraires dego J-u. Tak np. chemiczną własność J-u chlo- a ^'entifiijiics sur 1 arr. de Jonzac (1864).

ru (Cl') stanowi to, że daje on osad z J-em 0bwód ,J\ zaJ“aJe 61|⁸f. Wm- □, * 71985 srebra (Ag'); roztwór chloranu potasu reakcyi tej m)eszkancow (1891 r.); dzieli się na 120 gmin.

nie daje, gdyż nie zawiera J-u Cl', lecz CIO', ffup™a.“yc,ob„,w 7 k,an!°“ó*; TAz?b,aa ,⁽f⁹³Ł! Podobnie brak tej własności chloroplatynianom,    Ç ¹ 8601 mieszkańców); J. ( 169.49kim. □

które rozpadają się w roztworze na J. metalu ■ 10890 mieszkańców ; M.rambeau (266.24 klim

i jon PtCl"„ jak to wykazały badania Hittorfa. £ 1 78.⁰⁰JL“lc9zkaTw₁⁾j    l⁴⁴'«»

Wspólną własność kwasów stanowi to, że two- . Ç 1    9 8.    ²¹

rzą one jon wodoru (H-), a wspólną własność 1 8 160 m-ców) i St. Gems (208.oO kim. □ l 1 600

zasad—że dają one jon wodorotlenu (OH'). Wo-    .    . . .

da jest w równej mierze kwasem i zasadą, gdyż Jończykowie, po grecku    P° *aciIlle

dyssocyuje się podług schematu:    Jones’    Jako J^dno z głównych ple

mion greckiego narodu początek swój, według H₂0 —H-f-OH'.    tradycyi mitycznej, od samego Deukaliona, pro-

Zobojętnianie mocnych kwasów mocnemi zasa- toplasty wszystkich greckich ludów. Syn bowiem darni sprowadza się więc do powstawania z J-ów ieS°> Hellen, według którego wszyscy Grecy wodoru i wodorotlenu niedyssocyowauej (lub Hellenami się mienią, miał, jak opowiadają, trzech w małym stopniu dyssocyowanej) wody:    synów: Eolosa, Dorosa i Ksuthosa, głowy i pra-

Nn- -i- OH'-l-TT’-l-fM' — Nv-UCV w o    ojcÓW trzech plemioD; 55 tych jednakże plemię Ksu-

JNa -f-UM -[-n -f-t/i JNa -j-Gi    thosa rozszczepiło się za czasów synów jego, Acha-

Dlatego też ciepło wywiązujące się przy zobo- jo sa i Jona, jeszcze na dwie części, a takim spo-jętnianiu mocnych kwasów mocnemi zasadami sobem powstały cztery główne plemiona helleń-jest jednakowe i wynosi około 135 kaloryj Ost- skie: Eolczykowie, Doryjczykowie, Achajczykowie walda. Ponieważ sole w rozcieńczonych roztwo- i Jończykowie. Wszakże mityczny rodowód rach są prawie zupełnie dyssocyowaue na J., taki nie wytrzymuje krytyki historycznej. Z na więc własności takich roztworów stanowić mu- staniem jaśniejszej doby dziejowej napotykamy szą summę odpowiednich własności poszczegól- wprawdzie ów podział, a zarazem i rozłam nych J-ów. W istocie pomiary ciężaru właści- wielki pomiędzy pojedyńczemi plemionami grec-wego roztworów, współczynnika załamania świa- kiemi, lecz polega on na rozwoju ogólnym i po-tła, przewodnictwa i obniżenia punktu zamarza- stępie powszechnym w odmiennych warunkach nia potwierdzają w zupełności powyższe przy- otoczenia, konfiguracyi powierzchni ziemi, klimatu, puszczenie. Szczególnie interesujące są te przy- stosunków socyalnych i politycznych. Prawdopodob-padki, kiedy pewna własność jednego J-u rów- nie zatem rozszczepili się Grecy rychłemi bardzo na się zeru; są to np. przypadki, w których je- czasy na dwa odłamy, na Eolczyków i na Joń-den jou jest zabarwiony lub skręca płaszczyzną czyków. Z Eolczyków wyłonili się z osobne-polaryzacyi, drugi zaś jest bezbarwny lub nie- mi znamionami wybitnemi Doryjczykowie, a z Joń-czynny optycznie. W ten sposób objaśnić można czyków Ateńczycy. Długi pobyt Doryjczy-fakt, że wszystkie sole kwasu nadmanganowego I ków w górskich okolicach, bezustanne wojny, ciągłe życie obozowe zahartowały ich siłę, a podbój peloponeskiego półwyspu był naturalnym wynikiem świeżej ich tęgości, energii niezłomnej, wyższości militarnej nad zniewieściałymi Achaj-czykami. Doryjczyk to natura realna, karna, rozważająca, religijna, przywiązana silnie do tra-dycyi przodków; zasklepiony w sobie, milczący, bystrem okiem spostrzega on błędy i wady innych i karci je ciętym językiem. Sprzeczność rażącą z taką naturą poważną stanowi Jończyk.

kich siedmiu mędrców greckich, ojczystem miastem było Priene. Na jońskiej też ziemi wznosić poczęli logografowie: Kadmos, Dyoni-zyusz, Hekataios, wszyscy z Miletu rodem, w dziełach swych wspaniałe pomniki greckiej historyi i geografii. Hippokrates wreszcie, twórca racyonalnej medycyny, jest również joń-skiego pochodzenia. Nie mniejszą jest zasługa J-ów w dziedzinie sztuk pięknych. Powabny, lekki styl jońskiej architektury uchodził przez wszystkie wieki starożytne za wzór dobrego smaku, piękna wykwintnego, elegancyi wspaniałej, uosobionej w przepysznej świątyni Artemidy w Efezie. Najsławniejsi malarze greccy ród swój z Jonii wywodzą, i tak: Apelles rodził się w Kolofonie, a wychował w Efezie, Parrha-siosa miejscem urodzenia jest również Efesos. Lecz przy wrodzonej żywości i pojętności nie

okazali go też w przemyśle, mianowicie zaś w handlu morskim i w żegludze, a w tej dziedzinie nietylko dorównali swym mistrzom i poprzednikom, jakimi byli Fenicyanie, lecz zczasem nawet ich prześcignęli. W związku zaś z tern, związku najściślejszym, spełnili J. doskonale dziejową missyę swą szerzenia cywilizacyi greckiej przez założenie niezliczonych iście osad na rozległych wybrzeżach morza Śródziemnego i Czarnego, pozostawiając dalekie przestwory Oceanu Atlantyckiego przedsiębiorczości fenickich żeglarzy. Ograniczyć się na tern miejscu musimy jedynie wymienieniem najważniejszych osad jońskicli. Wschodnie kolonie, położone na wybrzeżach Hellespontu, Propoutydy i morza Czarnego, powstały pomiędzy latami 800 a 600 przed Chr., głównie z poręki potężnego Miletu, zwanego chlubnie przez Pliniusza starszego: super nona-ginta urbium per cuncta maria geneirix. Były to: Abydos, Lampsakos, Kolona i, Parion, Paisos, Priapos, Kyzikos, Sinope, a pośrednio Kerazus i Trapezus, dalej Amisus, Phasis, Panticapaeum na Chersonezie tau-ryckim, Olbia, Istros, Tom i, Odessus w Mezyi, Apollonia w Tracyi, By z ant i on; Lamijczycy założyli w owych stronach Perin-thos i Bi san the, zaludnili także poblizką wyspę Samothrake; miasto Teos założyło Elaius nad Hellespontem i Ab derę na trac-kiem wybrzeżu. Jońskiemi osadami zwać należy także miasta, które założyli głównie jońscy Chalcydyjczycy z wyspy Eubei na wielkim półwyspie, objętym zatoką Thermajską i Strymoń-ską, zwanym odtąd od nich Chalk i dike; z nich zaś najważuiejszeini były: Olynthos, Potei-daia, Amphipolis. Zachodnie osady J-ów, których założenie przypada na lata 750 a 650 przed Chr., rozsiane były po wybrzeżach Dolnej Italii, wysp Sycylii, Sardynii i Korsyki, a wreszcie Gallii i Egiptu. I tak osadami Focejczyków, chroniących się przed przemocą Cyrusa, były:

Usposobienie jego wesołe, lekkie, rzutkie, giętkie, wrażliwe i drażliwe na wszystko; umysł żywy, bystry, wszechstronny: już z samego przyrodzenia jest Jończyk równie skłonnym do handlu i przemysłu, jak zdolnym w dziedzinie poe-zyi i wymowy. Doryjskie znamiona owe wcieliły się doskonale w Spartańczyków, jońskie natomiast skrystalizowały się najczyściej w Ateń-czykach, z krwi i z ducha godnych braciach f zbywało J-om także na umyśle praktycznym: Jończyków; aż wreszcie dwa prądy te wrogie, noszące wręcz przeciwne znamiona, zwarły się w walce olbrzymiej, samobójczej, w której Gre-cya najszlachetniejsze swe siły strawiła i zniszczyła, aby stać się łatwym, pożądanym łupem monarchii macedońskiej. Szczegółowe dzieje Jończyków ob. pod artykułem Jonia. Jończykowie, z natury obfitemi i najpiękniejszemi zdolnościami obdarzeni, zawładnąwszy czarownem wybrzeżem Azyi Mniejszej, sięgającem od rzeki Hermos aż do przedgórza Poseideion, prym wiedli w pierwszych dobach greckiej historyi w dziedzinie poezyi, nauk i sztuk pięknych. Szczęśliwemu położeniu siedlisk swych zawdzięczają oui ryehłemi już czasy zapoznanie się z żywiołami wyższej naonczas kultury ziemi Assyryjskiej; na śmiałych wyprawach swych po całem morzu Sródziemnem wcześnie poznali Fenicyę i Egipt.

Tak wiemy, że król Psammetych dozwolił im około r. 620 przed Chr. chętnie wstąpić do swej ziemi i otaczał ich na każdym kroku opieką swą potężną. Taką miarą dziedziczy plemię jońskie odwieczne skarby zanikającej cywiliza-cyi egipskiej i przenosi je do młodej Europy, gdzie na jońskiem wybrzeżu w świeżym blasku i w piękności czarującej ponownie miały zabłysnąć. Na Jońskiej ziemi wyśpiewał Homer nieśmiertelne swe epopeje, tutaj Kallinos z Efezu, piewca politycznych elegij, MimHerrn o s z Kolofonu, natchniony wieszcz erotycznej elegii, i namiętny Anakreon z Teos zanucili najpiękniejsze wiersze liryczne, a Jończyk Ter-p an der, rodem z Antissy na wyspie Lesbos, wydoskonalił instrument muzyczny i pierwszy uczył greckie nuty pisać. Pomiędzy J-ami obudził się najpierw duch filozoficznej spekulacyi, a Thales, Anaksimanderi Anaksimenes, wszyscy trzej z Miletu, Kseuofanes z Kolofonu, Anaksagoras z Klazomenai, Heraklit,

Ciemnym zwany, rodem z Efezu, założyli pierwsze podwaliny warowne greckich systemów |

filozoficznych, Bi asa zaś, jednego z owych wiel- i Ele a w Lukanii, Aleria na Korsyce, a prze-

czyków.

GO O¹ bO

05 H CO

Razem

2 345

dewszystkiem potężna Mass ilia, na gallijskiem wybrzeżu, dzisiejsze Marseille. Jońskie miasta Chalkis i Eretria na wyspie Eubei założyły: R h e g i o n w krainie Bruttium, Cumae w Kampanii, Dikarchię, późniejsze Puteoli, i Neapo-lis, a na wyspie Sycylii: Naksos, Leontini, Katanę, Tauromenium, Z ankle i Hime-rę. Na wyspie Sardynii powstały jako pośre-dnio-jońskie osady: Olbia i Ogryle, założone przez Tespijczyków i Ateńczyków. Na południo-wem wreszcie wybrzeżu morza Śródziemnego kończy wieniec jońskich osad potężne N au k rati s, założone w krainie egipskiej przez Milezyj-

S. Drz.

Jońska szkoła filozoficzna, ob. Jończykowie i Grecy a (filozofia).

Joński styl w budownictwie, ob. Architektura Hellady.

Jońskie morze, część morza Śródziemnego, między zachodniem wybrzeżem Epiru i królestwa Greckiego a wschodniem Kalabryi i Sycylii; tworzy cieśninę Tarencką, między Kalabryą, Ba-zylikatą i Terra d’Otranto; zatoki: Koryncką (Pa-traską), między Peloponezem a lądem stałym Grecyi, Arkadyjską i Koronejską (Messeńską), na zachodzie i południo-zach. Peloponezu, oraz zatokę Arta między Grecyą a wilajetem tureckim Janina.

Jońskie narzecze, oh. Grecki język.

Jońskie wyspy, grupa siedmiu większych

1    kilku mniejszych wysp na morzu Jońskiem, u zachodnich wybrzeży Grecyi, oraz prowincyi tureckiej Albanii, wcielonych od 14 listop. 1863 do królestwa Greckiego. Zajmują one przestrzeń

2    345 kim. □ i składają się z pojedyńczych wysp: Zakynthos (Zante) 427, Cefalonia—664, Itaka—97, Leukas (Santa Maura)—285, Korfu (Kerkyra)—712, Paxos—19 kim. □; również do nich zaliczaną bywa wyspa Kythera (Cerigo) — 277 kim. □, położona u południowego krańca Peloponezu. Wszystkie prawie wyspy poprze-rzynane są pasmami górskiemi, utworzonemi z łupku i wapnia kredowego; góry ciągną się z półn.-zach. na połud.-wschód; doliny wypełniają utwory trzeciorzędowe i warstwy napływowe. Najwyższym punktem jest góra Clatovuni na Ce-falonii (1 620 metrów). Na wyspach środkowych bywają częste trzęsienia ziemi. Naogół odznaczają się wyspy J. urodzajnością gleby, ciepłym, łagodnym klimatem (średnia temperatura wynosi -f-16⁰ C), dotkliwie natomiast daje się odczuwać brak wody. Lasy są rzadkością; poza czarują-cemi gajami oliwnemi trafiają się tylko na wyżynach Cefalonii. Głównemi produktami wysp są: rodzynki (z wyjątkiem Korfu i Cerigo), wina, oliwa, oraz owoce południowe. Produkcya zboża nie wystarcza na potrzeby miejscowe; ze zwierząt domowych hodują tylko owce i kozy; przemysł słabo rozwinięty, w stanie kwitnącym natomiast handel, żegluga, rybołówstwo na wiel-

Ene. pow. iluatr. Z eau. 261. T. XXXIII,

ką skalę Dzięki długotrwałemu pokojowi za czasów weneckich, a następnie troskliwej opiece rządu angielskiego, wyspy, rozwijając się normalnie, doszły do znacznego dobrobytu i gęstości zaludnienia. Między sobą, z lądem stałym i zagranicą połączone są dogodnemi i liczuemi drogami wodnemi. Pod względem administracyjnym wyspy J. tworzą 3 nomarchie królestwa Greckiego (z wyjątkiem Kythery, należącej do Argolidy):

Kim.    M-ców (1896)

0    124578

8    83 363

4    45 032 252 973.

Mieszkańcy mówią językiem nowogreckim, wyznają przeważnie religię grecką. Herb joński wyobraża lwa skrzydlatego w polu nie-bieskiem, trzymającego w prawej łapie siedem strzał związanych, w lewej Ewangielię. Korfu było dawniej obronną twierdzą.

Dzieje. W czasach najodleglejszych wyspy J. dzieliły losy pozostałej Grecyi; w zamierzchłej już Starożytności były zamieszkane przez Greków i miały swych książąt. Itaka słynęła jako ojczyzna Odysseusza; Korfu, stanowiąca od VIII w. przed Chr. kolonię Koryntu, rywalizowała bezustannie z miastem macierzystem. Za czasów rzymskich wyspy J. należały do prowin-cyi Achai; z podziałem Państwa Rzymskiego przeszły pod panowanie Cesarstwa Wschodniego, które je utraciło w 1147 r. po przegranej bitwie z Normannami sycylijskimi; w 1205 r. dostały się chwilowo Wenecyi, 1215 tyranii Epirskiej, później podlegały królom Neapolu. W r. 1401 Rzeczpospolita Wenecka odkupiła od Neapolu wyspę Korfu za 30 000 dukatów, w myśli ufortyfikowania jej i uczynienia przedmurza w walce z Turkami. Z końcem XV w. zyskuje Wę-necya i pozostałe wyspy J. Czterowiekowe rządy weneckie nie były pomyślne. Z upadkiem Wenecyi (1797) przeszły wyspy w posiadanie Francyi, która podzieliła je na 3 prefektury; lecz już w r. 1799 zdobywa je Rossya z Tur-cyą; cesarz Paweł na mocy traktatu z Wysoką Portą z dnia 21 marca 1800 r. tworzy z nich Rzeczpospolitą Siedmiu Zjednoczonych Wysp, pozostającą początkowo pod opieką Tur-cyi, a następnie Rossyi. Nowa rzeczpospolita musiała przez 3 lata posyłać do Konstantynopola 75 000 piastrów rocznej daniny; utrzymała się tylko do 1807 r., gdyż Rossya pokojem w Tyl-ży ustąpiła ją Napoleonowi. W 1809 i 1810 zdobyli wyspy Anglicy, z wyjątkiem Korfu, oddanej im dopiero w r. 1814. Przed drugim pokojem Paryskim (20 listop. 1815) za zgodą Anglii, Austryi, Prus i Rossyi ustanowiono d. 5 list. 1815 r. państwo Zjednoczonych Stanów Wysp Jońskich pod protektoratem korony angielskiej. Konstytucya z dnia 26 sierpnia 1817 r.

ogłosiła następujący ustrój państwowy: rządowi angielskiemu przysługuje prawo utrzymywania na wyspach swego reprezentanta w osobie lorda wielkiego komissarza, który nadaje moc obowiązującą wszystkim uchwałom krajowym; on zarządza siłą lądową i morską, wyznacza załogi w fortecach i t. d. Na siedzibę głównego zarządu obrano wyspę Korfu. Senat, składający się z prezesa, mianowanego na lat 5 przez koronę angielską, pięciu członków i sekretarza stanu, ma tylko władzę wykonawczą. Władza prawodawcza jest w rękach Zgromadzenia Narodowego (parlamentu), w skład którego wchodzi 42 obieralnych posłów, obradujących wspólnie w Korfu raz na dwa lata. Prócz tego każda wyspa wybierała radzcę municypalnego i miała sądy: cywilny, kryminalny oraz najwyższy, apellacyjny, w Korfu. Nową ustawę wprowadzono w czyn z przyjazdem lorda sir Tomasza Maitlanda z dn.

księżnej Walii, Anglia zrzekła się protektoratu i zezwoliła na wcielenie wysp do Grecyi. Postanowienie to, na które zgodziły się również mocarstwa, podpisane na traktacie paryskim z dnia 5 listopada 1815 r., ogłoszono uroczyście w parlamencie, zwołanym w Korfu 5 października 1863 r.; 2-go zaś czerwca 1864 komissarz lord Henry Storks oddał urzędownie wyspy reprezentantowi greckiemu, Zaïmisowi.— Porówn.: Bory de St. Vincent „Histoire et description des îles Joniennes” (Paryż 1823); Davy „The Jonian Islands under British protection” (Londyn 1851); Lunzi „Della condizione politiea delle isole Jonie sotto il dominio veneto” (Wenecya 1858); Davy „Storia delle isole Jonie sotto il reggimento dei repubblicani francesi” (Londyn 1860); Fr. Lenormant „Les gouvernements des îles Joniennes. Lettre à John Russel” (Paryż 1861); Lunzi „Della repubblica settinsulare” (Bolonia 1863); Pauthier „Les îles Joniennes pendant l’occupation française et le protectorat anglais” (Wenecya 1863); Ansted „The Ionian Islands” (Londyn 1863); Riemann „Recherches archéologiques sur les îles Joniennes” (3 tomy,

Joplin, miasto w hrabstwie Jasper, w sta nie Missouri, węzeł kolejowy; ma liczne huty do topienia rud ołowianych i cynkowych, w które obfituje okolica; liczy (1900) 11000 m-ców.

Joppe, Jopa, starożytna nazwa Jaffy (ob.).

Jora, lewy dopływ Kury w kraju Zakaukaskim, wypływa z gór Kaukaskich, na stoku południowym Borbalo, płynie w kierunku południowym przez stepy Karajski i Upadarski i, przebiegłszy 315 kim., po przyjęciu przed samem uściem wielkiego dopływu Ałaksan, wpada do Kury.

K.

Joram, czyli Jehoram, imię dwóch królów biblijnych: 1) J. syn Achaba, król izraelski, objął tron po bezdzietnym swoim bracie Acha-zyaszu, jako młodzieniec 18-letni, i panował lat 12, t. j. około 896 — 884 prz. Chr. W charakterze swoim różnił się od bezbożnego ojca i brata, a nawet spróbował, chociaż bez skutku, usunąć kult Baala z kraju swego. O jego stosunku do ówczesnego proroka Elizeusza są sprzeczne wiadomości (ob. IV ks. Królów, VI, 21 — 22 i 31—32). Jak jego poprzednicy, cierpiał i on srodze od ciągłych napaści Aramejczyków, a raz omal, że stolica Samarya nie wpadła w ich ręce, gdyby nie wypadek nadzwyczajny, który zmusił wroga do ucieczki. Za J-a spełniła się też zapowiedź Eliasza o wytępieniu rodu Achaba: i oto gdy król leczył się w Jezreelu z ran, otrzymanych w wojnie z Aramejczykami, spotkała go

1 stycznia 1818. Rządowi angielskiemu, pomimo starań z jego strouy o dobrobyt materyalny wysp, od pierwszej chwili towarzyszyło niezadowolenie ogólne, ujawniające się w całym szeregu tajemnych knowań i powstań; duch rewolucyjny wzrósł szczególniej podczas wojny o nie- Paryż 1879—80); A. von Warsberg „Odys podległość Grecyi. Gwałtowne środki, zastoso- seische Landschaften” (Wiedeń 1878—79). wane przez lorda Howarda Douglasa w latach 1839, 1841 i 42 bardziej jeszcze wzburzyły ludność; odtąd coraz potężniej rozwija się oppo-zycya narodowa, dążąca stale do zjednoczenia wysp z Państwem Greckiem. Dnia 27 marca 1848 r. posłano adres do królowej angielskiej, żądający wolności prasy, rozszerzenia prawa wyborczego, wojska narodowego i t. d. Ponieważ rząd angielski wymagań tych nie uwzględnił, dn. 26 września tegoż roku wybuchło powstanie, z początku na Cefalonii, następnie i na innych wyspach Jońskich. Wojska angielskie stłumiły je w kilku potyczkach, zarówno jak i następne, z dnia 30 i 31 sierpnia roku 1849, zorganizowane przez stronnictwo Młodo-Jończy-ków. Dnia 22 listop. 1849 nastąpiło otwarcie parlamentu, po którym spodziewano się rewizyi ustawy w duchu bardziej wolnomyślnym, przyszło tylko jednak do pewnego rozszerzenia pra wa wyborczego. Nowe parlamenty odroczono z powodu ich nieprzychylnej dla rządu postawy.

Wzburzenie narodowe, wzrastając, przyczyniało rządowi tyle trudów i kosztów, że nawet sam komissarz lord Young przemawiał za zjednoczeniem wysp z Grecyą. Dla uspokojenia ludności Anglia wysłała na wyspy znanego hellenistę, liberalnego Gladstone’a, który przeprowadził ważne reformy (w styczniu 1859 r.), po powrocie zaś do kraju gorąco popierał myśl przyłączenia archipelagu Jońskiego do królestwa Grecyi. Dopiero jednak po detronizacyi króla Ottona greckiego zmieniła się polityka rządu angielskie- strzała powstańczego Jehu (ob.), który objął po go względem wysp. Gdy na mocy traktatu nim tron. — 2) J. syn Jozafata, król judzki londyńskiego z dnia 5 czerwca 1863 r. powoła- i szwagier poprzedniego, gdyż miał za małżon-no na tron księcia Jerzego duńskiego, brata kę Atalię, córkę Achaba. Pod wpływem tejże

małżonki zanikają wszystkie dobrodziejstwa, jakie pozostawiło po sobie panowanie ojca (ob.

zajmuje obraz pędzla J-a „Tryumf Księcia nad wrogami” (ludzie, występki, choroby). Tam też druga allegorya „Chciwość, przez śmierć zwyciężona”. Podobną wziętością cieszył się J. na dworze szwedzkim. Sprzedaż znacznej ilości pozostałych po J-e malowideł nastąpiła dopiero 22 marca 1734 r. — J. nie był ani współpracownikiem, ani tembardziej uczniem Rubensa. Sa-moistność jego jest spokojna, lecz bijąca, Ru-bensowi równorzędna. Byłoby naturalnem nawet postawienie go od Rubensa wyżej: Rubens— to wykwit flamandyzmu, Jordaens—to jego skupienie. Tamten—kosmopolityzm i wszystko, co zeń wypływa; ten—pełna harmonia narodowa. Jednak J. stał na wysokości artyzmu ogólno-europejskie-go; jak widać z tematów, z poczucia postaci ludzkiej, szerokości, ciepła, ale zarazem dyskrecyi, niekiedy chłodnej, kolorytu, okazuje się, że J. miał rozległą syntezę myśli i nastroju. Tak zwany wpływ Rubensa na J-a nie był niczem innem, jak tylko pośredniczeniem pierwszego między sztuką europejską a Jordaensem. Bezpośredniego wpływu zagranicy J. do siebie dopuścić nie chciał. Wszelako italizacya sztuki flamandzkiej niewątpliwe i dla J-a miała znaczenie. J. niechętny był sztuce kosmopolitycznej baroka; przeczuwał jej destrukcyjne skutki, ujawnione nawet u tak wielkiego, jak Rubens, artysty. J. żył po śmierci Rubensa, już nieprzyćmiewany przezeń, jeszcze przez lat prawie 40, podtrzymując godnie blask flamandzkiej sztuki. Wtedy zrozumiano po raz pierwszy różnicę między wirtuozem a wcieleniem sztuki narodowej, lecz oszołomiona Rubensem Europa zwolna tylko to uznaje. Współpracownikiem J-a był niekiedy Jan Fyt, kolorysta, malarz zwierząt. Wspólne są obu projekty dekoracyjne do gobelinów Burgu w Wiedniu ze znakiem brukselskim; osoby—J-a, zwierzęta—Fyta; wspólnem dziełem—olbrzymi „Prometeusz” w Kolonii. Obrazy J-a znajdują się w Antwerpii w Muzeum (JVîJVî 215—217, 219, 222, 677), a zwłaszcza „Koncert rodzinny”, zakupiony w r. 1883 za 51000 fr.; inne w kościołach, np. u św. Karola Boromeusza (oo. jezuitów) „Święty, modlący się o zdrowie zadżumionych”. W Brukselli w Muz. są pędzla J-a JVîJVî 309 — 314, między niemi dzielnie malowana „Żyzność”. W Gandawie w Muz.    4—6. W Muz. Prado w Ma-

Jozafat), a nawet wkracza kult bałwochwalczy i do kraju judzkiego. Wraz z upadkiem wewnętrznym idzie i osłabienie polityczne nazewnątrz.

Idumejczycy zrzucają jarzmo króla J-a; Filistyń-czycy, wraz z sąsiedniemi plemionami arabskie mi, napadają na kraj judzki i pustoszą go.

Dr S. P.

J. wpada w nieuleczalną chorobę wnętrzności, umiera po 8-letniem panowaniu i zostaje pogrzebanym bez honorów królewskich.

Jorat (Jurten), wyżyna molassowa (928 m.) w połudn. Szwajcaryi, na północ od jeziora Genewskiego, przerżnięta licznemi dolinami rzecz-nemi. Stroua południowa jej tworzy dość wysoką pochyłość urwistą, która zniża się stopniowo z zachodu na wschód; tutaj wznoszą się najwyższe grzbiety łańcuchowe: Pèlerin (1216 m.),

Gourze, Chalet à Gobet. Począwszy od jeziora, strona południowa J-u pokryta jest do pewnej wysokości winnicami, z których słynniejsze są w Lavaux. Od strony północnej J-u ciągną się liczne łańcuchy pagórków, z których najwyższe: Gibloux i Tour de la Molière. Pagórki te przerzyna linia kolejowa Bern - Lozanna o wzniesieniu 27 °/₀₀. J. składa się z pokładów molassu, zmieszanych z lignitem i gliną i pokrytych żwirem wapiennym 30-metrowej grubości.

Strona północno-wschodnia od Estavayer jest skalista. W skałach tych znajdują się doskonałe odciski skorup muszlowych i szczątki kości pacierzowych wielkich zwierząt, a w szczególuości żółwi. J. tworzy linię wododziałową pomiędzy jeziorami Genewskiem i Neuenburskiem i przedstawia grunt nierówny, miejscami zalesiony i ma ło urodzajny.

Jordaens Jakób (wym. Jordans), malarz flamandzki, rytownik, początkowo dekorator (* w Antwerpii d. 19 maja 1593—f tamże 18 paźdz. r. 1678), uczeń Adama van Noortha od 1607/8 roku; ożeniony z córką Noortha, Katarzyną. W r.

1615 został zakwalifikowany na mistrza cechu malarskiego św. Łukasza w Antwerpii, jako „malarz farbami wodnemi”, gdyż wystąpił z kartonami na dekoracye ścienne i gobeliny. W r.

drycie: „Sąd Salomona”, „Meleager i Atalanta”, „Kąpiel Dyany”. W Paryżu w Luwrze N?Nî2011 — 2017, przedewszystkiem „Portret admirała Ruytera”, zakupiony 1824 r. za 20 000 fr., dalej „Uczta mitologiczna”, oraz „Dzieciństwo Jowisza”, zakupione w r. 1817 za 100 000 fr. Tam też „Chrystus, wypędzający kupców ze świątyni”. W Galeryi drezdeńskiej    1009—1014; z tych:

„Syn marnotrawny”, „Diogenes na targu”, „Starzy i młodzi” (ostatni obraz z napisem: «Jak śpiewali starzy, tak świergocą młodzi» powtarzany kilkakrotnie). W Galeryi Ces. w Wiedniu N» 1087

1641, po wykonaniu licznych i cenionych robót, mógł wystawić sobie piękny dom w Antwerpii przy Rue Haute, dotąd, choć ze zmianami, istniejący. W r. 1671 wraz z córką przeszedł na kalwinizm. Gdy w r. 1678 umarł, przewieziono ciało do nadgranicznej wioski Putte w Hollan-dyi i pochowano; pomnik tamtejszy datuje z r.

1877. J. przebywał i pracował niemal wyłącznie w Antwerpii; jeździł dla wykonania zamówień do Hollaudyi; zwykłej artystów flamandzkich podróży do Włoch nie przedsiębrał. Zwolenniczką J-a była Amalia de Solms, księżna Orańska, wdowa po Fryd. Henryku. W jej re-zydencyi, powstałej na pamiątkę męża w 1647 roku pod Hagą, w t. zw. domku leśuym (’t huis in’t bosch) ścianę główną wielkiej sali Orańskiej \ „Król migdałowy”, wspaniała scena rodzajowa

i symboliczna flamandyzmu, czyli Królestwo Uczty, w kompozycyi monumentalna, choć bogata po brzegi, w ruchu bujnym, stopniowania wyrazów rozkoszy,—ścisłość i polot, miłość i humor. Podajemy reprodukcyę tego obrazu. W Pinako-tece Starej w Monachium N» 813: Satyr u chłopa, według bajki Lafontaiue’a. W galeryi Ufflzi we Florencyi w zbiorze portretów malarzy — auto-portret J-a. „Co za kontrast z obok wiszącym Rubensem; Jordaens, gdy nań patrzymy—twarz swojska, nieelegancka, surowa, trochę w oczach zbolała, ręce pyszne”. W Warszawie w Muz.

ruch i powaga, realność i fantazya, użycie, roz-pasanie zmysłów i czyste wyżyny ducha. Gdy Vau Noorth, Flamand typowy, mistrz Rubensa i J-a — rzadko się w muzeach spotyka, J. sam przedstawia szeroki i zarazem najmniej naruszony flamandyzm. Koloryt J-a, wyprowadzany od van Noortha, odznacza się nieznaną do tego czasu jaskrawą wibracyą; połyskliwością tonów, szczególnie w karnacyi. Rasa to mięsista, krwista, cienkoskóra; płoną rumieńce i lśnią się srebrzyste plamy, sine żyłkowania; w przejściach połyski złote; całość—to niby świetlenie potężne

Ifv.

lis

t "Mi

$1:

''

" .L

*6»

J».

#v

iv... **

Ł

CC

,•

2F

H.

i    jJÊà•.

i*

y

S» JE

«*

Rf.

€,:2

fH

ÜÉ

j/fj

«i

%

0.ZL :» »:

Âjry '^ppnpiąi^i^

,WÜ6

‘‘JÉI *f\

rt*#.

•or- ą ■< * .

■/g

y»

b?

Fig. 3. Święto Króla Migdałowego. Obraz olejny Jakóba Jordaensa (w Galeryi Ces. w Wiedniu).

Sztuk Piękn. N? 31 „Święta Rodzina”, z rzędu pereł tego zbioru, typowa jako flamandyzm, mocna, klejnotowo barwna, lokalna Gloria katolicyzmu. Widać, jak J. ogarnął wiele: tematy biblijne, chrześciaństwo nowsze, mitologię kla-syczno - renesansową, a wszystko w narodowej szacie, w postaciach rasy własnej, na tle oby-czajowem kraju. Najdoskonalsze jednak są portrety i sceny z życia rodzimego. Tu barok już zaledwie muska J-a; nic efekciarstwa, szychu, pozy; koloryt zawrotny, masywny i lekki zarazem, niekiedy ściszony; plastyka szeroka, lecz misterna, gama rozległa brzydoty i piękności, metalicznych, szklistych i barwistych tonów emalii wypukłej, to blask zdrowia nieziemskiego niemal. Takim właśnie tryumfem kolorytowym odznacza się obraz J-a w Warszawie. Natomiast w niektórych innych obrazach J. staje się prawie chłodnym w tonie, poruszając się w skromnej i wyłącznej gamie odcieniów z jednej strony stalowych, popielatych, srebrnawych, siwych, w bielach, w tonach granatowych i niebieskich, z drugiej zaś w świetle złotawem, żółtawem, żółto-bronzowem i t. d. Tak w „Koncercie rodzinnym” w Luwrze dużo partyj biało-niebiesko-sinawych, liczne szczegóły żółte (oświetlenie

J. Musz.

z okna, karnacye, obnażenia żółtawe, sprzęty, instrumenty żółtawo - brunatne, pies podpalany), tudzież ożywienia z czerwieni głębokich i seledynów. Podobny w kolorze do poprzedzającego jest drezdeński „Syn marnotrawny”: ton jego jest żółto-fioletowy, z odcieniem pomarańczowym. W monachijskim „Chrystusie między uczonymi” cery są pomarańczowo-miedzianawe, wiele vieil or'u i do tego partye i ogólny ton seledynowy. Wymiary obrazów J-a w Galeryach brukselskiej i drezdeńskiej dają następujące przeciętne: dla szerokości: 2.90 m. (okrągło), dla wysokości 2.30 m. (okr.), stosunek więc szer. do wys. —

I. 25, czasem nawet 1.5. Co do skali postaci, jest ona, według danych katalogu Luwru, naturalną; figury bądź całkowite, bądź do połowy, portret zaś biustowy. — Literatura: A. Michiels „Hist. de la peint. Flam.” (Paryż 1865); M. Rooses „Gesch. d. Malerschule Antwerpens, übersetzt von Fr. Reber” (Monachium 1881); E. Fromentin „Les maîtres d’autrefois” (Paryż 1893, str. 27 — 38; stosunek do Van Noortha); H. Taine „Filoz. Sztuki: Malar, w Niderl.” (Warszawa 1896, str. 136); Katalogi głównych Muzeów europejskich.

Jordan (po hebr. ha-Jardén, po arabsku Szeriat el Kebir, t. j. miejsce, gdzie konie i bydło poją), jedyna wielka i niemal jedyna stała rzeka w Palestynie. Łożysko jej jest głębokie i leży niżej poziomu morza. Źródła znajdują się w górach Hermonu (2 759 m.) już we wrześniu pokrytych masami śniegu. Wschodni strumień, wytryskujący z groty skalistej, w której Herod postawił świątynię na cześć Pans, w pobliżu wioski Banias (starożytny Paneas) z wysokości 330 m. nad p. m., przepływa na przestrzeni 8 kim. w kierunku południowo-zachodnim przez urodzajną miejscowość i zlewa się ze strumieniem środkowym, Nahr el Leddan, najobfitszym w wodę, który bierze początek u Tell el Kadi (starożytnego Danu), w wielkiej kotlinie na pochyłości południowej Hermonu. Oba wpadają do najbardziej na zachód wysuniętego strumienia Nahr el Hasbani, wypływającego z pochyłości zachodniej tychże gór, o 3 kim. od wioski Hasbeje, z wysokości 520 m. uad p. morza. Z tych 3 strumieni powstaje J. i, przy-jąwszy kierunek południowy, przepływa przede-wszystkiem przez dolinę błotnistą, Ard el Huleh, i małe jezioro trzciną zarosłe, Bahr el Huleh (2 m. nad p. m.), a następnie niezliczonemi kaskadami spada do wązkiej doliny kamienistej, mającej 16 kim. długości, i zasila swemi wodami jezioro, niegdyś Genezaret lub morzem Ty-beryadzkiem, a obecnie Bahr Tabarije zwane, około 208 m. niżej poziomu morza leżące. O 3 kim. niżej wyjścia z jeziora Bahr el Huleh

J.    dosięga 25-metrowej szerokości; w tern miejscu przerzucony jest przez rzekę most „córki Jakóba” (Dżysr Benât Jakub), 45 kroków długości, o 3 łukach śpiczastych z XV w. Po wyjściu z połudn.- zachodn. krańca Genezaretu biegnie J. przez równinę El Ghor, ciągnącą się po obu stronach rzeki na przestrzeni od 7 do 16 kim. szerokości aż do morza Martwego i dalej. Tutaj tworzy tak silne i liczne zakręty, że na przestrzeni 105 kim. długości przebiega drogę trzy razy dłuższą. O 10 kim. niżej Genezaretu jest na rzece drugi most, Dżysr Medżamia, z czasów arabskich. Trzciną i tamaryszkiem porosłe są oba brzegi rzeki. Niedaleko od Jerycho pokazują miejsce, gdzie Jezus przyjął chrzest od św. Jana, i gęsto lasem zarosłe brzegi, gdzie zazwyczaj kąpią się pielgrzymi, przybywający tu na święta Wielkanocne. Od stycznia 1885 r. istnieje w tem miejscu nowy most z kraty żelaznej, 35 m. długości, 3 m. szerokości i 3.5 met. wysokości mający. Dwoma ramionami wreszcie wpada J. do północnego krańca morza Martwego (Bahr Lut), 394 m. niżej powierzchni morskiej położonego. Spadek rzeki wynosi od źródeł do Huleh 518 m., stąd do jeziora Genezaret 210, dalej aż do morza Martwego 186,— razem 914

m.; długość jej 215 kim. w kierunku prostym, a licząc nadzwyczaj częste zakręty, 3 lub 4 razy więcej. Z dopływów J-u najważniejsze są prawe: Zerka albo Jabbok i Szeriat el Menadhi-re, biorący początek w górach Hauran. J. obfituje w 36 gatunków ryb, z których aż 16 jest jemu jedynie właściwych. Naukowe zbadanie rzeki i jej doliny jest dziełem przeszłego wieku. W r. 1799 pierwsi Francuzi z wyprawy Napoleona zwiedzili niektóre części J-u; w latach 1806 —18 bawili tutaj w celach naukowych Seetzen, Burckhardt, Irby i Mangles; w r. 1835 Schubert stwierdził pierwszy ogromnie nizki poziom rzeki w stosunku do poziomu morza; w r. 1847 porucznik Molyneaux, a w następnym Lynch przepłynęli po niej od jez. Tyberyadzkiego aż do morza Martwego i pierwsi nakreślili prawdziwą mapę tej części rzeki. Wyprawa Lyncha, podjęta z polecenia Stanów Zjednoczonych, stanowi szczególnie ważny zwrot w badaniach nauko wych nad J-em. — Por. Lynch „Narrative of the United States Expedition to the River J. and the Dead See” (Filadelfia 1849); „Official Report of the United States Expedition” (Waszyngton 1852); Mac Gregor „The «Rob Roy» on the J. etc.” (Londyn 1860); „Memoirs of the Survey of Western Palestine” (Londyn 1885); Edw. Hull „Mount Seir, Sinai and Western Palestine” (tamże 1885); „Memoirs on the geology and geography of Arabia Petraea, Palestine and adjoining districts” (tamże 1889).

Jordan. W kościele greckim tak się nazywa uroczystość święcenia wody pod otwarłem niebem, w rzece, stawie, źródle lub studni, odbywająca się dnia 6-go stycznia, na pamiątkę chrztu Chrystusa w Jordanie.

Jordan, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej, obramowanej złotem, w polu górnem, zie-lonem — korona czerwona z blankami zamiast

pałek; w dolnem, srebrnem — trzy trąby my- ła dla odznaczenia osobistego i dla ułatwienia śliwskie, czarne: dwie i jedna. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, między trąbami srebrną a złotą — ręka zbrojna z mieczem. Nadany przy odnowieniu szlachectwa w Prusach Emmanuelo-wi Jordanowi dnia 1 października 1789 roku.—

Siebmacher III, 2, 236; Ostrowski.

D.

■7Ł.

* <5y

Fig. 4. Jordan (berb).

Jordan, pierwszy biskup poznański i pierwszy w ogólności biskup polski obrządku łacińskiego (data ur. niewiadoma; f 982 lub 984). Osoba J. ściśle jest związana z zaprowadzeniem chrze-ściaństwa łać. obrz. w Polsce, która-to kwestya do dziś-dnia wyczerpująco nie jest opracowaną. Co się tyczy osoby J a, pewnem jest tylko jego imię i lata jego działaluości [968 (966) — 984 (982)], popieranej usilnie przez Mieczysława I. Natomiast pochodzenie jego jest nieznane. Przypuszczają, sądząc z imienia, że pochodził z zachodnich Niemiec, blizkich Francyi, lub z samej Francyi, czy wreszcie z Włoch; w każdym razie nie z rdzennych Niemiec. Sądząc z pierwszych imion chrześciańskich w Polsce (przez niego nadawanych), a mianowicie z imienia Lambert, kto wie, czy nie pochodził z okolic Leodyum (Liege), gdzie św. Lambert był patronem katedry. W Polsce miał być apostołem dobrym i gorliwym (Thiet-mar). Tyle co do osoby. Natomiast co się tyczy sposobu i zakresu jego działalności i stanowiska jego hierarchicznego, co się wiąże najściślej z kwestyą zaczątków organizacyi kościelnej w Polsce, niema do dziś-dnia ustalonych i zgodnych poglądów. Oto najważniejsze. Na prośby Mieszka przysłał do Polski cesarz Otton I mnicha J. (z Leodyum, w którego sąsiedztwie wówczas bawił). Stało się to już z początkiem r. 966, a J. był obecnym przy chrzcie Mieszka w tymże roku. Kto konsekrował J-a na biskupa, niewiadomo. W każdym razie był J. zrazu biskupem, nie dyecezyalnym ze stałą siedzibą biskupią, ale biskupem missyjnym (ep. gentium, ep. regionarius), a godność biskupia nadaną by-

J owi pracy missyjnej. History a zna takich biskupów missyjnych (Libucyusz i Adalbert dla Rusi, nieznany Bernard dla Słowian i t. d.). Nie mają oni stałych siedzib dyecezyonalnych, a dye-cezya ich powstaje później dopiero z ich okręgu missyjnego, kiedy praca missyjna poczyni już pewne postępy. Tak było i z J-em, który był zrazu biskupem missyjnym ogólno polskim, a nie dyecezyalnym poznańskim. Kiedy powstała jego dyecezya poznańska, niewiadomo. Początkowo i siedziba jego była gdzieindziej; może na Ostrowie jeziora Leduicy w sąsiedztwie dworca Mieszkowego. Tam powstaje też pierwszy kościół polski, później w Gnieźnie i Poznaniu (pod wezwaniem św. Lamberta). W początkach pobytu J-a w Polsce założono arcybiskupstwo w Magdeburgu, na terrytoryum saskiem (968). W parę lat później (974 roku) na stolicy arcybiskupiej w Pradze, utworzonej za sprawą Dąbrówki, zasiada mnich saski z Magdeburga. Później wreszcie sam Mieszko zaślubia Odę, mniszkę z saskiego klasztoru.. To wszystko przyczynia się do zaciśnięcia węzłów także i między kościołem saskim a polskim, ale za życia J-a niema jeszcze zależności kościoła od arcybiskupa magdeburskiego. Dzieje się to dopiero za rządów następcy J-a, Dngera, prawdopodobnie Niemca. Sam J. umiera, nie 984, ale 982 (Abraham). Bez względu na to, czy dyecezya poznańska odrazu została urządzoną, czy nie, J. podlega z początku arcyb. mogunckiemu, podobnie jak biskupi ha-welsburski i brandenburski, które-to biskupstwa, podobnie jak i poznańsko-polskie, są dziełem Ottona I (Gromnicki). Na synodzie w Rawennie, odbytym pod przewodnictwem ces. Ottona I (968) zapadła uchwała, stanowiąca arcybiskupstwo w Magdeburgu (co też w tym roku przychodzi do skutku) i poszczególne dyecezye, podległe temuż arcybiskupowi, także więc i poznańską. Tam też zostaje ordynowany na biskupa poznańskiego J., którego w tymże roku konsekruje pierwszy arcyb. magdeburski, Adalbert. Jest to więc data utworzenia biskupstwa Poznańskiego, podległego od początku arcyb. magd. — J. nie jest w takim razie biskupem missyjnym, w ogóle polskim, bez dyecezyi stałej, ale od początku biskupem dyecezyalnym poznańskim, z siedzibą w Poznaniu. Umiera też w r. 984 (Kętrzyński). — Por. Abraham W. „Organizacya Kościoła w Polsce do połowy w. XII” (Lwów 1890, wyd. 2-e 1893); — nadto recenzye tej pracy: Kętrzyński W. w „Przew. nauk. i liter.” (1891); Gromnicki T. w „Przeglądzie powsz.” (1891, II); Laguna St. w „Kwart, hist.” (1891, str. 549 — 568); J. G. w „Kraju” (1890, dod. do nru 37); Plebański J. K. w „Bibl. Warsz.” (1891, I); Dr A. w „Przegl. pols.” (1891 r., nr. 52), — a także w „Anzeiger der krak. Akademie” (1891, str. 279—285), oraz w „Bibl. Warsz.” (1893, II).— Ob. nadto: Arndt A. „Die ältesten polnischen

Bisthümer” (w «Zeitschrift für katolisclie Theologie» 1890, XIV) i Kętrzyński W. „Biskupstwa i klasztory polskie w X i XI w.” (w «Przegl.

F. Fan.

W roku 1504

powsz.» 1889, III).

Jordan (błogosławiony) urodził się w Saksonii w XIV wieku, ze znakomitego i pobożnego domu hrabiów Eberstein. Po ukończeniu nauk w uniwersytecie paryskim przyjął święcenie na subdyakona, a potem wstąpił do nowo-założo-nego zakonu Dominikanów. W Paryżu wykładał Pismo Święte młodym zakonnikom w klasztorze św. Jakóba. Po śmierci św. Dominika wybrany został r. 1221 na generalne przełożeństwo zakonu kaznodziejskiego, którą-to godność najmę-drzej i najpomyślniej piastował. Po piętnasto-letniem rządzeniu zakonem udał się do Ziemi Świętej, w celu zwiedzenia miejsc uświęconych krwią Jezusa Chrystusa i klasztorów zakonu kaznodziejskiego, w tej stronie pozakładanych. Ale zaledwie okręt, wiozący J-a napowrót do Europy, odbił od brzegów Palestyny, zaskoczyła go straszliwa burza i zatopiła, d. 13 lutego 1237 r. J. zginął z dwoma towarzyszami zakonnikami i prawie wszyscy podróżni. Gdy morze wyrzuciło jego ciało na brzeg, zakonnicy św. Dominika w Ptolemaidzie ze czcią zebrali te drogie szczątki i pochowali w swoim kościele. Niezadługo zaczęły się okazywać cuda przy jego grobie. Papież Leon XII potwierdził cześć błogosławionego J-a i dozwolił zakonowi kaznodziejskiemu święcić ją uroczyście. Kościół obchodzi jego pamiątkę dnia 13 lutego.

Jordan Jan z Zakliczyna, berbu Trąby, w młodości jeździł za granicę, później przebywał, na dworze Aleksandra Jagiellończyka. Przybrany w kirys, przy uczcie, za zdrowie króla, szyb solny w Wieliczce przeskoczył, ku wielkiemu obecnych podziwieniu. Za tę sztukę został żupnikiem wielickim ~i bocheńskim 1504 roku („Metr. kor.” 21, 33). Wprzód jeszcze, 1502 roku, otrzymał wielkorządztwo Krakowskie („Metr. kor.” 17, 355) i starostwo Oświęcimskie („Metr. kor.” 17, 354). W r. 1503 mianowany kasztelanem bieckim („Metr. kor.” 20, 92). W r. 1504 po Piotrze Kmicie wziął starostwo Spiskie. Ale tak żupy wielickie jak i to starostwo wziął za pieniądze, pożyczywszy królowi na pierwsze 14 tysięcy dukatów, a na drugie 12 tysięcy. Po jego śmierci Boner starostwo Spiskie, spłaciwszy dług syuom, wykupił dla króla. Człowiek-to był bardzo bogaty; oprócz zastawnych Spiża, Oświęcimia i Lubomli, posiadał dobra: Lipnik, Nową-wieś, Kańczugę, Tymbork, Dambno, Ostrówek, Nowytarg, oraz znaczne summy, miał polecenie budowania mostu na Wiśle pod Tyńcem („Metr. kor.“ 21, 12). Budował sklepy i kramy w Krakowie 1506 r. („Metr. kor.” 22, 61). Częste o nim są wzmianki w „Historyi górnictwa” Łabędzkiego i w Rzyszczewskim. Zmarł 10 listopada 1507 r.— J. Mikołaj z Zakliczyna, herbu Trąby, brat Jana, kasztelana biec-

kiego, wziął po nim prawie wszystkie s-stwa, jak: Brzeźnickie, Bolesławskie, administracyę żup bocheńskich i wielickich, wraz z wielkorządztwem Krakowskiem. Dostał także po bracie kasztelanię Biecką; w 1507 r. zadzierżawił cła krakowskie. Około 1510 r. postąpił na kasztelanię Wiślicką, i z tym tytułem podpisał 1515 r. przywilej dla kapituły warmińskiej, względem elekcyi biskupów. W tymże roku zapis uczynił dla Akademii krakowskiej w kwocie 427 grzywien rocznie („Metr. kor.” 25 f., 178). Podobnie jak brat, pożyczał królowi Aleksandrowi i Zygmuntowi I summy pieniężne, z których odbioru kwitował Bonera 1510 r. („Metr. kor.” 24, 377). Starostwo Spiskie, wykupione od brata jego, posiadał następnie podskarbi Kościelecki, ale zuów w 1515 r. wziął je Mikołaj J. („Metr. kor.” 29, 206). W tymże 1515 r. został kasztelanem wojnickim. Zmarł 1521 r.—J. Achacy, herbu Trąby, syn Jana, kasztelana bieckiego, trzymał po ojcu starostwa Brzeźnickie i Bolesławskie. W r. 1525 zadzierżawił cła sandomierskie i lubelskie („Metr. kor.” 38, 569). Był także starostą sądeckim. Zasiadał później w senacie, otrzymawszy 1536 roku kasztelanię Żarnowską („Metr. kor.” 51, 179), z której posunął się 1543 r. na Zawichojską („Metr. kor.” 65, 179). Z sejmu 1539 r. wybrano go na poborcę z ziemi i województwa Krakowskiego podatków na tymże sejmie ustanowionych. Zmarł 1547 r.—J. Spytek Wawrzyniec z Zakliczyna, syn Mikołaja, kasztelana wojnickiego, starosta przemyski, kamionac-ki i czchowski, od r. 1549 kasztelan sandecki, podskarbi w. kor., później od 1556 — 1563 r. wojewoda sandomierski, dalej krakowski, a od 1565 kasztelan krakowski. W czasie wojny Ko-koszej (1538) J., który wraz z inną szlachtą znajdował się pod Lwowem, przewodniczył de-legacyi, którą wyprawiono na zamek dla porozumienia się z królem, a gdy wróciła, J. wyłożył odpowiedź, że król, jako najpilniejszy stróż prawa, przystaje na żądania, lecz co do cła i metryki, o co głównie chodziło, oświadczał, że ma zostać w mocy. Odpowiedź, którą J. przyniósł, wywołała oburzenie, którego rezultat, jak i całego rokoszu, znany jest z dziejów. Z Tarnowskim i Sieniawskim odbywał niejedną wyprawę wojenną; w r. 1550, kiedy Eliasz, wojewoda wołoski, wyprawił wojska swe z Tatarami i różnym ludem na Ukrainę, byłby się najazd ten głęboko w Ruś polską wciągnął, gdyby nie J., który, obowiązany jako podskarbi koronny czuwać nad najmowaniem wojska, pożyczył pieniędzy i jakie-takie siły wystawił, a dowodzący niemi Bernard Pretwicz pobił szczęśliwie nieprzyjaciela. Ożeniony był J. z Anną, córką Mikołaja Sieniawskiego, wojewody ruskiego, hetmana w. kor., która w dobrach swych Mikulińce, na szlaku tatarskim, gród obronny fundowała, na co Zygmunt August wydał przywilej. W epoce, kiedy Zakliczyn należał do J-a, istniała w tern

nauć.” (T. XIII str. 610).

mieście drukarnia socyniańska, której-to sekcie J-owie sprzyjali. Kasztelan krakowski zmarł r. 1561. — J. Franciszek, herbu Trąby, otrzymał w 1664 r. starostwo Dobczyckie („Sig.” 8, 39); w r. 1672 został podczaszym krakowskim („Sig.” 12, 28). W 1674 z województwem Kra-kowskiem podpisał suffragia za Janem III, kilkakrotnie posłował z tegoż województwa. Z sejmu 1676 r. wyznaczono go na komissarza do re-wizyi skarbu koronnego i do rozgraniczenia od strony Szląska. W 1683 r. był komissarzem do roztrząśnienia pretensyj i sporów ze strony elektora brandeburskiego, ku czemu komissye z dawniejszych sejmów bywały wyznaczane, wszakże bezskutecznie. Około tego czasu został cześni-kiem koronnym. W r. 1681 wyznaczony był z sejmu znów do rewizyi skarbu koronnego; rewizyi tej spisano wówczas inwentarz, który w oryginale niewiadomo jakim sposobem dostał się do biblioteki watykańskiej, a kilka kopij znajduje się w Paryżu i w Dzikowie. Inwentarz ten wydrukowano w Paryżu w 1862 r. p. t. „Inventarium omnium et singulorum privilegiorum, litterarum, diplomatum, scripturarum et monumentorum, quae-cunque in Archivo Regni in arce Cracoviensi conti-nentur etc. anno 1682”. Z sejmu 1685 r. J. także do rewizyi skarbu koronnego został wybrany, kiedy oddawano go pod zarząd nowego podskarbiego koronnego, Marcina Zamoyskiego. Został wówczas J. kasztelanem Wojnickim; w r. 1690 r., gdy groziła nowa burza od strony Tur-cyi, mianowano go z sejmu komissarzem do rady wojennej przy boku króla. J. zmarł r. 1694.— J. Adam na Zakliczynie, syn wojewody bracławskiego, generał-lejtenant, kasztelanem wojnickim mianowany 1760 r. Prowadził proces z Wielopolskim o ordynacyę Myszkowską; feprawa ta zajmowała wiele trybunałów i wiele o niej podówczas pisano i drukowano. Trybunał przyznawał J-owi prawo ewentualnego dziedzictwa. W końcu wszakże przegrał J.; ale choćby i wygrał, ordynacya byłaby znów wróciła do Wielopolskich, gdyż kasztelan umarł w r. 1764.— „Enc. S. Org.”.

Jordan z Klausenburka Tomasz, nazywany często Jordanus (* w Kolosvarze na Siedmiogrodzie w r. 1539—f w Brnie morawskiem d. 6 lutego r. 1586), lekarz zasłużony w zakresie epidemiologii, znany też jako balneolog ceniony. Naukami lekarskiemi zajmował się w Paryżu, Montpellier, Padwie i Bolonii; dyplom doktorski uzyskał w Wiedniu i został tamże lekarzem przybocznym cesarza Ferdynanda I, który nadał mu godność szlachecką z przydomkiem de Klause nburg. Po śmierci Ferdynanda takież same obowiązki pełnił przy osobie następcy jego, Maksymilianie II, któremu w r. 1566 towarzyszył do Węgier podczas wojny przeciwko Turkom. W r. 1570 stany morawskie powołały J-a na fizyka ziemskiego Moraw całych z siedzibą w Brnie, a w r. 1575 sejm kraju tego, udzie-łając mu praw obywatelstwa, zaliczył go do grona rycerstwa morawskiego. J. był lekarzem światłym i uczonym, stojącym na wyżynie nauki spółczesnej, a dzieła jego, długo powszechnie za klasyczne uchodzące, do dziś nawet znaczenia swego nie utraciły ze wszystkiem. Napisał: „Pestis phaenomena seu de iis quae citra febrem pestilentem apparent, exercitatio. Acce-dit Bezoar Lapidis descriptio et ejusdem auctoris ad Laurentii Jouberti paradoxon VII de-cadis II responsio” (Frankfurt n/M. 1576). W księdze tej znajduje się opis znakomity t. z w. choroby węgierskiej (Lues pannonica), czyli du-ru obozowego, dziesiątkującego wojska cesarskie na Węgrzech podczas wojny tureckiej w r. 1566; J. jako świadek naoczny obdarzył nas obrazem choroby tej, słusznie dotąd podziwianym. Druga praca jego, niemniej słynna, nosi napis „Bruno - Gallicus, seu luis novae in Moravia exortae descriptio” (Frankfurt n/M. 1578 i dwa wyd. późniejsze, tamże 1580 i 1583); J. opisał w niej wybuch nagminny przymiotu (ob.), spostrzegany przez siebie w r. 1577 w Brnie, który powstał w następstwie stawiania baniek ciętych w łaźni pewnej. Godne uwagi jest również dzieło jego pośmiertnie ogłoszone p. n. „De aquis medicatis Moraviae commentariolus” (Frankfurt n/M. 1586), wydał je przedtem w przekładzie czeskim Andrzej Zbursky już w r. 1580 p. n. „T. Jordana z Klausenburku kniha o vodâch hojictnÿch neb teplicich morawskych”. W rękopisie pozostawił też J. po sobie między innemi „Consilia medica, de aquis medicatis in genere”. W r. 1570 wydał po czesku dzieje Dubrawy (ob. Dubravius).— Por. H. Hae-sera „Lehrb. der Gesell, der Med.” (wyd. 3-e, T. III str. 278 i 377), „Biogr. Lex. der her-vorr. Aerzte” (T. III str. 413) i „Ottûv Slov.

Dr j. p.

Jordan Kamil, pisarz i mąż stanu francuski (* w Lionie 1771—f w Paryżu 1821 r.). W 1793 r., jako jeden z dowódzców powstania liońskiego, odznaczył się odwagą i wymową; wkrótce jednak musiał uciekać z kraju, chroniąc się do Szwajcaryi, później do Anglii. Po powrocie w 1796 r. departament Rodanu wybrał go do Rady Pięciuset. Po 18 fructidor’ze opuszcza poraź drugi Francyę. W 1800 r. powraca, występując gwałtownie przeciwko konsulatowi; w dziełku: „Le vrai sens du vote national sur le consulat à vie” (Paryż 1802) przepowiedział J. przyszły despotyzm Napoleona. Podczas cesarstwa J. usunął się od życia politycznego;

r. 1816 po pierwszej Restauracyi wybrany został na posła do parlamentu z depart. Ain. Mowy jego, wygłaszane w Izbach, są wzorem wymowy politycznej; wydano je w Paryżu 1818 r.

Jordan Sylwester, prawnik i mąż stanu niemiecki (* 1782 w Omest—f 1861 w Kassel); uczył się prawa w Landshucie, był nauczycielem prywatnym w Wiedniu, potem czas krótki

521).

R.

urzędnikiem przy sądzie ziemskim w Rosenheim w Bawaryi. Następnie był adwokatem w Landshu-cie i Monachium, habilitował się w 1821 w Heidelbergu; tegoż roku uniwersytet w Marburgu powołał go na stanowisko profesora nadzwyczajnego prawa; w r. 1822 został profesorem zwyczajnym. W październiku 1830 r. zasiadł w Zgromadzeniu Stanów elektorstwa Heskiego, jako reprezentant uniwersytetu; brał udział w redagowaniu projektu konstytucyi z 1831 r.; wywierał też znaczny wpływ podczas obrad pierwszego sejmu konstytucyjnego. Ściągnął na siebie przez działalność w sejmie niechęć rządu; to też, gdy po rozwiązaniu sejmu uniwersytet znów go wybrał na swego przedstawiciela, ministe-ryum odmówiło mu urlopu. Orzeczenie Zgromadzenia Stanów, że nic nie stoi na przeszkodzie J-owi do objęcia czynności poselskich, stało się powodem rozwiązania Zgromadzenia (18 marca 1833 r.). W czerwcu 1839 r. wytoczono nagle śledztwo przeciwko J-owi, zawieszono go w urzędowaniu i wtrącono do więzienia, miał bowiem być wplątany do sprawy spisków z r. 1832 i 1833. Proces trwał niezwykle długo i skończył się wreszcie (1843) skazaniem J-a na pięć lat twierdzy. W maju 1845 r. wypuszczono go na wolność za kaucyą; w październiku tegoż roku sąd najwyższej instancyi uwolnił go zupełnie od odpowiedzialności. W r. 1848 brał udział w Przedpar-larnencie Frankfurckim i jako reprezentant elektorstwa Heskiego wybrany został do sejmu związkowego. Zasiadał później w Zgromadzeniu Narodowem Niemieckiemu gdzie działał w duchu umiarkowanym. Ostatnie lata spędził we Frankfurcie i Kassel.—Napisał: „Versuche über allgemeines Staatsrecht” (Marburg 1828); „Lehrbuch des allgemeinen und deutschen Staatsrechts” (Kassel 1831); „Selbstverteidigung in der wider mir geführten Kriminaluntersuchung” (Mannheim

1844).—Por. Trinks i Julius „S. Jordan’s Leben und Leiden” (Lipsk 1845).

Jordan Józef (* r. 1786 w Manchesterze — f d. 31 marca r. 1873 w Hampstead), chirurg angielski, który pierwszy poza Londynem zaczął nauczać anatomii oraz chirurgii. O życiu jego wcześniejszem nic niewiadomo. W r. 1819 założył w Manchesterze Lock Hospital i zaraz rozpoczął w nim wykłady licznie uczęszczane, ale uznane dopiero w r. 1821 przez Kollegium chirurgiczne londyńskie. W r. 1824 J. rozszerzył zakres wykładów swych, urządzając szkołę chirurgiczną zupełną, mającą powodzenie dobre. W r. 1838 został nadto chirurgiem w Manchester Infirmary i zajmował tę posadę do r. 1868, w którym ustąpił z tytułem konsultanta (Consulting Surgeon). J. był nauczycielem dobrym i bardzo biegłym wykonawcą, a podobno żaden z chirurgów owoczesnych nie wykonał tyle i tak szczęśliwych operacyj przepuklin (ob.), jak on. Z prac jego drukiem ogłoszonych, najwięcej ceniona jest napisana po francusku p. n. „Traite-

Rno. Pow, llaitr, Zeiz. 267. T. XXXIIL

ment des pseudarthroses par 1’autoplastie pćrio-stique” (Paryż 1860, z 3 tabl.).—Por. „British Medical Journal” (rok 1873, półrocze I, str.

Dr J. p.

Jordan Teodor, sztycharz rossyjski (* 1800 —f 1883 r.), kształcił się w Akademii petersburskiej pod Utkinem; w r. 1829 udał się za granicę i pracował u najlepszych mistrzów w Paryżu i Londynie. R. 1834 zaczął pracować nad ryciną z obrazu Rafaela Przemienienie Pańskie, nad którą się mozolił przez lat dwanaście, ale też, zdaniem jednomyślnem najlepszych znawców rzymskich, prześcignął w niej wszystkich swych poprzedników i został za nią zamianowany członkiem Akademij: berlińskiej, florenckiej i urbińskiej. R. 1850 został profesorem a 1871 rektorem Akademii petersburskiej. Z pomniejszych prac J-a zasługują na wyróżnienie: Ukrzyżowanie, według obrazu Jegorowa; Madonna, według Rafaela; Bogarodzica, według Cigoli; oraz portrety: Aleksandra II (1875), Dierżawina (1861), Jegorowa, Lewickiego, Sze-bujewa i innych.

Jordan Rudolf, malarz i grawer niemiecki (* w Berlinie 1810—f w Düsseldorfs 1887 r.). Kształcił się w malarstwie początkowo u Wachego w Berlinie, poczem odbywał studya z natury na wyspie Rugii; w r. 1833 wstąpił do akademii dÜ8seldorfskiej, pracując pod kierunkiem Scha-dowa i Solma; wykształcenie artystyczne uzupełnił podróżami po Hollandyi, Belgii, Francyi i Włoszech. Poświęcał się głównie malarstwu rodzajowemu, tworząc obrazki z życia ludu z nad brzegów morza Niemieckiego; zarówno sceny humorystyczne jak i tragiczne świadczą o talencie J-a. Z prao jego ważniejsze: „Rodzina rybacka”; „Propozycya małżeńska na Helgolan-dzie” (Muzeum narodowe w Berlinie, 1834); „Egzamin na sternika” (1842); „Kobiety modlące się w czasie burzy” (1852); „Scena w dü-nach po burzy” (1844); „Wesele na wyspie Marken” (1866); „Dom strażnika w Scheveningen”; „Wieczór”; „Śmierć starego marynarza” (1874); „Powrót łodzi bez jednej” (1880). Prócz tego pozostawił J. sporo akwarel i ilustracyj; był również cenionym grawerem. Na wystawie berlińskiej obrazy jego nagrodzono wielkim medalem złotym.

Jordan Jan Piotr, pisarz łużycki (*1818 — f 1891 r.); gimnazyum i uniwersytet ukończył w Pradze czeskiej, gdzie pod wpływem rozbudzonego tam ruchu narodowego rzucił się z zapałem na pole działalności literackiej i stał się później jednym z naj czynniej szych przewódzców takiegoż ruchu w Łużycach. Mieszkając przez pewien czas w Pradze, po ukończeniu uniwersytetu przedsiębrał wycieczki po rodzinnym kraju i zbierał pieśni ludowe, które ogłosił drukiem w r. 1851 p. t. „Serbske pesnićki”. W tymże roku wydrukował w Pradze swoją gramatykę Î łużycką po niemiecku p. t. „Grammatik der wen-disch - serbischen Sprache in der Oberlausitz”. W niej wystąpił przeciw dotychczasowej pisowni łużyckiej, ujednostajnił ją i usiłował do piśmiennictwa łużyckiego wprowadzić nowe litery łacińskie zamia it rozpowszechnionego gotyku. Przeniósłszy się ua mieszkanie do Budziszyna, począł wydawać czasopismo tygodniowe dla ludu p. t. „Jutnićka” (Jutrzenka), które jednak, pomimo doskonałej redakcyi, po upływie pół-roku upadło dla braku prenumeratorów. Próbował następnie J. wydawać miesięcznik „Serbska Jutnićka”, ale i to wydawnictwo, po wydaniu dwóch zeszytów, musiał zamknąć z tegoż powodu. Osiadłszy następnie w Lipsku, otrzymał tam katedrę języków i literatur słowiańskich, na której pozostawał do r. 1848, a jednocześnie redagował założone przez siebie „Jahrbücher für sla-vische Litteratur, Kunst und Wissenschaft.” W r. 1844 rozpoczął wydawanie słownika łuźycko-niemieckiego, jednakże zaraz po wydrukowaniu pierwszego zeszytu zawiesił je dla braku prenumeratorów. Natomiast udało mu się doprowadzić do końca wydawnictwo słownika polsko-niemieckiego, niemiecko - polskiego i gramatykę języka polskiego. Zmuszony w r. 1848 zrzec się katedry w uniwersytecie lipskim pod naciskiem wrogich mu żywiołów niemieckich w gronie kolegów, osiadł znowu w Pradze, gdzie wziął czynny udział w ówczesnym ruchu literackim i politycznym Czechów. Był członkiem „Lipy słowiańskiej”, redagował przez krótki czas „Slavi-sche Centralblätter”, wreszcie uczestniczył w zjeź-dzie słowiańskim w Pradze; wszakże w czasach reakcyi rządowej po 1849 r. usunął się całkowicie od życia publicznego i dla zapewnienia sobie środków utrzymania jął się handlu. Ostatnie dwadzieścia lat życia spędził w Wiedniu zdała od wszelkiego ruchu literackiego.—Adolf Cerny: „Jan Petr Jordan” («Zlata Praha» 1891). N-Jordan Wilhelm, poeta i estetyk niemiecki (* 8 lut. 1819 r. w Wy struciu [Insterburg] w Pru-siech Wschodnich); kształcił się w Królewcu, gdzie szczególnie wielki wpływ wywarły na niego wykłady Karola Rosenkranza, zwolennika Kanta; tutaj też otrzymał doktorat w naukach filozoficznych. Przeniósł się następnie w 1842— 1843 r. na studya do Berlina, a potem do Lipska. Wygnany stąd za swe poglądy polityczne i religijne, osiadł w Bremie, gdzie aż do lutego 1848 r. zajmował się pracą literacką i nauczycielstwem. Tegoż roku nawiedził Paryż, lecz rychło stamtąd powrócił do Berlina i tu wybrany został z Freienwaldu na posła do parlamentu niemieckiego. Początkowo należał do lewicy, a kiedy jego mowa w sprawie poznańskiej wywołała rozłam w lewicy, przyłączył się do stronnictwa Gagerna. Już w maju 1848 r. został mianowany sekretarzem w delegacyi morskiej a jesienią tegoż roku Duckwitz powołał go na stanowisko radzcy marynarki w ministeryum handlu. Po rozwiązaniu floty niemieckiej otrzymał od parlamentu pensyę i zamieszkał we Frankfurcie n/M. Do najdawniejszych utworów poetyckich J-a należą: „Glocke und Kanone” (Królewiec 1841) i „Irdische Phantasien” (t-że 1842), poematy polityczne z rewolucyjnem zabarwieniem; dalej „Litauische Volkslieder und Sagen” (Berlin 1844); „Die begriffene Welt” (t-że f844 —1845), miesięcznik, w którym usiłował spopularyzować nauki przyrodnicze; „Schaum” (tamże 1846), poemat; „Geschichte der Insel Haiti uud ihres Negerstaates” (tamże 1846—49, 2 t.); „De-miurgos, ein Mysterium” (Lipsk 1852—53, 3 tomy), obszerny epiczno - dramatyczno • metafi -zyczny poemat, wzorowany na „Fauście” Goethego, pełen myśli głębokich, stanowiących największą wartość utworu. Z dramatycznych prac J-a zasługują na uwagę: tragedya „Wdowa Agi-sa”, przełożona na język polski przez Kaź. Raszewskiego; dramaty: „Der falsche Fürst” (1856), „Graf Dronte” (tegoż r.), „Artur Arden” (Frankfurt 1879) i „Liebe, was du lieben darfst” (tamże 1892); potem obfitujące w pomysły oryginalne i doskonałej konstrukcyi komedye: „Die Liehesleugner” (tamże 1855), „Tausch enttäuscht” (tamże 1856) i najbardziej ulubiona przez publiczność „Durchs Ohr” (tamże 1865). Najwięk-szem jednak dziełem J-a jest poemat epiczny, opiewający wierszem staroniemieckim (Stabreim) znaną opowieść o Nibelungach. Poemat składa się z 2 dzieł: „Siegfriedsage” (Frankfurt 1867 —1868) i „Hildebrants Heimkehr” (1874), napisanych po mistrzowsku pod względem języka, kompozycyi i kolorytu. Prócz tego napisał kilka prac, poświęconych historyi i technice epopei: „Der epische Vers der Germanen und sein Stabreim” (Frankfurt 1868), „Das Kunstgesetz Homers und die Rhapsodik” (t-że 1869) i „Epische Briefe” (tamże 1874). Z ostatnich prac jego zasługują na uwagę poematy: „Andachten” (tamże 1877), „Erfüllung des Christentums” (t-że 1879) i „Strophen und Stäbe” (tamże 1871); romanse: „Die Sebalds” (Sztutg. 1885) i „Zwei Wiegen” (Berlin 1887, 2 t.) o treści filozoficznej, uzasadniającej na podstawie nauk przyrodniczych optymistyczny pogląd autora na świat; nowelle „Feli Dora” (Frankfurt 1890), „Episteln und Vorträge” (tamże 1891), polemiczna rozprawka „Deutsche Hiebe” i „Letzte Lieder” (t-że 1892). Z przekładów J-a zasługują na uwagę dramaty Sofoklesa (Berlin 1862), poematy Szekspira (tamże 1861), Odysseja i Iliada Homera — he-ksametrem (Frankfurt 1881) i „Edda” (1889).— Por. Schiffner „W. J.” (Frankfurt 1889).

Jordan Samson, inżynier i hutnik francuski (* 1831 roku); były uczeń szkoły centralnej w Paryżu — tamże od r. 1865 wykłada hutnictwo. W r. 1875 obrano go na prezesa Towarzystwa inżynierów cywilnych. Położył on zasługi przez wprowadzenie do Francyi rud żelaznych i manganowych z Hiszpanii i nadbrzeża morza Śródziemnego, również przez ulepszenie fabry-

ii.

S. D.

kacyi żelaza lanego (Comptes rendues de l’Acad. des Sc., 1869 i 1873). J. pierwszy przedstawił teoryę cieplną procesu Bessemera — w dziele p. t. „Fabrication de l’acier par 1’affinage de la fonte avec chauffage par combustion intermoléculaire” («Bullet, d. Soc. Iug. civ.» 1869). W r. 1878 zawiadomił Akademię umiejętności o lotności manganezu w temperaturze wielkich pieców, co potwierdzone zostało w zupełności przez nowsze badania w Niemczech (Comptes rendues, 1878 —1893).—Ogłosił drukiem wiele dzieł technicznych, pomiędzy innemi: „Métallurgie du fer et de l’acier” (Paryż 1872); „Notes sur la fabrication de l’acier Bessemer aux Etats-Unis” (Paryż 1873); „Album du cours de métallurgie professé a l’Ecole centrale” (Paryż 1874 — 1875).

Jordan Henryk, niemiecki filolog klasyczny, pochodzący z rodziny francuskiej, osiadłej w Berlinie (* 30 wrześ. 1833 r. w Berlinie — f 10 listop. 1886 w Królewcu); studjował filologję klasyczną na uniwersytetach w Bonn i Berlinie w latach 1852 — 56, potym był kilka lat nauczycielem gimnazjum w Berlinie, w 1861 habi litował się na docenta w uniwersytecie berlińskim, następnie tegoż roku udał się dla studjów do Włoch, gdzie przebył dwa lata (do r. 1863); w 1867 został profesorem zwyczajnym filologji klasycynej w Królewcu, gdzie pozostał do śmierci. Z szeregu prac, które J. ogłosił z zakresu starożytności rzymskich, największy tytuł do zasług autora mają dzieła jego o topografji Rzymu i o mitologji rzymskiej. Wydał prace następujące: „M. Catonis praeter librum de re ru-stica quae extant” (Berlin I860); „Scriptores historiae Augustae” (t. I Berlin 1864, t. 11-gi j wydał F. Eyssenhardt); Sallustjusza: Catilina, Jugurtha, Historiarum reliquiae (t-że 1866; wyd. 3-e 1887); „Topographie der Stadt Rom im Altertum” (t-że 1871 — 85, t. l-szy w dwu częściach; dzieło nieukończone); „Forma Urbis Ro-mae regionum XIV” (t-że 1874); Kritische Beiträge zur Geschichte der lateinischen Sprache” (t-że 1879), „Capitol, Forum und Sacra Via in Rom” (t-że 1881); „De formae Urbis Romae fragmento novo disputatio” (Rzym 1883); „Der Tempel der Vesta u. das Haus der Vestalinnen” (Berlin 1886). Sporządził także wydanie 3-cie mitologji Prellera „Römische Mythologie” (Berlin 1881—82, 2 tomy). Z puścizny po J-e wydano fragment „Die Könige im alten Italien” (t-że 1887). Wiele rozpraw za życia drukował w specjalnych czasopismach naukowych i w programach uniwersytetu królewieckiego; jak np. „Symbolae ad historiam religionum italicarum” (Królewiec 1883, w 4-ce); „Memoria sui nostri del Foro romano” (Rzym 1883, w rocznikach Instytutu archeol., z tabl., duże folio); „Cornmen-tationum fragmentum de Sallustii historiarum li-bri II reliquiis qnae ad bellum piratic. Servilian. pertinent” (Królewiec 1887, w 4-ce) i inne.—Por.

¹

trata kwasu solnego u katody wynosi

71

strata u anody —-

J n+l ;    «,

czy li j est od wrotny do stosunku szybkości wędrówki kationu i anionu. W ten sposób, na zasadzie analizy roztworu u anody i u katody, Hittorf oznaczył stosunki szybkości wędrówki dla szeregu J-ów. Gdy rozważamy

str. 227 — 249.

Jordan Maksymilian, historyk sztuk pięknych, (* 1837 w Dreźnie), początkowo w Peszcie, Berlinie, Bonn i Lipsku studyował historyę polityczną, później wszakże oddał się pracy nad hi-storyą sztuk pęknych. W r. 1872 powołany na dyrektora Muzeum w Lipsku, habilitował się jednocześnie w tamtejszym uniwersytecie na profesora historyi nowożytnej sztuk pięknych; w 1874 przeniósł się do Berlina i objął tam zarząd świeżo założonej Galeryi narodowej, jako też wykłady w uniwersytecie. R. 1880, utrzymawszy nadal te obowiązki, został senatorem Akademii Sztuk pięknych oraz członkiem krajowej komis-syi sztuki. Oprócz publikacyj przygodnych: o Ge-nellim, Prellerze, Schnorze i in. artystach niemieckich nowoczesnych, jako też rozmaitych artykułów w „Kunst und Künstler” Dohmego, J. ogłosił: „Das Königtum Georgs von Podiebrad” (Lipsk 1861). „Das Malerbuch des Lionardo da Vinci” (tamże 1878); niemieckie wydania oryginalne dzieł Crowe’a i Cavalcasellego: „Geschichte ' der i tal. Malerei” (6 tomów, tamże 1869 — 76) i „Leben Titians” (2 tomy, tamże 1877); dalej: Katalog opisowy Galeryi narodowej (Berlin 1896, wyd. 6-e 1880), i wespół z R. Dolimem „Das Werk A. Menzels” (Monachium 1876—90). K>

Jordan Kamil Marya Ennemoud, spół-czesny matematyk francuski (* 5 czerwca 1838 w Lionie), profesor w szkole politechnicznej paryskiej i w Collège de France, członek Akademii paryskiej, należy do najznakomitszych badaczy na polu nauk matematycznych. Ogłosił wielki traktat o teoryi podstawień („Traité des substitutions et des équations algébriques” Paryż 1870), w którym rozwinął i usystematyzował metody Galois’a w dziedzinie teoryi równań algebraicznych; trzytomowy kurs analizy wyższej („Cours d’analyse de l’Ecole Polytechnique” wyd. 2-e 1873 —75), odznaczający się świetnością i głębokością wykładu, a poza tern liczny szereg badań naukowych: o grupach ruchu („An-nali di matematica” 1869), o wielościanach („Crelle’s Journal” 1866, 1868), o równaniach różniczkowych liniowych (tamże 1878), o teoryi arytmetycznej form kwadratowych („Jouru. de l’École polyt.” 1882), o geometryi wielowymiarowej („Comptes rendus Ak. par.” 1874 i w Bu-letynach Towarzystwa mat. franc. 1875), z teoryi grup (Bul. Towarz. mat. franc. 1873, 1877 i „Journ. de math.” 1898) i t. d.

Jordan Henryk, pisarz łużycki (* 1841); po ukończeniu nauk poświęcił się zawodowi pedagogicznemu i do chwili obecnej jest nauczycielem w Łużycach Dolnych. Znany jest przeważnie, jako pisarz ludowy, który od wczesnej młodości gorliwie pracuje nad oświatą ludu. Wydał dla niego wiele książeczek popularnych, jak np. powiastki: „Ernst a Albert” (1877); „Bogumił” (1780); „Mały gratifiant” (1893); wypisy

go, w r. 1893 powierzono mu kierownictwo naczelne kliniką położniczo-ginekologiczną, nako-niec w r. 1895 został profesorem zwyczajnym i równocześnie prymaryuszem oddziału położniczego, krajowego w szpitalu św. Łazarza. W r. 1898 wydział lekarski wybrał go na dziekana swego. Pośród lekarzy polskich, oddających się położnictwu, J. zajmuje stanowisko bardzo wybitne, zasłużył się również jako profesor ceniony. Poza uniwersytetem J. należał zawsze i należy dotąd, do działaczów naj czynniej szych, ilekroć chodziło czy to o sprawy zawodowe, lekarskie, czy też o zdrowotność publiczną. W tym duchu pracował w Towarzystwie lekarskiem, kra-kowskiem, któremu przewodniczył z wyboru w latach 1880,1881 i 1900 i w Towarzystwie gine-

dla szkół ludowych, p. t. „Cytańka” (1883, nakładem Alfonsa Parczewskiego) i t. d. Przytem gorliwie zbierał pieśni i baśni ludowe i ogłosił drukiem trzy ich zbiory: „Najrjeńśe ludowe bajki” (1876,); „Delnjołużiske ludowe pësnje” (1874) i „Delnjołużiske ludowe bajki” (1878). Prócz tego umieszcza bardzo dużo artykułów treści folklorystycznej lub pedagogicznej w różnych czasopismach łużyckich i jest bardzo czynnym członkiem Macierzy serbskiej.

Jordan Wilhelm, geodeta niemiecki (* r. 1842), nauki pobierał na politechnice w Sztut-gardzie, w r. 1873—74 brał udział w wyprawie naukowej Gerharda Rohlfsa do Pustyni Libijskiej, poczem został profesorem wyższej szkoły technicznej w Hannowerze. Pomiędzy innemi napisał następujące dzieła: „Physische Geographie u. Metereologie der Lybischen Wüste” (Kassel 1876); „Grundzüge der astron. Zeit- u. Ortsbestimmung” (1885); prócz tego zamieszczał wiele artykułów w piśmie „Zeitschrift für Ver- j messungswesen”; od r. 1873 był redaktorem j jego części naukowej.

Jordan Henryk (* w Przemyślu d. 23 lipca 1 r. 1842), lekarz i działacz społeczny krakowski, bardzo zasłużony. Do nauk uniwersyteckich przygotowywał się w Tarnopolu i Tarnowie, a gdy go stamtąd z powodów politycznych wydalono, udał się do Tryestu, gdzie w lipcu r. 1863 świadectwo dojrzałości otrzymał. Na jesieni tegoż roku zapisał się do wydziału lekarskiego w Wiedniu, ale już w półroczu następnem przeniósł się do Krakowa i tam już uczył się do końca. Złożywszy w lipcu r. 1868 rigorosum pierwsze, wyjechał w celu kształcenia się dalszego za granicę. Zabawiwszy miesięcy kilka w Berlinie, popłynął do Ameryki północnej i przeszło rok tam spędził na nauce. Po powrocie z za Oceanu zwiedził jeszcze Anglię, oraz kilka uniwersytetów niemieckich, zajmując się podczas podróży całej wyłącznie położnictwem i chorobami niewieściemi. Na końcu r. 1869 stanął z powrotem w Krakowie i po złożeniu egzaminu ostatecznego d. 22 stycznia r. 1870 miał sobie przyznany dyplom doktorski. Pojechawszy zaraz potem do Wiednia, pracował jeszcze miesięcy kilka w klinice położniczej prof. K. Brauna (ob.), następnie zaś w listopadzie roku tegoż otrzymał posadę assystenta w klinice położniczo-ginekologicznej w Krakowie. Stanowisko to zajmował do końca października r. 1874, opuściwszy je zaś, osiadł stale w Krakowie, Jby zająć się wykonawstwem położnictwa i leczeniem chorób niewieścich, a w czasie stosunkowo krótkim doszedł do wielkiej wziętości i sławy, jako lekarz sumienny i w zawodzie swym biegły. W marcu r. 1881 mianowano J-a docentem położnictwa i ginekologii w uniwersytecie Jagiellońskim, zwalniając go przytem od obowiązko-

N.

H.

•' A ,

Fig. 5. Jordan Henryk, lekarz.

kologicznem, na którego czele znajduje się od

r. 1894, również jako założyciel i prezes Towarzystwa opieki zdrowia, oraz od r. 1881, jako członek komissyi sanitarnej krakowskiej, miejskiej, od roku zaś 1895 do 1901, jako prezes komissyi sanitarnej, sejmowej, nakoniec jako prezes Towarzystwa samopomocy lekarzów galicyjskich. Na stanowisku wymienionem na końcu opracował starannie i umiejętnie projekt własny, mający na celu zaprowadzenie ubezpieczenia przymusowego wszystkich lekarzy w państwie Austryackiem. Ubezpieczenie to zapewniałoby lekarzowi każdemu, po skończeniu lat życia 60, dochód dożywotni, roczny, 2400 koron wynoszący, również pensye stosunkowo wysokie wego colloquium i od wykładu próbnego; w r. wdowom i sierotom po lekarzach pozostałym, ja-1890 posunięto go na profesora nadzwyczajne- i ko też im samym, jeżeliby przed skończeniem lat 60 stali się niezdolnymi do wykonywania zawodu swego. Pomysł ten, bardzo rozumny, do którego urzeczywistnienia nie sami tylko lekarze, jako opłacający składki roczne, ale i całe społeczeństwo byłoby obowiązane, opracowany szczegółowo, złożono w marcu r. 1902 Radzie Państwa i ministeryum wiedeńskiemu, gdzie teraz czeka doli swej dalszej. Jakakolwiek będzie, wskazówek założyciela. Niemniejszą może za zasługą niemałą J-a pozostanie zawsze, iż sprawę te rozpoczął, oraz, że wskazał sposoby urzeczywistnienia myśli tak pięknej i użytecznej bez przeciążenia obowiązkami kogokolwiek.

mionuje wytrawność poglądów pedagogicznych J-a, gdyż bawiąc dziatwę, uczy ją zarazem, co przez życie całe czcić i kochać powinna. W parku jego od r. 1889 odbywają się codziennie od wiosny wczesnej do końca jesieni zabawy i ćwiczenia cielesne młodzieży męskiej i żeńskiej pod dozorem osób do tego wyznaczonych i podług

sługą J-a jest też zaopiekowanie się młodzieżą rzemieślniczą, o czem przed nim w Galicyi nikt nie pomyślał. Od r. 1889 również, co niedziela i co święto, jak rok długi, zgromadza ją J. latem w parku swym, zimą zaś w sali obszernej, umyślnie w celu tym urządzonej, gdzie wszystkie godziny poobiednie pod nadzorem spędzać może, zabawiając się w sposób przyzwoity; w porze zimowej używa także ślizgawki. Urządził też J. dla niej naukę śpiewu zbiorową, która wydała owoc chwalebny, w postaci chóru rzemieślniczego, wcale niezłego. Od życia politycznego J. także nie usuwał się. W sejmie krajowym zasiadał, jako poseł miasta Krakowa od r. 1895 do 1901 i należał do stronnictwa zacho-

Na tern wszakże nie kończy się praca społeczna J-a: jest to jej cząstka zaledwie. Ożywiony chęcią gorącą służenia społeczeństwu swemu zawsze i wszędzie, gdy tylko zdarzy się sposobność ku temu, nie usuwał się nigdy od wkładanych na siebie obowiązków obywatelskich; głównie zaś myśli J-a zwrócone były zawsze na dobro młodzieży, jako podstawy przyszłości narodu.

Myślał więc i działał niestrudzenie, chcąc dostarczyć jej coraz-to lepszych warunków, sprzyjających jej rozwojowi i wychowaniu cielesnemu, mniemając słusznie, że tern przyczyni się najle- wawczego. Będąc wielbicielem bardzo gorącym piej równocześnie do rozwoju czerstwiejszego swojskości, a przeciwnikiem stanowczym cudzo-umysłów młodocianych. Zagrzany dążnością tą, ziemczyzny wszelkiej, J. nietylko słowem, ale przystępował zawsze chętnie i gorliwie do wszel- i przykładem własnym zachęcał zawsze do po-kich stowarzyszeń oraz usiłowań mających cel pierania wyłącznego przemysłu i handlu krajo-teu na oku. Wstąpił więc J. do Towarzystwa wego, dozwalając tylko w ostateczności na ku-nauczycieli szkół wyższych i przewodniczył mu powanie wyrobów obcych; w tym duchu więc, z wyboru w latach 1896 i 1897; w r. 1900 jako założyciel główny, przyczynił się w r. 1902 miał udział żywy w „ankiecie” krajowej w spra- do zawiązania się Towarzystwa dla ochrony przewie reformy szkół średnich, galicyjskich, jako mysłu i handlu polskiego pod godłem „o wła-delegat uniwersytetu Jagiellońskiego, oraz jako snych siłach”.—Wobec tylu zajęć zawodowych członek Towarzystwa pedagogicznego. Prócz te- i obywatelskich działalność pisarska J-a, przy-go, pragnąc oświecić i pozyskać ogół dla popie- najmniej ile chodzi o ilość, nie o jakość prac rania usiłowań swoich, w ciągu ostatniego dzie- ogłoszonych, nie jest zbyt wielka; wzbogaciła siątka lat wieku XIX miewał odczyty w Krako- wszakże literaturę lekarską naszą kilku książ-wie Lwowie i Stryju. Młodzież miał na myśli, kami oraz monografiami uznania i uwagi godne-gdy, jako członek rady miejskiej, przyozdobił mi; zpomiędzy nich przytoczyć tu należy: „Nau-plantacye krakowskie w r. 1884 posągiem Lii- ka położnictwa dla użytku położnych” (Kraków li Wenedy, a w r. 1888 Grażyny, stawiając 1872 i 1873, 2 tomy; wyd. 4-e, przerobione i poje przed oczy pokolenia dorastającego, jako idea- większone, tamże 1900), „Nauka położnictwa dla ły miłości rodzinnej i przywiązania do kraju, użytku uczniów i lekarzy” (tamże 1881), „Ja-Dla młodzieży również urządził w r. 1888 na kiem postępowaniem można gorączce połogowej błoniach miejskich park wzorowy, pod imieniem zapobiedz, słowa przestrogi i wskazówki wła-jego znany zaszczytnie nawet poza granicami ściwego postępowania dla użytku położnych nie-kraju i słusznie za wzór stawiany. Ogród ten wiast i t. d.” (tamże 1884), „O masażu gineko-obszerny założył i uposażył we wszystko, co po- logicznym metodą Thure Brandta” („Przegląd trzeba nakładem własnym, przeznaczając go na lekarski” r. 1888), „Przypadki ciąży zamacicz-miejsce zabaw i ćwiczeń ciała, czem przysłu- nej leczone w klinice położniczo-ginekologicznej żył się znakomicie pokoleniu młodemu, aż do krakowskiej” (tamże 1895), „Wartość rozmai-czasu owego nic podobnego nie posiadającemu tych sposobów wyłuszczenia macicy włókniako-w Krakowie. Pamiętając o potrzebach rozwoju wej” („Nowiny lekarskie” 1896), „Powikłania cielesnego, nie zapomniał też J. o duchu, gdyż ciąży rakiem macicy” („Przegl. lek.” r. 1899) ozdobił park swój rodzajem panteonu polskiego, i „O przymusowem ubezpieczeniu lekarzy; spra-umieszczając w nim w sposób odpowiedni 38 wozdanie Wydziału Tow. samopomocy lek.” (Kra-popiersi marmurowych, wystawiających podobiz- ków 1901). Od r. 1864 do 1868 redagował ny ludzi najznakomitszych, zasłużonych narodo- i wydawał razem z matką swą dwa pisma lu-wi, a przyświecających mu cnotą i zacnością dowe p. n. „Włościanin” i „Zagroda”; od roku niepokalaną. Pomysł ten bardzo szczęśliwy zna- I 1889 do końca 1892 był redaktorem „Przewo-

dnika hygienicznego”, wydawanego przez Towarzystwo opieki zdrowia w Krakowie. Niektóre prace tu pominięte, ogłoszone do końca r. 1884, wymienia S. Kośmiński w „Słown, lek. pols.”

Dr j. p.

boska Opatrzność powołała na władzcę całego świata. Sąd ogólny o całem dziele J-a nie może wypaść korzystnie, gdyż nuży ono ciągłemi powtarzaniami, bezustannem wtrącaniem obszernych albo też pobieżnie tylko dotkniętych epizodów, psujących ustawicznie następstwo głównych faktów, to znowu fragmentarycznem opowiadaniem obojętnych wypadków pojedyńczych; razi wreszcie dlatego często dotkliwym brakiem związku w przedstawieniu głównego przedmiotu, już-to bałamutnem, już-to niezrozumia-łem, skutkiem pominięcia najważniejszych faktów. Wydali dzieło to osobno: Closs (Sztutgard 1861); Holder (Lipsk 1882); na język niemiecki gne avant 1789” (1884); „Jean Baptiste Taver-przełożył Martens (Sztutgard 1884). Obydwa nier, écuyer, baron d’Aubonne” (1886); „Flore dzieła J-a wydali: Garetius (Wenecya 1729); populaire de la Normandie” (1887); „Le P. Gue-

S. Drz.

gH.

(str. 203 i 605).

Jordan, pseudonim humorysty i komedyo-pisarza Juliana Wieniawskiego.

Jordanes, Jordanis, właśc. Jornandes, historyk z VI w. po Chr., pochodził z plemienia Alanów, a dziad jego, Peria, pełnił obowiązki sekretarza na dworze lennika Ernaka, syna Attyli ; sam on jednakże mieni się Gotem i był za młodu notaryuszem, później mnichem i dostąpił w końcu, jak się zdaje, godności biskupiej w Krotonie. W r. 551 albo 552 napisał dwa dzieła, które się do naszych czasów dochowały. Pierwsze, przypisane Vigiliusowi, zapewne ówczesnemu papieżowi, nosi tytuł: „De origine aotibusque Romanorum” albo „De summa tem-porum”, dawniej znane pod tyt. „De origine mundi” i „De breviatione chronicorum”, zawiera zaś zarys dziejów powszechnych aż do lat spół-czesnego autorowi cesarza Justyniana. Kronika ta dziejów świata całego ma, co najwyżej, pośrednie znaczenie, jest bowiem jedynie z pomocą najzwyczajniejszych podręczników historycznych niezgrabnie skleconą kompilacyą: wydał ją osobno Fr. Lindenberg, Hamburg 1611. Waż-niejszem natomiast jest drugie dzieło J-a, zatytułowane „De rebus geticis” albo „De Getarum

s. Gothorum origine et rebus gestis”, mieszczące w sobie dzieje Gotów od ich początku aż do upadku papowania Ostrogotów we Włoszech, ponieważ częściowo zastępuje inne źródłowe, oryginalne pisma, zaginione, a szczególnie Dzieje Gotów, spisane przez Kassyodora (ob.), które J. czytał i w swem dziele z pamięci zużytkował; prócz tego korzystał J. pilnie jeszcze z dzieł, które Mela, Orosius, mianowicie zaś Marcellinus Comes skreślili, chociaż ostatniego autora wcale jako źródła swego nie wymienia. Przewodnią myśl całego dzieła stanowi gorące pragnienie J-a, aby niedobitki dzielnego plemienia Gotów szukały oparcia i jedynego zbawienia w ścisłym związku z Rzymem, który sama

Gruter w „Hist. ang. script, lat. min.’’ (Hanau 1611); Muratori w „Scriptores rer. ital.” tom I; najlepsze wydanie krytyczne z obszerną przedmową sporządził T. Mommsen pod tyt. „Jordanie Romana et Getica” w V tomie „Auctores antiquissimi” głównego dzieła „Monumentu Ger-maniae historica” (Berlin 1882).—Por. Sybel H. „De fontibus libri Jord. de orig. act. Get.” (Berlin 1838); Jordan J. „Jordanes* Leben und Schriften” (Ansbach 1843); Stahlberg „Beiträge zur Geschichte der deutschen Historiographie im Mittelalter”, częśó I: Jornandes (Mülheim 1854); Schirren C. „De ratione quae inter Jordanem et Cassiodorum intercédât commentatio” (Dorpat 1858); Koepke R. „Deutsche Forschungen” (Berlin 1859); Wattenbach „Deutsche Geschichtsquellen im Mittelalter” (tom I str. 62 i nast.). Według Grimma twierdzenia („Kleinere Schriften” tom III, Berlin 1866) zwał się J. istotnie Jornandes (= odważny jak dzik; w germańskich językach ior = dzik, nanth = odważny), a później dopiero po przyjęciu wiary chrześciań-skiej zmienił nazwisko swe na Jordanes; daw-niejszemi czasy znano też nazwę Jornandes jako wyłącznie przysługującą temu historykowi.

Jordanit, minerał jednoskośny, składu 4PbS. As₂S₃. Postać kryształów naśladowczo-rombowa. Kryształy nadzwyczajnie obfitują w płaszczyzny. Łupliwość wyraźna równolegle do płaszczyzny podstawowej. Minerał bardzo rzadki, znajdowany w dolomitach Binnentalu, a także w Nagya-

z. w.

Jordanus Nemorarius, matematyk z XIII w., ob. Nemorarius.

Jordanus T., ob. Jordan z Klausenburka.

Jördh (po staroskandynawsku znaczy „ziemia”). W młodszych, kompilowanych pieśniach skandynawskich J. uosabia ziemię, jest córką Notty (nocy) i drugiego jej małżonka, niejakiego Onarra.    J> K*

Joret Karol, literat i filolog francuski (* 14 paźdz. 1829 r. w Formigny); kształcił się w Sor-bonnie, Heidelbergu i Bonn, poczem został profesorem literatury powszechnej na wydziale literackim w Akwizgranie. Za rozprawy „Herder et la Renaissance littéraire en Allemagne au XVIII-e siècle” i „De Rhotacismo in indoeuropaeis ac potissimum in germanicis linguis” uzyskał w r. 1875 na uniwersytecie paryskim doktorat „ès lettres.” Liczne artykuły z działu filologii romańskiej, niemieckiej i folkloru zjednały mu imię i sławę w świecie naukowym i przyczyniły się wielce do mianowania go korrespondentem Akademii Napisów (1887). Z prac J-a zasługują na uwagę: „Du C dans les langues romanes” (1874); „Essai sur le patois normand du Bessin” (1881); „Mélanges de philologie normande” (1884); „Rapports intellectuels de la France avec l’Allema-

vare et les bureaux de charité au XVTI-e siècle” I 1893—95 J., jako redaktor czasopisma „Taarnet”, (1889 roku). J. pracuje uad historyą roślin j próbuje zogniskować dokoła siebie młodych poe-z czasów najdawniejszych. Jeden rozdział ze swe tów, hołdujących symbolizmowi francuskiemu, go przyszłego dzieła wydał w pełnej wdzięku W tym również czasie, po zwiedzeniu włoskich broszurce p. t. „La Rose dans l’antiquité et au i niemieckich klasztorów, zwraca się ku katolicyz-moyen âge, histoire, légendes et symbolisme” mówi, a późniejsza jego, napoły poetycka, napo-(1892). Prócz tego jest współpracownikiem bar- ły religijna, twórczość nabiera głębi duchowej dzo wielu pism naukowych, jak „La Revue cri- i obcej mu dotychczas odrębności artystycznej, tique”, „La Romania”, „Les Annales du Midi” Chwilę przełomu religijnego przedstawia w pięk-i t. d.    nych utworach: „Rejsebogen” (Księga podróży,

Jörg J. Chr., ob. Jo erg.

Jörg Józef Edmund, polityk bawarski, znany ultramontanin (* 1819 w Humenstadt), uczył się teologii w Monachium, Döllinger pociągnął go jednak do badań historycznych; w r. 1847 rozpoczął służbę w archiwum i w 1886 otrzymał urząd archiwisty Bawaryi Dolnej na zamku Trausnitz pod Landshutem. Owocem jego badań źródłowych było opracowanie dziejów wielkiej wojny chłopskiej p. t. „Deutschland in der Revolutionsperiode von 1522 bis 1527” (Freiburg 1850 r.). Ogłosił później drukiem prace więcej publicystyczne: „Geschichte des Protestantismus in seiner neuesten Entwicklung” (2 tomy, Freiburg 1857) i „Geschichte der social-politischen Parteien in Deutschland” (Freiburg 1867). W r. 1852 po śmierci Gwidona Görresa, objął redak-cyę pism: „Historisch - politische Blätter”, któ rym odtąd poświęcił prawie całą swoją działalność pisarską. Od r. 1865 był członkiem Izby bawarskiej, gdzie w 1869 stanął na czele większości oppozycyjnej, t. zw. partyi „Patryotów”; w styczniu 1870 r. adresem swoim spowodował upadek ministerium księcia Hohenlohe; nie dało mu się jednak przeprowadzić w lipcu 1870 r. zbrojnej nieutralności Bawaryi podczas wojny Prus z Francyą, ani w styczniu 1871 odrzucę nia układu Wersalskiego. W r. 1876 wystąpił przeciwko nowemu prawu wyborczemu, ale bezskutecznie. Niezadowolony z ówczesnego zachowania się partyi klerykalnej, J., który był też w 1868 członkiem parlamentu celnego, a w r. 1874—78 r. parlamentu niemieckiego (centrum), usunął się w 1881 od działalności parlamentarnej, nie zaniechał jednak walki publicystycznej w swych „Historisch-politische Blätter”.

Jörgensen Jens, współczesny poeta duński (* 1866 w Svendborgu na wyspie Fionii); stu-dya ukończył w Kopenhadze, poczem oddał się dziennikarstwu i literaturze. Pisał początkowo krytyki, poezye (1887 i 1894 r.) i opowiadania, jak: „Foraarssagn” (Pieśni wiosenne 1888); „En Fremmed” (Cudzoziemiec, 1890); „Sommer” (1892); „Livets Trae” (Drzewo życia, 1893); „Hjemve” (Tęsknota 1894). Pierwsze te prace niczem nie różnią się istotnie od poezyj młodszego pokolenia Duńczyków: styl często bywa zmanierowany, treść świadczy o niedojrzałości umysłowej; wieje z nich jednak głębokie niezadowolenie z bezpłodnego życia młodzieńczego oraz tęsknota za ideałem i dążenie do spokoju. W latach

1895; w tłóm. niem. Monachium 1898) i „Beu-ron” (1896); w „Livslögn og Livssandhed” (Prawda i kłamstwa życiowe, 1896; po niemiecku—Mo-guncya 1897); i „Helvedfjender” (Wrogowie piekła, 1897), a poczęści w „Lignelser” (Podobieństwa, 1898)—podejmuje walkę z kieruukiein radykalnym w literaturze niemieckiej.

Jörgensen Adolf Ditlef, historyk duński, ob. J o e r g e n s e n.

Jorio, Passo di San J. (po niem. Jöriberg), przesmyk prowadzący przez łańcuch Tambo, który stanowi odnogę południową Alp Adulskich (Alpy Wschodnie). J. prowadzi z Bellinzony, stolicy kantonu tessyńskiego, aż do m. Gravedony, leżącego nad jeziorem di Como. Pod Ginbiasco przesmyk odłącza się od St. Gotardzkiej drogi żelaznej i traktu, skręca na wschód i przechodzi przez dolinę Morobbijską, gdzie dosięga 1956 metr. wysokości. W tern miejscu tworzy granicę między Włochami i Szwajcaryą i linię wododzielną pomiędzy rzekami Addą i Ticino. Po stronie włoskiej rozdziela się na dwie drogi, z których jedna przez Brancio, a druga przez Garzeno—wiodą do Gravedony.

Joris Jan, znany też pod imieniem Davida J. albo Georgii, anabaptysta belgijski (* około 1501 r. w Brukselli—f w r. 1556 w Bazylei), zajmował się malarstwem na szkle w Delfcie (w Hollandyi), wcześnie nawrócił się na wiarę luterańską. Potem, przejąwszy się ideami anabaptystów został jednym z „dwunastu apostołów”, wysłanych przez J. Mathysena w 1533 r. do głoszenia nowej Ewangielii. Uwierzywszy w swe posłannictwo boskie J. propagował żarliwie idee anabaptystowskie i zjednał im wielu zwolenników. Po szczęśliwein uniknięciu prześladowania, które całą swą surowością dotknęło jego współwyznawców, J. zwołał około r. 1540 do Sztrasburga synod w celu przyjęcia przez wszystkich anabaptystów jednego wyznania wiary. Usiłowania jego atoli spełzły na niczem i anarchia zapanowała w tej sekcie jeszcze większa, niż przedtem. Jednocześnie wydał swą pracę „Wonderboek” (t. j. księgę cudów), w której wyłożył całą swą doktrynę. Prześladowany, jako herezyarcha, J. uciekł do Bazylei, gdzie zamieszkał pod imieniem Jana z Brügge i podawał się za kupca - luteranina, prześladowanego w kraju za swoje przekonania religijne. Pozornie trzymał się tutaj rytuału luterańskiego, lecz skrycie utrzymywał stosunki ze swymi stronni-

J. Musz.

J. K.

J. K.

kami. Po śmierci J-a wynikły spory pomiędzy | spadkobiercami jego idei i odsłoniły Bazylejczy-kom prawdziwe pochodzenie emigranta flamandzkiego. Wyrokiem rady potępiono jego doktryny; zwłoki jego dobyto z grobu i spalono na placu publicznym wraz z portretami i pismami jego. J. wydał ogromną liczbę broszur polemicznych w kwestyach religijnych,— około 227, według obliczeń Van der Lindego.—Por. Van Bleys-wyck Opis miasta Delftu (po hollend., Delft

1667); Montanus: Historya religijna Hollandyi (po hollend., Amsterdam 1775); Nippold „D. J. van Delft, sein Leben, seine Lehre und seine Secte” (w „Zeitschrift für die histor. Theologie”

1863); Van der Linde: Bibliografia J-a (po hollend., La Haye, 1867).

Joris Pius, malarz włoski, ur. d. 8 czerwca 1843 r. w Rzymie, gdzie też kształcił się w A-kademii św. Łukasza. Fortuny (ob.) wywarł nań wpływ znaczny, J. odznacza się jasną, wesołą barwnością, ożywioną kompozycyą i smakiem wykwintnym. Sceny obyczajowe, zarówno jak pejzaż, są mu dostępne. Z obrazów wcześniejszych: „Wieśniaczka, dająca pić pasterzowi”; potem „Koncert w Genzano”, „Ranek niedzielny przed Porta del Popolo w Rzymie” (medal złoty, Monachium 1869), „Tańce hiszpańskie” (1872), „Powrót do klasztoru” (1873), „Forio dTschia”, „Chrzest na Ischii” (1878), „U anty-kwaryusza”. — J. wiele podróżował, odwiedził Francyę, Anglię, Hiszpanię (1871 —72), Niemcy i objechał kraj własny. Z nowszych dzieł: „Świątynia Antonina i Faustyny”, „Ucieczka papieża Eugieniusza IV” (1883; Galleria nazionale w Rzymie), „Zmrok na rzymskiej Kampanii”, Narzeczona rzymska”, „Dziadek”. — Nadto J. jest akwarelistą.

Jorissen Teodor Henryk, historyk hollen-derski (* w Utrechcie 1833 — f w Amsterdamie 1889 r.); był nauczycielem gimnazyum w Gouda, później w Haarlemie, zaś od roku 1865 wykładał historyę w Ateneum (obecnie uniwersytet) amsterdamskiem. Owocem studyów nad niewy-danemi dokumentami historycznemi były poważne prace, poświęcone głównie dziejom Niderlandów w okresie lat 1794—1813. Najważniejsze z nich: „De omwenteling van 1813” (1865—68); „Napoleon I et le roi de Hollande” (Haga 1868); „De ondergang van het koningrijk Holland” (Arnhem 1871, 1873); „Constantin Huygens” (tamże 1871). Prace pomniejsze wydano w „Historische Studien en schetsen” (Haarlem 1889 —

1893).

Jörmungandr—jedna z nazw olbrzymiego węża, opasującego w podaniach skandynawskich ziemię, zwanego inaczej Midhardsormr; znaczy dosłownie „potwór olbrzymi*.

Jömunrekr w podaniach staroskandynaw-skich odpowiada Ermanrychowi niemieckiemu i jest bohaterem licznych sag, osnutych na tle porażki historycznego władzcy Ostrogotów Her-manryka (374) przez Hunnów. Podania o J. znajdują się w dwóch pieśniach Eddy, w dwóch islandzkich opowiadaniach prozaicznych i w kronice Saksona Gramatyka. — Por. Paula „Grundriss der german. Philologie” II, 1, 43. Jornandes, ob. Jordanes.

Joruba (Yoruba), w języku haussaûskim i na dawnych mapach Jarriba, wielkie niegdyś królestwo murzyńskie, na zachód od dolnego Nigru położone. Od chwili (około 1820—21) oderwania się krainy Gondo i przyłączenia do państwa Fulbańskiego, rozpadło się na wiele samodzielnych księstewek i rzeczypospolitych, zpośród których najznaczniejsze są Abeokuta i J. Obecnie rozróżniają J-ę w szerszem i ściślejszem znaczeniu. W znaczeniu szeiszem pod J-ą rozumieją terrytoryum zamieszkane przez plemię tejże nazwy. W takim razie granice jego tworzą: na południu zatoka Benińska, na zachodzie Dahomej, na północy—Borgu, a na wschodzie Niger dolny. W znaczeniu ściślejszem J. jest to kraj zajmujący środkową część powyższego terryto-ryum i graniczący na południu z Beninem i Je-bu, na zachód z Dahomejem, na północy i na wschodzie z państewkiem Nupe, oddzielającem go od dolnego Nigru. W r. 1889 Moloney obliczał ziemie zajmowane przez całe plemię J-skie na 77 000—100 000 kim. □ przestrzeni, a ludność na 3 mil. głów; środkową zaś część ter-rytoryum na 30 000 klm. Q i 900 000—1 200 000 ludności. W północnej części tego kraju na pograniczu z Dahomejem ciągną się w kierunku z zachodu na wschód pasma niewysokich gór (600 m.). Porzecze górnego Oszunu przedstawia też kraj bardzo górzysty, w którym na południu leży nizina zraszana przez równolegle do siebie płynące rzeki: Ogun, Orni, Oszun i Oluva. Wszystkie one wpadają do lagun wybrzeża Be-nińskiego. J. jest krajem bardzo urodzajnym, do sadu podobnym. W lasach przeważa olejo-wiec gwinejski; hodują też krajowcy w znacznych rozmiarach indygo afrykańskie, sorghum, jam, maniok, bataty i kukurydza. Główne miasto, Ojo, liczy 40—60 000 m-eów; największem miastem handlowem jest Ibadan, „Londyn murzyński”, o 50 kim. na południe od Ojo odległy, składający się z przeszło 160 wiosek. Ma do 10 kim. długości, do 5 kim. szerokości, ogółem około 41 klm. Q przestrzeni, z ludnością 200 000 głów wynoszącą. Z innych miast najważniejsze są: Ogbomoszo—60 000 m-ców, Ede—30 do 40-u tysięcy, Ilobu—60 000 m-ców. Wywóz stanowi przedewszystkiem oliwa palmowa (przez Lagos i Badagry), dalej kauczuk, indygo i t. z w. masło kakaowe. Ponieważ droga do portu Lagos była niepokojona stale przez plemię Jebu pod Ode, przeto Anglicy urządzili w 1892 r. wyprawę wojenną przeciwko temu plemieniu i zmusili je do uległości. J-ę próbowała Anglia oddaw-na wziąć pod swój protektorat, ale dopięła celu dopiero w 1894 r. za zgodą jednomyślną na-

Jorubowie — José Antonio.

C’

czelników plemion. Ludność, zamieszkała w znacznej części po miastach, trudni się głównie rolnictwem, a poczęści tkactwem, farbierstwem i kowalstwem. Nieustanne najazdy wrogich plemion i swary pomiędzy naczelnikami zmusiły ją do skupiania się po miastach i wyludniania wsi. W najnowszej dobie większość ludności przyjęła mahometanizm, część zaś chrystyanizm. Jest tu 11 stacyi missyonarskich. — Por.: Rohlfs „Quer durch Afrika” (Lipsk 1875, 2 t.); May w „Jour-

mentów, zwoływał żony, które go dusiły. Zwyczaj ten świadczy, iż monarcha posiadał władzę raczej nominalną niż faktyczną. W początkach XIX w. państwo J-ów zaczęło podupadać wskutek wojen pomiędzy pretendentami o władzę: rozpadło się na kilka mniejszych państewek, niektóre prowincye zostały zajęte przez Fulbów, Bornuńczyków i Haussańczyków; część pewną przyłączyli Anglicy do swoich posiadłości. Istnieją liczne a zaludnione miasta; wierzenia renal of R. Geogr. Soc. Land” (1860); Burton ligijne otrząsnęły z siebie wpływy lokalne i do-„Abbeokuta” (Londyn 1863); Anna Hinderer znały na przestrzeni szczepu Jorubskiego znacz-„Seventeen Years in the Yoruba Country” (tam- j nego ujednostajnienia. Ustrój społeczny i wieże 1872); Moloney w „Proceedings of the R. j rżenia religijne J-ów zostały drobiazgowo wyło-Geogr. Soc. Lond.” (1889- 90); Millson (tamże j żonę w jednej z piękniejszych monografij etno-1891); Payne „Table of Principal Events in Y. j graficznych, a mianowicie u A. B. Ellis’a: „The

I Joruba-speaking Peoples of the Slave Coast of Jorubowie, szczep murzyński, który w wieku : West Africa, their Religion, Manners, Customs, XVIII i nawet w początkach XIX w. zajmował Laws, Language” (Londyn 1894). obszary w głębi lądu, znajdujące się pomiędzy wybrzeżem Niewolniczem a 9° szerokości północnej; obecnie przebywa on we wschodnich dzielnicach wybrzeża Niewolniczego; rzeka Benin na wschodzie, miasto Badagry na zachodzie mniej więcej wyznaczają krańcowe punkty ich siedzib wzdłuż pomorzą. Na północy ziemie ludów, należących do szczepu jorubskiego, znajdują się w sferze najazdów plemion islamskich, które w znacznym stopniu przyczyniły się do wyrugowania J-ów z dawnych siedzib i zmusiły ich do posuwania się ku południu. Pod względem fizycznym J. są niższego wzrostu niż inne ludy murzyńskie z Senegambii (wzrost wynosi 1.65 metrów), należą one do pośredniogłowców, a nawet zdarzają się czaszki posiadające krót-kawe kształty. Barwa skóry jest jaśniejszą.

Ogół tych rysów według Denikera świadczy o znacznej domieszce krwi negrylskiej. Szczep J-ów rozpada się na muóstwo państewek i ludów. W obrębie posiadłości angielskich znajdują się dawne państewka jorubskie: Appa, Po-kra, Badagry, Lagos, Palma, Lekki, Mahin, Ogbo i Jakry. Na zachodzie obszaru Jorubskiego leży państwo Ketu, graniczące z Dahomejem, przy niem Egba. Istnieją jeszcze państwa: Dzebu, Ekiti,

Ibadoin, Idzeza, Ajfe (Ife), Ondo i wreszcie właściwi J. ze stolicą Ojo. Nadto spotykają się drobniejsze państewka, a raczej niezależne miasta, z kilku okolicznemi wioskami każde. Te dzielnice niegdyś stanowiły jednolite państwo, Ii os. jedno z potężniejszych w rozpatrywanej okolicy.

W w. XVIII (zaczynając od r. 1724) państwo Jorubskie toczy nieustające a zwycięskie wojny z Dahomejem, który w r. 1747 nawet uiścił haracz stały królowi J-ów. Istniał naówczas u J-ów zwyczaj, iż kiedy poddani byli niezadowoleni z rządów monarchy, wysyłali do niego deputa-cyę, niosącą upominek z jaj papugi. Podarunek ów mówił monarsze, iż prawdopodobnie jest znużony rządami i pragnąłby odpocząć. Naówczas król udawał się „zdrzemnąć” do swoich aparta-

History” (Lagos 1893).

L. K.

Jorullo (czyt. chorulio), Jurugo, wulkan w Meksyku, w stanie Michoaean, pod 18° 53' szer. północ., utworzył się podczas strasznego trzęsienia ziemi w nocy 29 września 1759 r. Przedtem była tu urodzajna równina, poiosła trzciną cukrową i indygowcem. Jedyna góra, Cerro de San Francisco, wznosiła się tutaj. Z niej-to powstał główny wulkan, a równina zamieniła się na wulkaniczny węzeł górski, złożony z 5 większych i około 100 mniejszych stożków. Większe wybuchy trwały do 1763 r., potem do 1774 r. mniejsze, od tej chwili wszakże ustały. W r. 1804 Al. Humboldt zwiedzał tę miejscowość i ze słów naocznych świadków wybuch opisał. Zcza-sem jednak mniejsze stożki znikły, tak, że już w r. 1828 Burkart nie widział ich. Obecnie

oprócz samego wulkanu istnieje jeszcze tylko 5 stożków większych od 400 do 500 m. wysokości mających. Najstarszą część wulkanu stanowi część połudn.-zachodnia, zwana Malpais. Najwyższego szczytu, 1232 m., dosięga krater od strony północno-wschodniej. J. składa się z lawy bazaltowej, tufu, popiołu i piasku i tworzy z kraterem 110 m. głębokim kąt od 28° do 34°. W ostatnich czasach prowadzono liczne badania nad tym wulkanem. Za najlepszą pracę uchodzi dzieło Feliksa i Linka: „Beiträge zur Geologie der Republik Mexiko” (część I, Lipsk 1890).

Jos (Nios), jedna z wysp Cykladzkich, ob.

José lub Jozé da Silva Antonio, komedyo-pisarz portugalski (* w Rio de Janeiro 1705 — spalony na stosie w Lizbonie 1739 r.). Pochodził z przechrzczonej rodziny żydowskiej, osiadłej w Portugalii; pisał dla teatru stołecznego komedye wierszem i prozą z kupletami, coś w rodzaju oper komicznych; wyróżniają się one oryginalnością, złośliwą wesołością, rozwiązłą wyobraźnią oraz trywialnemi myślami; pisane są językiem sfer niższych. Dlatego też sztuki jego cieszyły się wielkiem powodzeniem u ludu i sła-

Eno. powsE. iluitr. Ze». 5468. T. XXXIII.

R.

wa ich przetrwała cały wiek. Do liczby najlepszych należą: Don Kichot, Ezop, Czary Medei. Był jedynym w swoim czasie autorem dramatycznym portugalskim i pozostawił naśladowców. Posądzany o judaizm, miał ciągle do czynienia z inkwizycyą, która wreszcie skazała go na śmierć na stosie. — Sztuki J-go tworzą dwa tomy wydawnictwa: „Theatro comico por-tuguez” (Lizbona 1744; wyd. 4-e 1787 — 92, 4 tomy). Don Kichot tłómaczony był na język francuski przez Ferd. Denisa w „Théâtre portugais” (Paryż 1823). Słynny poeta brazylijski de Magalhaës wziął J-go za temat dramatu: „Antonio José ou o poeta e a Inquisicäo” (Rio de Janeiro 1839).— Por. F. Wolf „Antonio José da Silva” (Wiedeń 1860); Th. Braga „Historia do theatro portuguez no seculo XVIII” (Porto 1871).

Josefinos, stronuictwo polityczne w Hiszpanii, ob. Afrancesados.

Josefstadt (po czesku Josefov), miasto w Czechach, w okręgu Jaromirskim, w hetmaństwie Królodworskiem; do r. 1888 twierdza przy uściu Mettawy do Elby, na wysokości 256 metr. nad p. m., na linii Libawa- Köuiggrätz półn.-zacho-dniej drogi żelaznej austryackiej i Seidenberg-Reichenberg- J.-Jaromierz południowo-niemieckiej. Jest siedzibą dziewiątej kommendy korpusu armii austryackiej i różnych urzędów wojskowych; ma koszary, zbrojownię artyleryjską i szpital garnizowany, a mimo zniesienia twierdzy, dotąd jest otoczony szańcami. Znajdują się tu: kościół parafialny Wniebowzięcia N. P. M., ratusz, poczta, telegraf, 5-klasowa szkoła publiczna i szkoła prywatna niemiecka, cukrownia, gorzelnia, browar, młyn walcowy; w J-e odbywają się znakomite targi na konie. Dawniej na miejscu dzisiejszego J-u, na lewym brzegu Mettawy, leżała osada parafialna Pies, z kościołem św. Eliasza, który zburzono r. 1783 przy założeniu twierdzy. Dobrami temi aż do w. XVI władali Piescy z Lewina, po nich Plesowie-Hermańscy ze Słupna, r. 1571 Johanka Zarubowa ze Słupna, a wreszcie ród jej męża aż do r. 1601, w którym nabyli je właściciele dóbr Smirzyckich. R. 1764 rozpoczęto przygotowania do budowy twierdzy, która służyć miała za obronę od Prus, a wtedy rząd austryacki zakupił dla korony i Smirzyce i Pies. Budowę twierdzy ukończono r. 1787. Pierwotnie nazywano ją Pies, a dopiero r. 1791 cesarz Leopold II przezwał ją J-em, na pamiątkę jej założyciela. J. w r. 1890 miał wraz z garnizonem, składającym się z 3 600 ludzi, 6097 mieszkańców, a w tern 3 361 Czechów i 2 642 Niemców.

Josephstadt w Saksonii, ob. Jöhstadt.

Josephus, po grecku ’Ińa^rcoę, później J. Flavius zwany, pochodził ze znakomitej żydowskiej rodziny kapłańskiej, po kądzieli był nawet z królewską rodziną Maehabeuszów spokrewniony. Urodził się r. 37 po Chr., a odebrawszy razem z bratem, Mateuszem, staranne i gruntowne wykształcenie, wcześnie już okazywał nadzwyczajne zdolności. Zpomiędzy trzech sekt ówczesnych Żydów: Faryzejczyków, Saducejczyków i Es-sejczyków, przywiązał się szczególnie do pierwszej, przypominającej mu najwięcej zasady Stoików greckich. W r. 63 udał się (pierwszy raz) do Rzymu, aby przed tronem cesarskim bronić kilku rodaków swych, obwinionych o rozmaite przestępstwa. Za pośrednictwem Poppei, małżonki Nerona, której względy umiał sobie pozyskać, wyjednał istotnie dla nich ułaskawienie i wolność. Gdy do ojczyzny powrócił, napróżno starał się zapobiedz wybuchowi rokoszu Żydów przeciw rzymskiemu panowaniu i osobiście zrazu dwuznaczne stanowisko zajął wobec ruchu narodowego, aż wreszcie sam wziął czynny u-dział w powstaniu, a zostawszy namiestnikiem Galilei, przetrzymał przez siedem tygodni w twierdzy Jobapata oblężenie przez rzymskie legiony, któremi dowodzili Wespazyan i Tytus. Gdy twierdza przez zdradę dostała się w ręce rzymskie, schronił się J. z garstką towarzyszów w cysternie poblizkiej. Aby ujść haniebnej niewoli, po bohatersku zadali wszyscy śmierć sobie sami, prócz J-a, który udał się do obozu rzymskiego do wodza Wespazyana i wolność odzyskał, przepowiadając mu, że kiedyś ozdobi go purpura cesarska. Prawdopodobnie nakłonił Wespazyana do tak niezwykle łagodnego krokn i ten wzgląd, że we wdzięcznym wyzwoleńcu zjedna sobie wpływową w kołach żydowskich osobistość, pożądanego pośrednika w stosunkach całkiem obcych i w tym celu wyzyska znaczenie jego, doświadczenie i wiadomości. Istotnie też, tak Wespazyan, jako i później Tytus, posługiwali się nim w tym charakterze niejednokrotnie. Przybrał też J. wtedy z wdzięczności do swego nazwiska przydomek cesarskiej rodziny „Flavius”. Gdy Tytus oblegał Jerozolimę J. znajdował się w obozie rzymskim, a resztę żywota swego przepędził w Rzymie, za panowania cesarzy Wespazyana, Tytusa i Domicyana, całkiem oddany studyom naukowym, których owoce, przeważnie z pism treści historycznej złożone, aż do naszych czasów się dochowały. Pisał zaś je za radą przyjaciela swego, Epafrodyta, znakomitego gramatyka greckiego, w tym celu, aby Greków ze światem żydowskim, zupełnie im nieznanym, z dobrego źródła obeznać. Dzieła te są następujące: 1) Ilspi too ’IooSaïxoô tcoXś[xov, albo ’IooSaïxVj tatopća Tuspi àXwaeooç (O wojnie Żydowskiej, w 7-u księgach), dzieło nadzwyczaj zajmujące i doskonale opracowane, napisane około r. 75, jak sam w innem piśmie wspomina, pierwotnie w języku autora ojczystym, t, j. syryjsko - chaldejskim, a później dopiero, na wyraźne życzenie J-a, przez greckich literatów na język grecki przełożone. Oryginał dzieła syryjsko - chaldejski zaginął. W utworze tym opowiada J. z patryotycznym zapałem i dokładną rzeczy znajomością dzieje,

których sam był świadkiem naocznym, a nawet ważną w nich odgrywał rolę; wszakże wyraźną jest na każdej jego stronicy tendencya przedstawienia rodaków swych Rzymianom, szczególnie zaś samego siebie czytelnikom, w świetle jak-najkorzystniejszem. Dzieło to, przełożone w IV wieku na język łaciński, znane było w łacińskich krajach zachodnich pod fałszywem nazwiskiem autora, mieniącego się H e g e s i p p o s (ob.), tj. Joseppos. W Średnich Wiekach, a nawet jeszcze w nowszych czasach, przypisywano autorstwo tego przekładu św. Ambrożemu; dzisiaj dowiedzionym jest fakt, że przekładu dokonał jakiś z nazwiska nieznany przechrzta. — 2) Ob-szerniejszem dziełem J-a z lat późniejszych jest ’looSaïxv) àp^aioXo^ia, w 20-u księgach, nosząca tytuł utworzony analogicznie do znanych Rzymskich Starożytności Dyonizyusza z Halikarnasu.

yj irepi aôtoxpàtopoç Xoytap.00 (O Macbabeuszach albo o samowładzy rozsądku, zwane także Czwartą księgą Machabeuszów). Na podstawie żydowskiej historyi, a mianowicie bohaterskich czynów Machabeuszów, dowodzi w niem autor, że rozsądek panuje zwykle nad namiętnością. Wszakże najnowsze badania stwierdzają, że J. dzieła tego nie napisał.—Wydali dzieła J-a: Havercamp, z doskonałym kommentarzem (Lejda 1726); Oberthür (w 3 tomach, Lipsk 1782 — 1785); Richter (w 6 u tomach, Lipsk 1825—1827); Din-dorf W. (w 2 tomach, Paryż 1845 — 49); Murray (w 2 tomach, Londyn 1874); Imm. Bekker (w 6-u tomach, Lipsk 1855; wydanie to nowo opracował Naber w „Bibliotheca Teubneriana”, Lipsk 1888); krytyczne wydanie z rękopiśmiennym apparatem sporządził Niese (w 2 tomach, Berlin 1887; w mniejszej edycyi r. 1888); Żydowskie Starożytności tłómaczono często na język niemiecki; najnowszego przekładu dokonał Kaulen (Kolonia 1892, wyd. 3-e). Wszystkie dzieła J-a przełożył C. R. Demme (Filadelfia 1887); Boett-ger G. wydał „Topographisch-historisches Lexikon zu den Schriften der Flavius Josephus” (Lipsk 1879). — Por. Destinon „Die Quellen der Flavius J.” (Kilonia 1882); tegoż „De Josephi bello Judaico recensendo” (Kilonia 1889); Freudenthal J. „Die Flavius Josephus beigelegte Schrift, lieber die Herrschaft der Vernunft”

(Wrocław 1869); skrócone wydanie pojawiło się

S. Drz.

Poczyna się ono opowieścią o stworzeniu świata na podstawie ksiąg Mojżesza, a kończy na dwunastym roku panowania cesarza Nerona. Ciekawym nadzwyczaj i sławnym w tern dziele jest ustęp (18, 3) o Panu Jezusie, zawierający najstarsze świadectwo o założycielu religii chrześ-ciańskiej; wszakże J. mówi na tem miejscu, zeszpeconem wprawdzie obszernemi interpola-cyami z późniejszych czasów . chrześciańskich, tylko pobocznie o mędrcu Jezusie, tak, że jasną jest rzeczą, iż autor nie miał najmniejszego wyobrażenia o dziejowej missyi Zbawiciela.

Jósika (Joszika) Mikołaj, baron, romanso-pisarz węgierski (* 1796 w Tordzie, w Siedmiogrodzie—f 1865 w Dreźnie). R. 1811 wstąpił do wojska, które opuścił r. 1818 i powrócił do Węgier, gdzie się zajął gospodarstwem w swoim majątku. R. 1834 na sejmie siedmiogrodzkim występował przeciw rządowi austryackiemu tak gwałtownie, iż ściągnął na siebie złą wolę władzy i już więcej nie był wybierany na posła.

Ważniejszem jeszcze i bardziej zajmującem czy- również we Wrocławiu 1888 r. nią to dzieło, opracowane na źródłach po większej części dzisiaj zaginionych, liczne akta urzędowe, dotyczące stosunku Żydów do rzymskiego senatu. Lecz z obfitością treści nie licuje wcale forma bardzo chropowata, a szczególnie w ostatnich księgach przebija coraz wyraźniej zaniedbanie pod względem językowym.— 3) Zajmujący przyczynek do dwóch poprzednich dzieł tworzy autobiografia historvka, napisana około

ku wydał dwa utwory belletrystyczne, mianowicie „Irany” i „Vâzolatok” (Szkice). R. 1836 napisał romans historyczny „Abafi” (2 tomy), który był ważnym wypadkiem i słupem granicznym w historyi literatury węgierskiej, gdyż od niego właściwie zaczyna się węgierski romans narodowy. W r. 1841 J. został prezesem Towarzystwa Kisfaludego. W ruchach 1848—1849 brał udział znakomity. Już w r. 1847, jako poseł siedmiogrodzki, obstawał gorąco za zjednoczeniem tego kraju z Węgrami, r. 1848 walczył w szeregach powstańczych, a po katastrofie wilagoskiej zbiegł za granicę. Do roku 1864 mieszkał w Brukselli, potem w Dreźnie. Skazany na śmierć wraz z Kosutem i 35-u innymi towarzyszami, r. 1851 został wraz z nimi powieszony in effigie w Peszcie, później wszakże ułaskawiony. J. bywa nazywany Walter-Scot-tem węgierskim. Widownią większej części

r. 100 pod tytułem: d>Xaootoo ’Iwo^tcoo ßto?, za- Wtedy też zajął się piśmiennictwem i tegoż ro wierająca cenne uzupełnienia Historyi żydowskiej. — 4) Ogólniejsze znaczenie ma natomiast dzieło treści polemicznej, skreślone w dwóch księgach przeciwko Apionowi, p. t. Kara lArcl-(ovoç albo [lepi ap^aiónrjToę ’Iooôalcov. Powstało ono dopiero po wydaniu Starożytności, za panowania cesarza Domicyana, i zawiera ciętą odpowiedź, w której autor broni Żydów przeciwko zarzutom, jakie naonczas już zmarły gramatyk Apion z Aleksandryi przy sposobności poselstwa do Rzymu przed cesarzem Kaligulą był poczynił.

Pismo to, stanowiące pierwowzór dla chrześciańskich apologetów, zawiera ciekawe wyjątki z Be-rososa, Manethona i innych oryentaluych hellenistów; broni w niem J. nadzwyczaj zręcznie sprawy żydowskiej, powołując się na starszy wiek Starego Testamentu i wytykając na stosownie dobranych przykładach stronniczość greckich historyków. — 5) Całkiem odmienną barwę nosi dzieło zatytułowane: Elę Moaxaßaloo«; XÔ7oę romansów jego jest Siedmiogród, ta Szkocya

węgierska; na tym gruncie, barwami poetyczne-mi maluje on przeszłość tego nawpół dzikiego kraju; w fabule, o intrydze zawiłej a zaciekawiającej czytelnika przedstawia żywot szlachty wojowniczej, poczciwej, lecz nieukróconej i bitnej, i niewiast, pełnych poświęcenia a namiętnych. Lud, w barwnych swoich strojach, z wła-ściwemi sobie zwyczajami i obyczajami tworzy tu niejako głąb i dekoracyę widowni. J. był pisarzem nadzwyczaj płodnym: przed rewolucyą napisał 60 tomów powieści, z których wiele na obce przełożono języki. Obok wspomnianego wyżej „Abafiegor najcelniejsze z jego utworów są następujące: „Az utolsó Batory” (Ostatni Batory, 1838, 3 tomy); „Zrinyi a köllö” (Zrioyi poeta, 1840, 4 tomy); „A Csehek Magyarorszógban” (Czesi na Węgrzech, 1840, 4 tomy); „Jósika Istvan” (1847, 4 tomy). Rewolucyą węgierska stanowi przełom w twórczości J-i: na tułactwie musiał pracować wiele a pośpiesznie, aby na chleb zarobić, skutkiem czego wartość artystyczna jego utworów znacznie upadła, chociaż publiczność przyjmowała je zawsze z wielkiem uznaniem. Z tej drugiej doby zawodu jego pi sarskiego wymienimy tu: pisane po niemiecku: „Eine ungar. Familie während der Revolution” (Brunświk 1851, 4 tomy) i „Die Familie Mailly” (Lipsk 1852, 2 tomy). Po węgiersku zaś, lecz bezimiennie: „Esther” (1853 r., 3 tomy); „A szegedi boszorkanyok” (Czarodziejki szegiedyń-skie, 1854 r., 3 tomy); „II Rńkóczi Ferencz” (1861 r., 4 tomy); „A Cegväriak” (1865 r., 3 tomy), Z krytyką, która często nie chciała przyznać wartości artystycznej utworom J-i z drugiej doby, polemizuje on w zajmujących swych pamiętnikach „Emlekirat” (1865 r., 4 tomy). O życiu i dziełach J-i napisał monografię Szaak (Peszt 1891).    *

Josquin Deprès lub de Près, des Près, Des près, Depret, Deprez, Dupré, zwykle z imieniem Josquin (zdrobniałe od Józef), niemniej z łacińska: Josquinus i Jodocus, a Prato (od nazwiska = „z łąki”), a Pratis, Pratensis, z włoska del Prato,— najsławniejszy z kontra-punkcistów niderlandzkich i wogóle muzyków z końca XV i początku XVI w. (* około r. 1455 prawdopodobnie w Condé, w Henegowii — f 27 sierpnia 1521 r. tamże). J. podzielił los wielu wielkich ludzi, o któryob życiu skąpe do potomności doszły szczegóły, co tern dziwniejszą jest rzeczą, że już przed trzystu laty spierały się z sobą o miejsce urodzin tego muzyka nietylko miasta, jak niegdyś o Homera, lecz całe narody, głównie Włochy, Francya i Niemcy. Według najnowszych badań historyków muzyki J, był w młodości chłopcem w chórze śpiewaczym w St. Quentin, któremu później sam przewodniczył, następnie kapelmistrzem chóru katedry w Cambrai (to miasto uważało się za kolebkę rodzinną J-a), następnie kształcił się u Okeghema, głównego naczelnika t. zw. „pierwszej szkoły niderlandzkiej”, przemieszkującego przed r. 1470 w Tours. W r. 1484 J. wstąpił do kapeli papieskiej, w której był czynny do r. 1495. Stąd, po śmierci Sykstusa IV, udał się do Ferrary na wezwanie ks. Herkulesa d’Este, który go cenił wysoko, zwłaszcza po utworzeniu przez niego słynnej mszy p.

t. „Hercules dux Ferrariae”. Następnie przeniósł się na dwór Ludwika XII do Paryża, jako premier chantre du Roi. Z tej epoki pochodzi sławny figiel kontrapunktyczny J-a, dochowany w „Dodekachordonie” Glareaua (ob.). Pewnego razu, gdy w obecności Ludwika XII podziwiano nadzwyczajną sprawność J-a w technice kompozytorskiej, król, który nie był bardzo muzykalny, i nie miał głosu podatnego do wyśpiewania najprostszej melodyi, odezwał się do J-a: „choć umiesz więcej od wszystkich muzyków, jednakże nie potrafisz utworzyć takiego kanonu, w którego wykonaniu i ja mógłbym wziąć udział”.—„I owszem, potrafię”—odpowiedział, i na poczekaniu urządził kanon na cztery głosy w ten sposób, że w nim dyskant z altem przewodziły główną melodyę w kanonie unisono, sam J. śpiewał głos basowy, a tenor, przeznaczony dla króla, miał w swej partyi jedną tylko nutę, powtarzającą się przez cały ciąg kompo-zycyi. Oczywiście, król śpiewał wraz z innymi wybornie, bo z jednym tylko dźwiękiem mógł sobie dać radę. Mimo stosunek poufały Ludwika z J-em i uznania dla niego finanse słynnego muzyka znajdowały się wówczas w stanie niezbyt świetnym. Król obiecywał mu wiele, ale obietnic nie dotrzymywał. Nie pomogły przymów-ki muzykalne J-a (napisał motet do słów: „Me-mor esto verbi tui” — Pomnij na swe słowo), J. nic nie otrzymał od skąpego monarchy. Dopiero następca Ludwika, rycerski i protegujący sztuki, król Franciszek I, obdarzył J-a bogatym kanonikatem przy kollegium w St. Quentin. Według Konrada Peutingera (filologa z końca XV w.) J. bawił następnie na dworze cesarza Maksymiliana I w charakterze kapelmistrza, od którego, jako nagrodę za wyświadczone usługi, otrzymał probostwo intratne w Coudé (w 1514

r. Niderlandy należały do Niemiec); tym sposobem J. wrócił do miasta rodzinnego, w którem sławnego żywota dokonał, jak o tem świadczy napis na jego grobowcu, umieszczonym w miejscowym kościele parafialnym. W historyi muzyki J. zajmuje jedno z miejsc najwybitniejszych, z powodu zasług, jakie położył dla muzyki, i dobrego kierunku, jaki jej nadał. Prze-dewszystkiem wyzwolił muzykę z krępujących ją więzów formalizmu średniowiecznego, uprościł znakomicie kombinacye kontrapunktyczno-kanoniczne swego mistrza, Okeghema, podporządkowując je wymaganiom sztuki prawdziwej. Następnie—był pierwszym, który w muzyce szukał wyrazu uczuć, nie zaś wyłączuie pola do popisywania się mądrością kontrapuuktyczną, a przy-tem wskazał muzykom nowe, do jego czasów

A. Pol.

1886).

Josta (Juosta), dopływ Niewiaży, bierze początek z jeziora tegoż nazwiska, wśród błotila-Josselill I—III, hrabiowie Edessy, ob. Cour- sów, zwanych Wagiłka (po lit. Złodziejka), w stronie południowo-wschodniej miasteczka Traszkuuy;

nieznane, formy kompozyeyi; pierwszy podał im wzory obrabiania tematów, nie całych, lecz w skróceniach, bądź w rozłożeniu na cząstki, w przerwach, z pauzami (jak to później robił Bach w fugach z chorałami), co się nazywało pes. Żaden z muzyków z końca XV wieku nie przewyższył go w sławie. W całej Europie ówczesnej jego, jako „księcia muzyki”, uwielbiano, wszędzie stawiano za wzór i głównie, a nawet wyłącznie, jego kompozycye śpiewano. Dzieła teoretycznego J. nie zostawił; jego wszakże metoda dokładnie została opisana przez Adryana Coclicusa, ucznia J-a, w dziele p. t. „Reguła contrapuncti secundum doctrinam Josquini de Pratis” (1532). Z ogromnej liczby dzieł J-a doszły do czasów naszych: 32 msze, po większej części drukowane przez Petrucci’ego w 1502, 1514, 1515 i 1516, p. t. „Missae J.” (wszystkie następnie były przedrukowane przez luntę w Rzymie r. 1526, przez Graphäusa 1539, z dodaniem kilku mszy, nieznajdujących się w wydaniu Petrucci’ego. Prócz tego istnieje wiele mszy w rękopisach biblioteki monachijskiej i w Cambrai. Motety J-a mieszczą się w wydawnictwach: Petrucci’ego „Odhecaton (1501 — 5) oraz w 4-ch tomach motetów pięciogłosowych, rówuież przez Petrucci’ego wydanych (1503—5); u Konrada Peutingera „Liber selectarum can-tionum” (1520) i w wielu innych zbiorach z XVI stulecia. Najcenniejszych wydań motetów J-a dokonali: Piotr Attaignant (1533 — 49), Tylman Susato (1544), oraz Le Roy i Ballard (1555). Pieśni francuskie J-a (chansons) dochowały się poczęści w wydawnictwie Susata (1545), Attai-goanta (1549), Du Chemina (1553), a poczęści w różnych zbiorach dawnych zabytków muzyki religijnej i świeckiej. W nutacyi dzisiejszej msze J-a, motety, pieśni i t. p. zamieścił Com-mer w swem „Collectio operum musicorum Ba-tavorum saeculi XVI” (12 tomów), a w wyjątkach—Forkel w Historyi muzyki, również jak Ambros, Kissewetter i w. in.

Josselin, gł. miasto kantonalne w dep. Morbihan, w obwodzie Ploërmel, na praw. brzegu rzeki Oust, nad kanałem łączącym Nantes z Brestem; 65 m. nad p. morza; liczy ok. 3 000 m-ców, ma kolej miejską, fabryki sukna, świec i obuwia, młyny, garbarnie, i kollegium. Powstanie miasta podania odnoszą do początków XI w., kiedy-to J. I, ks. de Porhoët zbudował kaplicę, około której zaczęły się dopiero grupować domki. Z osobliwości miejskich zasługują na uwagę: piękny z XV w. zamek ks. Rohan, zbudowany w stylu późnego gotyku, i kościół z tegoż wieku z nagrobkiem z białego marmuru konnetabla Clis-sona i jego żony Małgorzaty de Rohan i z kaplicą romańską św. Katarzyny.—Kanton J. zajmuje 25 064 kim. □ przestrzeni i liczy 15102 m-ców (1891).

tenay.

Jost, margrabia morawski, ob. Jodocus.

Jost Izaak Markus, wybitny historyk i pedagog żydowski (* 22 lutego 1793 r. w Bern-burgu—urn. 20 listopada 1860 r. we Frankfurcie nad Menem). Był nauczycielem w Berlinie, a następnie w żydowskiej szkole realnej we Frankfurcie nad Menem i wydał między innemi podręcznik do nauki języka angielskiego. Główne jego znaczenie polega jednak na tern, że pierwszy opracował źródłowo i krytycznie historyę narodu żydowskiego od epoki Makabeuszów do czasów najnowszych, przyczem sam musiał skrzętnie zbierać i grupować materyał, rozrzucony w najrozmaitszych piśmiennictwach i pogrzebany w tysiącznych pamiętnikach literackich. Histo-rya ta wyszła w 9-ciu tomach p. t. „Geschichte der Israeliten seit der Zeit der Maccabäer bis auf unsere Tage” (Berlin 1820—28), a skrót jej p. t. „Allgemeine Geschichte des Israelitischen Volkes... in gedrängter Uebersicht” (2 t., Berlin 1832). Oprócz tego J. wydał jeszcze „Neuere Geschichte der Israeliten in der ersten Hälfte des XIX Jahrhunderts” (3 tomy, 1846 — 47 r.) i „Geschichte des Judenthums und seiner Secten” (3 tomy, Lipsk 1857—59 r.). Historya J-a ma wprawdzie wiele braków, zarównie pod względem faktycznym jak i metodycznym, i została dawno prześcignięta przez G r a e t z a (ob.); zarzucają jej także pewną oschłość i jednostronność: ale trzeba sobie uprzytomnić, że gdy ją J. napisał, nauka judaistyczna była jeszcze w swoich początkach, że nie było prawie jeszcze żadnych naukowych mouografij historycznych i że J. był pierwszym w wieku XIX, który się pracy takiej podjął. To też można go pod pewnym względem uważać za ojca nowoczesnej history ografii żydowskiej.— Jako publicysta J. wydawał jeszcze naukowe pismo judaistyczne p. t. „Israelitische Aunalen” (1839—41), a potem miesięcznik hebrajski (wraz z Creiznachem) p. t. „Sion” (1841 — 34), dalej niemiecki przekład Miszny (1832—42), polemikę przeciw Chiarini’e-mu p. t. „Eine freimüthige und unparteiische Beleuchtung des Werkes: Théorie du Judaisme par Chiarini” (Berlin 1830) i wiele jeszcze mniejszych dzieł o najrozmaitszych sprawach judaizmu. J. brał także czynny udział w ruchu refor-macyjnym, jaki powstał śród Żydów niemieckich w pierwszej połowie wieku XIX, i pracował gorliwie nad podniesieniem kulturalnego poziomu swoich współwyznawców. Posiadał też znajomość wielu języków, a pod koniec życia nauczył się jeszcze jęz. polskiego i rossyjskiego, z którego przełożył powieść Rabinowicza p. t. „Strafnoj”.—Por. jeszcze Zirndorf „Isaak Markus Jost und seine Freunde” (Cincinnati

Dr s. p.

Dr s. P.

tomie XXVI; Paula „Grundriss der gej na. Phi lologie” I, 1042, 1052, 1082, 1095 i dal., 1112, 1114.

płynie w kierunku południowo-zachodnim koło Traszkun, Jostynik, Rogówka i w powiecie Po-niewieskim, pod wsią Pojoście, wpada do Nie-wiaży. Długość jej wynosi wiorst 35. — (Słów. geogr.).

Jostedalsbrä, największy lodowiec w Norwegii, a nawet w całej Europie, w obwodzie Nord-re Bergenhus, na półwyspie pomiędzy Nord-fiordem i Sogneflordem, pokrywa płaszczyznę 140 kim. długości i od 10 do 35 kim. szerokości. Prócz tego w sąsiednie doliny malownicze wysyła liczne odnogi, pomiędzy któremi wspaniałością swoją wyróżniają się: Bojabrä, Subhellebrän, których najniższe brzegi wznoszą się tylko 50 m. nad poz. morza, Tunsbergdal, Austerdal, Lodal i Brigsdal. Lodalskaupen, najwyższy szczyt J., dosięga 2 076 metrów wysokości.

Jotham, imię biblijne, które nosiły między innemi następujące dwie osoby: 1) J. syn Gedeon a, sędziego izraelskiego. Gdy po śmierci Gedeona syn jego, Abimelech, zgładził był wszystkich swoich 70 braci, ocalał jedyny, najmłodszy J. A gdy Abimelech obejmuje władzę nad miastem Sichern, naówczas J. wygłasza ze szczytu góry Garizim parabolę o drzewach, które szukały sobie króla, która - to parabola jest jedną z najpiękniejszych w Piśmie św. (ob. ks. Sędzi ó w IX, 7 — 20). — 2) J. syn Ozyasza (czyli U z y i), król judzki. Objął rządy jeszcze za życia ojca, który wskutek trądu musiał wyrzec się tronu, i panował lat 16, t. j. ok. 758— 742 przed Chrystusem. J. był monarchą dobrym i dzielnym i szczęśliwie dokończył, co był ojciec jego rozpoczął. Wzmocnił kraj przez obwarowanie stolicy, wybudowanie miast i zamków obronnych, zorganizował wojsko i wojował z dobrym skutkiem przeciw Amonitom. Troszczył się też o upiększenie świątyni i wybudował w niej „bramę wysoką”. Za jego też czasów zaczyna głosić swoje proroctwa największy wieszcz judejski, Izajasz. Ale jeszcze za jego życia, pod koniec panowania, zaczęły się napaści Aramejczyków, połączonych z Izraelitami, z państwa Samaryi, które wprawdzie dopiero za jego następcy, Achaza, przyjęły charakter groźny,

Jötunn oznacza w podaniach skandynawskich olbrzyma. Jak we wszystkich mitologiach, tak i w skandynawskiej, wielkoludy ważną grają rolę przy stworzeniu świata, w walkach z bogami, w podaniach miejscowych i t. d. Ojczyzną olbrzymów skandynawskich jest daleko gdzieś na północy położony półwysep, zwany Jötunnhei-mar. Cechą, odróżniającą ich od wielkoludów innych narodów, jest spotykana nieraz u nich postać zwierzęca (wąż, wilk, pies, żóraw i t. d.) oraz możność dowolnego jej przybierania.—Por. Grimm „Deutsche Mythologie” cały rozdz. XVIII. Weinholda „Die Riesen des germanischen Mythus” w sprawozdaniach Akademii wiedeńskiej

J. K.

Jötunnfjeldene (tj. góry olbrzymie), albo Jo-tunnheim, pasmo gór w Norwegii zachodniej, graniczy na półn. i wschodzie z doliną Gudbrandz-ką, na południu z Valderską i na zachodzie — z Sognefiordem. Składa się z wielu łańcuchów gór kończastych, zajmujących 2 480 kim. □ przestrzeni (około 56 — 57 kim. długości i 60 kim. szerokości) i tworzy najwyższą i najdzikszą grupę górską w Norwegii. Baltazar Mathias Keilhau, geolog, i Chr. Boeck pierwsi odkryli je w 1820 r. Szczyty śnieżne i lodowce, płaszczyzny skaliste, piękne jeziora (Gjende, Bygdin i Tyin) i potoki alpejskie tworzą razem miejscowość uroczą. Doliny o najniższym poziomie 970 metr. n. p. m. Do J-u należą: Galdhöpig (2 560 m., najwyższa góra w Norwegii i Europie północnej), piękny Glittretind (2 554 m.), góry Horunger ze Skagastölstindem (2 400 m.) i wiele innych szczytów rogatych, ulubionych przez turystów. Do najgodniejszych widzenia miejsc należy Besseg-gen, wązki grzbiet górski pomiędzy jeziorami Benwandet i Gjende.

Jotyja, rzeka w gub. Suwalskiej, bierze początek w lasach i bagniskach pod wsią Budele, niedaleko od Niemna, o 5 wiorst na południe od wsi Błogosławieństwo, w powiecie Władysła-wowskim; płynie przez Pojotyje, Jotyszki, Al-brechtyszki, Piescie, Warczule, Degiesie, Buni-kiele, Norkwiecie, Bończyce, Narczyszki i pod Kirkołami wpada do Szeszupy. Długości ma 30 do 40 wiorst; przyjmuje z prawego brzegu Kryksztankę, z lewego Oryję.— („Słów. geogr.”).

Jouarre, miasteczko w dep. Seine - et-Marne, w obwodzie Meaux, w kant. La Fertć-sous - J., na wzgórzu 142 m. Wysokiem, u którego stóp płynie rz. Petit-Morin, liczy 2 369 m-ców. J. założenie swe zawdzięcza klasztorowi żeńskiemu, w 634 r. zbudowanemu przez uczniów Colomba-na. Ze starożytnych budowli, zburzonych podczas rewolucyi, pozostała na starym cmentarzu tylko kaplica z XIII w., słynna jako pomnik historyczny, zwana powszechnie „kryptą św. Pawła” albo „św. kaplicą J.”. Ostatnią ksienią klasztoru jouarrskiego w 1790 r. była Henryka de Montmorin de Saint - Heram, upamiętniona w dramacie Ernesta Renaoa p. t. „1’Abbesse de J.” (1886). Liczne młyny i łomy kamieni młyńskich; pensyonat benedyktynek. — Por. „Gallia Christiana” (t. VIII str. 1708 i nast.); H. Thiercelin „le Monastère de J.; son histoire jusqu’à la Revolution” (Paryż 1861, in 12-o).

Joubert Wawrzyniec (* d. 16 grudnia r. 1529 w Valence [Drôme] — f w Lombez [Gers] d. 21 października r. 1585), lekarz, członek najznakomitszy wydziału lekarskiego w Montpellier w całym wieku XVI. W naukach lekarskich wykształcił się w Montpellier, następnie czas pewien zajmował się wykonawstwem sztuki swej

suae primae integritati restituta...”, którą syn jego, Izaak, wydał też później w przekładzie francuskim.—Por. Erscha i Grubera „Encyclop.” (Sekcya II, T. XXIII str. 224), J. P. Amoreux „Notice historique et bibliographique sur la vie et les oeuvres de Laurent Joubert” (Montpellier

1814) i „Diction, histor. de la médecine” (T. III

Dr j. p.

w Aubenas [Ardèche], a może także w Lionie, co wszakże nie jest pewne. Uważając wiedzę swą za niedostateczną, dla uzupełnienia jej u-dał się jeszcze do Paryża, stamtąd zaś wyjechał do Włoch dla zwiedzenia uniwersytetów w Turynie, Padwie, Ferrarze i Bolonii. Powróciwszy do ojczyzny, w r. 1558 osiągnął godność doktorską w Montpellier i tamże na stałe zamieszkał jako lekarz. W r. 1559 mianowano go profesorem lecznictwa, w roku zaś 1567 otrzymał katedrę anatomii, którą przedtem zajmował mistrz i przyjaciel jego, Rondelet (ob.). W r. 1569 pełnił służbę chirurga naczelnego w wojsku sto-jącem pod dowództwem księcia d’Anjou, późniejszego króla Henryka III. Po powrocie z wojny do Montpellier w r. 1573 dostąpił godności kanclerza uniwersytetu i zajął się znów pracą naukową; po latach kilku wszakże musiał ją przerwać nanowo, ponieważ w r. 1579 Henryk III powołał go na dwór swój do Paryża. J. niedługo atoli tam bawił i jak mógł najprędzej pośpieszył do zajęć swych profesorskich. Śmierć zaskoczyła go w kilka lat potem w drodze, gdy jechał do chorego.—

J. wysoko ceniony powszechnie, jako człowiek zacny, był lekarzem zuakomitym, uczonym niepospolitym i pisarzem władającym wytwornie zarówno językiem ojczystym jak i łacińskim, którym według zwyczaju uczonych ówczesnych posługiwał się najczęściej. Z dzieł jego w święcie lekarskim najwyżej cenione były zawsze dwa następujące: „Paradoxa medica, seu de febribus”

(Lion 1566; w książce tej występuje przeciwko poglądom Galena [ob.] na istotę gorączki, zwalczając je z powodzeniem), oraz drugie, będące bardzo ważnein źródłem do dziejów zarazy morowej, p. n. „De peste, quartana et para-lysi” (Lion 1567, w przekładzie franc. Paryż 1576, Lion i Genewa 1581; opisuje tam umiejętnie, jako świadek naoczny, zarazę, która w r.

1564 trapiła Francyę południową). Z innych jego prac łacińskich wymienić jeszcze wypada: „De affectibus internarum partium thoracis” (Genewa 1572, Lion 1577 i 1578) i „Medicinae prac-ticae libri III” (Lion 1577). We wszystkich dziełach tych, oraz w innych, tu pominiętych, J. występuje zawsze jako bojownik zwalczający poglądy przestarzałe, szczerze przemawiający za postępem nauki. Prace jego, napisane po łacinie wyszły wszystkie w wyd. zbiorowem w Lionie (1582, iu fol.), oraz we Frankfurcie nad Menem (1594 i 1645, in fol.). Z rzeczy jego napisanych po francusku, iskrzących się wielokrotnie dowcipem jędrnym i stylem świetnym błyszczących, największym rozgłosem poszczycić się może książka p. n. „Erreurs populaires au fait de la médecine et régime de santé” (Bordeaux 1570; w ciągu tego samego roku jeszcze 10 wydań; później także drukowana częstokroć; po raz ostatni w Lionie r. 1608; przekłady łacińskie:

Paryż 1579 i drugi Antwerpia 1600, prócz tego tłómaczenie włoskie); podobnie odznacza się treścią dowcipną i wesołością, czasem swawolną, utwór wcześniejszy p. n. „Traité du ris etc.” (Lion 1567 i częściej). Jako rozprawa poważna, na doświadczeniu bogatem oparta, zasługuje na wymienienie „Traité contre la blessure ou coups d’arquebuse, et la manière d’en guérir” (Paryż 1570 i Lion 1581). W r. 1580 wydał J. w Lionie chirurgię Gwidona de Chau-liac (ob.) p. n. „Chirurgia magna Guidonis de Cauliaco olim celeberrimi medici nunc demum str. 285).

Joubert Józef, moralista francuski (* 1754 w Montignac—f 1824 w Villeneuve sur Yonne), wystąpiwszy z zakonu Ojców nauki chrześciań-skiej, osiadł w Paryżu, gdzie zawiązał stosunki z Diderotem, d’Alembertem, Marmontelem, a szczególniej z Fontanes’em, którego stał się przyjacielem najzaufańszym i wraz z nim zwiastunem romantyzmu i reakcyi spirytualistycznej przeciw materyalizmowi w. XVIII. R. 1790 został wybrany na sędziego pokoju w Montignac; 1793 zawarł związek małżeński i przeniósł się do Villeneuve sur Yonne, miejsca rodzinnego swej żony, gdzie spędził większą część swojego żywota, lubo często nawiedzał Paryż, głównie dla Chateaubrianda, którego stał się powiernikiem. J. pisał dużo, lecz za życia nic nie ogłaszał; zasłynął dopiero po zgoDie, gdy Chateaubriand z pozostałych po nim rękopisów zrobił wybór uwag, medytacyj i marzeń filozoficznych i literackich, i wydał je p. t. „Pensées” (1838). Nowe, pomnożone wydanie wyszło staraniem siostrzeńca autora, Pawła de Raynal, pod nagłówkiem: „Pensées, Esso's, Maximes et Correspondance” (1848, 2 tomy, wydanie nowe

1864). Syn Raynala ogłosił r. 1883 wybór listów, pisanych do J-a przez Chateaubrianda, Paulinę de Baumont, Fontanes’a i inn. („Les Correspondants de J.”), J. był czystą głęboką duszą, i w naszych czasach odzyskuje dawne uznanie. W poglądach swych platonik, idealista, umiał nadać swym medytacyom formę nadzwyczaj wdzięczną, ujmującą, a eteryczną, dzięki której nazwać - by go można przedsłańcem nowoczesnego symbolizmu.—Por. „Causeries du lundi” i „Portraits littéraires” Sainte-Beuve’a. *

Joubert Bartłomiej Katarzyna, generał francuski (* 14 kwietnia 1769 r., zginął pod Novi d. 15 sierpnia 1799 r.). Urodzony w zamożnej rodzinie mieszczańskiej, przeznaczony przez rodziców do zawodu prawniczego, od młodości wykazywał ochotę do służby wojskowej. W 15-m roku życia uciekł z kollegium i zaciągnął się do artyleryi. Odebrany z powrotem

Trz.

nych (tamże 1876).

Joubert Piotr Jakób (* 1831 w Caugo— f 27 marca 1900 r. w Pretoryi), generał Bulów, pochodził z rodziny Hugonotów, osiadłej w wieku XVII w Kraju Przylądkowym; odznaczył się po raz pierwszy w wojnie z Anglią w 1881—82 i zwyciężył generała Colleya pod Majuba-Hill. Podczas wyboru na prezydenta Trans-waalu w 1893 i 1898 r. pokonany został przez Kriigera, wybrano go jednak na wiceprezydenta i mianowano wodzem naczelnym. W r. 1896 pokonał pod Krügersdorp bandę ochotników Jamesona. Kierował następnie rozległemi uzbrojeniami Transwaalu wobec przewidywanej wojny z Anglią i przepisał Burom taktykę, zastosowaną do warunków ich kraju. Po wybuchu wojoy w 1899 objął kommendę naczelną nad wojskami Transwaalu i Oranii i w początkach osiągnął znaczne korzyści.

Joubert Juliusz Franciszek, fizyk (* 1834 r. w Tours), wykształcił się w szkole nor-

przez rodziców, musiał kończyć studya prawnicze w Dijon. Dopiero wypadki Rewolucyi pozwoliły mu wstąpić do wojska. W r. 1791 był już sierżantem ochotników dep. de 1’Ain. Awansowany w r. 1793 na porucznika, odtąd przebiegał szybko szczeble karyery wojskowej. W kampanii włoskiej r. 1796 był już szefem brygady. Talenta dowódzcy samodzielnego wykazał w czasie kampanii styczniowej r. 1797 pod Bonapar-tym przeciw Alvintziemu. Party przez przemożne siły nieprzyjacielskie, oskrzydlony następnie przez nie w d. 13 stycznia na płaskowzgórzu Rivoli, utrzymał się na stanowisku aż do przybycia Masseny, a swą zimną krwią i odwagą przyczynił się poważnie do zwycięstwa. Ocenił go Bonaparte i w marcu r. 1797 powierzył mu dowództwo nad trzema dywizyami, które operować miały w Tyrolu. Działanie na tym teatrze wojny dowiodło, że J. posiadał nietylko zdolności wodza, ale i zdolność postępowania z ludnością zajętego kraju, gdyż dzięki jemu uniknięto poruszeń ludowych w Tyrolu. Po szeregu szczęśliwych bitew i potyczek połączył się J. z główną kwaterą na czele 12 tys. ludzi, prowadząc z sobą 7 tys. niewolnika. Gdy zawarto preliminarya pokoju w Leoben (kwiecień), J., wysłany z missyą doręczenia Dyrektoryatowi zdobytych sztandarów nieprzyjacielskich, otrzymał niebawem naczelne dowództwo w Hollandyi. Brał tam udział w dwóch zamachach stanu, dokonanych na wzór 18 fruetidora i 22 floréala, w dniach 20 stycznia i 12 czerwca 17y8r.; po ostatnim z nich został przeniesiony na stanowisko dowódzcy armii Mogunckiej. W przerwie bawił przez dłuższy czas w Paryżu; położenie ówczesne wskazywało, że prędzej czy później na czoło Francyi wysunie się któryś ze zwycięskich generałów,— rola, która potem przypadła Bonapartemu, wisiała w powietrzu. Każde ze stronnictw miało swego generała zaufania. J., umiarkowany i niechętny ówczesnym osobistościom rządzącym, krytykujący o-stro gospodarkę wojskową i skarbową Dyrektoryatu, związał się ze stronnictwem umiarkowanych, którego głową zostać miał niezadługo Sieyès. Ten związek polityczny zadecydował o całej następnej karyerze politycznej J-a. W sierpniu r. 1798 po gen. Brune objął J. naczelne dowództwo nad armią włoską, ale wkrótce, po różniony z komissarzami Dyrektoryatu, zrezygnował ze swego stanowiska. Zwycięstwo częściowe umiarkowanych w czerwcu r. 1799, wejście w skład Dyrektoryatu Sieyès’a, który był protektorem J-a, wysunęło znowu generała na szerszą widownię. Zmiany czerwcowe dokonały się pod hasłem odwetu za porażki francuskie; par-tya, stojąca obecnie u steru rządu, musiała uzasadnić zwrot dokonany zwycięstwami. Do roli generała, któryby wsławił stronnictwo zwycięstwem, a zarazem nie zażądał za to zbyt wielkiej nagrody — przeznaczał Sieyès J-a, naów-czas od niedawna już gubernatora Paryża. Mia-

nowany naczelnym wodzem armii włoskiej, J. podążył do Włoch w celu odniesienia szybkiego i decydującego zwycięstwa. Streścił to w swem słynnem pożegoaniu żony, zaślubionej na parę miesięcy ( panny de Montholon) : „Ujrzysz mnie albo zwycięscą, albo zabitym”. Zamiast stanowiska wyczekującego, którego wymagała przewaga sił nieprzyjacielskich (50 tys. przeciw 35) i potrzeba reorganizacyi armii, J. oświadczył się za działaniem zaczepnem. W nocy d. 14 na 15 sierpnia 1799 r. na radzie większość generałów przemawiała za natychmiastowym odwrotem; J. zwlekał z wydaniem rozkazów i ostatecznie przyjął bitwę z wojskiem nieustawionem w szyk bojowy. W pierwszych godzinach tej niefortunnej dla Francuzów walki pod Novi — J. padł ugodzony kulą w linii tyralierskiej. — Niezaprzeczony talent wojskowy, oceniony przez Napoleona, J. wyróżniał się zaszczytnie swym charakterem wśród generalicyi francuskiej z e-poki Dyrektoryatu. Nietylko nie skaził się, jak Brune lub Massena, łupiestwem zajętych krajów, ale w potrzebie, jak np. w kampanii Tyrolskiej, oddawał swój żołd żołnierzom. Zbliżał się do tych dodatnich postaci w armii francuskiej, jakiemi byli Hoche, Marceau, Desaix. Do podjęcia roli, jaka później przypadła w udziale Bonapartemu, zbywało J-owi na doświadczeniu i zdolnościach. — Por. Guilibert „Notice sur la vie du g-1 Joubert” (Rouen 1899 r.); Thiers „Histoire de la Révolution Française” (T. VII— VIII); Sułkowski J. w „Pamiętnikach z XVIII w.” (ed. Żup.).

Joubert Karol, matematyk francuski, jezuita, w r. 1825 wykładał matematykę w szkole Sainte-Geneviève w Paryżu; ogłosił rozprawy oryginalne z teoryi funkcyj eliptycznych, z teoryi równań stopnia 5-go i 6-go i wydał osobno Teo-ryę funkcyj eliptycznych (Paryż 1860) i O równaniach w teoryi przekształceń funkcyj eliptycz-

S. D.

S K.

malnej wyższej w Paryżu; od 1860 nauczał fizyki w różnych liceach, 1888 r. został inspektorem akademii, 1893 r. iuspektorem generalnym nauczania publicznego. W rozprawie „Etudes sur les machines magneto-éléctriques” (1881 r.), podał ogólną teoryę prądów przemiennych, a prócz wielu prac, zamieszczonych w sprawodaniach akademii nauk, ogłosił: „Leçons sur l’éléctricité et sur le magnétisme” (wraz z Mascartem, 1882); „Traité élémentaire d’éléctricité” (1888) i „Cours élémentaire d’éléctricité” (1894).

Jouffrois Teodor Szymon, filozof francuski, jeden z najznakomitszych przedstawicieli szkoły t. z w. „eklektycznej” (* 1796 we wsi Pontets pod Pontarlier w dep. Doubs — f w Paryżu d. 1 marca 1842 r.). R. 1813 wstąpił do szkoły normalnej, w której pod kierownictwem Cousiu’a słuchał wykładów filozofii i od roku 1817 do 1822 zajmował w niej katedrę tego przedmiotu; pozbawiony jej przez tryumfującą reak-cyę, otworzył kursa prywatne i pisywał artykuły do „Globe’u” („la Sorbonne et les Philosophes” i „Comment les dogmes finissent”), do „Courrier français” i „l’Encyclopédie moderne”. W tymże czasie ogłosił przekład Szkiców filozofii moralnej Dugalda-Stewarta i zabrał się do tłómaczenia wszystkich dzieł Reida. W r. 1828 rozpoczął znów wykłady publiczne w Szkole Normalnej i Sorbonnie, a potem w Kollegium Francuskiem; lecz zdrowie jego, zawsze wątłe, zmuszało go do częstego ich przerywania. Niepowodzenie w izbie poselskiej, której był członkiem od r. 1831, zadało mu cios tak ciężki, że już się po nim nie podźwignął. — Do dzieł wymienionych powyżej dodać jeszcze wypada: „Cours d’esthétique” (1826), zredagowany przez jednego z jego słuchaczy; „Cours de droit naturel” (1831 — 1833); Sprawozdanie z konkursu, odnoszącego się do szkół normalnych początkowych, i znakomitą mowę, wygłoszoną podczas rozdawania nagród w Collège Charlemagne (r. 1840). J. pomimo to, że był uczniem i zwolennikiem Cousin’a, pracował wszakże w kierunku samodzielnym, a główną wagę przywiązywał do psychologii. Ze szczególniejszą gorliwością bronił on jej niezależności od metafizyki, osobliwie zaś od fizyologii. Za metodę dla niej wyznaczał obserwacyę i induk-cyę. Według niego jedynie psychologia może rozwiązać wielkie problemata filozoficzne, szczególniej zaś problemat przeznaczenia człowieka. Ona uczy nas, że człowiek jest przedewszyot-kiem osobą, istotą zdolną rządzić sobą, zdolną także doskonalić się własnem usiłowaniem. Stworzyć w sobie, utrzymać, rozwinąć osobistość (swoje ja): oto podstawa wszystkich obowiązków naszych. Wszelakoż przeznaczenie nasze nie może kończyć się na tej ziemi. Życie rzeczywiste jest tylko próbą, która musi gdzieindziej sankcyę swą otrzymać.— Bibl.: Sainte-Beuve (w „Revue des Deux Mondes” 1833 z d. 1 grudnia);

Kne. Pow. llustr. Zeu. 268. T. XXXIII.

Guizot „Mémoires pour servir à l’histore de mon temps” tom II; Caro „Revue des Deux Mondes” (15 marca 1865); Damiron, przedmowa do „Nouveaux Mélanges philosophiques de Jouffroy” i „Essais sur l’histoire de la philosophie en France au XIX siècle”.

Jouffroy Jan de, prałat i mąż stanu francuski (* w Luxeuil ok. r. 1412—f 24 listopada 1473 r.). Był drugim synem Perrina J-a, koniuszego, pana na Balne, i Joanny de Savigny. Uczył się w Dole, Kolonii i Pawii, wstąpił do zakonu benedyktynów, wrócił do Pawii, gdzie nauczał od 1435 do 1438 r. Podczas soboru w Ferrarze zwrócił na niego uwagę Eugieniusz IV i obdarzył go dziekanią Saint - Vivent - sous -Vergy. Został później jałmużnikiem i doradzcą księcia Filipa Dobrego, który powierzał mu mis-sye do Francyi, do Karola VII, delfina Ludwika, Karola Orleańskiego, do Bretanii, Sabaudyi, Me-dyolanu, Neapolu (1443), Rzymu (1448), Portugalii i Kastylii (1449). W r. 1450 wybrano go na opata w Luxeuil; starał się napróżno zostać biskupem Tournai (1452), otrzymał jednak biskupstwo Arras (1453). Czynny, ambitny, intrygant i zdolny dyplomata, odgrywał rolę poważną w Burgundyi, Francyi, Włoszech (1454 — 50), jako doradzca Filipa Dobrego, to znów jako legat papieży: Mikołaja V, Kaliksta III i Piusa II, zwłaszcza podczas układów o krucyatę przeciw Turkom, podczas sporu uniwersytetu Paryskiego z zakonami źebrzącemi, na Soborze w Mantui, w Niderlandach przy boku delfina, którego łaskę zdołał zachować i później, gdy ten wstąpił na tron jako Ludwik XI. Papież Pius II, który cenił więcej zdolności, niż charakter J-a, obdarzył go wreszcie kapeluszem kardynalskim (1461); potrzebował go wtedy, aby uzyskać zniesienie Pragmatyki. J. zdołał jeszcze posiąść biskupstwo Albi (1462) i opactwo Saint-Denis (1464), dzięki Ludwikowi XI, który posyłał go kilka razy do Rzymu, w sprawie Pragmatyki i w celu poparcia pretensyj domu Andegaweńskiego do tronu neapolitańskiego. Jeździł też J. do Hiszpanii, gdzie jednak nie udało mu się doprowadzić do skutku małżeństwa brata Ludwika XI, Karola, z Izabellą, siostrą króla Kastylii, Henryka IV (1469), ani z córką jego, Joanną (1470). Towarzyszył księciu de Bourbon podczas wyprawy przeciwko Janowi V d’Armagnac, był obecny podczas obu oblężeń Lectoure’y (1472 i 1473); nie jest jednak pewne, czy kierował drugiem z nich, ani, czy brał udział w zamordowaniu hrabiego d’Armagnac. Jechał na oblężenie Perpignan, gdy zachorował śmiertelnie. Umarł w pryoracie Reuil-ly, zależnym od opactwa Saint-Denis. J. zebrał ogromny majątek, jak o tern testament jego świadczy. Uchodził za chciwego i niezbyt uczciwego. Studyował z zamiłowaniem autorów klasycznych, zwłaszcza Cycerona i Kwintyliana, znał język grecki, posiadał sporo rękopisów. Był dobrym mówcą, ale miernym poetą; napisał

10

J. Musz.

kilka utworów w języku łacińskim. Rodzina jego istnieje jeszcze we Franche-Comté. Należał do niej markiz Jouffroy d’Abbans (ob.), znany wynalazca w dziedzinie żeglugi parowej.—Por. Ch. Tierville „J. Jouffroy” Coutances 1874); D. Mar-tène „Thes. Anecd.” (I, 1841); de Beaucourt „Hist. de Charles VII”; de Mandrot „Le Drame de Lectoure” (w „Revue hist.” t. 387); Vaesen „Lettre de Louis XI”.

Jouffroy Franciszek, rzeźbiarz francuski (* 1806 w Dijon — f 1885 w Laval), uczył się w Ecole des beaux arts i u Ramey’a. W 1832

r. otrzymał nagrodę rzymską, w 1863 miano-wauy profesorem rzeźby w szkole świeżo-zało-żonej. Z jego prac ważniejsze: „Dziewczyna zwierzająca swe pierwsze tajemnice Wenerze” (wLuksemburgu); „Erigone” (marmur, 1851, muzeum w Dijon); popiersie marszałka markiza Nerestan-ga (w Wersalu); „Kara i Obrona”, na gmachu Sądu w Paryżu; „Poezya liryczna” (na gmachu Notfej Opery) i inne.

Jouffroy d’Abbans (Klaudyusz Franciszek), mechanik francuski (* 1751—f 1832 r.), Służył wojskowo w pułku piechoty „Bourbon Infanterie”; w r. 1772 z powodu pojedynku skazano go na wygnanie do Prowancyi, gdzie wpadł na pomysł urządzenia statku parowego, który nazwał „pyriskafem”. Po powrocie do Paryża pomysł swój wykonał; po dwóch próbach, uwieńczonych zupełnem powodzeniem, podał prośbę o patent, którego mu jednak odmówiono. W czasie rewolucyi wyemigrował; po powrocie Burbo-nów wrócił do Paryża, przypomniał swój wynalazek, ogłaszając książkę p. t. Statki parowe (Paryż 1818), uzyskał patent i zebrał Towarzystwo, na którego rachunek wybudował statek „Charles Philippe”, puszczony na Sekwanę dn. 20 września 1816 r. Interes Towarzystwa jednak nie powiódł się, i nieszczęśliwy J. zmuszony był opuścić Paryż, dokąd po latach 15 znowu powrócił: przejęty został do domu Inwalidów, gdzie wkrótce zmarł na cholerę. Do Jouf-froy’a należy sława, Fultonowi dotychczas przyznawana a dziś już niezaprzeczona, że on pierwszy wpadł na myśl urządzenia statków parowych. H-

Jouffroy d’Abbans Achiles Franciszek Eleonora, margrabia, pisarz i mechanik francuski, syn poprzedzającego (* 1785 r.— f 1859). Z początku zajmował się polityką i był żarliwym obrońcą monarchii i ultramontanizmu, a zasady te propagował gorliwie w piśmie „1’Etoile”, którego był kierownikiem. Po upadku Karola X przeniósł się do Londynu. W r. 1832 powrócił do Francyi i poświęcił się mechanice—wynalazł przyrząd służący do poruszania Btatków paro wych (propelleur). Są to łopatki na zawiasach, naśladujące w przybliżeniu ruch nóg płetwia-stych ptaków pływających; stanowi to punkt przejściowy między kołem łopatkowem a śrubą. Następnie w r. 1843 J. proponował zaopatrzyć koleje żelazne, ze względu na bezpieczeństwo,

w szynę środkową, t. j. w drąg zębaty, w celu powiększenia przylegania. Pierwszy z jego pomysłów nie znalazł praktycznego zastosowania; za to drugi już ok. r. 1845 zastosował Blackin-sbap, a w 20 lat później — w r. 1866 — użyto go przy budowie kolei żelaznych górskich (ob. Koleje żelazne). J. pozostawił wiele dzieł; pomiędzy innemi: „Introduction à l’histoire de France”, dzieło uwieńczone przez Instytut francuski (Paryż 1838); „Des bateaux à vapeur” (Paryż 1848); „Chemins de fer Jouffroy” (Paryż 1844); „Dictionnaire des inventions et découvertes” (Paryż 1853); napisał także wiele sztuk dla teatru, przeważnie wierszem.    H-

Jougne (Col de), wąwóz w Jurze szwajcarskiej, na pograniczu kantonu szwajcarskiego Waadt i departam. francuskiego Doubs; wielkie niegdyś znaczenie swe zawdzięczał głównie temu, że środkiem jego przepływa rz. Orbe wraz z dopływem Jougnenaz; rzeki te, przerzynając wpoprzek wysoki łańcuch górski, ułatwiają bardzo przejście ze Szwajcaryi do Francyi. Przez ten wąwóz prowadzi gościniec z m. Orbe do m. Poutarlier. R. 1873 przeprowadzono przezeń odnogę zachodniej linii kolejowej szwajcarskiej o wzniesieniu maksymalnem 22°/₀₀. Odnoga powyższa pod Dailies oddziela się od linii głównej Lo-sanne-Iverdun, pod La Saraz zbacza do doliny Or-by, potem wznosi się stopniowo pod Vallorbes, przekracza w malowniczej dolinie Jougnenaz granicę francnską i, przebywszy Touillon (190 m. najwyższy punkt wzniesienia kolejowego), dochodzi do twierdzy de Joux, gdzie łączy się z linią Neuehâtel-Pontarlier. Za czasów rzymskich i w Wiekach Średnich wąwóz J. grał wielką rolę.

Joule James Prescott, fizyk (* 1818 w Salford— f 1889 r. w Sale), był z zawodu piwowarem w Salford, a obok tego zajmował się gorliwie badaniami fizycznemi, które mu dały wybitne stanowisko śród założycieli teoryi mechanicznej ciepła. Słabowity od dzieciństwa, nie mógł uczęszczać do szkoły publicznej, a nauk początkowych udzielała mu matka. W r. 1833 udał się do Manchesteru dla wykształcenia się w chemii pod kierunkiem Daltona, a samodzielne jego badania poczynają się już w r. 1833, gdy podał opis wynalezionego przez siebie motoru elektrycznego. Prace jego wszakże objęły widnokrąg rozleglejszy, gdy zwrócił uwagę na łączność między różnemi działami fizyki, które w owym czasie wydawały się odrębnemi zupełnie między sobą. W r. 1840 ogłosił rozprawę o cieple wytwarzanem przez prądy elektryczne w różnych warunkach, a z doświadczeń swych wysnuł wniosek, że zachodzić musi pewien związek między ilością wywiązanego ciepła a ilością zużytego w bateryi galwanicznej cynku. W r. 1842 wykrył prawo, nazwiskiem jego zwykle oznaczane, według którego ilość wywiązanego ciepła w całym obiegu prądu elektrycznego

str. 792 i nast.).

Joule (wym. dźaull), jednostka pracy e-lektrycznej, czyli pracy wykonywanej przez prąd elektryczny; jest to iloczyn woltkulomb (ob. Elektryczne jednostki). 360 takich jednostek czyni lwatt (1 woltamper) na go-

s. K.

Dr j. p.

jest proporcyonalna do oporu i do kwadratu z siły prądu. Na początku 1843 r. określił machinę magneto-elektryczną jako przyrząd dozwalający przeprowadzać pracę mechaniczną w ciepło, przy-czem prądy przez indukcyę wzbudzane odgrywają tylko rolę pośrednika. Odtąd zwrócił usiłowania swe ku dokładnemu oznaczeniu równoważnika mechanicznego ciepła; już w sierpniu tegoż roku na zebraniu stowarzyszenia brytańskiego w Cork przedstawił rezultaty pierwszych swych w tym przedmiocie doświadczeń („Philosophical Magazine” ser. III, t. XXIII). Metoda, jakiej wtedy użył, polegała na ocenie ciepła wywiązanego przy przeprowadzaniu wody przez wązkie rury, co okazało, że dla podniesienia temperatury wody o 1°F zużyć należy 770 stopofuntów pracy mechanicznej; w przekładzie na miary metryczne daje to na równoważnik mechaniczny ciepła liczbę 421 kilogrammetrów, co innemi słowy znaczy, że dla podniesienia temperatury wody o 1°C potrzebny jest nakład pracy 421 kilogrammetrów. Liczba ta niewiele tylko różni się od rezultatów doświadczeń jego późniejszych, które polegają na oznaczeniu ciepła wzbudzanego przez tarcie łopatek metalowych, umieszczonych w wodzie i wprawianych w obrót działaniem ciężarów spadających z oznaczonej wysokości. Doświadczenia te wydały w miarach metrycznych liczbę 424.9, a dla urozmaicenia tej samej metody rozpatrywał też J. tarcie łopatek żelaznych w rtęci, oraz wzajemne tarcie dwu płyt żelaznych. Nie poprzestawał zresztą na tej jednej tylko metodzie, ale obmyślił i przeprowadził drogi różne do tegoż celu wiodące, które utwierdzały coraz silniej zasadę równoważności pracy i ciepła. W szczególności ważne były doświadczenia nad ściskaniem powietrza, aby bowiem ilość gazu doprowadzić do objętości mniejszej, trzeba nakładu pracy, skutkiem czego gaz się ogrzewa. Doświadczenie to odwrócił też J. w taki Bposób, że zamiast gaz ściskać, dozwolił mu się rozszerzać, przyczem gaz zużywa tyle ciepła, ile się przy jego ściskaniu wywiązało. Wykazał nadto doświadczalnie, że gdy gaz przy rozprzestrzenianiu się swojem nie napotyka zawad, któreby go do wykonania pracy zmuszały, wtedy żadne zgoła oziębienie nie następuje, a doświadczeniami temi dał silne poparcie teoryi mechanicznej ciepła, kładąc podstawy termodynamiki i teoryi mechanicznej gazów. I poza tą główną wszakże dziedziną swych badań pozostawił J. liczne prace w innych działach fizyki. W r. 1844 wykazał, że ciepło cząsteczkowe (molekularne) związku chemicznego jest summą ciepła właściwego wchodzących w jej skład atomów. W r. 1847 oznaczył wydłużenie, jakiego doznaje pręt żelazny do nasycenia swego namagnesowany. Wraz z Playfairem oznaczał metodą bardzo dokładną, że największą gęstość posiada woda przy 3.945° C. W r. 1864 zbudował wagę elektrodynamiczną. Ogółem przedstawił

towarzystwom oraz pismom naukowym 115 różnych kommunikatów. W r. 1878 królowa przyznała mu 200 funtów sterlingów rocznej płacy. Przez 10 lat był prezydentem towarzystwa literackiego i filozoficznego w Manchester. Zbiór prac jego „Scientific papers of J. P. Joule” wydany został w 2 t. (Londyn 1885—87).—Por. S. Kramsztyk „J. P. Joule” („Wszechświat” 1889,

S. K.

dzinę.

Joule’a prawo, prawo tyczące się ilości ciepła, wzbudzanej przez prąd elektryczny. Ob. Joule i Elektryczne światło.

Joulin Dezydery Józef (* d. 5 maja r. 1821 w Mont [Loir-et-Cher]—f w Paryżu d. 18 marca

1874), lekarz i dziennikarz. Do nauk lekarskich przykładał się w Paryżu i, osiągnąwszy w r. 1851 dyplom doktorski, tamże stale zamieszkał. Od r. 1855 miewał wykłady z zakresu położnictwa i chorób niewieścich, w roku zaś 1863, po napisaniu rozprawy konkursowej p. n. „Des cas de dystocie appartenant au foetus”, został profesorem przybranym {agrégé). Chociaż znawca wcale niezły położnictwa, zajmował się nietyle wykonawstwem sztuki lekarskiej, ile pisarstwem, jako współpracownik stały pism lekarskich i politycznych, a z tych szczególnie artykułami swemi zaopatrywał dzienniki „Figaro” i „Opinion nationale”, odznaczając się niechęcią krańcową przeciw mieszaniu się duchowieństwa do spraw wychowawczych. Używał często pseudonimów: „Dr Griffus”, „Dr Hermes”, „Dr Flavius” i innych. Z prac jego ważniejsze są: „Anatomie et physiologie comparées du bassin des mammifères” (Paryż 1864), „Mémoire sur les avantages du forceps et de la version dans les cas de rétrécissement du bassin” (tamże 1865; praca nagrodzona przez Akademię med.), „Traité complet d’accouchement” (tamże 1867) i „Les caravanes d’un chirurgien d’ambulances pendant le siège de Paris et sous la Commune” (tamże 1871).— Por. „Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte” (T. III str. 418).

Jourdain Anzelm Ludwik Bernard Ber-chillet (* w Paryżu dn. 28 listopada r. 1734— f tamże dn. 7 stycznia r. 1816), dentysta biegły i zasłużony. Początkowo kształcił się w Paryżu na chirurga, od roku wszakże 1755 poświęcił się wyłącznie dentystyce i zasłynął zcza-sem jako wyborny znawca oraz zręczny wykonawca sztuki swej. Z dzieł jego, napisanych bez wyjątku dobrze, a świadczących o doświadczeniu rozległem i znajomości rzeczy głębokiej, wyróżnić należy następujące: „Traité des dépôts dans le sinus maxillaire, des fractures et des caries de l’une et de l’autre mâchoire; suivi de

Dr j. p.

Trz.

réflexions et d’observations sur toutes les opérations de l’art du dentiste” (Paryż 1760), „Traité des maladies et des opérations réellement chirurgicales de la bouche et de parties qui y correspondent eto ” (tamże 1778, 2 tomy) i „Essai sur la formation des dents, comparée avec celle des os...” (tamże 1766). — Por. „Diction, hi-stor. de la médecine” (t. III str. 286).

Jourdain Karol Marya Gabryel Bré-chillet—, filozof francuski (* w Paryżu r. 1817 — f w Taverny, w dep. Seine-et Oise, 20 lipca 1886). Byl synem Annibala Ludwika Maryi Michała J-a (1788—1818), autora dzieł „la Perse” (Paryż 1814, 5 tomów) i „Recherches sur les traditions latines d’Aristote” (Paryż 1819). Otrzymawszy stopień doktora ès lettres w r. 1838, został profesorem przydanym kursów filozoficznych, a potem (1840) profesorem zwyczajnym w kollegium Stanisława; r. 1849 szefem gabinetu ministeryum wychowania publicznego; inspektorem generalnym szkół wyższych (1869 — 79); członkiem Akademii napisów 1875. Główniejsze jego dzieła, odnoszące się szczególnie do historyi filozofii religijnej, są: „Dissertation sur l’état de la philosophie naturelle en Occident pendant la première moitié du XII siècle”; „Doctrina Joannis Gersonii de Theologia mysti-ca” (rozprawa doktoryzacyjna r. 1838); „Questions de philosophie” (1847); „Notions de logique” (1856); „Philosophie de saint Thomas d’Aquin” (1858); „Un ouvrage inédit de Gil Rome, précepteur de Philippe le Bel, en faveur de la papauté” (1858); „Sextus Empiricus et la philosophie scolastique” (1858); „La Logique du Port-Royal” (1854); „Mélanges et fragments d’Auguste de Blignières” (1555); „Histoire de l’Université de Paris aux XVII et XVIII siècles” (1862, wyd. 2-e 1888); „Documenta pertinentia ad historiam etc.” (1862); „Rapport sur l’organisation de l’instruction publique” (1867); „Excursions historiques et philosophiques à travers . le moyen âge” (1888, wyd. pośmiertne). b.

Jourdan Mateusz, zwany „coupe-tête”, re-wolucyonista francuski (* 1749 r.—ścięty w Paryżu 28 lipca 1794 r.). Przed rewolucyą, z kolei żołnierz, rzeźnik, przemytnik skazany zaocznie na śmierć, stał się głośnym w dniu zdobycia Bastylii przez ucięcie głowy zamordowanemu gubernatorowi de Launay. Fakt, opisany tak żywo w dziele Taine’a, zyskał J-owi przydomek „coupe-tête”, pod którym wspominają o nim ra-porta policyjne jeszcze za czasów Dyrektoryatu, otworzył mu oraz drogę do karyery sui generis. W okresie anarchii panującej w nieprzyłączo-nym jeszcze do Francyi Awinionie J. pojawił się tam na czele bandy pustoszącej hrabstwo Venaissin. Za sprawą tego nieumiejącego czytać „generała” dokonanem zostało w październiku r. 1791 słynne wymordowanie uwięzionych członków municypalności Awinionu. Skazany powtórnie na śmierć, uniknął jej J. dzięki amne-styi marcowej r. 1792. W okresie terroryzmu został szefem źandarmeryi w 2 departamentach i dostarczał ofiar krwawej kommissyi w 0-range. Zaszczycił go przyjęciem klub Jakobinów w Paryżu. W końcu jego działalność, nacechowana zbyt wyraźnie zwykłem łotrostwem, zwróciła uwagę Konwencyi. Aresztowany za opór władzy, J. stawił się przed paryskim Trybunałem Rewolucyjnym z portretem Marata na piersiach, co go jednakże nie uchroniło od gilotyny.

Jourdan Jan Baptysta, marszałek francuski (* 29 kwietnia 1762—f 23 listopada 1833). Syn ubogiego cyrulika w Limoges, nie otrzymał żadnego wykształcenia, wcześnie oddany do ma* gazynu swego wuja w Lionie. Do wojska zaciągnął się w r. 1778 i odbył kampanię amerykańską. Po powrocie osiadł w rodzinnem Limoges, założył tam niewielki kramik i roznosił towary po wsiach okolicznych. Gdyby nie wypadki Rewolucyi, J. byłby kramarzem do końca życia. W r. 1790, wybrany na porucznika w batalionie ochotników dep. Haute-Vienne, zwrócił wkrótce na siebie uwagę energią i rutyną wojskową i otrzymał szefostwo batalionu. Wobec panującego wówczas braku oficerów awansował szybko: w maju r. 1793 jest szefem brygady w armii północnej, w lipcu — dywizyi. Wyróżnił się wybitnie w bitwie pod Hondschoote, dzięki czemu po destytucyi Houcharda powierzono mu naczelne dowództwo armii północnej. Był więc J. pierwszym główno-dowodzącym kreacyi rewolucyjnej. Nominacyi swej opierał się długo, dopiero zagrożony uwięzieniem przyjął ją. Talentów dowódzcy, wykształcenia wojskowego nie posiadał; jego raporta owoczesne, pełne wyrażeń koszarowych, charakteryzują go tak samo, jako naczelnego wodza, jak i pierwsze jego zwycięstwo pod Wattignies. Komitet Ocalenia Publicznego niebardzo oglądał się na wykształcenie zawodowe mianowanych dowódzców, ale wymagał zwycięstw natychmiastowych pod groźbą gilotyny. J. musiał wystąpić z działaniem za-czepnem. Pod Wattignies (16 października r. 1793), skrępowany obecnością i fałszywą dyrektywą Carnota, J. mimo to zdobył pozycyę nieprzyjacielską: zwycięstwo typowe ze wszech miar dla nowej strategii francuskiej, charakteryzujące zarazem wodza i wojsko przez niezdolność do manewrowania, brak związku w działaniu poszczególnych kolumn, stopniowe dopiero wykrywanie klucza nieprzyjacielskiej pozycyi, rzucanie wreszcie wielkich mas do ataku bez przygotowania uprzedniego działaniem artyleryi. Hoche, Bonaparte — wytworzyli dopiero nawet z tych ujemnych pierwiastków nową taktykę. J., nie posiadając ich talentu ani wykształcenia, działał intuicyą podoficera przekształconego na naczelnego wodza. Mimo odniesione wówczas korzyści, siły armii republikańskiej nie pozwalały na podjęcie szerszej akcyi zaczepnej, do

której parł komitet Ocalenia. J. sprzeciwił się j wo z d. 5 września 1798 r. o powszechnej służ-planom paryskim, ściągnął na siebie niechęć J bie wojskowej we Francyi, ustanawiające wiek i mógł się uważać za szczęśliwego, że uniknął losu Custine’a, Houcharda i tylu innych. Uwolniony, wrócił do Limoges, zawiesił w pokoju za sklepem szpadę i mundur generalski i oddał się po-dawnemu kramarstwu. Nie trwało to długo. J. nie posiadał względów Komitetu Ocalenia, ale mimo to był dla Jakobinów nierównie podatniejszem narzędziem od takich generałów jak Hoche, którzy obok zdolności militarnych posiadali także ambicyę polityczną i z niechęcią patrzyli na gospodarkę terrorystów. J. nie był niebezpiecznym dla Jakobinów. Umiarkowany z natury, pełen zdrowego rozsądku, uważał jednak systemat jakobiński w swem prostactwie za coś wyższego i przyjmował go jako nakaz z góry, przedewszystkiem zaś nie miał silniejszej ambicyi politycznej. D. 15 kwietnia 1794 r. otrzymał po Hoche’u dowództwo nad armią Mozelli, przyczynił się głównie do ruchu koncentracyjnego i złączenia w jedną całość armii Mozelli i Ardennów, którego następstwem była wygrana przezeń bitwa pod Fleurus (26 czerwca 1794) — bitwa, ważna bardzo ze względu ua swe skutki, które wypłynęły jednak bardziej z powodów politycznych (stanowiska Prus i Austryi podczas powstania Kościuszkowskiego), niż strategicznych, gdyż właściwie armia sprzymierzona, zwycięska z początku w ataku, cofnęła się następnie w porządku i bez strat większych. Opuszczenie Belgii, śmiały następnie ruch naprzód J-a, zajmującego w końcu Kolonię, Bonn i Koblencyę, wynikała stąd raczej, sprzymierzeni nie myśleli wówczas o stawianiu poważniejszego oporu. W r. 1795 J. dwukrotnie próbował przejść na prawy brzeg Renu, dwukrotnie jednak działania gen. Clerfayt’a zmusiły go do powrotu. Dopiero kampania roku 1796 w Niemczech naraziła J-a na poważniejsze krytyki i niełaskę. Skrytykował go zarówno jego przeciwnik owoczesny, arcyks. Karol, jak i Bonaparte w swych pamiętnikach.—Zarzucano mu, że oddalił się zbytnio od armii Moreau, że nie próbował połączyć się z nim i zgnieść oddzielnie albo armię arcyksięcia Karola, albo War-teuslebena, że wreszcie pozwolił połączyć się przeciwnikowi, pobić się pod Wiirzburgiem i Al-tenkirch : zarzuty częściowo zaledwie słuszne.

popisowy między 20 — 25 r. życia. Prawo to, przyjęte z początku z niechęcią i jedynie dzięki niebezpieczeństwu, grożącemu wówczas Francyi, utrwalone odtąd za czasów napoleońskich, było zasadniczą nowością w Europie. Do Polski zastosowanem zostało w dobie Księstwa Warszawskiego, stając się tutaj ważnym czynnikiem demokratyzacyi społeczeństwa. Jeszcze raz za czasów Dyrektoryatu stanął J. na czele armii Dunaju, ale, pobity dwukrotnie przez przemaga-jącego liczbą arcyksięcia Karola pod Ostrath (21 marca 1799) i Stokach (25 marca), przypisując swą porażkę złej woli rządu, który powierzył mu dowództwo nad nieliczną i źle zaopatrzoną armią, porzucił, podobnie jak Bernadotte, dowództwo i udał się do Paryża. Dyrektoryat pozbawił obu kommendy. — Zwrot czerwcowy w r. 1799, zwalenie dotychczasowego Dyrektoryatu przez koalicyę umiarkowanych i jakobinów, wprowadził Bernadotte’a do ministeryum wojny, ale J., znowu członek Rady Pięciuset, pozostał na uboczu. Rozgoryczony, połączył się znowu ze skrajną lewicą. D. 13 września 1799 r., w dobie stanowczej walki między jakobinami i stronnictwem umiarkowanych, J. w gwałtownej mowie postawił wniosek, aby ogłosić kraj w niebezpieczeństwie, ożyli — innemi słowy — zaprowadzić znowu terroryzm. Upadek wniosku w d. 14 września stanowił o zupełnej porażce jakobinów. Przed 18 brumaire’a Bonaparte na-próżno usiłował wciągnąć J-a do poparcia swych planów. Po rozpędzeniu Rady Pięciuset, skazany zrazu na więzienie w La Rochelle, J. upokorzył się jednak przed nowym rządem. W styczniu r. 1800 Napoleon mianował go inspektorem generalnym jazdy i piechoty, następnie ambasadorem przy Rzpltej Cyzalpińskiej, w r. 1802 radzcą stanu, w 1804 marszałkiem cesarstwa. Nie budził w nim jednak J. zaufania od czasu 18 brumaire’a, a skądinąd nie ceniono jego zdolności wojskowych. W r. 1805 przed Ulmem i Au-sterlitzem odebrano mu naczelne dowództwo armii

włoskiej, umieszczając go następnie przy Józefie Bonapartem z kolei w Neapolu i w Hiszpanii. W Hiszpanii, zwłaszcza w latach 1811 — 1813, J., szef sztabu króla Józefa, nie posiadał w istocie żadnej władzy wojskowej, gdyż marszałkowie, wiedząc o niełasce J-a, nie słuchali go wcale. J. obok Brune’a był jednym z marszałków, którym Napoleon nie udzielił żadnego tytułu. W r. 1814 użyto go do organizacyi wojska; otrzymał wówczas dowództwo okręgu 15-ej dywizyi wojskowej. Mimo doznawaną niełaskę—w pierwszym okresie Restauracyi nie wystąpił przeciw Napoleonowi w ten sposób, jak wielu z generałów obsypanych łaskami cesarza. Ludwik XVIII wyróżnił wybitnie J-a, myślano nawet o powierzeniu mu teki wojny. Za Stu Dni złączył się

J. usprawiedliwiał się potem w swym pamiętniku, wydanym w r. 1818, wskazując słusznie, że część odpowiedzialności spada na gen. Moreau, drukując wreszcie wyraźne rozkazy Dyrektorya-tu, które nakazały mu oddalić się od armii Moreau. Prawda, Bonaparte nie usłuchałby takich rozkazów, ale tej odwagi i inicyatywy J. nie posiadał. Rozgoryczony odebraniem mu dowództwa, J. przerzucił się na pole polityki: wybrany do Rady Pięciuset należał do skrajnej lewicy jakobińskiej. Z jego inicyatywy, przy jego głównie współpracownictwie, powstało pra- I J. z Napoleonem, jeden z ostatnich; mimo to

Trz.

Dr J. P.

(tamże 1891).

otrzymał dowództwo w Besançon. W listopadzie 1815 r., za czasów reakcyi, mianowany prezesem sądu wojskowego, który miał sądzió nieszczęsnego marszałka Neya, przyczynił się do tego, że sąd ten uznał się niekompetentnym do sądzenia sprawy. W r. 1819 wszedł J. do Izby parów i należał tu do liberalnej oppozycyi. Re-wolucya lipcowa uczyniła go na chwilę ministrem spraw zagranicznych, ale J. wkrótce złożył tekę i, mianowany gubernatorem Hotelu Inwalidów, pozostał na tern stanowisku aż do śmierci. — Oprócz zacytowanego powyżej memoryału o kampanii r. 1796, pozostawił J. pamiętniki w manuskrypcie, znane z przytoczeń w historyi re-wolucyi L. Blanca.— Por. D. Lacroix „Les maréchaux de Napoléon” (Paryż 1896).

Jourdan Antoni Jakób Ludwik (* w Paryżu d. 29 grudnia r. 1788 — f tamże d. 2 stycznia r. 1848), lekarz, osobliwie czynny jako pisarz i tłómacz. W r. 1807 wstąpił jako chirurg młodszy (Chirurgien sous-aide) do gwardyi cesarskiej i z nią odbył kilka wypraw wojennych do Niemiec, a podczas dłuższego pobytu tamże wyuczył się dobrze języka niemieckiego. Następnie pełnił służbę w szpitalach wojskowych, paryskich, Val-de-Grâce i Gros - Caillou. W r. 1814, po upadku cesarstwa, wydalono go ze służby, a wtedy, osiągnąwszy w r. 1819 dyplom doktorski, oddał się pracy literacko-nauko-wej nader płodnej. Ogłosił razem przeszło 100 tomów, z których przypada 8 na prace oryginalne, 62 na tłómaczenia i z górą 20 na dzieła zbiorowe, których był współpracownikiem głównym, redaktorem lub wydawcą. Z prac oryginalnych J-a wymienić tu można: „Traité complet de la maladie vénérienne...” (Paryż 1826; 2 tomy), „Esquisse historique des principales époques des sciences physiques et mathématiques” (tamże 1832 roku) i „Dictionnaire raisonné, étymologique, synonimique et polyglotte des termes usités dans les sciences naturelles...” (tamże 1834, 2 tomy; przedruk Bruksel-la 1838). Z tłómaczeń wymieniamy tylko: L. de Lafontaina „Traité de la plique polonaise” (tamże 1808 r.) i przekład znakomitego dzieła

K. Sprengla (ob.) p. n. „Histoire de la médecine” (tamże 1815—20, z licznemi dopełnieniami tłómacza).—Por. „Bulletin del’Acad. royale de méd.” r. 1848, t. XIII str. 511.—Spis prac wszystkich podał Cal li sen w „Med. Schriftstel-ler-Lex.” (t. X str. 5 i XXIX str. 176).

Jour de Franciszek, polityk francuski (* w Chassagne 1843 —f w Nizzy 1893 r.). Był urzędnikiem w banku, przed r. 187*., założył dom handlowy, który wkrótce upadł. W marcu 1871 r. wybrano go na członka Kommuny; swoim zdolnościom finansowym i uczciwości zawdzięczał no-minacyę na członka komissyi finansów (30 marca) i delegowanego do wydziału finansów (21 kwiet.). Walczyć musiał z największemi trudnościami przy sprawowaniu tych obowiązków i przy zaprowadzaniu kontroli, wytępiającej nadużycia, popełniane w różnych gałęziach administracyi Kommuny. Dzięki jemu i Neslayowi ocalał Bank Francuski i jego trzy miliardy depozytów. J. głosował przeciwko utworzeniu komitetu Ocalenia Publicznego; po jego zaprowadzeniu podał się do dymissyi, został jednak ponownie wybrany prawie jednogłośnie. Aresztowany dnia 30 maja, skazany na zesłanie do Nowej Kaledonii, zdołał stąd uciec w 1874 r., wraz z Ro-chefortem i Paschalem Grousset. Osiadł w Szwaj -caryi; dawni jego koledzy, m. in. Vermesch, obrzucili go obelgami i oskarżyli o zdradę. Po amnestyi przybył do Francyi i próbował wrócić do życia publicznego, ale bezskutecznie. — Napisał: „Les Condamnés politiques en Nouvelle-Calédonie, Récit de deux évadés” (1876, do spółki z Paschalem Grousset) i „Souvenirs d’un membre de la Commune” (Bruksella 1877).

Jousset (de Bellesme) Jerzy Ludwik Marya F el i cyan (* w Paryżu d. 18 lutego r. 1839), lekarz, a głównie przyrodnik, zajmujący się fizyologią porównawczą oraz ichtyolo-gią. Po ukończeniu nauk w Paryżu osiągnął w r. 1865 dyplom doktora medycyny i został preparatorem w pracowni fizyologicznej Klau-dyusza Bernarda (ob.); opuściwszy to stanowisko w r. 1871, pełnił obowiązki nauczyciela w szkole Turgota do r. 1875, następnie do r. 1882 wykładał, jako profesor, fizyologię w Nantes. Od roku tego jest dyrektorem Akwaryum paryskiego, mieszczącego się w pałacu Troca-déro; na tern stanowisku zasłużył się pracami nad hodowlą ryb i niemało przyczynił się do jej podniesienia w kraju swym rodzinnym. W celu tym założył też mnóstwo towarzystw, po Francyi całej rozsianych, a sprawą tą zajmujących się. Przyczynił się też wielce do wydania praw nowych, rybołówstwa dotyczących, a mających głównie na celu rozwój gospodarstwa rybnego. W r. 1893, wezwany przez rząd, pojechał do Turcyi dla uporządkowania rybołówstwa tamtejszego. Po powrocie stamtąd zajął zuów stanowisko swe dawniejsze. J. ogłosił mnóstwo prac większych i mniejszych, zajmujących się bądź fizyologią, bądź rybami oraz ich hodowlą. Jako najważniejsze z nich wymieniamy tu: „Recherches expérimentales sur la digestion des insectes” (Paryż 1876), „Des phénomènes physiologiques de la métamorphose chez la libellule déprimée” (tamże 1878), „Recherches expérimentales sur les fonctions du balancier chez les diptères” (tamże 1878), „Traité de l’acclimatement et de l’acclimatation” (tamże 1884, z 16 tabl.) i „Acclimatation et multiplication du saumon de Californie”

Dr j. p.

Jouvançy Józef de, jezuita i humanista francuski (* w Paryżu 1643 — f w Rzymie r. 1719). Mając lat 16, wstąpił do jezuitów, był później w kilku szkołach profesorem retoryki. Zostawił znaczną ilość prac klasycznych łaciń-skioh, bardzo rozpowszechnionych aż do połowy wieku XIX, odznaczających się czystością i pięknością stylu, m. in. „De ratione docendi et dis-cendi” (Paryż 1692), wielekroć później przedrukowywane, jeszcze w r. 1842, i „Appendix de diis et heroibus” (Rzym 1704; ostatnie wyd. Paryż 1869); oprócz tego przygotował znaczną ilość oczyszczonych wydań Terencyusza, Horacego, Juvenalisa, Marcyalisa, Owidyusza i in. Od 1699 r. pracował w Rzymie, na rozkaz przełożonych, nad ostatnim tomem części V dzieła „Historia Societatis Jesu 1591 — 1616* (Rzym 1710). Pisał bardzo stronnie i ze wszystkich spraw kompromitujących jezuici wyszli w jego dziele jako męczennicy i święci; głosił oprócz tego pogląd, że papież ma prawo składać z tronu monarchów, a naród — obowiązek pozbywać się tyranów. Parlament Paryski potępił tę książkę (1713), udało się jednak jezuitom nie dopuścić do spalenia jej publicznie.—Por. A. de Backer „Bibliothèque des écrivains de la Compagnie de Jésus” (Liège 1862, tom II).

Jouvencel Błażej Franciszek Alde-gouda, kawaler de, polityk francuski (* w Llonie 1762 —f w Paryżu 1840 r ). Trudnił się handlem do 1796 r.; później wstąpił do służby sądowej; od 1813 r. był merem Wersalu. W r. 1815 podczas zajęcia tego miasta przez wojska pruskie okazał wiele energii i stanowczości i ocalił miasto od rekwizycyj, które-by je były zrujnowały. Zasiadał później nieraz w Izbie poselskiej aż do r. 1837; głosował zawsze ze stronnictwem liberalnem.—Syn jego, Ferdynand Aldegonda (* 1804 — f 1873), odznaczył się przekonaniami demokratycznemu. W r. 1848 Rzplita mianowała go radzcą stanu; stracił ten urząd, gdy zaprotestował przeciwko zamachowi stanu Napoleona III. Wybrany do Zgromadzenia narodowego w 1871 r., głosował z lewicą republikańską.

Jouvenel des Ursins, rodzina francuska, pochodząca prawdopodobnie z Szampanii; oni sami podają się za gałąź rodu włoskiego Orsini. Dokumenty autentyczne świadczą, że założyciel rodu, Piotr J., w r. 1360 handlował suknem w Troyes. Ożenił się z córką wicehrabi Troyes, Tybalda d’Assenay. Jeden z jego synów, Jan I, zajmował już wysokie urzędy. Po dojściu do znaczenia i bogactwa J-owie, aby dodać blasku swemu świeżemu szlachectwu, zaczęli się podszywać pod Orsinich i przybrali przydomek des Ursins. Wybitniejsi członkowie rodu: Jan I J„ starszy zgromadzenia kupców (prévôt des marchands) Paryża (* 1360 —f 1431 r.). Uczył się prawa cywilnego w Orleanie i kanonicznego w Paryżu, był radzcą w Châtelet (1381) i adwokatem przy parlamencie (1384 r.). Ożenił się z siostrzenicą Le Merciera, pana na Noviant, ministra Karola VI, co mu zapewniło potężne poparcie. Mianowany starszym zgromadzenia kupców paryskich (1389), zajmował to stanowisko do 1400 r.

i tak przysłużył się Paryżowi, że miasto na dowód wdzięczności ofiarowało mu pałac des Ursins. Został później prokuratorem królewskim przy parlamencie. Był bardzo przywiązany do domu Orleańskiego, przez co ściągnął na siebie nienawiść książąt Burgundyi. Przez czas jakiś był kanclerzem delfina Ludwika, księcia Guyenny. Gdy Burgundczycy zajęli Paryż (1418), J., wyjęty z pod prawa, uciekł do Poitiers z delfinem Karolem; majątek jego skonfiskowano. Delfin zamianował go prezesem parlamentu w Poitiers (1418), później w Tuluzie (1420 r.). Wkrótce potem J. wrócił do Poitiers i pozostawał tam do śmierci. Żona przewiozła ciało jego do Paryża i pochowała w kościele Notre-Dame. Posągi J-a i jego żony, które zdobiły wspaniały nagrobek, wystawiony im przez dzieci, znajdują się obecnie w muzeum Wersalskiem. —Jan II J., syn poprzedniego, prałat i kronikarz (* 1388 — f 1473 r.), uczył się prawa i został wreszcie prokuratorem królewskim przy parlamencie w Poitiers (1425). Był później kapelanem Karola VII; król wysłał go w poselstwie do papieża Eugieniusza IV. W 1432 został biskupem Beauvais. Urząd prokuratora ustąpił bratu swemu, Jakóbowi. Brał udział w układach poprzedzających pokój w Arras (1435 r.). Po odebraniu Paryża wybrany na konserwatora przywilejów uniwersytetu. W r. 1444 został biskupem Laon, w r. 1449 arcybiskupem Reims, po bracie, Jakóbie. Jego wiedza, zdolności i energia pozwoliły mu odegrać rolę wybitną, czy-to w sprawach Kościoła, na zgromadzeniach w Chartres (1450 r.) i Soissons (1455 r.), czy-to podczas ważnych zdarzeń politycznych, podczas zgromadzenia Stanów w Orleanie (1439), na konferen-cyach, w Meaux (1446) i w Paryżu (1447), podczas poselstw do księcia Burgundyi w 1451 r. i 1452, podczas procesu Coeura (1451 — 53 r.) i Jana d’Alençon (1458), przy rewizyi procesu Joanny d’Arc (1456), podczas sporów uniwersytetu Paryskiego z zakonami żebrzącemi (1457). Jego szczerość i śmiałość nie podobały się Ludwikowi XI. Koronował nowego króla w Reims (1461), trzymany był odtąd jednak przez niego na uboczu. Katedra w Reims zawdzięcza mu wiele upiększeń; zapisał jej też swoje obrazy i książki. J. znany jest przeważnie jako historyo-graf Karola VI. Jego kronika (1380—1422 r.), pisana w Poitiers, jeszcze za życia ojca, jest jed-nem z najcenniejszych źródeł do dziejów tej e-poki. Zostawił oprócz tego znaczną ilość pism (listów, rozpraw, kazań), obfitujących w ciekawe szczegóły. Był wogóle chwałą Kościoła i jednym z najwybitniejszych ludzi swej epoki. — Wilhelm J., baron de Treingel, kanclerz Fran-cyi, brat poprzedniego (* 1401 — f 1472 roku). Uczył się prawa i był radzcą parlamentu w Poitiers, wkrótce jednak pociągnęło go do siebie życie wojskowe. Zajmował różne urzędy, w r. 1445 został wreszcie kanclerzem Francyi. Od-

(1851).

grywał później rolę wybitną we wszystkich ważniejszych zdarzeniach panowania Karola VII: na zjeździe duchowieństwa w Chartres (1450), podczas zdobywania Normandyi (1449—50) i Guyen-ny (1451 r.), w procesie Coeura (1451 — 53 r.) i Jana d’Alençon (1458). Był świadkiem ostatnich chwil Karola VII (1461). Ludwik XI odebrał mu urząd i oddał go Morvilliers’owi (1461), zapewniając mu jednak pensyę roczną w wysokości 2 000 liwrów. Przywiązanie do obowiązków uczyniło go podejrzanym dla panów, związanych przeciwko Ludwikowi XI. Aresztowany na rozkaz księcia de Bourbon, więziony był przez czas jakiś w Moulins (1465). Po odzyskaniu wolności otrzymał od króla urząd kanclerski i piastował go do śmierci. Zostawił kilkoro dzieci.—Jakób J., arcybiskup Reims (* 1410 — f 1457 r.), brat poprzednich. Uczył się prawa, poczem otrzymał święcenia; nie zrzekał się jednak urzędów świeckich. Po bracie Janie objął urząd prokuratora królewskiego, brał udział w zgromadzeniu Stanów w Orleanie (1439 r.), był potem archidyakonem kościoła Notre-Dame w Paryżu (1441), prezesem Izby obrachunkowej (1444), arcybiskupem Reims, radzcą Karola VII, komissarzem królewskim przy Stanach Langwe-docyi. Spełniał różne missye dyplomatyczne w Anglii (1445), Lionie, Genui, Rzymie, Sabau-dyi. Przyczynił się do pacyfikacyi Kościoła, skłoniwszy antypapieża Feliksa V do abdykacyi (1449). W nagrodę za to papież Mikołaj V zamianował go patryarchą Antyochii (1449). Ustąpił wtedy Reimsu bratu Janowi i objął zarząd dye-cezyi Poitiers i Fréjus. W r. 1450 prezydował na zjeździe duchowieństwa francuskiego w Chartres. Bronił Coeura podczas jego procesu (1452). Umarł w Poitiers; pochowano go w katedrze tamtejszej.—Por., oprócz kronik spółczesnych, U. Chevalier „Rép. des sources hist, du moyen âge”; Vaesen „Lettres de Louis XI”; P. L. Pé-chenard „Jean Jouvenel des Ursins, historien de Charles VII” (Paryż 1876); Beaucourt „Histoire de Charles VII”; L. Batiffol „Jean Jouvenel, prévôt des marchands de Paris” (Paryż 1894), Jouvenet Jan, malarz francuski, zwany „le Grand” (* 1644 w Rouen — f 1717 w Paryżu), syn Wawrzyńca J-a (1709 — 1681), który był pierwszym jego mistrzem. Mając lat 17, przybył do Paryża, gdzie zajął się nim Lebrun, potem za obraz „Estera przed Ahasverem” przyjęty do akademii (dziś obraz ten znajduje się w Luwrze). W r. 1681 mianowany profesorem, w 1707 rektorem, a w 1708 dyrektorem akademii. W Luwrze jego malowidła: „Jezus u Szymona Faryzeusza”; „Cudowny Rybitwa”; „Wskrzeszenie Łazarza”, dzieło wielkich rozmiarów, malowane dla kościoła St. Martin des Champs. Ludwik XVI kazał z tych obrazów wykonać gobeliny, które Piotr Wielki w r. 1717 otrzymał w darze (Te same otrzymał wraz z niektóremi innemi w 1736 r, i król pruski). Inne dzieła

J-a znajdują się w muzeach Alençon, Amiens, Darmsztadu, Florencyi, Lille, Lionu, Madrytu, Monachium, Orleanu, Rouen, Rheims. Zostawszy kaleką na prawą rękę (1713), nauczył się pracować lewą, i tak dokonał plafonu w Rouen w kościele Notre Dame „Nawiedzenie Najśw. Maryi Panny”. — Biografem jego jest Le Roi

J. Musz.

Joux (Fort de J.), fort w depart. Doubs, panuje nad drogami do Neuchâtel, Yverdon i Lozanny, t. j. nad kommunikacyami Szwaj caryi z Pontarlier. Już w wieku X wznosił się zamek w tern miejscu; należał on w r. 1474 do Karola Zuchwałego i został przez d’Arlon’a wydany Ludwikowi XI. Od 1507 roku należał do Franche Comté. W r. 1639 zdobył go Bernard Wejmarski; ostatecznie na własność Francyi przeszedł w r. 1678. Bombardowany przez Au-stryaków d. 1 stycznia 1814, poddał im się d. 17-go; w roku następnym bronił go mężnie major Hivel. W r. 1871 osłaniał odwrót do Szwaj-caryi nieszczęsnej armii Wschodniej. Z biegiem czasu przerabiano go stosownie do wymagań sztuki wojskowej; ostatniej zmianie gruntownej uległ w r. 1871. Służył też często za więzienie stanu; do znakomitszych więźniów, którzy tu przebywali, należą: Mirabeau (uciekł stąd w r. 1776), Toussaint - Louverture, który tu umarł, markiz de Rivière, generał Dupont, kardynał Cavalchini i in.

Joux (Val de), dolina we wschodniej części kantonu szwajcarskiego Waadt, na pograniczu depart, francuskich Jura i Doubs, zraszana przez rz. Orbę, która wypływa z małego jeziora Lac de Rousse (1075 m.), pod Lac Cura przechodzi z doliny francuskiej de Rousse do szwajcarskiej J. i tworzy jezioro tejże nazwy. Po przejściu 60 kim., niedaleko od Iverdonu, pod nazwą Thiele (Zihl) wpada do jeziora Neuenburskiego. Dolinę J. zamykają z lewej strony okryte lasem grzbiety Mont-Risoux (1423 m.), z prawej zaś łańcuch górski Mont-Tendre (1680 m.). Ma ona 20 kim. długości il — 2 kim. szerokości i ciągnie się w kierunku północno - wschodnim od granicy francuskiej aż do wzgórza Dent de Vau-lion (1488 m.), którego skały zamykają dolinę wpoprzek. Największą ozdobą doliny są 2 jeziora: Lac de J. (1009 m. nad p. m., 9 kim. dług., 1—1'/₂ kim. szerok, i 26 m. głębokości i małe Lac Brenet, łączące się z poprzedniem wązką strugą i mające lejkowate odpływy podziemne do doliny Vallorbskiej, gdzie o 2 i pół kim. bardziej na północ i o 230 m. głębiej niż drugie źródło Orby występuje znowu na powierzchnię ziemi. Niedaleko na zachód od Lac de J. leży bardzo małe jezioro Tor, 16 m. głębokie. Stolicą doliny jest wioska Le Sentier (1026 metrów) w gminie Le Chérit, liczącej (1888 r.) 3 478 m-ców wyznania ewangielickiego, pochodzenia francuskiego, przy trakcie pocztowym, który przechodzi wzdłuż całej doliny. Od

Le Pont między jeziorami do Vallorby idzie kolej żelazna; wprost do jeziora Genewskiego gościniec Le Brassus Rolle, od Le Sentier poprzez Col du Marcheiruz (1450 m.) i jeszcze jedna droga do Genewy, przez dolinę Dappeńską i Col de la Faucille.

d^kalnego, lecz za wygłaszanie zasad zbyt wol-nomyślnych był wygnany z ojczyzny i mieszkał kolejno w Belgii, Anglii, Włoszech i Szwajca-ryi. Od r. 1864 do 1866 wydawał w Genewie w dwóch językach: serbskim i francuskim czasopismo „Sloboda—La liberté”; później udał się Jony Wiktor Józef Stefan de, pisarz do Pesztu, gdzie został członkiem serbskiej francuski (* 1764 w Jouy-en-Josas [Seine-et-Oise] „Omladiny” i propagował ideę łączności i swo-—f 1846 w Saint-Germain-et-Laye); w 16-ym body politycznej wszystkich Serbów. Oskarżony roku życia wstąpił do wojska, zwiedził Guyanę w r. 1869 o udział w zamordowaniu księcia francuską i Indye Wschodnie; za rewolucyi r. Michała, był stawiony razem z Karawełowem 1798 walczył w armii republikańskiej, posądzo- przed sądem w Peszcie; uwolniony od wszelkiej ny jednak o zdradę, musiał uciekać z kraju; po odpowiedzialności, udał się do ojczyzny, wstąpił upadku terroryzmu wrócił do Francyi i odzy- do służby rządowej i był członkiem skupczyny skał dawne stanowisko, w r. 1790 na własne żądanie porzucił służbę wojskową i poświęcił się piśmiennictwu. W tym okresie napisał wiele sławnych swego czasu libret do oper, jak: „La vestale” (1807 r.), „Fernand Cortez” (1809) z muzyką Spontiniego; „Les Amazones” (1812), „Les Abencérages” (1813 r.) — muzyka Cherubiniego;

„Moïse” (1829) i „Guillaume Tell” (1829 r.) — z muzyką Rossiniego; oraz dramaty: „Tippo Saib”

(1813), „Bélisaire” (1818), którego wzbroniono przedstawiać, i „Sylla” (1822), jedna z lepszych

ról Taimy. Największą sławę jednak zyskał so- do dnia dzisiejszego, 1873). bie J. listami satyrycznemi, wydanemi z początku w „Gazette de France”, później w książce „L’hermite de la chaussée d’Antin ou observations sur les moeurs et les usages français au commencement du XIX siècle” (1812—14, 5 t.).

Po nich nastąpiły: „L’hermite de la Guyane”

(1816); „L’hermite en province” (1818); „Les hermites en prison” (1823); „Les hermites en później w r. 1864 założył i wydawał czasopi-liberté” (1824). Prace te wywołały liczne po- smo humorystyczne p. t. „Zmaj” (Smok), które lemiki. R. 1815 został J. członkiem Akade- tak wielką zdobyło sobie popularność wśród mii Francuskiej. Po roku 1830 Ludwik Filip mianował go bibliotekarzem Luwru. Prace swe wydał J. sam: „Oeuvres complètes” (1823—28,

29 t.).

Jovanovic Stefan,baron,geu.austryacki(*1828 w miejscowości Puzariśte w Kroacyi—f 1885 r. w Żarze), wstąpił do wojska w r. 1845, w 1861 —1865 był konsulem anstryackim w Serajewie.

W r. 1865 wrócił do wojska w stopniu pułkownika, w 1866 r. odznaczył się we Włoszech, w r. 1869, po wybuchu powstania w Dalmacyi, otrzymał kommendę brygady górskiej w Cattaro.

W r. 1877 został dowódzcą 18 ej dywizyi w Spo-lato; w roku następnym dokonał bardzo zręcznie okkupacyi Hercegowiny. Zajął cały kraj w ciągu dni kilku i to prawie bez strat. Mianowany wodzem naczelnym i gubernatorem tego kraju, stłumił w r. 1882 powstanie w ziemi z w.

Krivosije; ostatnio był namiestnikiem Dalmacyi i kommendautem wojskowym Żary.

Jovanovié Włodzimierz, mąż stanu i pisarz serbski (* 1833), średnie wykształcenie otrzymał na Węgrzech, a następnie w Hohenheim ukończył akademię rolniczą. Wróciwszy do Białogrodu, został członkiem stronnictwa ra-

serbskiej. W r. 1876 został ministrem finansów, ale już w r. 1880 razem z ustępującym gabinetem Ristića złożył tekę. W r. 1889 powołany był na członka rady państwa. J. znany jest jako autor kilku dzieł politycznych, jak np. „Les Serbes et la mission de la Serbie dans l’Europe d’Orient” (Paryż 1870); „The emancipation and unity of the Serbian nation” (Genewa 1871); „Socijalizam ili druztveno pitanje od naj-starijich vremena pa do danas” (Socyalizm czyli kwestya społeczna od czasów najdawniejszych

N.

Jovanovic Zmaj Jovan (* 1833 w Nowym Sadzie), jeden z wybitniejszych poetów serbskich; do gimnazyum uczęszczał w rodzinnem mieście i w Pressburgu, do uniwersytetu zaś na wydział prawny w Peszcie, Pradze i nakoniec w Wiedniu. Wróciwszy do ojczyzny, był z początku sekretarzem przy magistracie w Nowym Sadzie,

Serbów, nawet muiej wykształconych, że i samego redaktora poczęto niebawem nazywać „Zmajem”. Mając już lat przeszło 30, J. udał się do Pesztu, gdzie począł studyować medycynę i w r. 1870 złożył egzamin lekarski, aby zapewnić sobie przez praktykę niezależne stanowisko pod względem materyalnym. Najpierw praktykował jako lekarz w różnych miastach Serbii, aż nakoniec osiadł w Białogrodzie, gdzie mieszka dotychczas. W r. 1874 obchodzono w Nowym Sadzie uroczyście jubileusz jego 25-letniej działalności pisarskiej, w którym wzięli udział liczni przedstawiciele wszystkich warstw narodu serbskiego. Jako poeta J. rozpoczął swoją działalność pisarską od przekładów z węgierskiego, wśród których zyskał rozgłos przekład „Vitez Jovan” (Rycerz Jan) Pötöfiego i wybór poezyj wschodnich, przeważnie z Mirzy Sa-fiego, p. t. „Istoćni biser” (Perły wschodnie, 1871). Z oryginalnych utworów J-a zasługują na uwagę jego dwa zbiory liryk erotycznych: „Dulići” (Róże) i „Dulići uveoći” (Róże zwiędłe) i wiersze patryotyczne, jak np. „Vila”, „Tri hajduka”, „Luka Filipov” i t. d. W wierszach erotycznych poeta opiewa miłość swą ku żonie,

Knc. pow. iluatr. Zeae. 258. T. XXXI l L

11

N.

St. A. K.

w patryotycznych—kreśli wszystkie ważniejsze swego czasu fakty polityczne i sławi czyny bohaterów serbskich, wyrażając w podniosłym tonie uczucia narodowe; są to utwory pełne natchnienia i poezyi i one-to przedewszystkiem zapewniły poecie wielką popularność wśród ziomków. W czasach późniejszych J. napisał sporo wierszyków dla dzieci i kilka powieści i nowel, z których najlepszą jest powieść p. t. „Vidosa-va Braukovićeva”.

Jovanovié Paja, malarz serbski (* 1859 r.). Skończywszy klasę trzecią szkoły realnej, do roku 16-go życia swojego pracował w zakładzie fotograficznym ojca swojego, zajmując się przy-tem prywatnie rysowaniem i malowaniem. Potem przy pomocy Macierzy Serbskiej i rządu węgierskiego kształcił się w Akademii sztuk pięknych w Wiedniu, głównie pod Leopoldem Karolem Miillerem. Następnie, uzupełniwszy studya swoje w Monachium i Paryżu, podróżował po Hiszpanii, Grecyi i innych krajach. W r. 1882 ściągnął na siebie uwagę pierwszym obrazem swoim „Raniony Czarnogórzec”, a od owego czasu wyszło z jego pracowni z półtorasta dzieł godnych niepospolitej wartości, których wiele bywało na wystawach w Bostonie, Paryżu, Pradze i indziej. Wymieniamy celniejsze: „Gęślarz”, „Powrót Czarnogórców z niewoli”, „Śliczna karcz -marka”, „Opowiadanie o bitwie na Kosowem Polu”, „Pierwszy występ”, „Taniec z jatagana-mi”, „Tanecznica z mieczem”. W ostatnich czasach zajął się ilustrowaniem poematów narodowych, jak „Królewicz Marko i Wiła”, „Boszko Jugowicz” (z poematu „Car Lazar i caryca Milica”) i in. J. należy do rzędu najznakomitszych malarzy południowo - słowiańskich; temata czerpie ledwie nie wyłącznie z dziejów narodowych; jest on realistą, wiernym prawdzie życiowej, ale realizm ten łączy z gorącem uczuciem patryo-tycznem oraz miłością ludu, z którego sam pochodzi. Najwięcej prac jego znajduje się w Londynie, gdzie mieszkał przez czas dłuższy. R.

Jovellanos (Jove- Llanos) don Gaspar Melchior, hiszpański mąż stanu, oraz pisarz w zakresie nauk państwowych i gospodarezości (* 1744 w Gijon w Asturyi—f tamże r. 1811). Do służby państwowej wstąpił w 1761 r., a za ministeryum ks. Godoy r. 1797 został ministrem sprawiedliwości. Zalecając w stosownym me-moryale opodatkowanie posiadłości duchownych i poddanie zakonów prawu publicznemu, naraził sobie kler wysoki, który przy pomocy wielkiego inkwizytora w r. 1801 spowodował jego upadek. J. został internowany w klasztorze kapucynów w Valdemuzie na wyspie Mallorce, a r. 1802 wtrącony do więzienia, skąd dopiero r. 1808 Francuzi go uwolnili. Główne zasługi J-a polegają na tem, że on pierwszy utorował w Hiszpanii drogę do odpowiednich duchowi czasu poglądów na politykę gospodarczą i naukę ekonomiczną. Z początku był fizyokratą, potem przeistoczył się w „smithianistę”, a uawet poczęści wyprzedził Smitha, bo głosił podobno swe nauki przed ukazaniem się kapitulnego dzieła ekonomisty angielskiego. Zwalczał cła merkantylne i wszystkie naleciałości średniowiecznej kultury feodalno-cechowej, dążąc do uwolnienia handlu i rolnictwa od sztucznych zapór. Zajmował się głównie poprawą stosunków rolnych. Z wielu jego pism najwybitniejsze było: „Informe de la Sociedad economice de Madrid al Real y supre-no Consejo de Castella en expediente de ley agraria” (Madryt 1795, tłómaczenie niemieckie

r. 1816). Tytuł tego dzieła znaczy: Badanie towarzystwa ekonomicznego w Madrycie nad przedstawionemi mu projektami do prawodawstwa rolnego. W tej - to właśnie pracy żądał J. sprawiedliwego opodatkowania posiadłości rolnej duchowieństwa, zniesienia majoratów i przywilejów, rozwinięcia dróg kommunikacyjnych, oraz uchylenia wszelkich zapór handlowych. Skutku praktycznego praca ta jednak nie miała: zakony ją zwalczyły, a więzienie obezwładniło jej autora. J. przetłómaczył na język hiszpański Kontrakt społeczny Rousseau’a. Prócz dzieł ekonomicznych ogłaszał też utwory z dziedziny literatury nadobnej. Wszystkie jego prace wyszły w Madrycie w 7-miu tomach, po raz pierwszy 1830—32 r., a następnie w r. 1839—40 i na-koniec w 1858 — 59 w „Biblioteca de autores espańoles”.

JoviailUS Flavius Claudius, cesarz rzymski (* w r. 331 po Chr. w Singidunum w Górnej Mezyi, jako syn wysokiego oficera rzymskiego, hrabiego [comes] Varroniana). Piastując sam wysoką godność dowódzcy przybocznej gwardyi cesarskiej (domesticorum ordinis primus), obwołany został niespodzianie dnia 27 czerwca r. 363 cesarzem przez wojsko, gdy cesarz Julian (ob.), w walce z Persami ciężko raniony, żywota dokonał. Legiony rzymskie rozpoczęły właśnie po walkach zwycięskich odwrót z Assyryi nad lewym brzegiem Tygrysu, dziesiątkowane skwarem nieznośnym, głodem straszliwym i zatrutemi strzałami zuchwałej konnicy perskiej. Na wieść o nagłej zmianie tronu ponawia król perski, Sapor II, natarcia i zniewala młodego cesarza J-a, po długich, rozmyślnie zwłó-czonych układach, do niechlubnego dla Rzymian rozejmu na lat 30, na mocy którego odstępuje Persom pięć obwodów, po prawej stronie Tygrysu położonych, i piętnaście twierdz, pomiędzy niemi ważne strategicznie Singarę i Nisibis. Nie dotarłszy jeszcze do Konstantynopola, zmarł J. nagłą śmiercią w mieście Dadastanie, na granicy Galacyi i Bitynii, w nocy z 16 na 17 lutego

r. 364. Wbrew wiadomościom spółczesnych autorów, jak Ammiana Marcellina i Eutropiusza, wyraźnie świadczących, że cesarz zeszedł ze świata śmiercią naturalną, wskutek trujących wyziewów świeżo otynkowanej sypialni, albo też nadmiernych oparów węglowych, jakiemi pokój

jego podczas mroźnej nocy ogrzano, twierdzą dził, że łaski raz na chrzcie otrzymanej nikt po-późniejsi pisarze kościelni, ze względów wyraź- stradać nie może. Kto według niego zmazał się nie stronniczych, że zamordowali go żołnierze, choóby jednym grzechem powszednim, już tern aby w ten sposób pomścić hańbę, jaką im na samem postradał prawo do Królestwa Niebie-honorze wojskowym zadał przez pokój sromotny, skiego. Potępiał stan bezżeństwa, życie zakon-zawarty z Persami. Podczas krótkiego panowa- ne, dziewictwo chrześciańskie, posty i dobre nia—trwało ono bowiem całkiem nie więcej jak uczynki. Kościół uważał za instytucyę niewi-7 miesięcy i 20 dni—wyznawał J. otwarcie za- dzialną. Chrystusowi Panu przypisywał ciało sady wiary cbrześciańskiej, zniósł bowiem zaraz pozorne. Odmawiał późniejszego, po wydaniu na wszystkie dekreta, jakie poprzednik jego przeciw świat Jezusa, panieństwa N. Bogarodzicy. Sam chrześciańskiej religii ogłosił, a na sztandarach wiódł życie rozpustne i zmysłowe, ściągnął też wojskowych jaśniał naonczas złotemi zgłoskami w Rzymie dość znaczną liczbę zwolenników. Pa-wyszyty monogram imienia Chrystusa; wszakże pież Syrycyusz na zwołanym soborze rzymskim zarazem i z samolubnych względów zezwalał na 390 roku potępił Jowiniana i jego zwolen-ofiary publiczne, jego osobie składane, a mając ników, wyłączywszy ich z jedności kościelnej, dobro państwa na oku, rządził się ze szczegół- Jowinian wówczas powrócił do Medyolanu, gdzie nem wyrachowaniem równocześnie niezwykłą to- św. Ambroży, na synodzie tamże odbytym, po-lerancyą wobec wiary pogańskiej, aby tylko ca- wtórzył wyrok papieża. Św. Hieronim napisał łości imperium i powagi rządu nie narazić na dwie księgi przeciwko Jowinianowi, tak samo niebezpieczeństwa ze strony frakcyi przemożnej, zwalczali w swych pismach jego błędy św. Au-pogrążonej jeszcze w ciemnościach pogaństwa, gustyn i papież Syrycyusz.— Ob. „Encykl. kość.” To też, gdy zaraz w pierwszym swym dekrecie cesarskim ogłosił religię chrześciańską jako panującą pozwolił jednakże i poganom czcić bożków swoich, nakazał pootwierać pogańskie świątynie, pozamykane po śmierci Juliana, a zabronił tylko wszelkich zabobonnych obrządków, spełnianych w celach obłudnego oszustwa. Jako do władzcy z wybitnemi chrześciańskiemi zasadami osobistemi garnęły się też do niego zaraz po wstąpieniu na tron teologiczne stronnictwa wszelkich odcieni, jak Atanazyanie, Aryanie, Macedonians, pragnąc potęgę cesarską dla swych przekonań co rychlej zniewolić. Cesarz młody wszakże, z politycznego stanowiska potępiając wszelką niezgodę i spory na polu religijnem, wzywał wszystkich do umiarkowania i porozumienia się, wyraźnie jednakże wyszczególniał i poważał wysoko biskupa Atanazyusza, gdyż wybrał go za osobistego powiernika i doradzcę w kwestyach dogmatycznych i wyznał się wreszcie sam zwolennikiem symbolu nicejskiego (ob ). — Por. Abbé de la Bleterie „Histoire de l’empereur Jovien” (Amsterdam 1740); Tillemont „Histoire des empereurs” t. IV; Lasaulx „Der Untergang des Hellenismus” str. 70 i nast. s- Drz-

tom IV.

Jovis villa, ob. Intrafluvios.

Ks. Wł. Kr.

Jovius Paweł, historyk włoski, ob. Giovio (t. XXV str. 59 — 60). W dziele tego pisarza p. n. „Elogia virorum bellica virtute illustrium”, ozdobionym bardzo ciekawemi portretami osób omawianych, a znajdującemi się wówczas w zbiorach samego autora w pałacu nad jeziorem Como, są i dwa artykuły o Polakach pomiędzy stu kilkudziesięciu mężami, wsławionemi męstwem. Na str. 231 (mamy pod ręką wydanie z r. 1665 w Bazylei) widzimy dobry portret Zygmunta I bez brody i w siatce czyli czepcu, o którym wspomina Bielski, że nosił go Zygmunt za młodu dla tego, aby mu się długie włosy nie rozsypywały. Na następnej 232 str. autor podaje sporo szczegółów z życia Zygmunta I i jego rodziny i oddaje mu wielkie pochwały. Rzecz o tym królu kończy się czterowierszem łacińskim na cześć jego, napisanym do książki J-a przez Marcina Kromera. Na str. 255 zaczyna się artykuł p. n. „Joannes Tarnouius Comes Polonus”. Portretu J. widać nie posiadał w swej galerji, gdyż pod tym tytułem pustą ramkę pozostawił. Chwali on Jana Tarnowskiego szczególnie za zwycięstwa pod Obertynem i Staro-dubem, oraz za częste klęski, zadawane Turkom i Tatarom. Pod artykułem, prozą pisanym, znajdują się dwa utwory wierszowane na cześć wielkiego wodza—Juljusza J-a i Aleksandra Suchte-na, Niemca.—Wspomnieć też możemy, że w dziele tym J-a są jeszcze portrety i życiorysy następujących wojowników, należących do sąsiednich z Polską narodów: str. 204—206 „Basilius Moscoviae princeps”, mowa tu o Wasilim III Iwanowiczu (* 1479 — f 1533); str. 178— 180 „Ludovicus Pannoniae atque Bohemiae rex” — Ludwik II, król węgierski i czeski, syn Władysława Jagiellończyka (* 1506r.—zginął pod Mohaczem w bitwie przeciw Turkom 1526 r,); str.

s. K

Jovilabium, przyrząd służący do uzmysłowienia biegu księżyców Jowisza, a zwłaszcza ich zaćmień; zbudowany jest w podobny sposób, jak tellurium i planetarium (ob.).

Jovinianus, heretyk IV wieku, był początkowo zakonnikiem w klasztorze medyolańskim, lecz, sprzykrzywszy sobie powołanie zakonne, ok. 388 r. przeniósł się do Rzymu i tam szerzył błędy przeciwne Pismu św. i nauce Kościoła katolickiego, w wielu rzeczach podobne do późniejszych zasad protestanckich. Nie uznawał żadnego stopniowania w dobrych uczynkach, w cnocie, w zasłudze, w grzechu, ani w nagrodach lub karach życia pozagrobowego. Zaprzeczał wszelkiego postępu na drodze życia chrześciańskiego. Twier-

113 o Macieju Korwinie, królu węgierskim; wreszcie strou. 94 — 96 o słynnym Skanderbergu („Georgius Castriotus Scanderbechus, Epiri Prin-ceps ”).

„Jow, patriarch wsierossijskij” (w Moskiew. wiadomościach uniwersyt. 1871 r.).

Jowa, stan Ameryki Półn., ob. Iowa. Jowa-City, ob. Iowa-City.

Jowa-River, ob. Iowa, rzeka w Ameryce

R.

H. Ł.

Jowializm, jowłalista, jowialny, z łacińskiego jovialis — wesołego umysłu, swobodnej myśli, dobrego humoru. Przymiotnik ten pochodzi od Jovis, drugiego przypadku rzeczownika Jupiter, a to dlatego, że planecie Jowiszowi astrologowie przyznawali wpływ na ludzi, urodzonych pod jego panowaniem, usposabiający do swobody umysłu i wesołości.—Jowialistą starzy Polacy nazywali człowieka dowcipnego i żartobliwego bez złośliwości, umiejącego konceptami i face-cyami swojemi zabawić i rozśmieszyć całe towarzystwo. Aleksander Fredro dobrodusznego i poczciwego jowialistę wskrzesił w komedyi p. n.

Jow (Hiob, Job), pierwszy patryarcha wszech-rossyjski. Urodził się w Starycy i wychował Północnej, w miejscowym monasterze, w którym też około r. 1553 złożył śluby zakonne. Roku 1571, przeniesiony do Moskwy na przełożonego mona-steru Simonowskiego, zyskał względy cara Iwana Groźnego i często towarzyszył mu w jego przejażdżkach po monasterach. Potem kolejno był archimandrytą monasteru Nowospaskiego, biskupem Kołomeńskim, arcybiskupem rostowskim, a w r. 1586 zajął miejsce metropolity moskiewskiego po Dyonizym, którego pozbawił tej godności nielubiący go Borys Godunow. Dzięki też Godunowowi J. wybrany został w r. 1589 na pa-tryarchę moskiewskiego. Na Rusi w. XVI panowało to przekonanie, że Moskwa jest jedyną j „Pan Jowialski”; Wacław Potocki wydał zbiór

strażnicą czystego prawosławia, jakoby trzecim I wierszy, których treścią są anegdoty, niejedne Rzymem; stąd pragnienie posiadania, niezależnie ' z nich rubaszne i tłuste, p. n. „ Jovialitates”. * od Greków, russkiego patryarchy. J. wszakże,    Jowinian, ob. Jovi ni anus,

zająwszy to ważne stanowisko, ani wżyciu koś-    Jowisz, miano polskie Jupitera, uformo-

R.

cielnem, ani w państwowem się nie odznaczył, wane z drugiego przypadku tego imienia: Jovis; Był nadzwyczaj łagodnym i pozornie oddał się ob. Jupiter. Forma ta jest właściwa również zupełnie w ręce Borysa, którego sprawie służył językowi czeskiemu, a ukazuje się już w cer-wiernie; wszelakoż, zatwardziały konserwatysta, kiewno-słowiańskim. wróg zacięty wszelkich nowości, opierał się za- Jowisz (2j.), planeta największa naszego ukła-mierzonemu przezeń założeniu uniwersytetu. Tro- du słonecznego, piąta z planet wielkich w po-skał się jednak o podniesienie moralności śród rządku odległości od słońca, przedstawia się oku duchowieństwa i rozkrzewienie prawosławia na nieuzbrojonemu jako gwiazda jasno-żółta, świe-Syberyi, w Kazaniu, Gruzyi, Karelii, a w Moskwie cąca silniej, aniżeli najświetniejsze gwiazdy sta-ustanowił ośmiu starostów nad popami. Kiedy łe; ustępuje jedynie Wenerze, a podczas oppo-się zjawił Dymitr Samozwaniec, J. wydał list zycyi, gdy jest najbardziej do ziemi zbliżony, pasterski do całego narodu, zalecający, aby nie blaskiem swym dziesięciokrotnie przewyższa Ko-wierzono „wywłoce” (razstryga), a służono wier- zę, najjaśniejszą gwiazdę gwiazdozbioru Woźni-nie carowi Borysowi. Za to Dymitr pozbawił cy; zmiany zresztą jego światła, zależne od go patryarchatu: r. 1605 podczas nabożeństwa, zmiennej jego odległości od ziemi, nie są znacz-do Soboru Uspienskiego wtargnęli uzbrojeni lu- ne. Droga Jowisza dokoła słońca jest prawie kodzie, porwali J-a, zdarli z niego szaty kościelne, łowa, mimośród jej bowiem wynosi tylko 0.04825, odzieli go w czarną sukmanę i zawieźli do mona- a pochylenie jej względem ekliptyki, czyli drogi steru staryckiego. W r. 1607, na wezwanie Wa- ziemi, czyni 1°18'41". Średnia jego odległość od syla Szujskiego, J. przyjeżdżał do Moskwy dla słońca przewyższa 5.20280 raza średnią odległość rozgrzeszania z krzywoprzysięstwa, którego się do- ziemi od słońca, wynosi zatem 773 miliony ki-puścił naród russki, przeniewierzywszy się pra- lometrów (przeszło 100 000 mil geograficznych), wowitemu carowi swemu, Borysowi; dał to roz- zmieniając się w granicach od 736 mil. kim. grzeszenie i .powrócił do swego monasteru, gdzie w punkcie przy słonecznym do 811 mil. kim. życie tegoż roku zakończył. — Z mocy ukazu ca- w punkcie odsłonecznym. Do ziemi, podczas oprą Aleksieja Michajłowicza zwłoki J-a przewie- pozycyi, gdy wraz z nią znajduje się po jednej ziouo do Moskwy i złożono w soborze Uśpień- stronie względem słońca, zbliżyć się może na skim.—Z pism J-a, oprócz listów pasterskich, po- 587 mil. kim ; największa zaś odległość jego od uczających i pocieszających, doszły do naszych ziemi, podczas połączenia, gdy względem niej czasów: „Powiest' o czestniem żitii błagowierna- przypada po drugiej stronie słońca, wynosi go i błagorodnago carja Fiedora Iwanowicza”, 959 mil. kim. Słońce, widziane z powierzch-odznaczająca się tonem panegirycznym, lecz zaj- ni Jowisza, przedstawia tarczę 27 razy mniej-mująca charakterystyką carów Fiedora i Bory- szą, promienie słoneczne dobiegają tam również sa; oraz umieszczona w tomie VIStarozyt- z natężeniem 27 razy słabszem, aniżeli na po-uej Biblioteki „Duchownaja” t. j. testament, wierzchnię ziemi. Drogę swoję dookoła słońca zawerający jego autobiografię. — Por. Sokołow obiega J. w ciągu 4 332.588 dnia (11 lat 10,5

mies.), przebiegając przecięciowo w ciągu se- | nikowe są budowy daleko zawilszej, aniżeli daw-kundy 12.98 kim., dwa razy przeszło mniej, ani- niej przypuszczano, i składają się z wielkiej żeli ziemia. Rok jowiszowy trwa przeto prawie liczby utworów różnej postaci, podobnych w ogól-12 lat naszych, a każda jego pora roku 3 lata ności do chmur warstwowych (fig. 6, 7 i 8). Obok nasze, różnice wszakże klimatyczne różnych pór roku nie są tam tak wybitne jak na ziemi, pochylenie bowiem równika jego względem drogi, po której się toczy, wynosi zaledwie 3° 6', skąd wypada, że strefa międzyzwrotnikowa ma szerokości tylko6°J2', strefy zaś podbiegunowe, gdzie dzień i noc trwają po 6 lat, sięgają od biegunów do odległości 3°6'.—W lunecie ukazuje się J. jako tarcza eliptyczna ze znacznem spłaszczeniem biegunowem, pomiary jednak tego spłaszczenia, od 200 przeszło lat przez licznych astronomów prowadzone, nie przedstawiają zgodności zupełnej. Z pomiarów najdokładniejszych, dokonanych za pomocą heliometrów, wyprowadził Schurr (1898) dla średnicy równikowej w mierze kątowej wartość 37.40", dla średnicy biegunowej 35.13", skąd wypada spłaszczenie

; z pewnych jednych nierówności w biegu

księżyca jowiszowego najbliższego planety obliczył Cohn (1900) spłaszczenie większe, do którego zbliża się najbardziej rezultat pomiarów mi-

Istotna średnica równika nich występują formy inne, bardziej do chmur

kłębiastych zbliżone, a jedne i drugie zmieniają się tak szybko, że w ciągu już dwu po sobie następujących nocy planeta najczęściej odmienny widok przedstawia. Również i barwy tych „obłoków” znacznym ulegają przeobrażeniom. Okolice równikowe wraz ze swemi smugami i plamami posiadają często zabarwienie różowe, niekiedy bardzo wybitne, gdy w czasach innych

16.52 ¹

krometrycznych,

jowiszowego przechodzi 11.07 razy średnicę równika ziemskiego, czyli wynosi 141 300 kim., objętość J-a przenosi 1264.3 razy objętość ziemi. Masę J-a, począwszy od Newtona, obliczano wielokrotnie z biegu jego księżyców, oraz z zawikłań, jakie powoduje w biegu planet i komet; Bessel

15.46

przyjął na massę J-a wartość

massy

1047.788

słońca, ale nowsze badania skłaniają do niewielkiego powiększenia tej liczby; nowe obliczenia

wydają średnio

Wypada stąd dalej,

1047.609

że massa J-a przewyższa 310 razy massę ziemi, gęstość jego średnia wynosi 0.23 gęstości ziemi, czyli w odniesieniu do gęstości wody, przyjętej za 1, czyni 1.4. Siła ciężkości na biegunach J-a działa 2.8, a na równiku (z uwzględnieniem siły odśrodkowej), 2.2 razy silniej, aniżeli na ziemi. — Powierzchnia J-a nie przedstawia form statecznych i niezmiennych, jak powierzchnia Marsa, skąd o karcie jego nie może być mowy; widok J-a zmienia się ustawicznie i w krótkich nawet przeciągach czasu często znaczne już ujawnia różnice. Dawniejsi obserwatorowie wzmiankują o smugach jasnych i ciemnych, które snują się na powierzchni planety w kierunku jego równika; szczególniej wybitnie występują dwie takie smugi szare: jedna na stronie północnej, druga na stronie południowej równika, ograniczające strefę międzyzwrotnikową, która się wydaje jaśniej zabarwioną. Potężne lunety nowoczesne wykazały, że te smugi rów-

1?

¹ •    winmn ■

-J* Wri

ÄsiSliKäE?,;!

1!;

Fig. 6. Jowisz d. 31 stycznia 1870 r., według Gledhilla.

j5gr

Fig. 7. Jowisz d. 21 marca 1876 r., według Lohsego.

zaledwie ślad tego dojrzeć się daje. Niektóre plamy mają istnienie krótkotrwałe, zaledwie przechodnie, gdy inue utrzymują się przez czas długi. Tak w 1878 r. wystąpiła na południe pasa

równikowego wielka plama owalna, czerwona, 47000 kim. długa i 11000 kim. szeroka, jasnym brzegiem obwiedziona, która ulegała zwolna stopniowym przeinaczeniom i dotąd istnieje, lubo bledsza i mniejsza. W ogólności plamy są najczęściej ciemne, niekiedy wszakże ukazują się i plamy białe; obserwowano je najczęściej wpobliżu południowej smugi równikowej, niekiedy kilka współcześnie.— Z obserwacyj plam, które utrzymywały się przez czas dosyć długi bez zmiany, skorzystano do oznaczenia czasu obrotu osiowego planety. Po raz pierwszy badania te przeprowadził Dominik Cassini (1665), a według dostrzeżeń Airego, Madiera i Schmidta czas ten wynosi 9 godz. 55 min. 25 sek. Różne jednak te obserwacye okazują pewne między sobą różnice, co tern tylko wytłómaczyć się daje, że plamy posiadają pewien ruch własny i przesuwają się, jedne względem innych, co dalej

ILTjirai

■ r-:

Fig. 8. Jowisz d. 31 sierpnia 1880 r., według Lohsego.

prowadzi do wniosku, że plamy są to utwory obłokowate, zawieszone w otaczającej planetę atmosferze. Różnice szybkości obrotu górnych warstw J-a zależą zwłaszcza od szerokości geograficznej. Stanley Williams w r. 1898 z zestawienia dotychczasowych dostrzeżeń wniósł, że na powierzchni J-a rozróżnić należy dziewięć stref, którym odpowiadają różne prądy atmosferyczne; szybkość najmniejsza obrotu, 9 godz. 50 min., ma miejsce w pasie 20°—24° szerokości jowigraficznej płn., największa zaś, 9 godz. 55 m. 40 sek., w pasie 12°—28° szer. płd. Prądy te na J-u mają kierunek dokładnie wschodnio - zachodni, bez jakiegokolwiek odchylenia w stronę biegunów. W różnych strefach zresztą, w pewnych okresach czasu, zachodziły nadto niejakie przyśpieszenia lub opóźnienia ruchu; czy wszakże obfitość plam na J-u ulega pewnemu okresowi, podobnie jak na słońcu, rozpoznać dotychczas nie zdołano. Z obserwacyi też biegu plam rozpoznano kierunek osi obrotu, a temsamem położenie równika, wyżej już przytoczone.—Objawy, jakie nam J. ukazuje, odsłaniają też nieco zagadkę jego budowy fizycznej. Co na planecie tej dostrzegamy, nie jest to zapewne powierzchnia jądra jej stałego, ale warstwy chmur i utworów obłokowatych, które bryłę wewnętrzną grubym pokładem otaczają. Według wszelkiego prawdopodobieństwa posiada J. atmosferę rozległą i gęstą, przez którą promienie słoneczne, dla obfitości w niej mgły i obłoków, zaledwie przedzierać się mogą. Z rozkładu tych chmur pasami do równika równoległemi, oraz ze zmiany ich postaci wraz z szerokością, możnaby wnosić, że odpowiadają one ziemskim strefom pasatów, czyli wiatrów statecznjch, prawdopodobnie jednak budowa fizyczna J-a analogię raczej do słońca, aniżeli do ziemi naszej przedstawia. Podobnie jak słońce, tak też tarcza J-a jaśniejsza jest w pośrodku, aniżeli po brzegach. Okazuje się to wyraźnie przy przesuwanin się satelitów przed tą tarczą, przy jej brzegach bowiem występują jasno na tle ciemnem, w pośrodku zaś tarczy stosunek ten się odwraca. Jasność okolic środkowych tarczy jest dwa lub trzy razy znaczniejsza, aniżeli po brzegach, a ubytek ten światła ku brzegom, podobDie jak na słońcu, stąd zapewne pochodzi, że w sąsiedztwie brzegów światło przebiega grubszą warstwę atmosfery i przez pochłanianie w uiej ulega przytłumieniu. Istnienie takiej gęstej powłoki atmosferycznej zdradza się też przy zakryciu gwiazd stałych przez tę planetę, gdy bowiem gwiazda kryje się poza jej tarczą, jasność jej słabnie stopniowo. Zöllner uważa nadto za rzecz prawdopodobną, że J. nie jest bryłą zastygłą i zakrzepłą zupełnie, ale pozostaje dotąd jeszcze w stanie niejakiego rozżarzenia, za czem przemawiają plamy, nieraz bardzo jasne, i szybkie ich przeobrażenia, świadczące o gwałtownych przewrotach na planecie, których źródło trudno przypisywać promieniom słonecznym, tak słabo już tam działającym. JSliewątpliwie jednak, jeżeli J. i własnem jeszcze światłem świeci, jest ono nader słabe, inaczej bowiem, gdy księżyce jego przesuwają się przez ciągnący się poza nim stożek cienia, nie znikałyby tak zupełnie, jak się to istotnie dzieje. W każdym wszakże razie wydaje się uzasadnionem przypuszczenie, że powierzchnia bryły wewnętrznej J-a nie jest dotąd w stanie zastygnięcia zupełnego, otoczona może jeszcze cienką stosunkowo skorupą, w takim zaś razie musi być siedliskiem potężnej i ożywionej działalności wulkanicznej, a pogląd taki rozwinął zwłaszcza Lohse. Gdy w któremkolwiek miejscu na planecie wybuch wulkaniczny następuje, warstwa obłoków ponad takim kraterem zostaje przedarta przez wznoszące się pary i gazy rozpalone. Wybuchowe wszakże te massy, przybywając z okolic głębszych, posiadają mniejszą szybkość obrotu, aniżeli w górze unoszące

się warstwy obłoków, pozostają przeto poza nie- który się przedstawia jako gwiazda 5 wielkości, mi w tyle, a w kierunku obrotu planety tworzy się stąd smuga, która przy wybuchu długotrwałym rozpościera się coraz dalej i otacza wreszcie planetę, tworząc dokoła niej pierścień zamknięty, wyróżniający się zabarwieniem ciem-nem od otoczenia stąd, że posiada słabszą zdolność odbijania światła słonecznego. Tą drogą dają się też wytłómaczyć zmiany w barwnych odcieniach smug, a równie łatwo zrozumieć można, że rozżarzone gazy, przy gwałtownych zwłaszcza wybuchach, przez czas pewien i własnem światłem jaśnieć mogą. Częste zmiany w położeniu smug oraz rozmaita ich trwałość być mogą następstwem wybuchów różnych wulkanów, rozrzuconych w rozmaitych szerokościach planety i wybuchających w różnych odstępach czasu.

najmniejszy II, wyrównywający prawie księżycowi ziemskiemu. Czasy obiegu tych czterech księżyców dokoła planety wynoszą kolejno: 1.769, 3.554, 7.166 i 16.751 dnia, a odległości ich od planety 5.933, 9.439, 15.057 i 26.486 promienia Jowisza, czyli 420 000, 669 000, 1067 000 i 1877 000 kilometrów. W stosunku do wymiarów J-a satelity jego wydają się nader doń zbli-żonemi, a w porównaniu z biegiem naszego księżyca ruch ich jest nader szybki; przytem drogi ich przypadają na płaszczyźnie równika jowiszowego. jedynie tylko IV wyraźnie się z niej usuwa. Również nieznaczne są pochylenia tych dróg względem drogi J-a, nie przechodzą bowiem 3°. Wszystkie razem czynią tylko 0.0007 massy J-a, czyli około ~ massy ziemi. Księżyc

IV okazuje zmiany swej jasności, następujące po sobie w sposób bardzo prawidłowy, co jest zapewne następstwem obrotu jego osiowego, a z dostrzeżeń tych wypływa, że prawdopodobnie czas jego obrotu osiowego schodzi się z czasem obiegu dokoła planety, podobnie jak to się dzieje z księżycem naszym. Czy takaż sama zgodność ma miejsce i dla trzech księżyców bliższych J-a, tego dotąd rozstrzygnąć nie zdołano, zmiany bowiem jasności nie zachodzą dosyć prawidłowo. Dla wielkich wymiarów planety i nieznacznego pochylenia dróg zaćmienia są tam nader częste; prawie każdy obieg tych księżyców powoduje na J-u zaćmienie słońca i zaćmienie księżyca, a z niewielkim wyjątkiem wszystkie te zaćmienia są całkowite. W ciągu jednego roku jowiszowego przypada około 4400 zaćmień księżyców i tyleż zaćmień słońca. Zaćmienia księżyców J-a dają się łatwo obserwować za pomocą niewielkich lunet i daty ich podawane są w efemerydach astronomicznych; mają ważność z tego względu, że dają dogodną sposobność oznaczenia różnicy długości geograficznej dwu miejsc (ob. Długość geograficzna). Doniosłe znaczenie w dziejach nauki przedstawiają nadto stąd, że nastręczyły Romerowi w r. 1676 pierwszą sposobność oznaczenia szybkości światła (ob. Światło). Obliczenie zawikłań, jakie z powodu wzajemnego ich przyciągania mają miejsce w ich biegu, nastręczają znaczne trudności matematyczne; zmiany wiekowe ich dróg są tak wielkie, że metody stosowane przy obliczaniu biegu planet wymagają tu znacznych przeinaczeń. Wpływ wzajemnego ich przyciągania okazuje się zwłaszcza w związkach, jakie zachodzą w biegu księżyców I, II i III, a mianowicie: 1) Ruch średni księżyca I, powiększony podwojonym ruchem średnim księżyca III, wyrównywa potrojonemu ruchowi średniemu księżyca II. 2) Długość średnia księżyca I, powiększona podwojoną długością średnią Iii-go, wyrównywa potrojonej długości średniej III-go, zwiększonej o 180°. Wzajemna zależność tych trzech księżyców sprowadza takie ich poło-

Każda smuga odpowiada według tego pewnemu wulkanowi, lub raczej pewnemu pasowi wulkanów, rozłożonemu w jednakiem oddaleniu od równika.—Widmo J-a, badane przez Hugginsa,

Secchiego i Vogla, okazuje w ogólności zgodność z widmem słonecznem; w czerwieni występuje ciemna smuga, a w barwie błękitnej i fioletowej pochłanianie jest bardziej jednostajne, ale również znaczne. Vogel wnosi stąd o istnieniu pary wodnej w atmosferze J-a, nierozstrzygniętem jednak pozostawia pytanie: czy smuga ciemna w czerwieni wywołana jest przez pewną nieznaną nam substancyę w atmosferze J-a, czy też przez różny tylko stosunek mieszaniny gazów i na ziemi występujących.—Księżyce Jowisza. Jowisz posiada pięć księżyców, z których cztery odkryte zostały wkrótce po wynalezieniu lunety, w styczniu 1610 r., przez Galileusza, który je nazwał gwiazdami medycejskiemi; odkrycie ich dało Galileuszowi silny argument na poparcie nauki Kopernika, przekonano się bowiem, że istnieć mogą bryły niebieskie, nie dokoła ziemi krążące. Księżyc piąty, najbliższy planety, dostrzeżony został dopiero d. 9 września 1892 r. przez Barnarda za pomocą potężnego refraktora w obserwatoryum Licka.

Cztery dawniej znane księżyce dają się do-strzedz już za pomocą bardzo słabej lunety, najjaśniejsze z nich były nawet podobno kilkakrotnie widziane okiem nieuzbrojonem przez ludzi posiadających wzrok nader bystry; księżyc wszakże najbliższy dostępny jest jedynie dla najpotężniejszych przyrządów optycznych. Księżyce dawne mają nazwy: Jo, Europa, Ganimed i Ka-listo; nazwy te wszakże rzadko są używane, a księżyce oznaczają się zwykle numerami porządkowemi: I, II, III, IV; nowo-odkryty księżyc otrzymał numer V, w ostatnich jednak czasach zaczęto go oznaczać numerem pierwszym, skąd przesuwają się i numery księżyców dawnych. W dobrych lunetach księżyce dawne przedstawiają wyraźne tarcze o średnicy 0.9" do

1.5"; rzeczywiste ich średnice wynoszą od 8 430 do 5 800 kim., największy z nich jest III,

S. K.

Ks. Wł. Kr.

A. A. K.

L. K.

B.

żenią, że wszystkie trzy razem nigdy zaćmione być nie mogą.—Nowy księżyc V, czyli najbliższy J-a, jest bardzo drobny, przedstawia się bowiem zaledwie jako gwiazda 13-ej wielkości; pomiary mikrometryczne jego położeń zdołali dotąd przeprowadzić jedynie Barnard w obserwa-torym Licka i Struve w Pulkowie, a stąd elementy jego drogi obliczył Cohn. Czas jego obiegu wynosi 11 godz. 57 m. 22.679 sekundy; droga jest elipsą o słabym mimośrodzie, której oś wielka wszakże bardzo szybko położenie swoje w przestrzeni zmienia. Przyczyną tego ruchu jest silne spłaszczenie J-a, a jest on tak prędki, że punkt przyjowiszowy tej drogi, czyli punkt jej względem J-a najbliższy, w ciągu roku przebiega 882°, czyli wykonywa prawie 2'/2 obiegu dokoła planety, w podobny sposób, jak punkt przyziemny drogi naszego księżyca z powodu spłaszczenia ziemi obiega ją dokoła w ciągu 8 lat i 10 miesięcy. Ruch ten punktu przy-jowiszowego drogi nowego księżyca dał możność teoretycznego obliczenia spłaszczenia J-a, co przytoczyliśmy wyżej.—Por. M. Ernst „O przyrodzie planet” (Warszawa 1899); Plassmann „Der Planet Jupiter” (1892).

Jowita, dyakon, i Faustyn, kapłan, dwaj bracia znakomitego rodu, głosili Ewangielię w Brescii we Włoszech, za panowania Adryana. Pojmani z rozkazu Juliana patrycyusza, za stałość w wierze ścięci zostali na żądanie cesarskie ok. r. 121. Ciała ich spoczywają w Brescii, w kościele zbudowanym pod ich wezwaniem 1152 r.—„Encykl. Kość.” t. V.

JowjUSZ albo Jow Jan, filolog polski, urodzony w drugiej połowie wieku XVI we Lwowie, um. 1625 r. w Krakowie; kształcił się naprzód we Lwowie, a następnie w Akademji krakowskiej, gdzie w r. 1593, już jako kanonik i bakałarz św. teologji, otrzymał stopień bakałarza filozofji artium et philosophiae baccalaureus). W r. 1597 został senjorem bursy jeruzalemskiej; przez kilka lat wykładał autorów greckich i łacińskich na wydziale filozoficznym Akademji krakowskiej; od r. 1602 w charakterze profesora rzeczywistego nauczał w kolegjum mniejszym; oprócz autorów starożytnych wykładał także teologję. W r. 1605 był wybrany po raz pierwszy dziekanem wydziału, w 1618 piastował tę godność po raz trzeci. Ogłosił drukiem pisma następujące: „In nuptias Generosi D. Joannis Baptistae Ceki et pudicae Virginia Annae D. Antonii Frantkovii Leop. inclytae Urbis Cracoviensis consulis filiae oratio” (Kraków 1604, w 4-ce); „Quaestio de poenitentia ut est sacramentum” (Kraków 1619, w 4-ce); „Quaestio de merito Christi” (Kraków u Fr. Cezarego 1620, w 4-ce). W języku polskim: „Rozmowa Jana Częstochowczyka i Jana Sekiniego” (Krak. w druk. Kempiniego, 1601), gdzie przydał wiersz jako wyrok sądowy w sporach w tej uczonej książeczce przedstawionych.

J. pisał różne epigramaty i wiersze okolicznościowe, rozproszone po innych dziełach i panegi-rykach spółczesnych; tak np. przy mowie «S. Epi-phanii Cyprii oratio in sepulturam Corporis Domini» (Zamość 1604), przełożonej przez Stanisława Fenickiego, znajduje się między innemi epigramat J-a do Fenickiego (z 25 wierszy).

Jowowie a raczej Ajuowie, plemię czerwono-skóre, które pozostawiło nazwę swoją w nazwie rzeki i stanu Iowa w Stanach Zjednoczonych. Plemię to należało do szczepu lingwistycznego Dakotów czyli Siuków. Ustrój rodowy, oparty na totemizmie, dziedziczenie w linii ojcowskiej. Plemię to dzisiaj można uważać za wygasłe.

Joyau Emmanuel, profesor i filozof francuski (* w Havre r. 1850). Nauki, rozpoczęte w liceum miasta rodzinnego, ukończył w liceum Napoleona w Paryżu i tam też r. 1869, wstąpił do szkoły normalnej. Zostawszy r. 1873 profesorem przydanym filozofii, wykładał ten przedmiot kolejno w liceach w Auch (1873), w Limoges (1874), Angoulème (1879) i Douai (1855); potem jako chargé des cours — na fakultecie literackim w Aix (1887) i w Clermont (1893), gdzie w roku następnym został supplentem profesora filozofii. Tytuły rozpraw jego doktoryzacyjnych są następujące: „Platonis Protagoras, sive Socratica de natura virtutis doctrina” (Paryż 1874) i „De l’Invention dans les arts, les Sciences et la pra tique de la vertu” (1879). Następnie wydał: „Essai sur la liberté morale” (1888), gdzie wolność jest przedstawiona, nie jako dar udzielony wszystkim przez naturę, lecz jako zdobycz wolnej woli; „la Théorie de la grâce et la liberté morale de 1’homme” (1889), gdzie autor wykazuje, jak daremnem jest wszelkie kuszenie się o pogodzenie tych dwu doktryn, zupełoie sprzecznych z sobą; „la Philosophie en France pendant la Révolution” (1893), gdzie przedstawia wpływ rozmaitych filozofów w. XVIII na mówców i polityków z czasu Rewolucyi.

Joyeuse entrée, po flamandzku Blyde incom-ste=radosne wejście, tak się nazywał przywilej nadany r. 1356 przez księcia Wacława (Wenzel) księstwom Brabancyi i Limburga, który każdy nowowstępująoy na tron książę musiał za-przysięgać przed swoim wjazdem (wejściem) do stolicy. Ustawa ta, składająca się początkowo z 59 artykułów, rozszerzyła się z biegiem czasu przez szereg dodatków za Filipa Dobrego (1430, 1451, 1457) i Karola V (1515). Najważniejsze z tych artykułów stanowiły: utrzymanie dawnych praw i przywilejów, rozszerzenie władzy wysokiej rady brabanckiej; ograniczenie prawa książęcego bicia monety; ostatni zaś opiewał, że w razie gdyby książę którykolwiek z artykułów owych pogwałcił, to stany miałyby prawo wypowiedzieć mu posłuszeństwo. Ostatnim panującym, który tę ustawę zaprzysięgał, był cesarz Franciszek II (31 lipca 1792 r.). sk* Joyeux avènement, radosne wstąpienie we władanie majątkiem albo na tron), zwyczaj

feudalny, a potem monarchiczny, na mocy którego nowy dziedzic dóbr albo nowy monarcha, przy wstąpieniu swem otrzymywał dar od swych nowych poddanych. Dar ten, pierwotnie dobrowolny, zmienił się z czasem w daninę obowiązkową. Ludwik XV był pierwszym z królów francuskich, który go zwrócił swym poddanym.

Pan zgromadzi wszystkie narody i sprowadzi je na dolinę Jozafatową; i będzie się tam z nimi rozprawiał (3, 2). Na tej więc dolinie, położonej między Jeruzalem a górą Oliwną, w łożysku rzeczki Cedron, odbyć się ma sąd ostateczny. Zachodzi wszakże pytanie: czy dolina, o której mówi Joel, jest tylko nazwą allegoryczną, bez znaczenia geograficznego ani historycznego, czy też oznacza rzeczywiście miejsce, mające niejaki związek z królem Jozafatem (ob.). Być może jedno i drugie; gdyż wyraz Jozafat znaczy: „dolinę Boga sędziego”, „dolinę sądu”, a zarazem „dolinę błogosławieństw”; dolina poza obrębem murów Jeruzalem oddawna nosiła nazwę Jo-zafatowej, gdyż tu król ten składał dziękczynienia czyli błogosławił Panu za cudowne zwycięstwo, odniesione nad Moabitami. Widok wspomnianej doliny jest ponury: od miasta piętrzy się ustawiczne falowanie skał, białawych i obnażonych, a z drugiej strony także są dzikie skały, rzadko usiane drzewami oliwnemi. W samej głębi jest wyschłe łożysko, na trzy kroki szerokie, zdroju Cedron, który tylko w czasie deszczów toczy wodę czerwonawą. Ten skalisty wąwóz długo się ciągnie, a uważają go za jedno

R.

Z prawem Joyeux avènement łączyło się dla króla prawo przywracania wolności więźniom w tern mieście, do którego przybywał po raz pierwszy po swem wstąpieniu na tron.

Jozafat syn Assy, król judzki. Wstąpił na tron, mając lat 35, i panował lat 25, t. j. około roku 914—889 prz. Chr. Ojciec jego, As-sa, umarł śród toczących się walk z sąsiedniem państwem Izraelskiem i J. nie omieszkał do tych walk należycie się przygotować. Skoncentrował wojsko w stolicy, ufortyfikował różne miejscowości w kraju i t. p. W gruncie jednakże rzeczy był J. miłośnikiem spokoju, a gdy Achab, ówczesny król izraelski, wyciąga rękę do zgody, król judzki chętnie ją przyjmuje i panująca dotąd nienawiść śród monarchów obu tych państw zamienia się w przyjaźń. Ale przez tę właśnie przyjaźń J., chcąc pomódz nowemu swemu sprzymierzeńcowi, wikła się w wojnę z Syryjczykami, z doliną Płaczu św. Sabby, przy morzu Martwem, bierze w niej osobliwie udział i omal że nie gi- chociaż właściwie kończy się przy krynicy Nenie w bitwie. Bez wszelkiego rezultatu zakoń- hemiasza. Od najdawniejszych czasów była ta czył się również pochód przeciw Moabitom, któ- dolina cmentarzem i teraz tam widać mogiły ży-ry przedsięwziął J. wraz z Joramem, królem dowskie, z tysiącami grobowych kamieni, bo ze izraelskim, a tylko Idumea, o ile się zdaje, by- wszystkich stron świata Izraelici ciągną tutaj, ła podległą Judei. Pod względem zewnętrznym aby złożyć swe kości, i drogo opłacają pozwo-więc panowanie J-a nie odznacza się żadnemi lenie na to. czynami osobliwemi, natomiast przyczynił się Józef, syn Jakóba, patryarcha biblijny. J. bardzo król ten do podniesienia dobrobytu i po- był starszym synem Racheli i bratem Benjami-ziomu duchowego swego kraju. Pracował mia- na i urodził się 6 lat przed powrotem Jakóba nowicie gorliwie nad usunięciem bałwochwal- do kraju Chananejskiego. Etymologicznie imię stwa z ziemi Judejskiej, rozesłał instruktorów J-a jest objaśnione w Piśmie św. podwójnie, po całym kraju, by krzewili naukę bożą, usta- Wyprowadza się albo od słowa asaf „zdjąć”, nowił po wszystkich miastach sędziów, którym gdyż przy jego urodzeniu rzekła Rachela: Zdjął nakazał sądzić sprawiedliwie i bezstronnie itd. Bóg ze mnie hańbę niepłodności, albo też od Pod koniec panowania J-a napadli nań połączę- słowa jasaf „dodać”, gdyż Rachela się spodzie-ni Amonitanie, Moabici i Idumejczyey; ale oto wała, że doda jej Wiekuisty jeszcze drugiego powstał popłoch w obozie nieprzyjacielskim, tak syna. Historya J-a jest jedną z najbardziej po-że wrogowie wzajemnie sami się wytępili. Król pularnych i najbardziej znanych, a główne jej urządza modły dziękczynne i nazywa to miejsce, momenty są następujące: J. jest ulubionym sy-w którem cud ten się stał, „doliną błogosławień- nem Jakóba, który go ponad resztę synów wy-stwa” (II Chr. XX, 26), a jest to bez wątpię- wyższa, a wywyższenie to wzbudza zawiść brania ta sama miejscowość, którą prorok Joel na- ci, do tego stopnia, że ci sprzedają go jako nieżywa „doliną Jozafata” i gdzie, wedle niego, Bóg wolnika przejeżdżającym kupcom Midjanickim, „zgromadzi wszystkie ludy i rozprawi się z ni- a ojcu mówią, że go dziki zwierz poszarpał, mi o lud swój i o dziedzictwo swoje izraelskie, Midjanici przywożą J-a do Egiptu i sprzedają które rozproszyły pomiędzy plemiona” (Joel, go tu Potifarowi, naczelnikowi straży przybocz-IV, 2). Dopiero Ojcowie kościoła utrzymują, że nej faraona. Żona Potifara namawia J-a do dolina ta oznacza miejscowość w blizkości Je- nieobyczajności, a gdy ten opiera się jej poku-rozolimy.    Dr s- p- som, naówczas zostaje przez nią oczerniony i rzu-

Jozafat, król indyjski, i Barlaam, pustelnik, eony do ciemnicy. W ciemnicy J. obsługiwał ob. Barlaam i Jozafat.    uwięzionych tam również przełożonego podcza-

Jozafat Kuncewicz, błogosławiony, ob. Kun- ^ szych i przełożonego piekarzy faraonowych i tłó-cewicz Jozafat.    j maczył im sny. Gdy w dwa lata później śni

Jozafatowa dolina. Joel prorok powiedział, że ; się samemu faraonowi sen, którego nikt wytłó-

12

Rno. Pow. llu»tr. Ze«. 268. T. XXXIII.

Łi

O-

ĆD

i-ł;

dynastyi.

naczyc nie umie, uaówczas J. z polecenia wspomnianego przełożonego podczaszych zostaje zawezwany przed faraona, tłómaczy mu jego sny i udziela zarazem pewnych rad, które tak się podobają władzcy, że go wynosi na stanowisko pierwszego dygnitarza w kraju egipskim. J. otrzymuje imię egipskie „Sofnath Paaneach”, co ma oznaczyć „zachowawca życia”, i staje się zięciem kapłana z On (t. j. Heliopolis). Stosownie do przepowiedzenia J-a następuje naprzód siedem lat obfitości, w ciągu których nowy dygnitarz gromadzi ogromne zapasy żywności i składa je w miastach egipskich, tak, że gdy nadchodzą później przepowiedziane siedem lat głodu, jedyny Egipt ma chleb, podczas gdy wszędzie panuje głód. Przyjeżdżają zewsząd po zboże, a śród nich i bracia J-a. J. ich natychmiast poznaje, ale przyjmuje ich na razie surowo i dopiero za drugim ich przyjazdem, gdy przywożą z sobą i najmłodszego Benjamina, daje się im poznać, uspakaja ich i zaprasza, aby wraz z ojcem i swemi rodzinami przybyli jak najprędzej do Egiptu i tu się osiedlili. Cała rodzina Ja kóba opuszcza więc ziemię Chananejską i otrzymuje od faraona jako miejsce zamieszkania ziemię Goszen, która, o ile się zdaje, leżała ze wschodniej strony Delty, w północno-wschodniej stronie    właściwego    Egiptu. J.    i    dalej za

rządza krajem egipskim, wzamian za zboże odbiera mieszkańcom ich stada i rolę, które przechodzą    na własność    królewską,/    z    wyjątkiem

ziemi kapłanów, którym faraon wyznacza pewien udział, aby się nim mogli żywić. Nareszcie Jakób umiera, zamianowawszy naprzód dwóch synów J-a, Efraima i Manassego, naczelnikami dwóch pokoleń, a J., stosownie do ostatniej woli ojca,    przewozi jego    ciało do ziemi    Chananej-

skiej i    chowa je tam    w Hebronie,    w    grobie ro

dzinnym. I po śmierci ojca J. dochowuje miłości swoim braciom i troszczy się o nich; wreszcie umiera w wieku 110-u lat w Egipcie. Przy później8zem jednak wyjściu z tej ziemi Izraelici zabierają jego kości z sobą i chowają je niedaleko Sichern. — Historya ta, jak wiadomo, jest jedną z najbardziej popularnych opo wieści biblijnych i zarazem najbardziej dramatycznych. Sszczególnie scena, gdy J. przyjmuje swoich braci i daje się im poznać, jest pełna napięcia i artyzmu, przytem jest bogata w momenty psychologiczne i tendencye moralizatorskie. To też historya ta już wcześnie została upiększoną przez rozmaite dodatki i legendy; tak np. w Starożytnościach Józefa Flawiusza, w starych tłómaczeniach i kommentarzach biblijnych, a nawet w legendach mahometańskich, gdzie J. i Zuleika (mniemane imię żony Potifa-ra) są powszechnie znanemi postaciami. Histo-ryi tej jest też poświęcona 12-ta sura Koranu. Inna zachodzi kwestya: ile jest w tych podaniach pierwiastków historycznych. W pomnikach egipskich nie odnaleziono wprawdzie do-święty.

tychczas historyi J a, ale cała opowieść zdradza taką znajomość stosunków i obyczajów egipskich, urzędy, nazwy i t. p. są tak wiernie oddane, że trudno nie przyjąć autentyczności główniejszych jej momentów. Tak np. znajduje opowieść o stosunku J-a do żony Potifara swoją parallelę w znanej nowelli egipskiej o Bata (czyli Bita) i żonie starszego jego brata Anepu (ob. Ebers „Aegypten und die Bücher Mosis” str. 311 i nast.). O znaczeniu snów u Egipcyan świadczą i pomniki egipskie i podania autorów klasycznych. Sposób wywyższenia J-a, nadane mu z tej okazyi tytuły i okazane mu honory odpowiadają wiadomościom, jakie się pod tym względem z czasów króla Se-ti I przechowały, i t. d. — Nierozstrzygniętą dotychczas jest też kwestya chronologiczna, t. j. pod którym faraonem J. doszedł do swego stanowiska i kiedy przybyli Izraelici do Egiptu. Dawniej sądzono, że ci Izraelici byli to znani z historyi egipskiej Hykszu(-owie), a zdanie to znajduje się już u Józefa Flawiusza, ale od czasu gdy na Hykszów padło jaśniejsze światło, zaniechano tego utożsamienia. Natomiast utrzymują jedni egiptolodzy, jak np. Ebers i Lepsius, że należy rozumieć pod tym faraonem Seti I, który panował w wieku XV przed Chr., gdy tymczasem drudzy, a do nich należy i Flinders Petrie, są zdania, że był to jeden z późniejszych królów dy-nastyi owych Hyksosów. Marquart nareszcie, w świeżo-wydanem studyum („Chronologische Untersuchungen”, w czasopiśmie «Philologus» 1900, str. 637 i nast.), dowodzi, że pod owym faraonem kryje się Chuen-aten, czyli Amenchotep IV,

wielki reformator religijny, należący do 18-ej

Dr s. P.

Józef ŚW., oblubieniec N. Maryi Panny i opiekun Jezusa Chrystusa. Szczegółów autentycznych o jego życiu, opartych na Piśmie św., mamy bardzo niewiele. Pochodził w prostej linii od króla Dawida i mieszkał w Nazarecie, zajmując się pracą ręczną, prawdopodobnie ciesielstwem. Ewangielia nazywa go mężem sprawiedliwym. Podanie głosi, że, już w podeszłych będąc latach, zaślubił Pannę Maryę. Niektórzy w braciach Chrystusowych, o jakich wspomina Ewangielia, chcieli widzieć dzieci Józefa, zrodzone jakoby z pierwszego małżeństwa; lecz jest to twierdzenie bezzasadne, na ewangie-liach apokryficznych, przez Kościół odrzuconych, oparte. W każdym razie do artykułów wiary katolickiej należy twierdzenie, że Józef i Najśw. Panna żyli w zupełnej powściągliwości. Żywot swój doczesny zakończył ów mąż święty przed rozpoczęciem urzędu publicznego nauczania Jezusowego, gdyż w tym właśnie pe-ryodzie życia Zbawiciela Ewangielia, wspominając o Matce Jego, żadnej nie czyni wzmianki o Józefie. Początek publicznej czci św. patryar-chy datuje się od IX wieku. W w. XIV niektóre zakony mają już u siebie zaprowadzoną kościelną pamiątkę św. Józefa (19 marca), a do

t. IX.

Mar. 15; Łuk. 23; Jan 18,

ścielna t. IX.

szczególnych jego czcicieli należą: św. Bernard Klarawalleński (w. XII), Gerson, kanclerz uniwersytetu paryskiego (w. XV), św. Teresa (w. XVI) i św. Franciszek Salezy (w. XVII). Pius IX na prośby biskupów świata katolickiego, ogłosił św. Józefa 1870 r. protektorem powszechnego Kościoła. Od XVII wieku przez jakiś czas dzień 19 marca, poświęcony św. Józefowi, obchodzony był uroczyście, obecnie ma to miejsce tylko w poszczególnych dyecezyach, jak np. w dyece-zyi Włocławskiej, gdzie jest świętem obouiązko-wem. Sztuka chrześciańska przedstawia św. Józefa w postaci starca, z Dzieciątkiem Jezus na ręku, z gałązką lilii na znak jego dziewiczej czystości; u stóp świętego zamieszcza niekiedy narzędzia ciesielskie. — „Encyklop. Kościelna”

Ks. Wł. Kr.

Józef Z Arymatei, jak sama nazwa wskazuje, pochodził z miasteczka judzkiego Arymatea, dzisiaj Ramleh, leżącego na przecięciu dróg z Jaf-fy do Jerozolimy i z Egiptu do Damaszku, a oddalonego o 5 killometrów od Liddy, 16 od Jaf-fy i 50 od Jerozolimy. Był on prawdopodobnie stałym mieszkańcem stolicy judzkiej i posiadał tam nieruchomości, pomiędzy innemi ogród ua stoku Kalwaryi, w którym jeszcze za życia przygotował sobie grób nowy, w skale umyślnie wykuty, jak to zresztą było zwyczajem na Wschodzie. Był człowiekiem zamożnym, a św. Mateusz uazywa go nawet bogatym. Większe pochwały oddają mu św. Marek Ewangielista, tytułując go „uczciwym senatorem”, oraz św. Łukasz, mianując „mężem dobrym i sprawiedliwym, oczekującym Królestwa Bożego”. Należał do uczniów Jezusowych, lecz tajemnych, z obawy przed Żydami, a chociaż jako senator był członkiem Sanhendrynu, jednak razem z Nikodemem (ob.) nie dawał swego przyzwolenia na zamysły Żydów, mające na celu zgubę Chrystusa Pana. Po śmierci Zbawiciela poszedł śmiało do Piłata i prosił o wydanie Ciała Jezusowego, aby je można było przyzwoicie pochować. Była to niemała odwaga z jego strony, albowiem zdradzała wobec Żydów jego trzymanie z Chrystusem, i to w chwili, gdy ci zdawali się w zupełności tryumfować. Piłat, nadspodziewanie uprzejmy dla znakomitego senatora, „darował” mu ciało Jezusowe. Z powyższego wyrażenia Ewaugielisty niebezzasadny da się wyprowadzić wniosek, że Józef był gotów, gdyby okazała się potrzeba, pieniędzmi trafić do znanego z chciwości wielkorządzcy rzymskiego, byle wymódz na nim p »Zwolenie na pogrzeb Zbawiciela. Jemu też zawdzięczać należy, że wraz z Janem Apostołem, Nikodemem i świętemi niewiastami, zdjęte z krzyża ciało Mistrza uwinęli w czyste, kosztowne prześcieradło, przesypując zwinięcia wonnościami z mirry i aloesu. Święte zwłoki Józef pochował w nowym, powyżej wzmiankowanym grobie, w którym jeszcze nikt nie leżał. Ewaugielia więcej o Józefie nie wspomina, ale domyślać się należy, iż, połączywszy się z uczniami Pana Jezusa’ przepędził resztę życia, na wzór pierwszych chrześcian, świątobliwie.— Ob. Ew. Mat. r. 27;

Ks. Wł. Kr.

Józef Kalasanty, św. (* 1556—f 1648), założyciel zakonu pijarów, urodził się w miasteczku Petralta de la Śal w Aragonii. Studya prawne odbywał na uniwersytecie w Lerida, teologiczne zaś w Walencyi, potem w Alcala. Pomimo ponęt świata i złych przykładów ze strony kolegów, młodość przepędził w niewinności i umartwione prowadził życie. Pokonawszy przeszkody, jakie mu czynił ojciec, wstąpił do stanu duchownego, a wyświęcony na kapłana 1583, całkowicie oddał się obowiązkom swego powołania, czynnym będąc w dyecezyi Lerida, później zaś w Urgelitańskiej, gdzie bardzo wiele zdziałał dla chwały Bożej i naprawił obyczaje wielu mieszkańców. W roku 1592 udał się do Rzymu; tu również czynił wiele dobrego ubogim, chorym, zwłaszcza dotkniętym zarazą; prostaczków uczył prawd wiary, a w jesieni 1597 r. razem z trzema innymi kapłanami założył szkołę dla sierot i opuszczonych dzieci. Aby się nie odrywać od tego zajęcia, nie przyjął ofiarowanych sobie godności kościelnych. Szkoła jego rosła w liczbę uczniów, również i duchowni pomocnicy św. Józefa mnożyli się, tak, iż w roku 1606 miał już ich 18 u. Po niejakim czasie wraz ze swymi towarzyszemi połączył się z kongre-gacyą bł. Jana Leonardi. Paweł V, papież, zatwierdził nowe zgromadzenie pod nazwą Towarzystwa duchownych regularnych pod opieką Matki Bożej szkół pobożnych (scholarum piarum-, stąd piaristae, pijarzy); Grzegorz XV podniósł zgromadzenie do stopnia zupełnego zakonu duchownego. Wszyscy członkowie, prócz zwyczajnych trzech ślubów, obowiązani są jeszcze składać czwarty—bezpłatnego nauczania ubogiej młodzieży. Pierwszym przełożonym został sam założyciel zakonu. Zanim jednak utrwaliło się jego zgromadzenie, musiał wiele wycierpieć przykrości i prześladowań; zniósł je wszystkie po bohatersku, dając swym braciom wzniosły przykład zaparcia się siebie. Zmarł w Rzymie, mając 92 lata życia. Beatyfikowany przez Benedykta XIV 1748 r., kanonizowany zaś przez Kle mensa XIII 1768 r. Uroczystość jego w kalendarzu rzymskim obchodzi się 27 sierpnia. Na obrazach malują go w otoczeniu dziatek.—Stadler „Heiligenlexicon” III, 458; „Encyklop. Koks. Wł. Kr. ^

Józef z Kopertynu, św. (* 1603 — f 1663); urodził się w Copertino, miasteczku dawnego królestwa Neapolitańskiego, z ubogich rodziców. Już od lat dziecinnych jaśniał wielką pobożnością, zatapiał się w rozmyślaniach religijnych i praktykował surowe posty i umartwienia. Gdy podrósł, oddano go do szewca, lecz J„ czując w sobie wielki pociąg do życia zakonnego, usilne czynił starania, by mógł być przyjętym do jed-

Ks. Wł. Kr.

nego z klasztorów franciszkańskich. Po wielu trudnościach przyjęty wreszcie został w Grotella na tercyarza i przeznaczony do najniższych posług. Jego skromność, seraficzna pobożność i całe zachowanie się zjednały mu serca zakonników, tak, iż otrzymał pozwolenie na rozpoczęcie nowicyatu. W krótkim czasie nawet dla starszych braci stał się wzorem doskonałości zakonnej, a chociaż mimo wielkiej pracy nauka z niemałym przychodziła mu trudem, jednak wyświęcony na kapłana 1628 r., z większym niż dotąd zapałem ćwiczył się w cnotach. Była to dusza rozmodlona, zupełnie zatopiona w Bogu, oddana Jego miłości, nawiedzana częstemi i dłu-giemi ekstazami. Do takiego wszakże zjednoczenia z Bogiem doszedł niełatwo, musiał bowiem cierpliwością niejedną przezwyciężyć trudność, niejedną zwalczyć pokusę, opierać się na-gabywającym go smutkom, przygnębieniu i rozpaczy. Umartwione życie, niezwykła świętość, otrzymany od Ducha św. dar przenikania serc ludzkich, czynienia cudów, wewnętrznego pokoju i panowania nad wlasnemi zmysłami, wreszcie współczucie dla wszystkich cierpiących —obudza-ły dlań uwielbienie i podziw powszechny. Z różnych krajów przybywano, aby widzieć i podziwiać świętego męża; nawiedzinom towarzyszyły liczne nawrócenia. Natłok ludu w kościołach, gdy Mszę św. odprawiał, bywał taki, iż, aby go widzieć, psuto dachy, okna, dziurawiono ściany. Chcąc temu zapobiedz, przełożeni polecili J-i sprawować N. Ofiarę tylko wobec braci zakonnych. We dwa lata po jego śmierci, tj. 1665 r., rozpoczęty proces beatyfikacyjny zakończył się dopiero w r. 1753 za Benedykta XIV. W poczet świętych zaliczony przez Klemensa XIII w 1767 roku. Uroczystość św. Józefa z Kopertynu obchodzi Kościół katolicki dnia 18 września. — Por. Bolland. „Acta SS.” (18 septembr. 992 — 1060); Stadler „Heiligenlexicon” IV, 461. — „Enc. Kość.” t. IX.

Józef, metropolita halicki w r. 1292. Tak przynajmniej podaje Chodykiewicz w „Dis. hist, crit. de archiep. kij. et hal.”. Lew, książę halicki, miał temu J-owi nadawać prawa metropolity przywilejem w roku 1292. Przywilej podpisany wobec, in praesentia venerabilis metro-politae haliciensis Josephi de Kryłoś i t. d. Dodatek ten „de Kryłoś” świadczyłby podług Bartoszewicza, że J. był wybrany na metropolitę halickiego z pomiędzy księży znajdujących się przy głównej cerkwi we Lwowie, to jest Kryłoszan. Najznakomitsi badacze tych dziejów wiarogodności aktu nie odrzucili. Więc jest prawie pewność, że i J. istniał; jest fakt, że wobec przeniesienia się metropolity kijowskiego na Suzdal, Ruś, mianowicie Czerwona, myślała serdecznie o swoich potrzebach religijnych. Jakoż sam fakt istnienia J-a nie jest odosobniony; i przed nim, i po nim mamy ślady metropolitów w Haliczu.—J. Bartoszewicz w „Eue. S. Org.”.

Józef I Grek, metropolita kijowski od roku 1237—1250. Wieść o nim zaginęła za Tatarów, Jako administrator metropolii wystąpił Joa-saf, biskup uhrowieski, samozwaniec, którego też obalono, a po nim metropolita przeniósł się na Suzdal.—J. Bartoszewicz, w „Encykl. S. Orgelbranda”.

Józef II Sołtan, od r. 1499 metropolita kijowski, przedtem biskup smoleński. R. 1509 zwołał w Wilnie sobór, w celu urządzenia zacho-dnio-ruskiego kościoła, a w r. 1511 otrzymał od króla Zygmunta I zatwierdzenie swej władzy nad wszystkiemi cerkwiami obrządku greckiego na Litwie i w Polsce. W Moskwie źle o nim mówiono z tego powodu, że nie popierał zamiarów politycznych w. ks. moskiewskiego, a kroniki rossyjskie nazywają go odstępcą od wiary prawosławnej i oskarżają, całkiem niesłusznie, jakoby dopomagał do nawrócenia na katolicyzm Heleny Iwanówny, która, jak to dobrze wiadomo, do śmierci w swojej wierze wytrwała. — Bartoszewicz utrzymuje (patrz Jonasz II, metropolita kijowski), że się on gorliwie opiekował unią na Litwie; przeciwnie zaś, pisarze rossyjscy twierdzą, że J. bardzo wiele uczynił dla utwierdzenia cerkwi prawosławnej w Rusi zachodniej. Kiedy jeszcze jako archimandryta bawił na Wschodzie, z zamiłowaniem studyował zwyczaje kościoła wschodniego; a na propozycyę króla polskiego co do utworzenia unii kościelnej odpowiadał, że nie może tego nczynić z powodu swojej zależności od patryarchy konstantynopol-skiego.—J. napisał Prawidła dla soboru r. 1509 i bardzo zajmujący Opis Monasteru słuckiego (Akta Rossyi Zachodniej. I, JV? 115).

Józef III, metropolita kijowski, z w. XVI. Wiadomości o nim bardzo niepewne: niewiadomo nawet dokładnie, jak długo rządził; Bartoszewicz pisze ogólnikowo, że rządy jego były krótkie, że jego poprzednikiem był Jonasz II, a następcą Makary; przypuszcza zaś, że Jonasz zmarł 1526 r., a Makary nastąpił 1535 r. Według zaś rossyjskich pisarzy J. III godność swoją piastował od 1523 do 1534 r. Pod nim propaganda Jonasza swobodnie się dalej krzewiła; rozterki między katolikami a prawosławnymi znacznie się wzmogły; nie widział on jasno prawdy, szedł za zwyczajami. Kronika ruska zwie go nieuczonym i krótkowidzącym. R-

Józef IV, metropolita kijowski, ob. Ruts ki Welamin Józef.

Józef, władyka łucki i ostrogski, za Zygmunta Augusta. Nazywają go także Joasaf i powiadają, że władyką był od r. 1558—65. Obie-dwie daty niedokładne. Nastąpił na władyctwo po Teodozym Hulewiczu, o którym ostatnią wiadomość mamy z r. 1548. Niepewną jest granica pomiędzy rządami Hulewicza a J-a, o którym znowu wiemy, że r. 1558 był władyką. Granica ta więc lat dziesięć wynosi, może pomiędzy nimi dwoma był w tym czasie trzeci

Ks. Wł. Kr.

xikon” III.

Józef Bonaparte, król neapolitański i hiszpański, ob. Bonaparte Józef.

Józef I, cesarz rzymski (* 26 lipca 1678 r. f 17 kw. 1711), syn cesarza Leopolda I i Eleonory Neuburskiej. Otrzymał wychowanie świeckie wbrew wpływowym na dworze Leopolda I Jezuitom. Wychowawcą J-a był książę Rzeszy, Otto y. Salm, a wychowanie, jak na owe czasy, było bardzo starannem. W r. 1687 został J. koro-

władyka. Że J. rządził władyctwem tylko do

r. 1561; o tem wiemy z materyałów zebranych przez Iwanyszewa o kniaziu Kurbskim. Następcą po nim był Marek Żórawnicki. — J. Bartoszewicz w „Enc. 8. Org.”.

Józef, władyka piński i turowski, w r. 1637 podpisany jako świadek na testamencie księcia Holszańskiego.

Józef, biskup halicki i lwowski (* 1668—f 1708). Po śmierci władyki Atanazego Żelibor-skiego (1666) duchowieństwo ruskie we Lwowie wraz z częścią szlachty wybrało na biskupa (1668)

Eustafiego Świstelnickiego, który, przybrawszy imię Jeremiasza, otrzymał sakrę z rąk obecnego tamże naówczas Winnickiego, dyzunickiego metropolity kijowskiego; druga część szlachty i duchowieństwa, nie godząc się na ten wybór, dała swe głosy na Jana Szumlańskiego, młodzieńca, który liczył dopiero lat 22. Ten, jako władyka, przyjął imię Józefa, a wyświęcony przez metropolitę moskiewskiego Nelubowicza Tuhal skiego, udał się po protekcyę do Tarnowskiego, naówczas łacińskiego arcybiskupa we Lwowie.

Za jego wpływem otrzymał w czerwcu 1668 placet króla Jana Kazimierza. Musiał jednak zbrojuo zdobywać swą biskupią stolicę i cerkiew katedralną, będącą w mocy stronników Jeremiasza. Obaj pretendenci prowadzili formalną wojnę domową w dyecezyi, wydzierając sobie nawzajem cerkwie i klasztory; trwało to aż do śmierci Jeremiasza 1676. Wówczas metropolita Antoni Winnicki, nie chcąc dopuścić J-a do biskupstwa lwowskiego, sam się ogłosił jego administratorem. Nie zważał na to Szumlański, posiadając i tak w swych ręku faktyczne rządy.

Cieszył się on szczególnemi względami króla Jana Sobieskiego i, ulegając wpływom królewskim, postanowił przejść do unii z Kościołem rzymskim. W tym celu napisał w marcu 1677 list do papieża Inocentego XI, który w odpowiedzi, oświadczając swą z tego powodu radość, zachęcał go, aby powzięty zamiar publicznie ogłosił. Zwlekał jednak władyka dosyć długo z ostateczną decyzyą dla różnych przeszkód, gdyż dopiero w czerwcu 1700 roku wykonał w Warszawie uroczystą przysięgę na unię, wo bec prymasa Radziejowskiego i papieskiego nun-cyusza Davia. Jeszcze w r. 1681 patryarcha konstantynopolski, Jakób, przeciwstawił J-owi niejakiego Pankracego, z tytułem metropolity halickiego i egzarchy Małej Rusi, ale Szumlański przeszkodził mu w zajęciu swej stolicy.

Bartoszewicz w „Eucyklopedyi Powszechnej" Orgelbranda t. XIII pomieszał tego J-a z Jonaszem Bałabanem, synowcem dyzunickiego władyki we Lwowie, Gedeona Bałabana, który jeszcze 1595 r. wybrał go sobie na koadjutora i następcę. Ów Jonasz, po śmierci stryja 1607, przybrawszy imię Izajasza (nie Józefa), gwałtem usiłował zdobyć cerkiew św. Jura we Lwowie i rezydencyę biskupią, do której nie chciał go dopuścić ani lud, ani bractwo stauropigialne, przeciwne całemu rodowi Bałabanów. Zanosiło się bowiem na to, że Bałabanowie godność władyki czerwonoruskiej stolicy zamyślali utrzymać w dzie-dzicznem posiadaniu, gdyż i ojciec Gedeona, Arseni, również był władyką lwowskim. Izajasz, popierany przez księcia Konstantego Ostrogskie-go, pragnął zjednać niechętnych sobie, by się dostać na stolicę biskupią, jednak bezskutecznie. Obrany przez bractwo i duchowieństwo ruskie Eustafi Ty8sarowski, objął rządy władyctwa jeszcze tego samego 1607 roku. Co się stało z Jonaszem alias Izajaszem Bałabanem — nie wiemy.

Józef Szumlański, biskup unicki lwowski, ob. Szumlański Józef.

Józef Siemaszko, ob. Siemaszko.

Józef Antoni Jan, arcyksiążę austryacki, palatyn (* d. 9 marca 1776 r. — f 13 stycznia 1847), syu cesarza Leopolda II i Maryi Ludwiki, księżniczki hiszpańskiej. Lata młodociane spędził na studyach w sztuce wojskowej i naukach dyplomatycznych. Po śmierci brata swojego, Aleksandra, obrany na palatyna węgierskiego (12 listopada 1795 r.). Działalność jego na tem stanowisku jest godną zaznaczenia, popierał bowiem język i literaturę węgierską; budować kazał drogi, osuszać bagna; przytem zakładał kolonie w Vajda Hunyad w Siedmiogrodzie, Zsig-mondfalve i Lukacsfalve w komitacie Torontal-skira, i Herczegfalve w Białogrodzkim (Stuhlweis-senburg). Troszczył się także o żeglugę na Dunaju, plantacye tytoniowe, hodowlę merynosów, jedwabiu, poprawę rasy końskiej i wykopaliska archeologiczne, któremi zasilał zbiory muzeów węgierskich. W czasie wojen Napoleońskich w latach 1805, 1808 i 1809 stanął na czele iusurekcyi. W r. 1831 pośpieszał z ratunkiem i środkami ochronnemi przeciw cholerze. W r. 1845 święcił pięćdziesięcioletni jubileusz godności palatyńskiej. Zmarł w sędziwym wieku, licząc lat 71. Pamięć jego uczczono pomnikiem w Peszcie (1 maja 1860 r.). Miał trzy małżonki: 1) Aleksandrę Pawłównę (f 1801 r.), 2) Her-minię Anhalt-Bernburg-Schaumburg (f 1815 r.) i 3) Maryę Dorotę Wirtemberską (f 1855 roku). Z tych wszystkich małżeństw urodziło mu się ośmioro dzieci.— Por. Wurzbach „Biographisches Lexikon” VI; Graffer i Czikau „Oesterreicbische National Eucyklopaedie” III (Wiedeń 1835); Hirtenfeld „Oesterreichs Militaer-Konversations-Le-

J. P. G.

nowaiiym na króla Węgier, a z koronacyą jego wiązał się pierwszorzędnego znaczenia fakt praw-no-państwowy: uznanie korony węgierskiej za dziedziczną w rodzie Habsburgów. W r. 1690 odbyła się elekcya i koronacya J-a na króla Rzymskiego, przyczem postanowiono, że jeżeli po śmierci ojca J. liczyć będzie lat 18, obejmie koronę cesarską bez formalnego ogłaszania bezkrólewia i powtarzania kapitulacyi, jedynie za wydaniem elektorom powtórnego rewersu, potwierdzającego pierwszą kapitulacyę. — W r. 1702 brał J. udział w zdobyciu przez Ludwika Badeńskiego twierdzy Laudau. Zaczęta od roku wojna sukces-syjna hiszpańska miała następnie wypełnić całe panowanie J a jako cesarza. Na razie osobisty udział w operacy ach wojennych zbliżył go do ks. Eugeniusza Sabaudzkiego i partyi żądającej energicznego prowadzenia wojny nazewnątrz, a reform w zarządzie wewnętrznym dziedzicznych krajów austryackich. Młody arcyksiążę, energiczny i żywy, stał się nadzieją tego stronnictwa, niezadowolonego z niedołężnych rządów Leopolda I i otaczającej go koteryi. Dzięki jego wpływowi cesarz Leopold poczynił w r. 1703 pewne ustępstwa stronnictwu reformy, mianując ks. Eugeniusza przewodniczącym rady wojennej nadwornej, a Starhemberga—kamery nadwornej.—Wstępując na tron w d. 5 maja 1705 w 27 roku życia—miał J. za sobą sympatye wszystkich; wiązały się z jego wstąpieniem na tron nadzieje, które miał zaledwie w części spełnić. Młody cesarz, natury dość bujnej i przedsiębiorczej, był jednak leniwym do spraw państwowych i lubiącym zanadto polowanie i miłostki. Mimo to pierwsze lata jego rządów są zaznaczone całym szeregiem reform oraz energiczną akcyą nazewnątrz. W Eugeniuszu Sabaudzkim, kanclerzu Wra-tysławie, Starhembergu i inn. znajdował J. ludzi, którzy tchnęli weń wyższą ambicyę i panowanie jego uczynili ważnem w historyi Austryi. Reorganizacya Tajnej konferencyi, banku państwowego, ożywienie polityki handlowej państwa, rozpisanie nowej kontrybucyi wojennej i energiczny nacisk na stany austryackie o przyznanie stałych zasiłków państwa na pewne oznaczone okresy czasu, były pierwszemi krokami J-a. Jeżeli, mimo starania Eugeniusza Sabaudzkiego, organizacya armii nie została jeszcze zupełnie przekształconą, a usiłowania skarbowe J-a nie odniosły znacznego skutku, to w każdym razie na polu zarządu wewnętrznego początki panowania J-a były okresem porządków i ulepszeń. Za to uwieńczyły się zupełnem powodzeniem starania Józefa o pacyfikacyę Węgier. Polityka Leopolda I-go doprowadziła tu do jak najzgubniejszych rezultatów, uniemożliwiając wytworzenie się na Węgrzech stronnictwa umiarkowanego, a równocześnie, okazywaną to chwiejnością, to znowu zbytnią surowością, podsycając dążenia narodowe. J., niezrażony niepowodzeniami, a nawet detronizacyą Habsburgów, dokonaną na zjeździe w Onodzie (1707), prowadził wytrwale dzieło pacyfikacyi: czyniąc możliwe ustępstwa Węgrom, doprowadził do wytworzenia się nowego stronnictwa austryackie-go, a z drugiej strony energicznie i konsekwentnie tłumił ruchy; pacyfikacyi ostatecznej, dokonanej przez Palffy’ego w r. 1811, J. doczekać nie mógł. Również energicznemi były pierwsze wystąpienia cesarza w Rzeszy, gdzie, dzięki wojnie sukcesyjnej, stanowisko jego było bardzo mocnem. Dekreta o koutyngensach Rzeszy, wydane wnet po wstąpieniu J-a natron, swem brzmieniem energicznem zapowiadały nowy stan rzeczy. Dokonana w dn. 29 kw. 1706 banicya elektorów Bawarskiego i Kolońskiego, przyłączenie części Bawaryi do Austryi, a stworzenie z reszty— całego szeregu księstw Rzeszy, oddanych w lenno dygnitarzom austryackim, t. z. readmissya korony czeskiej do dawnych praw elektorskich (1708), wprowadzenie w życie ustanowionego jeszcze przez Leopolda I elektorstwa Brunświcko-Hannowerskiego oraz stworzenie całego szeregu nowych księstw Rzeszy,—wszystko to świadczyło o nieznanej za Leopolda powadze cesarskiej. Mniej szczęśliwą była ta polityka w Rzeszy, odkąd niezadowoleni z rządów J-a elektorowie i książęta znaleźli poparcie Karola XII. Wobec domu Brandenburskiego, t. j. właściwie świeżo ozdobionego koroną królewską Fryderyka Pruskiego, zajął J. zrazu stanowisko energiczne, cofając ustępstwa terrytoryalne, poczynione mu w Rzeszy przez Leopolda, wymagając ścisłego wypełnienia obowiązku księcia Rzeszy w wojnie suksessyjnej, udaremniając plany Prus stworzenia na teatrze wojuy oddzielnego korpusu z osobną kommendą. Wzamian za to spotykał się w Rzeszy z ciągiem przeciwdziałaniem Prus, podnoszących już wtedy myśl utworzenia pod własną egidą związku książąt północnych, a równocześnie wysuwających wciąż wobec zawikłań polsko-szwedzko-rossyjskich plan podziałowy. W wojnie sukcessyjnej za czasów J-a bitwy pod Ramillie8 i Turynem (1706), Oudenarde (1708), Malplaquet (L709) zadecydowały o stanowczej przewadze koalicyi nad Ludwikiem XIV—i miały doprowadzić do poważnego wzmocnienia potęgi domu Habsburskiego w pokoju Ulrechtckim.— Mniej świetnemi były wyniki polityki J-a w stosunku do wypadków na północy. Związany z domem saskim, pozwalający Augustowi II na przeprowadzenie swych i rossyjskich wojsk przez Szląsk, z kolei zaskoczonym został J. postępami Szwedów. Nie mógł przeszkodzić przemarszowi ich przez Szląsk do Saksonii (1706), ani obronić jej; musiał ulegać w drobnych nawet sprawach kaprysom Karola XII, z obawy, aby ten nie przerzucił się na stronę Ludwika XIV i nie związał się z Rakoczym, nie zbuntował przeciw cesarzowi Czech i Szląska. Mimo to, w r. 1707 zatarg szwedzko-austryacki wisiał już na włosku. Wahał się wAwczas J. z decy-

Trz.

zyą. Nie przyjął ostatecznie ofiarowywanego sobie przymierza z Rossyą, proponującą oddanie korony polskiej ks. Eugeniuszowi Sabaudzkiemu i posiłkowanie cesarza w wojnie sukcessyjnej, i w końcu nietylko uznał Stanisława Leszczyńskiego królem Polski, ale na żądanie Karola XII zawarł z nim umowę w Altranstadt, przyznającą tolerancyę zupełną protestantom na Szląsku (1 wrz. 1707). Podobnież uległą była następnie po pogromie Karola XII polityka J-a wobec Rossyi, mieszającej się w sprawy węgierskie. J. po niespełna 6-letnich rządach umarł na ospę. Z małżeństwa swego ze starszą o lat 18 Wilhelminą Hannowerską pozostawił tylko 2 córki: Maryę Józefę i Maryę Amelię. — Zwiedineck - Lüdenhorst „Deutsche Geschichte im Zeitraum der Gründung des preussischen Königtums” (II Band, Stuttgart

1894); Carl v. Norden „Europäische Geschichte im achtzehnten Jahrhundert” (II Band, Düsseldorf 1874); Arneth „Prinz Eugen von Savoyen” (Wiedeń 1864).

Józef II, cesarz rzymski (* d. 13 marca r. 1741—f d. 20 lutego 1790), syn najstarszy Maryi Teresy i Franciszka Lotaryńskiego. Dzieckiem siedmiomiesięcznem zabrała go Marya Teresa w pamiętnym roku 1741 na sejm węgierski do Preszburga. W d. 20 września miała tam miejsce znana powszechnie scena, z której to tylko jest prawdą, że cesarzowa wskazała Węgrom kołyskę swego syna, wzywając ich do obrony praw swoich i dziecięcia. Okres dzieciństwa był dla J-a wcale odmienną epoką życia, niż dla Fryderyka Wielkiego. Marya Teresa była zanadto może dobrą i pobłażliwą matką dla tego, tak gorąco upragnionego, dziedzica monarchii Habsburgów. Przez wdzięczność dla Węgrów mentorem J-a uczyniono starego magnata węgierskiego Batthyany’ego. W myśl instrukcyi cesarzowej miano chłopca uczyć, bawiąc go. „Mój syn—pisała cesarzowa — był tak pieszczonym od kolebki, że liczono się prawie z każdym jego kaprysem... Nauczył się przez to być słuchanym, każdy opór drażni go tylko, stąd jest on dość nieprzyjemnym w obejściu z ludźmi... Zauważono, że chłopiec nigdy nie chce się przyznać do winy lub błędu, stara się tego uniknąć za pomocą wszelkich możliwych wybiegów”. Ta charakterystyka, skreślona ręką kochającej matki, wskazywała, że zadanie wychowawców nie było łatwem. Batthyanyi nie przejmował się niem zbytnio, w ucznia przelał tylko swoje zamiłowania wojskowe, o wykształceniu charakteru, o nauce nie myślał. Tem mniej mogli sobie dać rady nauczyciele. Do nauki J., jak później zauważył duży znawca ludzi, Fryderyk Wielki, „miał wiele ciekawości, ale zbywało mu na cierpliwości pouczenia się”. Do nauki nie uspa-sabiały go osobistości jego nauczycieli i kierunek jezuicki samego wykształcenia. Co do wyrabiania charakteru J a, to zamiast kształcenia go w tym kierunku—ulegano mu, pozostał więc takim, jakim go maluje Marya Teresa: lekceważącym ludzi, podejrzliwym względem nich, samotnikiem przedewszystkiem, który nie widział potrzeby przyjaźni, jak później—uczuoia. Nurtowała go natomiast ambicya, myślał wciąż za lat już najmłodszych o tem, że będzie dziedzicem tego obszernego państwa i wsławi się swojemi czynami. Z nauczycieli jego późniejszych jeden tylko Martini, nauczyciel prawa natury, wywarł na niego wpływ większy. On, zdaje się, zapoznał go z temi pojęciami o państwie, o roli panującego, jakie leżały wówczas w duchu czasu, a które w 19 lat po narodzinach J-a zostały ujęte w książkę, prawdziwy kodeks wychowawczy monarchów XVIII w., Bielfelda: „Institutions politiques”. Te wyobrażenia musiały odpowiadać najzupełniej gustom i charakterowi J-a. Ich konstrukcya prosta, logiczna i jasna, nielicząca się z subtelnościami doświadczenia dziejowego, ale kreśląca program prostolinijny w myśl prawa natury, — odpowiadała niecierpliwej, niezdolnej do refleksyi i pracy—wyobraźni J-a. Pierwszy po ojcu Lotaryńczyk na tronie Habsburgów miał się stać pierwszym monarchą nowej szkoły, pierwszym dlatego, że ideał XVIII w., Fryderyk pruski, był przedewszystkiem samym sobą, wynajdywał formułki filozoficzne dla usprawiedliwienia faktów dokonanych. J. miał z formułek uczynić zasadę przewodnią swego panowania. Co najbardziej uderza w tym młodym chłopcu, to jego skończoność: mając lat ośmnaście, jest już takim, jakim pozostał do końca życia; doświadczenie miało go złamać, ale nie nauczyło go niczego. Gdy zaczęto go wdrażać do pracy państwowej i oddano w roku 1759 do banku państwowego, a następnie pozwolono w r. 1761 brać udział w posiedzeniach nowo - utworzonej Rady stanu, J. odrazu zajął się wynotowywaniem wad, zauważonych przez się w machinie państwowej. Stąd powstał pierwszy jego memoryał, który p. t. „Rêveries” 18-letni chłopiec złożył swej matce. Jest w nim już cały późniejszy J. Dochodzi on tu do wniosku, że panujący w Austryi, aby odpowiedzieć swemu zadaniu, winien przełamać wszystkie przywileje stanowe, oddzielające go od społeczeństwa, i posiąść władzę nieograniczoną. Na razie było to wypracowanie czysto-platoniczne. W d. 27 marca 1764 roku został J. królem rzymskim, a 18 marca 1765, po śmierci Franciszka I Lotaryńskiego, z kolei cesarzem i współregentem matki. Nie dawało mu to żadnej władzy w krajach austryackich. Marya Teresa w myśli przeznaczała na razie syna do tej roli, jaką poprzednio odgrywał jego ojciec, zadawalniający się zupełnie tytułem współre-genta. Inaczej rzecz pojmował młody cesarz. Później miał on wypowiedzieć Maryi Teresie, że nie czuje w sobie zdolności do odgrywania roli swego ojca, obecnie zaś doszło do poważnych zatargów między matką i synem, który odmawiał ¹ swego podpisu na aktach, nieodpowiadających

jego zapatrywaniom. Trudności te i nieporozu- \ staczać walkę ze swym rozsądkiem, który mu mienia wynikały przedewszystkiem ze spraw polityki wewnętrznej. Panowanie Maryi Teresy było ważnym okresem w historyi reform przedsiębranych w duchu centralistycznym i germa-nizacyjnym przez Habsburgów od czasu wojny Trzydziestoletniej. W patentach z lat ostatnich panowania cesarzowej, posiadających największą doniosłość, znać poważny wpływ J-a jako współ-regenta. Marya Teresa stawiła jednak poważny opór zbyt daleko sięgającym zachciankom niwelacyjnym syna: przyznała mu wprawdzie udział w pracach kodyfikacyjnych, oddała mu zarząd spraw wojskowych i dworskich, ale sprawy autonomii poszczególnych krajów, przywilejów stanowych, a zwłaszcza sprawy Kościoła nie zaznały nawet w ostatnim okresie rządów Maryi Teresy większego wpływu J-a. Inaczej natomiast miała się rzecz z polityką zewnętrzną.

nakazywał unikać pokus pruskich — i z dumą, która go zachęcała do zmierzenia się z wielkim przeciwnikiem. Fryderyk, który jeszcze, gdy J. był pięcioletniem dzieckiem, nakazywał swemu pierwszemu posłowi, wyprawionemu do Wiednia, aby „donosił także o arcyksięciu Józefie i starał się czytać w tej niewinnej duszy, jaki będzie w przyszłości jego charakter”, tak obecnie charakteryzował cesarza: „Nie wiem, czy on zamyśla teraz o Wenecyi, Bawaryi, czy Lotaryngii, tyle pewna, że Europa stanie w płomieniu, z chwilą gdy on obejmie władzę”. Od zjazdu w Nissie, wbrew przestrogom, „jeremiadom” i słabemu oporowi Maryi Teresy, polityka au-stryacka podąża coraz śmielszemi krokami w kierunku wskazanym jej przez Fryderyka W. D. 19 lipca 1770 roku Austrya posuwa dalej swój kordon polski, zajmując Nowotarskie i Sądeckie; w d. 9 grudnia korona węgierska objęła w formalne posiadanie ziemię Spiską; w nocy z 6-go na 7-y lipca 1771 r. zawarto traktat z Turcyą, obiecując jej za cenę Wołoszczyzny i 10 milionów piastrów wymódz na Rossyi zwrócenie wszystkich zabranych posiadłości i doprowadzić do zawarcia pokoju, warującego niezawisłość Polski, a 25 lipca tegoż roku pobrano już zaliczkę z tej obiecanej summy w kwocie 2 mil. guldenów. Tymczasem już w styczniu 1772 r. Austrya nietylko zgadza się formalnie na projekt podziału Polski, ale rzuca myśl wzięcia udziału w zaborze Turcyi. D. 5 sierpnia 1772 r. podpisano ostatecznie polski traktat podziałowy, a 7 maja 1775 r. Porta musiała uznać zabór Bukowiny przez Austryę. Ten ostatni zabór wypływał z inicyatywy osobistej J-a, podobnie jak znany epizod z historyi pierwszego rozbioru — sprawa fikcyjnej rzeczki Podhorca i zagarnięcie terrytoryum między Seretem i Zbruczem. Były to wyniki podróży lipcowej galicyjskiej cesarza (1773).—Historya niekoniecznie za dobrą monetę wziąć może „jeremiady” i skargi Maryi Teresy z powodu niepoczciwości polityki austryackiej; faktem jest, że cesarzowa „płakała, ale brała”, jak powiedział Fryderyk W. Mimo to, należy wziąć w rachubę, że nowy zwrot polityki austryackiej nie był winą cesarzowej, że zasługa roli Austryi w podziale Polski i ograbieniu Turcyi przypada niepodzielnie młodemu cesarzowi. Drugim krokiem politycznym, który wypłynął z inicyatywy J-a, jest sprawa sukcessyi Bawarskiej. Mimo nieprzychylne stanowisko Francyi w tej sprawie, parł J. z początku do przeprowadzenia projektu, nie oglądając się na Prusy. W czasie kampanii w Czechach r. 1778, zwanej „wojną kartoflaną”, gdyż przeciwnicy unikali walnej rozprawy, nie naraził J. swej sławy jako wodza. Wdanie się Rossyi, związanej z Prusami odnowionym traktatem przymierza, uniemożliwiło ostatecznie Austryi dokonanie zaboru Bawarskiego. Podyktowany przez nią pokój Cie-

Tutaj inicyatywa młodego cesarza zbiegała się z planami wpływowego kanclerza Maryi Teresy Kaunitza i przemogła ostatecznie nad słabym zresztą oporem cesarzowej. J. w głębi duszy był wielbicielem zwycięscy Austryi, Fryderyka W., i marzył o wprowadzeniu Austryi na drogę tej polityki zdobywczej, której ofiarą padła jego matka w wojnie sukcessyjnej. Daremnemi były wszystkie ostrzeżenia Maryi Teresy: odczuła ona, że i w tym względzie syn nie do niej należy.

W tych warunkach udało się Fryderykowi W. wciągnąć Austryę na tory polityki, która doprowadzić miała do zamierzonego przezeń podziału Polski. Rola Austryi, dzięki cesarzowi i Kauni-tzowi, miała pierwszorzędne znaczenie w urzeczywistnieniu projektu, który wówczas jeszcze ukrywał król pruski pod skromnem mianem „projektu hr. Lynara”. Rossya zmierzała widocznie do utrzymania całości Rzpltej pod swoją kuratelą, Prusy nie miały więc innego sposobu urzeczywistnienia projektu podziałowego, jak skłonić doń imperatorową postrachem interwen-cyi austryackiej w sprawie tureckiej. Cala polityka J-a złożyła się na to, że Austrya uprzedzała poprostu plany Fryderyka. W lutym roku 1769 z jego inicyatywy zajęły wojska àustryac-kie ziemię Spiską, czyniąc tern pierwszy krok realny do rozbioru Polski, uprzedzając projekt hr. Lynara, który między innemi częściami Polski Spiż przeznaczał Austryi. Ten krok polityki austryackiej pociągał za sobą skutki nieobliczalne. W sierpniu tegoż roku nastąpił pierwszy zjazd J-a z Fryderykiem W. w Nissie. Już dawno cesarz dążył do poznania przeciwnika i, gdy Marya Teresa w r. 1766 odrzuciła plan zjazdu jego z Fryderykiem, żalił się, że „utracił sposobność poznania człowieka, który go tak zaciekawiał”. Obecny zjazd w Nissie ważny tern, że zainicyował wpływ Fryderyka na politykę au-stryacką, wywarł na cesarzu potężne wrażenie: był on pociągnięty przez osobistość króla pruskiego, ale zarazem przerażony; odtąd miał

szyÛ8ki był poważnem upokorzeniem dla ambi-cyi J-a. Od tego czasu głównym celem polityki J-a musiało byd odciągnięcie Rossyi od Prus. Zbiegało się to z żywionym przez imperatorową zamysłem przerzucenia się na stronę Austryi po wyzyskaniu doszczętnem aliansu pruskiego. Ten zwrot dokonywa się już w okresie rządów J-a jako następcy Maryi Teresy.—„Nadchodzi nowy porządek rzeczy”—powiedział Fryderyk, dowiedziawszy się o śmierci Maryi Teresy. Sprawdzało się to pod względem zarówno zewnętrznej, jak i wewnętrznej polityki Austryi. Jeszcze w ostatnim roku życia Maryi Teresy J. zapragnął zjechać się z imperatorową i dokonał tego wbrew woli matki i bez wiedzy Kaunitza. Na wiosnę

r. 1760 odbył się zjazd w Mohylowie, skąd udał się J. za imperatorową do Petersburga. Na razie podróż miała znaczenie raczej zapoznawcze, niż polityczne, stała się początkiem tego udawania przyjaźni osobistej między J-em i Katarzyną II, z którego wypłynęła cała ich przesadna korrespondencya, tak dobitnie scharakteryzowana przez Kalinkę w pierwszych rozdziałach Sejmu Czteroletniego. Dopiero po śmierci Maryi Teresy doszło do zawarcia formalnego porozumienia. Zerwanie początkowych układów w roku 1781 z powodu formalności nie przeszkodziło porozumieniu się w maju tegoż roku, dokonanemu za pośrednictwem listów własnoręcznych obu stron sprzymierzających się. Na pozór czysto odporny, traktat ten obliczonym był na szerokie działanie zaczepne, na zdobycze wschodnie przede-wszystkiem, których na razie nie wymieniono. Imperatorową wymieniła je dopiero w swym słynnym liście z września 1782 r., żądając obok Oczakowa, Krymu i paru wysp Archipelagu dla Rossyi, stworzenia królestwa Dacyi i Grecyi, u-stępując wzamian za to Austryi Chocimia, Or-sowy, Widdynia, Belgradu oraz Istryi i Dalma-cyi. Wypowiadając się tak szczerze wobec sprzymierzeńca, imperatorową liczyła, że wielkość planu oddziała na ambicyę J-a i popchnie go stanowczo do popierania polityki Rossyi. Na razie przeliczyła się. J., ostrzeżony przez Kaunitza i brata swego, Leopolda, widząc stanowczy opór Francyi, której nadaremnie ofiarowywano Egipt, ochłódł na razie dla przymierza rossyjskiego. Nie przeszkodziło to imperatorowej zlikwidować natychmiast zysków z przymierza. D. 8 stycznia r. 1784 traktat w Stambule za pośredn. Francyi oddał w jej ręce Krym i Kubań. Austrya wychodziła z pustemi rękoma. Taktyka J-a naraziła go tylko na śmieszność: dzięki zjazdowi w Mohylowie, pogłoskom o szerokich planach rozbiorowych Austryi i Rossyi—zwrócono nań powszechną uwagę. Poruszyła się Francya i Prusy, a ostatecznie kończyło się na porażce dyplomatycznej Austryi. Liczył J., że przymierze ros-syjskie pozwoli mu wejść w posiadanie Bawa-ryi, którą obecnie zamierzał wymienić za Belgię. Pozornie imperatorową skłaniała się do

Eno. powsE. iluatr. Zeus. 258, I. XXXI1L

tego projektu, jej posłowie mieli go popierać u k8. Dwóch Mostów, na dworach książąt Rzeszy. Ale jeszcze raz, po raz ostatni już w swem życiu, Fryderyk Wielki postawił na swojem: utworzył związek książąt niemieckich, obudził niepokój w samej Bawaryi i ostatecznie, dzięki poparciu Anglii i Francyi, zajął tak groźne stanowisko, że dwór rossyjski, niemający wogóle ochoty narażania się w tej sprawie, cofnął się odrazu. Cały plan zamiany upadał przez to odrazu. I tutaj polityka cesarza, przerzucającego się od jednej sprawy do drugiej, od zatargu z Hollandyą o sprawę otwarcia Skaldy, załatwioną na jego niekorzyść traktatem w Fontainebleau (1785), do projektu wymiany Belgii za Bawaryę, doprowadziła do porażki; z przymierza jego z Rossyą tylko Rossya miała ciągnąć korzyści. Nie zniechęciło to J-a do wytrwania na zamierzonej drodze. Zjazdy w Kaniowie i Kojdakach, na wiosnę r. 1787, są nowym etapem solidarnej z Rossyą polityki na Wschodzie, która obecnie miała już doprowadzić do klęsk tak poważnych, że pod ich ciężarem złamały się wszystkie plany J-a.—Widzieliśmy z jakiemi zamiarami przystępował J. do objęcia rządów swego państwa. „Od czasu gdy wstąpiłem na tron — pisał w r. 1781—i noszę na głowie pierwszą koronę świata, uczyniłem z filozofii prawodawczynię mego cesarstwa. Wysnute z niej logicznie wuioski zmienią całkowicie postać Austryi”. Na nieszczęście z temi wyobrażeniami przyszło J-owi być monarchą państwa najbardziej niespoistego i niejednolitego w Europie, którego całą racyą bytu były właśnie zasady średniowieczne, zwalczane przez filozofię państwową XVIII wieku.— W krajach dziedzicznych domu austryackiego już od czasów Wojny Trzydziestoletniej rozpoczyna się okres reform, zmierzających do zniesienia przywilejów stanowych i krajowych, do scentralizowania zarządu poszczególnych krajów w Wiedniu, do uczynienia wreszcie z pierwiastku niemieckiego kitu spajającego całość. Ważnym krokiem naprzód w tym kierunku były rządy Maryi Teresy, za której dokonanym został cały szereg zmian w duchu centralistycznym (Odebranie ostateczne stanom prawa uchwalania podatków, a to skutkiem ustanowienia 10-letnich recessów; reforma administracyi niższej: utworzenie guberniów; reorganizacya centralnego zarządu w duchu unitarnym; nadanie czysto - niemieckiego charakteru armii; częściowe opodatkowanie klas uprzywilejowanych; Patent Terezyański o robociznach; szereg zarządzeń ograniczających autonomię Kościoła; prace kodyfikacyjne w duchu unitarnym; przewiezienie korony św. Wacława do Wiednia etc.). Naogół reformy Maryi Teresy, zmierzające do większego skupienia krajów dziedzicznych, miały charakter czysto-utylitarny i z tej racyi ograniczały się na regulowaniu rzeczy najważniejszych w sposób bardzo oględny, rozróżniając

13

przytem bardzo—kraje zostające w więcej i mniej ścisłym związku prawnopaństwowym. Rządy Maryi Teresy, niedokuczliwe dla Węgier, były np. bardzo popularnemi w Niderlandach austryac-kich. J. przychodził z doktryną z góry powziętą w myśl wyobrażeń absolutyzmu oświeconego, i to nadawało jego reformom ten charakter wyjątkowy w historyi austryackiej. Zdążał do tego samego celu, co i matka, ale różnił się od niej radykalizmem człowieka doktryny, nieliczącego się zupełnie ze względami praktycznemi, poruszającego obok rzeczy nieodzownych — sprawy małego znaczenia dla konsolidacyi państwa, a dotykające niezmiernie reformowanych. Zakres reform był olbrzymi; jeżeli się porówna stan skupienia owoczesnej Austryi ze stanem Francyi za Ludwika XVI, to śmiało rzec można, że dzieło J-a było rewolucyą stosunków większą od tej

wiązujące dla Węgier. Tak np. rozciągnięto do Węgier patent tolerancyjny r. 1781 mimo to, że w Siedmiogrodzie i na Węgrzech dyssydenci mieli już większe prawa od tych, które im zapewniał patent, i to, co było postępem gdzieindziej, tutaj było cofnięciem wstecz. W r. 1785 rozciągnięto patent z roku 1782, znoszący poddaństwo chłopów etc. W końcu w r. 1784 uznał J. język niemiecki za państwowy na Węgrzech, zamiast używanej dotąd łaciny. Równie radykalną była polityka J-a wobec Niderlandów. Cesarz zwiedził ten kraj w roku 1781, bawił tu krótko i zaraz po powrocie jego zaczęły się reformy. Patenta z lat 1781 — 1786 odjęły Kościołowi belgijskiemu wszystkie jego prawa i oddały go w ręce państwa. W roku 1787 odjęto prowincyom prawo wymiaru sprawiedliwości i podzielono kraj na obwody z intendentami na cze-

wincye autonomiczne. Zarządzenia te wywołały wzburzenie powszechne w tym kraju, tak zadowolonym z rządów austryackich za czasów Maryi Teresy. Pod grozą powstania J. w r. 1787 odwołał wszystkie swoje zarządzenia, ale już pod koniec tegoż roku wznowił je odnośnie do Kościoła, a w kraju zaprowadzono stan oblężenia. Wobec oporu stanów, które nie chciały uchwalać podatków, J. odwołał zasadniczy przywilej Brabantu, t. zw. „Joyeuse Entrée” — i stłumił na razie wszelką oppozycyę terroryzmem wojskowym. W krajach, gdzie cesarz nie był skrępowany przysięgą na przywileje, działalność niwelacyjna odbywała się bez żadnych przeszkód. Wybitnym jej przykładem było łączenie w całości administracyjne krajów niema-jących z sobą nic wspólnego. Tak np. w roku 1782 połączono Morawy i Szląsk, w r. 1786 Galicyę i wydartą Turkom Bukowinę. W parze z dążnością unifikacyjną i germanizacyjną szły reformy zarządu centralnego i administracyi lokalnej w duchu skupienia. Wytworzył cesarz Zjednoczoną Izbę Nadworną, której powierzono za-rząl spraw wewnętrznych i skarbu. Zorganizowano tę znaną potem biurokracyę austryacką z zaprowadzeniem list zachowania się (r. 1781), płatnego donosicielstwa wzajemnego urzędników, podniesieniem zasady „tajemnicy urzędowej”. Z płatnych przez interesantów stali się obecnie urzędnicy płatnymi przez rząd. Starano się osłabić ich związek ze społeczeństwem, oddać ich całkowicie na łaskę i niełaskę rządu. Naogół w tym kierunku niewiele osiągnięto: licho płatna, przerażona chaosem częstokroć sprzecznych z sobą zarządzeń cesarza, administracya nie odpowiedziała ideałowi urzędnika, jaki stawiał J. w słynnym swym „liście pasterskim” do urzędników (1783), jej też przypisywał on niepowodzenie reform. Jednym z głównych celów polityki J-a było zniesienie przywilejów stanowych, a w tym kierunku najbardziej przez jego reformy dotkniętym został Kościół. Za Maryi Teresy wyszedł

używać smutnych argumentów kul dla poparcia swego dzieła. „Phi-

której dokonało Zgromadzenie Prawodawcze, j le, nie oglądając się na dawny podział na pro-Co się zaś tyczy przeprowadzenia zmian, to zauważyć trzeba, że J. miał fanatyzm człowieka doktryny, nieznoszący najmniejszego zboczenia od wytkniętego planu działania, a przytem nie dający się przekonać nigdy o niepolityczuości danego kroku, widzący w niepowodzeniach li-tylko intrygę przeciwników. Z tej racyi cechą charakterystyczną jego reform—obok ich zakresu i charakteru—było ich wprowadzanie w życie. J. nie był monarchą „tkliwym” w znaczeniu XVIII w.: umiał w potrzebie, jak sam powiedział, „ i bagnetów”

losophe dans ses opinions, despote dans sa conduite”, powiedział o nim Ségur. Reformy J-a zmierzały przedewszystkiem do zaprowadzenia jedności w państwie kosztem autonomii poszczególnych krajów. Cały ich radykalizm w tym względzie uwidocznia polityka jego wobec 2 ch krajów zostających w najmniej ścisłym związku z Austryą: Węgier i Niderlandów austryackich.

Przy objęciu władzy po śmierci matki J. zaniechał koronacyi na króla węgierskiego, a w r.

1784 polecił przewieźć klejnoty koronne z Presz-burga do Wiednia. Przez cały czas swego panowania nie zwołał sejmu węgierskiego, nie obsadził urzędu palatyna, a, co najważniejsza, zmienił całkowicie organizacyę komitatową, stanowiącą podwalinę życia autonomicznego Węgier.

Zniesiono sejmiki komitatowe. Urzędników komi-tatowych z autonomicznych i obieralnych zmieniono na mianowanych przez rząd i zależnych od niego. Przeprowadzono dowolny podział kraju na dystrykty i ześrodkowano naczelny zarząd Węgier w jednej instytucyi, tak zw. „Radzie Namiestniczej”, zależnej wyłącznie od rządu.

W Wiedniu złączył J. w jedną całość 2 kance-larye: Węgierską i Siedmiogrodzką. W sprawach kościelnych poszedł jeszcze dalej: Najwyższa komissya kościelna miała być naczelną władzą i dla Węgier. W zakresie prawodawczym zaczęto uważać patenta ogólno-państwowe za obo-

już był cały szereg patentów ograniczających konów obrócono na rzecz t. zw. „funduszu du-autonomię Kościoła i przecinających jego zwią- chownego”, z którego następnie wypłacano kon-zek z Rzymem. Tendencya poddania Kościoła gruę (pensyę państwową dodatkową) probosz-państwu, wypływająca z dawnych tradycyj Habs- ozom. Wynikła stąd jedna z dodatnich stron burgów, hiszpańskich zwłaszcza, nacechowała reformy józefińskiej: zwiększenie ilości parafij. nawet rządy tej tak osobiście przywiązanej do Przeciął następnie J. związek duchowieństwa Kościoła monarchini. Jeżeli mimo to reformy z Rzymem, Obok zakazu bezpośredniego kor-kościelne J-a wydawały się czemś tak wyjątko- respondowania z Rzymem patenta cesarskie za-wem w Austryi, to zadecydował tu wzgląd, że braniały ogłaszania bul papieskich bez cesar-były one podyktowane przez radykalnie przeciw- skiego „placet”, podlegania generałom zakonny Kościołowi racyonalizm cesarza, miały cha- nym rezydującym w Rzymie (1781), a wreszcie rakter raczej walki przeciw Kościołowi, niż za- nakazywały biskupom rozstrzygać w tych spra-spokojenia potrzeby państwa. Dotknęły one z ko- wach, w których przepisy kanoniczne wymagają lei sprawy podziału dyecezyi, sądownictwa du- dyspensy Rzymu. Najwybitniejszym jednak wy-chownego, klasztorów, związku z Rzymem, pod- ; razem reformy kościelnej józefińskiej, j ó z e-porządkowania Kościoła państwu, tolerancyi religijnej, a w końcu całego szeregu kwestyj, które obok J-a tylko Rewolucya francuska regulować zamierzała. — Dążenie do wyrównania granic państwa z granicami dyecezyi było ze strony J a ze wszech miar uprawnionem i nie napotkałoby prawdopodobnie żadnych trudności w Rzymie, gdyby cesarz chciał się wogóle z Ku-ryą w tych sprawach porozumiewać. W sprawie tych reform ciekawemi są dwa fakta: 1) Pozostawienie Szląska austriackiego w związku dyecezyalnym z Wrocławiem, utrzymane po dziś-dzień, i 2) pozostawienie grecko-unickiego arcy-biskupstwa lwowskiego w związku z metropolią kijowską. J., zakładający osobne biskupstwo w Tarnowie (1784) dla uniknięcia wpływu biskupa krakowskiego, w tych 2 wypadkach ważniejszych utrzymał status quo. W zakresie sądownictwa duchownego, obok sprowadzenia go do spraw czysto-dogmatycznych, obok poddania duchowieństwa w sprawach świeckich sądom państwowym (1784), zasługuje na podniesienie fakt, że wydany w r. 1783 patent o małżeństwach stanowił pierwsze wkroczenie państwa w tę dziedzinę: oddając sprawy małżeńskie sądom państwowym, uprzedzano w tym względzie prawodawstwo Rewolucyi francuskiej. Za J-a państwo wkraczało nawet w dziedzinę obrzędowości kościelnej oraz spraw, które zwykle w społeczeństwie urządzane są na podstawie wiekowej trądycyi i których zmiana jest dla ludności bardzo dotkliwą. Prawodawstwo józefińskie nietylko określało pobory stułowe, warunki składania ślubów zakonnych, przepisywało formy architektoniczne Kościołów (Typowym kościołem józefińskim jest kościół parafialny na Podgórzu pod Krakowem), sposoby odbywania processyj i pogrzebów, ale określało także ilość świec mających się palić podczas ślubów i pogrzebów, sposoby grzebania nieboszczyków (w płótnie, nie w trumnach), długość czasu żałoby etc. W latach 1782—86 dokonał J. kassaty zakonów z wyjątkiem tych, które zajmowały się szpitalnictwem lub wychowaniem dzieci. Przeszło 600 klasztorów z 20 000 zakonników i zakonnic uległo temu losowi. Dobra i dochody skasowanych za-

f i n i z m e m we właściwem słowa tego znaczeniu, było dążenie cesarza do u-czynienia Kościoła narzędziem państwowe m. Patent r. 1781 stanowił, aby bez porozumienia się z władzami nie ogłaszano żadnego listu pasterskiego, nawet w sprawach dogmatycznych. Księdzu nie wolno było wygłosić kazania bez uprzedniego poddania go cenzurze władz, które niejednokrotnie same przepisywały pewne temata do kazań, np. przeciw przemytnictwu, dezercyi z wojska etc. Wyznaczono specyalnych urzędników do śledzenia księży, opłacano denuncyacye. W r. 1782 polecił cesarz, aby biskupi obok przysięgi kanonicznej składali przysięgę na wierność państwu. Odebrano następnie biskupom władzę nad semi-naryami, tworząc w r. 1783 rządowe „seminarya generalne” ze specyalnie dobranymi w duchu idei józefińskiej nauczycielami i podręcznikami. Wpływ państwa w tym kierunku był bardzo znacznym, gdyż nawet przy krótkotrwałych rządach J-a zdołano wychować całą generacyę nowych księży (Ciekawym jest fakt, że później u nas w dobie Okręgu Naukowego Wileńskiego w przyłą-czonem do uniwersytetu wileńskiego seminaryum duchowDem używane były podręczniki józefińskie). Mniej konsekwentnem z punktu widzenia polityki józefińskiej było częściowe odebranie religii katolickiej charakteru religii państwowej. W tym kierunku działał patent tolerancyjny (1781), upoważniający wyznania reformowane do budowania zborów (z pewnemi jednak ograniczeniami co do budowy, oraz charakteru nabożeństwa) i równouprawniający je pod względem cywilnym, a przedewszystkiem przepisy o małżeństwach mieszanych, dozwalające częściowo na wychowywanie dzieci w innych wyznaniach, oraz pozwolenie przechodzenia z religii katolickiej na inne wyznauia. Polityka kościelna J-a najwięcej wywołała niechęci i oporu, była naj-radykalniejszą i najbardziej dokuczliwą. Wywołała ona opór duchowieństwa, zaburzenia, oraz spowodowała słynną podróż Piusa VI do Wiednia (1782 roku) bezskuteczną w swych wynikach. W mniejszym stopniu dotknęły reformy J-a szlachtę. Pozbawił ją cesarz ostatecznie wszel-

lii

umËm

kiego wpływu na administracyę. Znosząc w r. 1783 wydziały krajowe, zniósł ostatecznie jej wolność podatkową, a przedewszystkiem dotknął ją reformą stosunku pańszczyźnianego. Robocizny chłopskie uregulował był już patent Maryi Teresy (1775); J. zniósł stosunek poddańczy (r. 1782), zaprowadził państwową opiekę nad chłopem, ustanawiając rządowych adwokatów do popierania spraw cywilnych między dziedzicem i chłopem, oddając sprawy wypływające z powinności pańszczyźnianej do rozsądzenia urzę-

!&!

U\

»PPfiÄ „

KB    1

ii

üi

mam

li

Fig. 9. Józef I.

dom obwodowym, ograniczając kary, które mogło wymierzać sądownictwo patrymonialne, do 8 dni aresztu maximum (zniósł więc kary cielesne). W r. 1789 wyszedł patent cesarski, cofnięty, prawda, wkrótce, stanowiący, że summa świadczeń chłopa na rzecz dziedzica przenosić nie może 12i/₂$ jego dochodu. Miasta pozbawił J. ich autonomii. Płatni przez rząd i obowiązani wykazać się egzaminem państwowym, urzędnicy magistratów stali się teraz urzędnikami państwowymi.—Wspomnieć tu musimy o działalności cesarza na polu kodyfikacyi (1786 r.

ustawa cywilna józefińska, 1783 patent o prawie małżeńskiem, 1781 józefiński przewód sądowy w sprawach cywilnych, 1787 ustawa kryminalna józefińska, 1788 ustawa o przewodzie karnym). Z punktu widzenia humanitarnego zasługuje na uwagę kodeks kryminalny J-a (który już za rządów swej matki przeprowadził zniesienie tortury, jako środka inkwizycyjnego), określający dobrze pojęcie czynu karygodnego, ograniczający karę śmierci na wypadki, wymagające postępowania sądowego doraźnego, nakładający jednak srogie kary pozbawiające wolności, a więc działający dawną metodą odstraszania.—Dla nas najciekawszemu są rządy J-a w Galicyi. Zabór ziem polskich wypłynął z inicyatywy młodego cesarza: poświęcił on też Galicyi spe-cyal nie swą uwagę. Gdy we wrześniu r. 1772 nowo-mianowany gubernator Galicyi, hr. Pergen, wybierał się na objęcie swego urzędowania i wystąpił z planem utrzymania prowizorycznego wielu urządzeń polskich, spotkał się z ostrą krytyką J-a, który między innemi poda-nemi przez siebie środkami proponował nałożenie kary za noszenie w Galicyi stroju narodowego. W lipcu r. 1773 cesarz ze skwapliwością nowonabywcy, ganioną mu przez Maryę Teresę, wybrał się na zwiedzenie Galicyi. „Jest to jedyna przysługa, — pisał — którą mogę wyświadczyć Polakom w ich przykrem położeniu, na które niema rady”. Zetknął się po raz pierwszy z ludnością polską. Na Polaków wywarła pewne wrażenie prostota J-a i unikanie przez niego przepychu. Wspominają o tern nasi pamiętnikarze, a nawet i pisarze polityczni z doby Sejmu Czteroletniego. Zawadził wtedy J. o Kraków. „W Krakowie — pisze nam pamiętnikarz — o ni-czem nie gadano, tylko o cesarzu, powtarzając jego dowcipy i wychwalając reformy, chociaż byli i tacy, co go nazywali „słabą kopią Fryderyka II”; ci ostatni najtrafniej podobno sądzili, jak to późniejszy czas pokazał... Była to niewielka figura, z twarzą długą, nic nie mówiącą, ale dość ruohliwą... W całej postaci nie było nic ujmującego, owszem— jakiś wyraz wzgardy i lekceważenia, jakby dopiero od niego zaczynała się historya świata” (Wodzicki St.). Na cesarzu Galicya zrobiła jaknaj-gorsze wrażenie. Uderzała go powaga i silna orgauizacya duchowieństwa, massa Żydów, których nie cierpiał; z lekceważeniem mówił o szlachcie i magnatach. Na tym ostatnim punkcie zdradził J. dużo przenikliwości, proponując w swym memoryale z d. 5 sierpnia 1773 roku pozyskanie magnatów przez nadawanie im tytułów i orderów, rzecz urzeczywistnioną już za

IRi'

«SP¹

Wili

mm

■lia

g « p

Liii- ->■

1 I

ii

r.

cyjny-

opłat na rzecz magistratu. Cel germanizacyjny miała ostatecznie na widoku i dokonana przez J-a w Galicyi reforma Żydów. Ludności tej J. nie lubił, ale uważał ją za poważne narzędzie do germanizowania kraju. Niszcząc wszędzie odrębne organizacye, odebrał J. i Żydom galicyjskim przyznany im przez Maryę Teresę samorząd; równouprawnił ich, co prawda, pod względem cywilnym, ale zarazem wydał cały szereg rozporządzeń, mającyeh ochronić ludność chrześciańską od ich wyzysku. Stał tu cesarz wiem jeszcze swego badacza; sądzić o niej mo- na gruncie powszechnie naówczas przyjętego żerny tylko z patentów cesarskich. Kolonistom przez administracyę austryacką twierdzenia, że

rządów Maryi Teresy. Już wtedy zarazem stawiał J. pytanie, które odtąd miało byó decydu-jącem dla stosunku Austryi do Galicyi: czy liczyć na stałe utrzymanie tego kraju, czy też uważać go za przedmiot ewentualnej zamiany? Cesarz oświadczał się za pierwszem. Za powrotem do Wiednia wysłał lir. Pergenowi osobiście zredagowany kwestyonaryusz, złożony ze 154 zapytań, którego owocem był znany dzisiaj me-moryał Pergena. Do Galicyi zawitał cesarz raz jeszcze, w r. 1780, przed swoim zjazdem z im-peratorową w r. 1780. Na tern kończyła się jego znajomość kraju, który tak ciężko miał odczuć jego reformy. — Za czasów Maryi Teresy utrzymano w Galicyi tymczasowo wiele z dawnych urządzeń, wiele zmian postanowionych nie weszło jeszcze w życie. Właściwie przeto urządzenia józefińskie są dopiero początkiem systematycznej akcyi austryackiej w Galicyi. Zmierzały one prze-dewszystkiem do przecięcia związku mate-ryalnego i duchowego Galicyi z resztą Rzpltej. Patent r. 1781 o poddanych mieszanych (sujets mixtes) stanowił, że w razie wyprzedania się w Galicyi i przeniesienia do Rzpltej—sprzedający płaci taksę emigracyjną w stosunku 10% od summy sprzedaży. Od r. 1786 zastosowano tę zasadę do spadków. Zakazano obywatelom Rzpltej dzierżawić lub nabywać majątki w Galicyi. Ustawa celna r. 1784 zastosowała system prohibicyjny do handlu z Rzpltą. Nowoutworzona dyecezya Tarnowska przecinała związek kościelny, a przepisy ceuzuralne, którym poddano przychodzące z Rzpltej druki, jak również wydany w r. 1787 zakaz wysyłania dzieci do szkół zakordonowych — duchowy. Podjęto na szeroką skalę usiłowania ger-manizacyjne. W 1785 roku jęz. niemiecki stał się urzędowym językiem w Galicyi, a pozostałym urzędnikom pochodzenia polskiego nakazano w ciągu lat trzech nauczyć się tego języka. W r. 1788 wyszedł przepis, nakazujący, aby członków Wydziału krajowego wybierano tylko zpośród osobistości znających język niemiecki. W r. 1784 zniesiono, utrzymane dotąd tymczasowo, sądownictwo polskie, zaprowadzając ogólno - państwowe z językiem niemieckim dla stron. Przejęcie szkolnictwa średniego w ręce państwa (1784), otwarcie w tymże roku uniwersytetu we Lwowie — miały niemczyć kraj za pośrednictwem szkoły. Do celów germanizacyj-nych zmierzała przedewszystkiem, podjęta na szeroką skalę, akcya kolonizacyjna. Nigdy potem nie okazała Austrya tyle ruchliwości na tern polu, co za J*a. Nie znamy ani liczb, ani odpowiednich materyałów, sprawa ta nie znalazła bo-

zapewniono 10-letnią wolność podatkową, bezpłatny budulec i grunt na ogrody, wydawano zaliczki na podróż i zagospodarowanie się. Spe-cyalne biura kolonizacyjne zajęły się sprowadzaniem kolonistów z Bawaryi i prowincyj nad-reńskich, których osadzano z początku w dawnych ekonomiach królewskich. W r. 1783 wyszedł patent pozwalający osadzać kolonistów w opustoszałych dobrach prywatnych. W roku 1781 pozwolono osadnikom wyznań reformowanych, w 5-u większych miastach galicyjskich, korzystać w znacznie szerszym zakresie z prawa odbywania nabożeństw, niż to stanowił patent toleran-

SU

Fig. 10. Józef II.

Uwalniano w miastach kolonistów od

ludność żydowska jest poważną przeszkodą do podniesienia stanu kultury kraju. W r. 1784 wyszedł patent zabraniający Żydom dzierżawienia propinacyj, gruntów chłopskich i młynów, w r.. 1789 — zabraniający im pobytu na wsi, jeżeli się nie zajmują rolnictwem lub rzemiosłem. Zakazanem zostało zupełnie domokrąztwo. W r. 1784 pociągnięto Żydów do służby wojskowej, w 1788 zakazano im nosić strój odrębny. Zamiast dawnego pogłownego opłacać musieli podatek protekcyonalny. Przedewszystkiem zaś ger-manizowano tę ludność, uważając to słusznie za bardzo ważny środek do zniemczenia miast galicyjskich. Już Marya Teresa przepisała, aby kahały galicyjskie używały języka niemieckiego w korrespondencyi. J. patentem r. 1787 postanowił, aby Żydom galicyjskim w ciągu jednego roku nadano nazwiska niemieckie, a szeregiem dalszych rozporządzeń zburzył odrębne szkolnictwo Żydów i wytworzył dla nich publiczne szkoły niemieckie. — Szlachta galicyjska, mimo niechęć ku niej J-a, jest protegowaną, ale tylko w kierunku utwierdzenia jej odrębności od innych klas i przywiązania jej do tronu. Patenta o wywodzie szlachectwa umacniają jego znaczenie; zatrzymuje szlachta wyłączne prawo posiadania dóbr ziemskich i sprawowania sądownictwa pa-trymonialnego. J. tworzy w Wiedniu osobny oddział gwardyi szlacheckiej galicyjskiej (1782), w tymże roku odnawia i uzupełnia patent Maryi Teresy o stanach galicyjskich i wydaje patent o herbach urzędników ziemiańskich. Zachowuje szlachta swą wolność od służby wojskowej, traci natomiast zupełnie przywilej wolności od podatków, a reforma włościańska dotyka ją niezmiernie. Duchowieństwo, do którego zastosowano z całym rygorem reformę józefińską, traci całą swą autonomię; dotknięte już silnie przez kas-satę klasztorów, przytem jeszcze podlega prądowi germanizacyjnemu. Miasta pozbawione zostają faktycznie samorządu. Największą, najpoważniejszą atoli jest zmiana, dokonana za J-a w stosunkach włościańskich Galicyi (ob.). W r. 1786 zaprowadził w niej J. patent Maryi Teresy o robociznach, wywołując wrażenie niewielkie, gdyż już za czasów Rzpltej zwyczaj regulował tu pańszczyznę do rozmiaru przepisanego przez patent (3 dni w tygodniu). Ważnem natomiast było zniesienie stosunku poddańczego, ograniczenie sądownictwa patrymonialnego, oddanie chłopa pod opiekę władz i organizacya gromad wiejskich. Strony dodatnie reform zamroczyło pociągnięcie obowiązkowe ludności wiejskiej do służby wojskowej, która naówczas trwała do końca życia, a której ciężar spadł całkowicie na chłopów, Żydów i ludność miast prywatnych. Zwłaszcza w czasach wojny tureckiej (1787 — 91), gdy zażądano większych kontygen-sów, podatek krwi, nieznany za Rzpltej, stał się prawdziwą plagą dla ludności wiejskiej, powodując tłumne dezercye, kary etc. Sama reforma w swem wykonaniu z początku była raczej źródłem sekatur szlachty przez austryackie władze administracyjne. Na wszystkie klasy łącznie spadał natomiast ciężar podatków. Za J-a staje się już wyzyskanie podatkowe w Ga-licyi jednym z obyczajów polityki austryackiej. Sam cesarz, będący zwolennikiem trwałego u-trzymania i zgermanizowania Galicyi, nie czynił tego celowo, jak jego następcy, ale skłoniony kłopotami finansowemi. Gdy w r. 1789 wyszedł patent o podatku gruntowym, zniżono jego stopę o y₃ dla Galicyi. Obok tego podatku oraz dawniejszych: spadkowego i klasowego—płaciła Galicya za J-a od roku 1788 podatki: domowy i wojenny, a od r. 1789 stempel dziennikarski i kalendarzowy. Germanizowany i wyzyskiwany kraj z trudnością znosił rządy austryackie. — Egzekutywa reform J-a czyniła je jeszcze do-legliwszemi dla poddanych. Sam cesarz nie posiadał wymagalnego umiarkowania i konsekwencyi w swej działalności prawodawczej: jednocześnie dotykał najrozmaitszych spraw, wydawał patenta i odwoływał je, wydawał rozporządzenia ogólne bez instrukcyi. Wskutek tego reformy jego były uciążliwemi nietylko dla społeczeństwa, ale i dla urzędników, którzy byli niemi równie zaskoczeni jak i społeczeństwo. Nie wiedzieli czego się trzymać wobec raz okazywanego radykalizmu, to znowu chwiejności cesarza. Skutek b>ł ten, że w pierwszej chwili po wydaniu patentów egzekutywa była stanowczą i ostrą; potem zaniedbywano sprawy, aby ją z kolei podnieść nanowo na rozkaz cesarza. Taki sposób reformowania jest zawsze najuciążliwszym dla społeczeństwa. Reformy też J-a we wszystkich krajach domu au-stryackiego wywołały opór i reakcyę. Opór ten stał się dla państwa bardzo groźnym, odkąd porażki Austryi w wojnie tureckiej osłabiły powagę cesarza, a Prusy zaczęły się porozumiewać z niezadowolonymi poddanymi J-a. Gdy w r. 1787 Turcya wypowiedziała wojnę Rossyi, J. zdecydował się odrazu dopełnić warunków przymierza i w nocy z d. 2 na 3 grudnia, bez wypowiedzenia wojny, na sposób używany przez Fryderyka W., napadł na Belgrad. Odparty, wypowiedział dopiero wojnę. Nieudolne dowództwo Lascy’ego sprowadziło na Austryę szereg klęsk: w d. 28 sierpnia 1788 wielki wezyr Jussuf pobił Wartenslebena pod Mehadią, 14 września pod Slatyną samego J-a, a w nocy z d. 20 na 21 września przestrach ogarnął cały obóz austryacki na wiadomość o zbliżaniu się Turków: cesarz ratował się ucieczką, a za nim całe wojsko, zostawiając w ręku zdziwionych Turków artyleryę, zapasy, a nawet powozy cesarskie. Nie poprawiła sprawy kapitulacya Sabaczu i Chocimia. Cesarz stracił w tej pierwszej kampanii przeszło 70 000 żołnierza, okrył się przytem niesławą podstępnego napadu, ucieczki i niepowodzeń. W 1789 roku książę koburski zajął Bukareszt, w 1790 Orsowę, ale mimo to nie widać

było końca krwawej i wyczerpującej Austryę wojny. Zdobycze wschodnie zawodziły najzupełniej. Tymczasem występował na widownię dawny przeciwnik: Prusy. Wzmocnione przymierzem z Anglią i Hollandyą gotowały się one do stanowczego wystąpienia przeciw Austryi, a tymczasem wzniecały jej wszędzie trudności: w Niderlandach, gdzie działał słynny pruski agent,

Żyd Efraim, na Węgrzech, dokąd wysłano Hom-pescha i gdzie starannie wzbudzano sympatye pruskie, w Galicyi wreszcie, gdzie działali wysłańcy skłaniającego się do przymierza z Prusami Sejmu Czteroletniego. W Niderlandach, mimo energię cesarskiego kommendanta, Altona, powstańcy pobili wojsko austryackie i w d. 18 grudnia 1789 wkroczyli do Brukselli. Na Węgrzech powstanie, podsycane przez Prusaków, stein, wisiało na włosku, a tymczasem odmawiano płacenia podatków i wydawania rekruta. Z Galicyi gubernator Brigido przysyłał coraz bardziej alarmujące wieści o wzburzeniu kraju i gotującym się spisku. Były to już ostatnie chwile J-a.

Pojmował, że zawiódł się w swoich oczekiwaniach, i stąd rozgoryczenie niepomierne ostatnich chwil jego, widoczne z listów do brata, Leopolda Toskańskiego. W styczniu r. 1790 odwołał J. wszystkie swe zarządzenia co do Węgier. —

Był J. zupełnie osamotnionym osobiście w ostatnich chwilach życia. Nie miał rodziny: pierwsza jego żona, księżniczka Parmy, umarła mu wcześnie; drugiej, Maryi Józefy Bawarskiej, również już zmarłej, J. nie znosił. Brat, Leopold Toskański, którego kroki starannie szpiegował J., nie podążył do Wiednia na wiadomość o jego chorobie. Wyrobiona umyślnie sztywność J-a odstręczała od niego rodzeństwo i blizkich. Nawet przysłowiowo lojalna ludność Wiednia z radością witała wiadomości o chorobie J-a. Rządy policyjne, do których w ostatecznej konsek-wencyi doprowadziły reformy J-a, i tu pozbawiły go popularności. W d. 19 lutego 1790 r. cesarz zdecydował się podpisać bilet, zawiadamiający Pergena i Hatzfelda o tern, że odsuwa się od rządów i powierza je prowizorycznie aż do przybycia Leopolda Radzie stanu, ale rankiem d. 20 lutego zastano go już nieżywym,—Por. Dr Adam Wolf „Oesterreich unter Maria Theresia, Joseph II und Leopold II (1740—1792)” (Berlin 1884, w Onckena «Allgemeine Geschichte in Einzelndarstellungen» Neunter Theil); Wendrinsky „Kaiser Joseph II” (Wiedeń 1880); Brunner „Joseph II. Charakteristik seines Lebens, seiner Regierung und seiner Kirchenreform” (1885).

Józef Klemens, książę Bawarski, elektor Koloński (* 1671 r.—f 1723), syn elektora Ferdynanda Maryi, w r. 1684 został koad-jutorem swego krewnego, Alberta Zygmunta, biskupa Freisingu, i w tymże roku jego następcą, w 1685 r. zarazem biskupem Ratysbony. Papież Innocenty XI, w porozumieniu z cesarzem Leopoldem I, przeznaczył go w r. 1688 na bisku-

Trz.

pa Kotońskiego; cesarz ogłosił go za pełnoletniego i po pokonaniu popieranego przez Francyę arcybiskupa Fürstenberga osadzono go w Kolonii przy pomocy wojska cesarskiego. W 1694 r. został oprócz tego biskupem Liège. Podczas wojny o sukcessyę hiszpańską, stanął wraz z bratem, elektorem Bawarskim, Maksymilianem Em-manuelem, po stronie Francyi; wskutek bitwy pod Hochstädt i skazaniu go w r. 1700 na banicyę utracił swe posiadłości i musiał uciekać do Francyi. Po zawarciu pokoju w Baden (1714) wrócił do ziem swoich; został jeszcze później biskupem Hildesheimu. — Porów.: Ennen „Der Spanische Erbfolgekrieg und der Kurfürst J. Clemens von Köln” (Jena 1851).

Józef, książęta Liechtensteinu, ob. Li echt en-

JÓzef Fryderyk Wilhelm, książę Saski na Hildburghausen, feldmarszałek au-stryacki, feldcechmistrz państwa Niemieckiego (* 1702—f 1787). W r. 1719 wstąpił do wojska austryackiego, w 1734 walczył w stopniu generała pod Parmą i Guastallą, odznaczył się kilkakrotnie podczas odwrotu w r. 1735 i wypędził Hiszpanów z Mantui. W r. 1736, jnż jako feldcechmistrz, stłumił powstanie Kroatów, w 1737 walczył w Bośnii z Turkami, poniósł porażkę pod Banialuką, przechylił jednak pod Kor-nią szalę zwyoięstwa na stronę Cesarskich. W r. 1739 zasłaniał odwrót po waloe pod Krożką i przyczynił się do pomyślnego rezultatu wydanej tamże ponownie bitwy (23 lipca). W r. 1739 został feldcechmistrzem państwa Niemieckiego i kawalerem Złotego Runa, w 1741 feldmarszałkiem austryackim. W r. 1743 mianowany kommendantem w Waradynie i Karłowicach, położył dużo zasług około zorganizowania Pogranicza Wojskowego. W r. 1749 podał się do dymissyi, wrócił do służby czynnej podczas wojny Siedmioletniej, 5 listopada 1757 r. poniósł wraz z Soubise’m klęskę pod Rossbach, poczem usunął się do życia prywatnego.

Józef I Emmanuel, król portugalski (* 1715 r.—f 24 lutego 1777 r.), wstąpił na tron w r. 1750, jako następca ojca swego, Jana V. Rządy jego nie zapowiadały zrazu niczem zmiany dawnego systemu. Rozwiązłość w życiu pry-watnem, słabość woli, niedołęztwo charakteru, wstręt do pracy, słonności nizkie i zmienne: oto główne rysy, dające w pełni obraz nieudolności J-a, jako człowieka i króla. Oddany swym ulubionym rozrywkom: polowaniu, teatrowi i miłostkom, zdał rządy w ręce margrabiego Sebastya-na Carvalho, sławnego potem Pombala, i na tern też polega jedynie znaczenie J-a jako osobistości historycznej. Nawet powołanie Pombala nie nastąpiło za sprawą J-a, gdyż kierował się w tym względzie wolą swej matki, Maryi Anny, córki cesarza Leopolda I. Wobec reform, przedsiębranych za czasu jego panowania przez Pombala, zachowywał się J. biernie, idąc ślepo za de-

Z. T-ski.

spotyczną wolą pierwszego ministra. Na rok przed śmiercią oddał regencyę swej żonie, donnie Maryi.

Józef Flawiusz Żydowin, historyk żydowski, ob. Josephus.

Józef Brin gas, jeden z największych mężów stanu bizantyjskich w wieku X. Był eunuchem, Konstantyn VII zrobił go patrycyuszem, przełożonym nad eunuchami, admirałem i powierzył mu rządy podczas ostatnich lat swego panowania. Syn jego, Roman II (959—963 r.), mianował J-a przewodniczącym w senacie i pa-rakimomenem (ob.) czyli wielkim szambelanem. Przez cały czas panowania Romana właściwie J. rządził. Był mało lubiony, choć podczas głodu w 960 r. sprowadził zboże do Konstantynopola i zniżył cenę jego do połowy. Historycy greccy wyrażają się o nim niepochlebnie: wystawiają go jako człowieka skąpego, chciwego, twardego i nielitościwego. J. był jednak zdolnym administratorem. Utrzymywał ład w administracyi i przygotował sławną wyprawę na Kretę, w której odznaczył się Nicefor. J. nie lubił tego wodza, który nie był uległy i stał się teraz zbyt sławnym. Gdyby regentka Teofano (963) usłuchała była J-a, Niceforowi wyłupionoby oczy. To też wódz ten zaczął spiskować przeciwko J-owi. J. odebrał mu kommendę i postawił Da czele wojska Jana Zimischesa. Ale już było zapóźuo. Wojsko okrzyknęło Nicefora cesarzem, J. zaś został wygnany do Paflagonii, a później zamknięty w klasztorze. — Por. Schlumberger „Un Empereur byzantin au X siècle” (1891).

Józef (Franciszek Le Clerc du Tremblay, zwany Ojcem Józefem), mąż stanu francuski, powiernik i współpracownik Richelieugo (* w Paryżu 4 listopada 1577 — f 18 grudnia 1638 r.). Był synem Jana Le Clerc du Tremblay i Maryi Motier de la Fayette. Ojca stracił, mając lat 11. W bardzo młodym wieku czuł już pociąg do życia zakonnego, czemu się matka sprzeciwiała. Uczył się języków starożytnych pod kierunkiem wybitnych humanistów, fechtunku, jazdy konnej i tańca. W r. 1596 odbył podróż do Włoch, po powrocie wystąpił na dworze, w 1597 służył wojskowo pod rozkazami krewnego swego, konnetabla de Montmorency, i odznaczył się podczas oblężenia Amiens, później towarzyszył do Anglii ambasadorowi Hu-rault de Maisse. Nie nabrał jednak zamiłowania do życia świeckiego i w r. 1599 wstąpił do Kapucynów w Orleanie. Wkrótce został profesorem filozofii i wyrobił się jako kaznodzieja. W r. 1613 wybrano go na prowincyała Turenii, W r. 1606 przy pomocy zakonnicy z Fontevrault, księżniczki Antoniny Orleańskiej, założył zakon Panien Kai w aryjskich, który miał służyć za wzór dla klasztorów niewieścich, tak potrzebujących wówczas reformy. Kierownictwo duchowe tego zakonu było jednera z głównych zajęć jego życia; zawsze i wszędzie pamiętał o swoich zakon-nicacb, dla których napisał „Manuel de l’Oraison” i z któremi prowadził ożywioną korrespon-dencyę. Zajmował się też żywo sprawą nawracania protestantów na Zachodzie i Południu. — Pierwszą okazyą do wzięcia udziału czynnego w polityce były dla niego konferencye w Lou-dun pomiędzy komissarzami królewskimi i zbuntowanymi książętami: Condé, Mayenne, Bouillon, Longueville. Pomiędzy żądaniami książąt figurowało uznanie deklaraeyi, zgodne z orzeczeniami parlamentu i z życzeniami stanu trzeciego, wypowiedzianemi na zebraniu Stanów 1612 r., przeciwne jednak zdaniu Stolicy Apostolskiej i duchowieństwa francuskiego, żądanie odrzucenia stanowczego pretensyj papieża do prawa zwalniania poddanych króla od obowiązku wierności i posłuszeństwa względem niego. Zdawało się niepodobieństwem doprowadzić do zgody królową, znajdującą się pod wpływem nuncyu-sza, z książętami, którzy swojemu wystąpieniu chcieli nadać pozór obrony polityki narodowej. Ojciec J., powiernik nuncyusza i dobrze widziany przez królową, zdołał jednak (marzec-maj r. 1616) nakłonić książąt do odwołania tych żądań, grożąc im, że staną się odpowiedzialnymi za nowe odszczepieństwo. Miał w tych czasach częste narady z Richelieu’m, który przebywał wtedy w okolicach Loudun.—Zajmował go też wtedy wielki projekt nawrócenia niewiernych i odebrania Ziemi Świętej. Wielka wojna krzyżowa była przez dwa wieki dalekim ideałem polityków francuskich; okoliczności zmusiły ich nie-tylko do odłożenia tych projektów na czas nieograniczony, ale i do przymierza z Turkami, których pragnęli byli wypędzić z Europy. Ojciec J. poświęcił kilka lat aa układy przygotowawcze do takiej krucyaty. Ale wszędzie, nawet w Rzymie i Madrycie, spotkał się tylko z grzecznym sceptycyzmem; skończył na założeniu zakonu Milicyi chrześciańskiej i napisaniu poematu „La Turciade” (1617). Mógł jednak wkrótce w innej formie wziąć się do pracy nad nawracaniem Wschodu: mianowany przez papieża prefektem missyj kapucyńskich (1625), wysłał wielu missyonarzy na Wschód, do Maroka, Al-gieryi i Abissynii. Pracowali oni jednak nietyl-ko w interesie Kościoła, ale i w interesie Fran-cyi; wielu z nich było zdolnymi agentami dy-plomacyi francuskiej.—Ojciec J. był przekonany, że ambicya Domu Austryackiego, grożąc równowadze europejskiej, utrzymuje ciągły niepokój i niesnaski wśród państw chrześciańskicb, a przez to nie pozwala im zjednoczyć się przeciwko niewiernym. Wpłynęło to na zmianę pola jego działalności. Wkrótce zajął się głównie polityką francuską, co nie podziałało jednak szkodliwie na jego zapał religijny. Pomimo prozelityzmu godził się na sojusz z protestantami. Po objęciu władzy przez Richelieugo ojciec J. stał się jego nieodzownym współpracownikiem, powiernikiem, a niekiedy i inspiratorem. Wywierał

Ks. Wł. Kr.

Józefa, królowa polska, żona Augusta III, ob. Marya Józefa.

Józefczyk Andrzej (* d. 29 listopada r. 1816 w Pilznie, w Galicyi—f w Krakowie d. 21 września 1878 r.). Giinnazyum ukończył w Tarnowie i jako 16-letni młodzieniec udał się w r. 1832 do Lwowa na Akademię. Tam ukończył dwuletni kurs filozofii i w r. 1834 wstąpił na wydział teologiczny; równocześnie przykładał się z zamiłowaniem do nauk matematycznych. W roku 1846, wmieszany w sprawy polityczne.

też wielki wpływ na Ludwika XIII i pod tym względem był nieocenionym sojusznikiem Riche-lieugo. Podczas oblężenia Roszelli podnosił ducha wojsk oblegających. W r. 1625 wysłany został do Rzymu, w chwili nawiązywania układów o małżeństwo księżniczki Henryetty Francuskiej z księciem Walii. — Jego poglądy polityczne uległy z czasem zmianie. Do 1632 r. pracował głównie nad skłonieniem Richelieugo do umiarkowania i chciał uniknąć wojny. W r. 1630 r. uważał za możliwe ułożenie się z cesarzem. W roku tym ojciec J. wraz z Brûlart’em wysłany został do Ratysbony, gdzie mieli się zebrać elektorowie na wezwanie cesarza. Celem jawnym poselstwa była pacyfikacya Włoch, właściwie zaś chodziło o pokrzyżowanie planów Domu Au-stryackiego względem Niemiec. Ferdynand II starał się o zapewnienie korony cesarskiej dla swego syna i o pomoc zbrojną przeciwko nieprzyjaciołom swego domu. Ojciec J., który prowadził układy, zdołał założyć podwaliny stałego przymierza elektorów z Francyą w celu trzymania cesarza na wodzy. D. 13 października posłowie francuscy i pełnomocnicy cesarza podpisali traktat w sprawach włoskich. Pomimo korzyści tego traktatu, przez który cesarz pozostawił Hiszpanię samej sobie, Richelieu żywo ganił ustępstwa poczynione przez pełnomocników francuskich, utrzymał jednak ojca J-a nadal u steru stosunków z Niemcami. D. 30 maja 1631 r. zawarty został traktat pomiędzy elektorem Bawarskim a Francyą. Przymierze z Bawaryą było dawnym planem ojca J-a-, że jednak elektor był za słaby, kardynał i jego doradzca zdecydowali się do pchnięcia Gustawa Adolfa przeciwko cesarzowi. Wreszcie ojciec J. uznał za potrzebne, aby Francya sama wzięła udział bezpośredni w walce; śmiało radził wystąpić, choćby to miało służyć sprawie protestantów w Niemczech. Był głównym sprawcą postanowień, które zdecydowały wynik Wojny Trzydziestoletniej. Począwszy od roku 1632, śmierć Schomberga i Effiat’a, niełaska Châteauneufa, choroba Richelieugo—skoncentrowały wpływ polityczny w małej grupie ludzi, nad którą przewodził ojciec J. Uważano go powszechnie za przyszłego następcę Richelieugo; starania w Rzymie, aby uzyskać dla niego kapelusz kardynalski, miały być uwieńczone skutkiem pomyślnym,—gdy kandydat umarł niespodzianie po kilku dniach choroby. — Ojciec J. wywierał wielki wpływ na Richelieugo; choć skromnie trzymał się na uboczu, mówiono o nim, że rządzi kardynałem. Odznaczał się gorącym patryotyzmem, szerokością poglądów, śmiałością i energią. — Por. Fagniez „Le Père Joseph et Richelieu” (1894), dzieło, w którem spożytkowano mnóstwo nieznanych dotąd dokumentów. — (L. Delavaud w „Grande Encyclopédie” Lami-raulta).

Józef Z Bochni, pseudonim Józefa Chmielewskiego.

Józef z Henrykćwki, pseudonim Antoniego Józefa Rolle.

Józef z pod Krakowa, pseudonim Józefa Sz uj s kiego.

Jozef Z Mazowsza, pseudonim Józefa Wojciechowskiego.

Józef Ostoja, pseudonim Władysława Et-g e n s a.

Józef Z Sieniawy, pseudonim Józefa P i a-s e c ki e g o.

Józef z Sacharyszek, pseudonim Józefa Renier.

Józefa św. Siostry, albo Józefitki. Pod tern imieniem istnieje kilka zgromadzeń religijnych celem wychowywania młodzieży i opieki nad chorymi. Bardziej zpośród nich znane są następujące: 1) Zgromadzenie pobożnych niewiast w Bordeaux, założone przez Maryę Delpesch de 1’Etang w r. 1638; wychowuje osierocone dziewczęta. Miało we Francyi wiele domów, najgłośniejszym z nich był paryski na przedmieściu St. Germain, powstał, dzięki samej założycielce, już w trzy lata po otwarciu macierzystego domu w Bordeaux.—2) Siostry św Józefa z Le Puy, kongregacya panien, zało⁻żona przez ks. Medaille, zakonnika Tow. Jez. w r. 1650, uznana przez rząd francuski r. 1666, rozkrzewiła się zczasem po różnych miejscowościach Francyi. Zadaniem jej było uczyć w szkołach, odwiedzać chorych, zaopatrywać ubogich w lekarstwa, dozorować w szpitalach, kierować domami ochrony dla osieroconych dziewcząt.— 3) Towarzystwo Sióstr św. Józefa, utworzone w Clugny 1819 r. przez świętobliwą p. Javouhcy, celem nauczania dzieci i pielęgnowania chorych. Posiada we Francyi znaczną liczbę zakładów, rozpościera nadto dobroczynną działalność we francuskich posiadłościach Afryki, w Indy ach i Ameryce. — 4) Zgromadzenie Sióstr św. Józefa w Lionie, zapoczątkowane przez ks. Chatellon, pracuje nad poprawą uwięzionych kobiet, opiekuje się uiemi i naucza je. Zgromadzenie to posiada swe domy w wielu miastach Francyi. — 5) Siostry św. Józefa, kongregacya założona 1833 r. przez panią Vialar dla nauczania młodzieży i obsługi chorych. Czynne są także od r. 1835 i w Algierze, gdzie osiadły celem ratowania dotkniętych epidemią cholery. — Por. „Encyklop. Kość.”.

14

Eno. pow. iluitr. Zen. 268. I. XXXII L

Ks. Wł. Kr.

przerwał studya i blizko lat sześć przesiedział w więzieniu. Uwolniony, poświęcił się nauczaniu prywatnemu, przyjąwszy obowiązki guwernera w zamożnym domu Stojowskich w Dąbrowie pod Tarnowem. Tu zastał go rok 1846. Dąbrowa, jak i cały ówczesny cyrkuł Tarnowski, była widownią scen krwawych. Józefczyk podzielił los mieszkańców dąbrowskiego zamku. Zbity, odarty do koszuli, gdy już znaków życia nie dawał, rzucony na wóz między trupy, powieziony został w tym stanie wśród srogiej zimy do Tarnowa. Wyrzucony z trupami przed cyrkuł, cudem prawie przyszedł do życia—i osadzony został w więzieniu, które tym razem niedługo trwało. Wyszedłszy z więzienia, po długich zachodach, uzyskał pozwolenie na otwarcie pensyonatu męskiego w Rzeszowie, następnie w Tarnowie, a w końcu w Krakowie. Pensyonat J-a w krótkim czasie zdobył sobie rozgłos i ogólne uznanie w kraju. Młodzież szlachecka garnęła się licznie do tego zakładu, w którym wychowanie oparto na zdrowych zasadach religijnych, moralnych i narodowych. J. posiadał niezrównany dar pociągania ku sobie młodzieży swą rzetelną, otwartą, pogodną naturą i zniewalają-cem obejściem. Z zakładu J-a wyszło wielu, na różnych polach pracy społecznej zasłużonych ludzi. Zaradzając potrzebie, na wezwanie władz szkolnych, założył J. przy pensyonacie w Krakowie dwuletni kurs Szkoły realnej niższej, mający przysposabiać młodzież do wyższych klas realnych, urządzonych przy ówczesnym Instytucie technicznym krakowskim. W r. 1868 wybrano J-a na prezesa nowo-zawiązanego oddziału krakowskiego Towarzystwa pedagogicznego, któ-re-to stanowisko zajmował do śmierci. W no-wo-otwartej, staraniem ówczesnego prezydenta miasta Krakowa, d-ra Józefa Dietla, Szkole przemysłowej miejskiej, objął J. stanowisko nauczyciela, a wkrótce dyrektora. Do nowo-zawiązanej rady miejskiej wybrany na radzcę, zajął się gorliwie sprawą rozwoju szkół miejskich. — Do ważniejszych prac J-a, drukiem ogłoszonych, należą: „Listy pedagogiczne brata do siostry”. Jest to treściwe wyłożenie zasad wychowania dziecka do lat 8 (Lwów 1872, odbitka ze „Szkoły”), „Fizyka dla szkół początkowych” (Kraków 1873), „Nauka geometryi w szkołach ludowych pospolitych” (Lwów 1876), „Listy do przyjaciela, wstępującego w zawód nauczycielski” („Szkoła” 1877). Drobniejsze pisma i rozprawy umieszczał J. głównie w czasopiśmie „Szkoła”, dotąd wychodzącem we Lwowie. Po śmierci wyszły jego „Wspomnienia z ubiegłych lat” (Kraków 1881). — Życiorys J-a najpierw był umieszczony w „Czasie” r. 1878 i odbity osobno, a potem w „Kalendarzu Szkoły” p. Szczęsnego Parasiewicza.— („Encyklopedya wychowawcza”).

Józefek, ob. Hyssopus.

Józefici, zgromadzenie religijne, założone w Lionie przez lekarza Jakóba Cretenet w r.

1643. Celem tej kongregacyi jest opieka duchowna i materyalna nad chorymi, ubogimi i nad moralnie zaniedbanymi, nadto nauczanie młodzieży. Sam założyciel, owdowiawszy, przyjął święcenia kapłańskie; członkowie zgromadzenia, przeważnie kapłani, nie wiązali się żadnemi ślubami. Instytucya rozwijała się bardzo pomyślnie; zniesiona podczas rewolucyi francuskiej, została wskrzeszoną w XIX wieku, ale nie dosięgła dawnego znaczenia. — Por. „Encyklop. Kość.”.

Józefina, właściwie Marya Józefa Róża Tachere de la Pagerie (* 23 czerwca 1763 r,—f 29 maja 1814), l-o voto wicehrabina de Beauharnais, 2-o pierwsza żona Napoleona. Była najstarszą z trzech córek Józefa T. de la P. i Róży de Samois, osiadłych, od r. 1761 na Martynice. Tacherowie pochodzili z Chateauneuf w Thimerais (Środkowa Francya); ojciec J-y dosłużył się stopnia kapitana dragonów, a następnie przeniósł się na Martynikę, gdzie zakupił posiadłość ziemską. Do dziesiątego roku życia przebywała J. w domu rodziców, których w bardzo nieszczególnem świetle przedstawia nam najnowszy jej biograf, Masson. Potem oddano ją na lat trzy do klasztoru w Fort Royal, gdzie uczyła się niewiele, głównie zaś tańców solowych i gry na gitarze. W 13—14 roku życia, jako kreolka, była już J. dorosłą panną i odnosiła pewne sukcesy towarzyskie. Mimo to skończyłoby się prawdopodobnie na jej wyjściu za mąż za jakiego kolonistę lub urzędnika na wyspie, gdyby nie dośó dziwny zbieg okoliczności. Ciotka J-y, p. Renaudin, pozyskała ongi względy gubernatora Martyniki, margrabiego de Beauharnais, i razem z nim odjechała potem do Francyi. Kobieta zręczna i intrygantka, pragnąc ustalić swe położenie w domu margrabiego, zamierzyła wydać jedną ze swych siostrzenic za syna margr., Aleksandra (ob. Beauharnais Aleksander). Nie myślała z początku o J-ie, młodszej od Aleksandra zaledwie o dwa lata, ale najpierwiej o jej młodszej, a następnie, gdy ta umarła, o najmłodszej siostrze. Dzięki taktyce Tacherów skończyło się na tem, że do Francyi wyprawiono J-ę, a w dniu 13 grudnia 1779 odbył się jej ślub z młodym Beauharnais. Dla panny z domu średnio zamożnego, z rodziny drobno-8zlacheckiej, jaką była J., małżeństwo to było partyą ze wszech miar świetną: wprowadzało ją w wielki świat paryski i zapewniało jej nietylko dobrobyt, ale i zamożność. Niedługo jednak trwało dla J-y szczęście małżeńskie. W tem świetnem towarzystwie paryskiem, w któ-rem Aleksander Beauharnais cieszył się znacz-nem powodzeniem, raziły maniery i brak zupełny wykształcenia J-y. Były to zaś czasy, w których młodej kobiecie łatwiej wybaczano wszystko, niż narażenie się na śmieszność swem zachowaniem. Aleksander B. próbował z początku sam zająć się wychowaniem żony, ale wkrótce

.V.

Z kolei

zaczął ją opuszczać. Nie naprawiło stosunków przyjście na świat w d. 3 września 1781 syna, Eugeniusza, a w dniu 10 kwietnia 1783 córki, Hortensyi. We wrześniu r. 1782 Aleksander

B. udał się z wyprawą Bouillego na Martynikę, tam poróżnił się gruntownie z Tacherami, nasłuchał się od swej, niechętnej J-ie, kochanki opowiadań o niej i za powrotem do Francyi wniósł do parlamentu podanie o separacyę. J. z dwojgiem dzieci, bez najmniejszej swej winy, znalazła się w położeniu bardzo trudnem. Stosownie do zwyczajów owoczesnych udać się musiała na czas trwania procesu separacyjnego do klasztoru w Pentémont, gdzie przebyła rok

U «mp

Pg| ’

*****

i* * s ■♦li*, 'a*.i-i IfiP v    iff

⁴ ł ’ %V' V

Fig. 11. Cesarzowa Józefina (* 1763 — f 1814). Z obrazu J. Gerarda w muzeum Wersalskiem.

cały. Ten rok był prawdziwą szkołą towarzyską dla J-y, która wtedy po raz pierwszy miała sposobność obracania się przez czas dłuższy w prawdziwie arystokratycznem towarzystwie. W końcu zapadł wyrok parlamentu zezwalający na separacyę, ale, w uznaniu winy Aleksandra de B., zwalający nań koszta procesu i zobowiązujący go do utrzymywania żony i dzieci. Zabezpieczona materyalnie, mająca za sobą sym-patye całej rodziny męża, J. mimo to po sępa racyi znalazła się w dość niewyraźnem położeniu. Zmuszoną została udać się pod opiekę swej ciotki, p. Renaudin, której stanowisko w domu margrabiego de B. uniemożliwiało J-ie bywanie w lepszych towarzystwach, było przytem dla niej fatalnym przykładem. W r. 1788 spotykamy J-ę na Martynice u rodziców. W dwa lata później wpływy rodzinne skłoniły jej męża do pogodzenia się z żoną. Wróciła J. do Paryża i tu, już z większą pewnością siebie i wyrobieniem, podjęła rolę gospodyni w bardzo uczęszczanym salonie, naówczas deputowanego i parokrotnie prezydenta Konstytuanty. Katastrofa jej męża, uwięzionego w styczniu r. 1794, dotknęła i J-ę. W d. 20 kwietnia 1794, mając, w myśl ogłoszonego nakazu, opuścić Paryż, udała się do władzy municypalnej o wydanie pas-portu, ale tu zaaresztowano ją i osadzono w więzieniu u Karmelitów, w którem przesiedziała aż do upadku Robespierre’a. Jest to ważna epoka w życiu J-y. Więzienie u Karmelitów gromadziło w swych murach naj arystokraty czniej-sze towarzystwo owoczesnego Paryża, oczekujące nakazu zjawienia się przed Trybunałem Rewolucyjnym, a w oczekiwaniu bawiące się z całą swobodą i lekkomyślnością arystokracyi francuskiej. Dla J-y była to druga szkoła towarzyska. Wówczas nauczyła się ona wiele, nawiązała wszystkie swoje stosunki arystokratyczne, a zarazem pozyskała względy przyszłych swych protektorek z doby Dyrektoryatu. Ale tymczasem zbliżała się chwila decydująca. Aleksander Beauharnais, stawiony przed Trybunałem Rewolucyjnym i skazany na śmierć za udział w mniemanem sprzysiężeniu więzień, napisał ostatni swój list, jedyny może serdeczny w swem życiu, do żony i dzieci i w dniu 5 thermidora poszedł pod gilotynę, doręczono akt oskarżenia J-ie, co w owoczesnych warunkach równało się wyrokowi śmierci: to też J., odebrawszy go, padła zemdlona. Wyratował ją wówczas Polak, Markowski, ongi stypendysta Akademii Jagiellońskiej, a wówczas jakobin gorący i lekarz więzienny. Zaręczył on Trybunałowi Rewolucyjnemu, że ofierze nie pozostaje więcej nad 8 dni życia, że więc stawianie jej przed sądem byłoby zbytecznem. W ciągu tych ośmiu dni dokonanaP się przewrót 9 thermidora, który radykalnie zmienił stan rzeczy. Jeden z wpływowych uczestników przewrotu, Tallien, miał u karmelitów swą przyjaciółkę, słynną panią Fontenay-Cabarrus, bardzo zaprzyjaźnioną z J-ą. Uwolniona natychmiast, pani Fontenay w ciągu dni kilku wydobyła od karmelitów J-ę. Położenie J-y po wyjściu z więzienia zrazu niebardzo było fortunne. Dobra jej męża zostały skonfiskowane na skarb, jej ojciec umarł, a przytem Martynika była blokowana przez Anglików: a tu trzeba było odebrać dzieci od służących i praczki, gdzie przebywały podczas uwięzienia matki. Pomogły jej wówczas zabrane w więzieniu stosunki: dzięki p. Fontenay, obecnie p. Tallien, zwrócono J-ie część skonfiskowanych dóbr męża, przyszła z pomocą p. Renaudin, nadesłano trochę pieniędzy z Martyniki, a ostatecznie łatało się wszystko zaciąganemi na prawo i lewo długami. Znajomości więzienne wprowadziły również J-ę w świat towarzyski początków Dyrektoryatu. Po terrorze, który tłumił życie towarzyskie i wpływ kobiety, nadszedł teraz okres zupełnej reakcyi, zapanowało gorączkowe życie towarzyskie, wypłynął na widownię cały szereg postaci kobiecych, starających się obecnie w salonach Dyrektoryatu odzyskać ten wpływ na życie, na politykę nawet, który miały kobiety przed rewolucyą. Nabierają rozgłosu nazwiska pań: Tallien, Recamier, Hamelin, odzyskuje swe dawne znaczenie p. de Stael. Nietylko stosunki z p. Tallien, ale całe postępowanie J-y ciągnęło ją do tego życia. Z usposobienia lekkomyślna, kokietka, nietyle łaknąca sukcesów, ile poddająca się im z łatwością, była teraz w swoim żywiole, wyróżniała się nadto w tym, bądź co bądź, parweniuszow-skim świecie, swem nazwiskiem i nabytemi już manierami prawdziwej arystokratki. Najpraw-dziwiej maluje nam J. owoczesną p. de Remu sat w swych pamiętnikach: „Nie była ładną, ale w całej jej postaci był pewien wdzięk... Zbywało J-e na wykształceniu, ale wiedziała ona dobrze o tym braku i umiała wystrzegać się kompromitacyi w rozmowie. Posiadała pewien takt wrodzony i potrafiła mówić ludziom przyjemne dla nich rzeczy. Brakowało jej tylko zupełnie powagi uczucia i charakteru”. Nie należała J. do łatwych piękności, umiała zachować pozory i godność, nie rzucał się nawet bardzo w oczy jej stosunek z Barras’em, dopiero tak niedyskretnie odsłoniony w niedawno wydanych jego pamiętnikach. Było to jednak życie z dnia na dzień; długi rosły coraz bardziej, a J. przekroczyła już trzeci krzyżyk i, jako kreolka zwłaszcza, liczyć się musiała z ewentualnością, że chwile jej powodzenia towarzyskiego są już policzone. W tym czasie zaszła scena, tak dobrze znana ze wszystkich pamiętników Napoleońskich, która miała zapewnić J-ie los, jaki jej kiedyś podobno jeszcze na Martynice przepowiedziała cyganka. Pod koniec października r. 1795 do drugiego dowódzcy armii wewnętrznej, głośnego dopiero od 3 tygodui, generała Bonapartego, zgłosił się młody chłopiec z prośbą o pozwolenie zatrzymania szpady swego ojca (wydano wówczas nakaz oddania władzom broni). Był to Eugeniusz Beauharnais. Generał zezwolił odrazu. Nastąpiła wizyta matki, a następnie częste odwiedziny generała w domu J-y. Młodszy o lat 6 od J-y, Napoleon, naówczas całkowicie pochłonięty swemi planami, nieznający ani kobiet, ani życia, porwanym został odrazu osobistością J-y. Jak sam w pamiętnikach, spisanych na wyspie św. Heleny, wyznaje, była to pierwsza jego gorąca i prawdziwa miłość. Wychowany w obozie, obracający się do niedawna w świecie jakobińskim, był uderzony manierami i zachowaniem się J-y. Uczucie łączyło się u niego z pociągiem do tego świata arystokratycznego, którego przedstawicielkę miał przed sobą. Barras ofiarował mu swe pośrednictwo, zachęcając go do małżeństwa, dzięki czemu do uczucia przyłączała się rachuba związania się ze światem Dyrektoryatu i otworzenia sobie drogi do dalszej karyery. Dla J-y wchodziła w grę tylko rachuba. Bonaparte nie podobał się jej wcale, przerażała ją jego arbitralność, odstręczała widoczna siła charakteru. Przyznawała się w listach do przyjaciółki, że boi się tego człowieka o żelaznej woli, tak gorąco jej pragnącego. Ale partya była świetna, 32-letnia kobieta z przeszłością J-y nie mogła nawet liczyć na coś podobnego. Ten wzgląd zadecydował. W dniu 9 marca roku 1796 odbył się ślub cywilny; między świadkami znajdowali się Barras i Tallien. Jeszcze na dwa dni przed ślubem, dzięki połączonemu wpływowi Barras’a i Carnofa, Bonaparte otrzymał naczelne dowództwo nad armią włoską, a w dwa dni po ślubie udać się musiał na miejsce przeznaczenia. Jak J. pojmowała to małżeństwo, okazały zaraz wypadki. Bonaparte tęsknił za nią niezmiernie: pośród gorączkowej kampanii we Włoszech znajdował czas na zasypywanie jej lista mi, błagającemi o przyjazd, stopniowo coraz gorętszemi i groźniejszemi. J. nie śpieszy się bynajmniej. Nie podzielając uczucia męża, pragnie tylko podzielić i wyzyskać jego powodzenia. Wymawia się jego zaproszeniom, ucie kając się do podstępu nawet, a tymczasem bawi się w najlepsze, otrzymując wszędzie pierwsze miejsce dzięki sławie męża, witana wszędzie owacyjnie za jego zwycięstwa; korzysta przytem obficie z nastręczającego się kredytu. Dopiero pod koniec sezonu, gdy dłużej nie można już było zwlekać, udaje się do Włoch. Jej podróż włoska maluje ją w zupełności. Dzieląc tryumfy męża, witana wszędzie i honorowana jak panująca, poza plecami jego nawiązuje stosunki, a zarazem zbiera obficie podarki miast, generałów i intendentów. Jest to tajemnicą publiczną całej armii. Dorszem jeszcze było jej postępowanie w dobie wyprawy do Egiptu. J. zapomniała wówczas zupełnie, że wogóle Bonaparte istnieje na świecie. Żyła zupełnie tak, jak za czasów Dyrektoryatu, zamyślając nawet o rozwodzie z mężem. Co gorsza, zbliżyła się wówczas do rodziny dyrektora, Gohier, dokoła którego grupowali się wszyscy przeciwnicy Bo-napartego, Poróżniła się zupełnie z braćmi Napoleona, którzy odtąd stali się jej stanowczymi przeciwnikami. Wylądowanie Napoleona w Ere-jus było dla niej przykrą niespodzianką, pośpieszyła jednak odrazu na jego spotkanie, pragnąc uprzedzić relacyę Bonapartych. Na nieszczęście minęła się z nim w drodze. Napoleon przybywał z myślą rozwodu. W Egipcie opowiedziano mu o zachowaniu się J-y we Włoszech, nie wspominał o niej wcale w swych listach do braci. Obecnie bracia, Lucyan zwłaszcza, skłaniali go

Zamiast

do podania się o rozwód. Skądinąd za to przedstawiano mu, że zerwanie z J-ą naraziłoby go na śmieszność, co we Francyi mogłoby bardzo zaszkodzić jego popularności, tak mu potrzebnej w przededniu 18 brumaire’a. Napoleon wahał się już, gdy osobiste zjawienie się J-y, jej płacze i sceny skłoniły go ostatecznie: przebaczył jej zupełnie. Wychodziła w ten sposób J. cało z najgorszej sytuacyi w swem życiu, gdyż po rozwodzie groziła jej nędza, z powodu pozaciąga-nych bardzo znacznych długów. O dawnym stosunku z mężem mowy być już obecnie nie mogło. Napoleon przebaczył wszystko, ale nie mógł wszystkiego zapomnieć; J. przytem przestała w nim wzbudzać dawne uczucie. Zachował natomiast dla niej przyjaźń i przeznaczał jej nawet pewną rolę w swej polityce. Po Marengo, po ogłószeniu konsulatu dożywotniego zwłaszcza, gdy Bonaparte przestał odgrywać rolę amerykańskiego prezydenta rzeczypospolitej i zaczął organizować swój dwór, J. miała mu do-pomódz w tern zadaniu, miała nadać ten polor arystoki atyczny otoczeniu pierwszego konsula, na którym tak mu zbywało. Odtąd występuje ona w roli pierwszej damy Rzeczypospolitej na wszystkich audyencyach i uroczystościach; ma swój dwór, jest już faktycznie żoną panującego. Miała przytem pogodzić arystokracyę z nowym rządem. Napoleon wierzył w jej stosunki arystokratyczne i postanowił, że przez jej ręce przechodzić będą wszystkie łaski i ulgi dla emi grantów, których zamierzał wrócić Francyi. Wy warło to pewien skutek: wszystkie znajome J-y od karmelitów zwróciły się teraz do jej pośred nictwa. Przez nią zyskiwano nietylko ulgi, ale podsuwano nawet Bonapartemu myśl wyzyskania swej władzy do przywrócenia tronu Bur-bonom. Zbywało jednak J-ie na charakterze do spełnienia powierzonej jej roli: pośredniczyła chętnie, wdawała się nawet w intrygi polityczne, ale bez celu przysłużenia się polityce męża, jedynie dla umocnienia swej własnej sytuacyi. Sytuacya ta od czasu ogłoszenia konsulatu dożywotniego stawała się coraz groźniejszą. Małżeństwo Napoleona z J-ą było dotąd bezdzietnem i zanosiło się na to, że takiem pozostanie, a tymczasem w umyśle Napoleona panowała wciąż obawa, że, jeżeli nie zostawi spadkobiercy, to wobec nieudolności jego braci całe dzieło konsulatu zostanie zniweczonem. Do rozwodu nakłaniają ciągle Napoleona niechętni J-ie bracia jego, cała rodzina nawet, niezadowolona ze względów okazywanych Eugeniuszowi i Horten-syi. Zaniepokojona tern J. skłania męża do rozwiązania sprawy przez wydanie Hortensyi za Ludwika Bonapartego i przekazania następstwa ich dziecku. Mimo oporu obojga interesowanych, małżeństwo to dochodzi do skutku, ale dziecko, Karol Napoleon, umiera niezadługo. Na razie położenie J-y polepsza się znowu, dzięki zerwaniu stosunków Napoleona z głównym jej prze

ciwnikiem, Lucyanem, ale myśl rozwodu powraca ciągle, przy każdej zmianie wzmacniającej stanowisko Napoleona we Francyi, a, co ważniejsza, podniecana wciąż przez sceny zazdrości, które teraz z kolei urządza J. Po ogłoszeniu cesarstwa Napoleon znowu poruszył tę sprawę. Pragnął skłonić J-ę do dobrowolnej rezygnacyi, przedstawiając jej swoje położenie, tego spotkał się ze łzami i błaganiem, które go tak rozbroiły, że nie tylko cofnął się, ale polecił J-ie przygotować się do koronacyi cesarskiej. J. wyzyskała wówczas swoje położenie najzupełniej. Była złączoną z cesarzem dotychczas tylko ślubem cywilnym, o zawarciu obecnie ślubu kościelnego mowy być nie mogło: cesarz nie mógł dawać przykładu lekceważenia insty-tucyi ślubu cywilnego. J. zwróciła się do papieża, weszła z nim w stosunki jeszcze na długo przed jego przyjazdem na koronacyę, a w Paryżu przedstawiła mu swoje skrupuły co do ważności małżeństwa. Pius VII zażądał od Napoleona, aby przed koronacyą uzyskał błogosławieństwo kościelne dla swego ślubu z J-ą. Cesarz, zaskoczony w ten sposób, oparł się stanowczo i stąd wynikło, powodujące znaczne koszta, dwukrotne odkładanie koronacyi. W końcu musiał jednak Napoleon uledz, gdyż papież mógł opuścić Paryż; na dwa dni przed koronacyą, w jaknajwiększym sekrecie, kard. Fesch udzielił związkowi cesarstwa błogosławieństwa kościelnego. Na razie niebezpieczeństwo rozwodu znikało; J. była koronowaną cesarzową: od rozwodu broniły ją nietylko przepisy kodeksu cywilnego i przepisy o małżeństwach domu pa nującego, ale równocześnie i trudności kościelne. Jej dzieci: Eugeniusz i Hortensya, wzniosły się teraz również wysoko: Eugeniusz zostaje wicekrólem Włoch, z nadzieją otrzymania po Napoleonie królestwa, i skoligaconym z rodziną królewską Bawarską; Hortensya—królową Hollenderską.—Najnowszy biograf J-y, jako cesarzowej, Masson, przedstawił nam dokładny obraz jej życia ówczesnego. Jest ona wyłącznie zajęta swą toaletą, wydaje massę pieniędzy, kłóci się z malarzami i artystami, a przedewszystkiem w swej nowej roli nudzi się śmiertelnie. Napoleon zakazał jej podtrzymywania dawnych stosuuków, np. z p. Tal-lienem, jako kompromitujących jej godność, zabronił jej urządzania zebrań w swych apartamentach prywatnych, gdyż tam jest ona za swobodna i nie wzbudza dla siebie szacunku, a napunk-cie etykiety i godności jest teraz Napoleon nieubłaganym. Zajmuje się więc J. rozmowami z pokojówkami, plotkami pałacowemi i strzeżeniem męża. Nie czyta, nie lubi muzyki ani polowania. Z jej naturą i przeszłością niedobrze jej jest na tern stanowisku, którego broni tak wytrwale. Tymczasem myśl rozwodu, którą cesarz odrzucał jedynie ze względu na swe przywiązanie do J-y, od czasu pokoju w Tylży wraca znowu na porządek dzienny. Rozwodu wymaga opinia publiczna we Francyi, żądająca ustalenia tronu, nadania pewnej prawdziwej świetności dworowi. Napoleon coraz bardziej skłania się do planu sko-ligacenia się z jaką rodziną panującą w Europie. To jedynie zdoła nareszcie przeciąć intrygi w jego rodzinie, w których teraz pierwszą rolę odgrywa, wydana za Murata, Karolina, królowa Neapoli-tańska; to wytworzy dla zwolenników cesarza pewien punkt oparcia na wypadek jakich zaburzeń wewnętrznych w razie jego nieobecności, a prze-dewszystkiem umocni stanowisko międzynarodo-dowe* Napoleona. Od czasu Tylży jest mowa o księżniczce rossyjskiej. Fouché, niewiadomo z jakiej racyi sprzyjający myśli rozwodu, nieupoważniony przez cesarza, ale liczący na jego poparcie, w czasie podróży włoskiej Napoleona w r. 1807 poddaje J-e myśl rezygnacyi. Wywołuje to oburzeuie cesarzowej i kończy się na tern, że Napoleon zwala wszystko na Foucbćgo. Jeszcze przez dwa lata stanowisko J-y jest za-pewnionem. Dopiero wypadki lat 1808 — 1809 poruszają nanowo sprawę. Do Erfurtu jedzie Napoleon z myślą zbadania cesarza Aleksandra co do sprawy swego małżeństwa z wielką księżniczką, w tym celu bierze nawet z sobą zwolennika rozwodu Talleyrand’a. Wreszcie w październiku r. 1809, w czasie pobytu w Schönbrunn, cesarz decyduje się ostatecznie—i po powrocie do Paryża oznajmia Cambacérèsowi swój zamiar, jako nieodwołalny. Równocześnie J., która na wiadomość o przybyciu Napoleona pośpieszyła natychmiast do Fontainebleau, z zachowania się cesarza, z jego odsuwania się od niej, poznaje, że położenie jest bardzo groźne. Postanawia mimo to nie ustępować, mając za sobą bardzo poważne dane. We Francyi, mimo całą swoją lekkość, J. cieszyła się pewnym rodzajem popularności; myśl małżeństwa Napoleona z księżniczką domu panującego miała licznych przeciwników, a przedewszystkiem zerwanie małżeństwa było obecnie pod każdym względem utrudnione. Trzeba było zyskać rozwód cywilny i unieważnienie małżeństwa kościelnego, a jedno i drugie nastręczało znaczne trudności. Kodeks cywilny wymagał do rozwodu zgody obu stron, a J. się nie zgadzała; zabraniał rozwodu na wypadek, gdy kobieta przekroczyła lat 45 życia, a J. liczyła już przeszło 46. Wreszcie ustawa o rodzinie panującej (z dn. 30 marca 1806 r.) zabraniała rozwodu członkom rodziny panującej. Gorzej jeszcze było z unieważnieniem małżeństwa kościelnego; nasuwające się tutaj trudności mógł rozwiązać tylko papież, ale papież od dn. 6 lipca był uwięzionym. Królowa Hortensya odmówiła Napoleonowi swego pośrednictwa w sprawie skłonienia matki do rezygnacyi, wezwał więc cesarz Eugeniusza Beauhar-nais, a w końcu jeszcze przed jego przybyciem miał decydującą rozmowę z J-ą. Spotkał się znowu ze scenami i tym biernym oporem, który dotychczas zapewniał J-ie zwycięstwo. Ale teraz

J. odrazu mogła się przekonać, że postanowienie cesarza jest nieodwołalnem: zdecydowała się więc uledz, ale za to wyzyskać o ile możności swoje położenie. Zażądała gwarancyi dla stanowiska swego syna, prawa przebywania w Paryżu, zapłaty swych długów, zatrzymania tytułu i praw panującej cesarzowej, a w końcu pieniędzy i majątku dla siebie. Cesarz zgodził się odrazu na wszystko; przytem bezinteresowność Eugeniusza wnet przybyłego przekonała go jak odmiennym jest w swem postępowaniu syn od matki. Sprawa rozwodu cywilnego poszła szybko: Napoleon odwołał się, nie do sądów, jak wymagały przepisy kodeksu, ale do uległego zawsze senatu: 15 grudnia 1800 miała miejsce znana powszechnie scena deklaracyi rozwodowej obu stron na zgromadzeniu wszystkich członków rodziny, a dn. 16 grudnia postanowienie senatu zadecydowało o rozwodzie cywilnym; J. zatrzymywała tytuł i prawo cesarzowej panującej, swój dwór, otrzymywała 3 mil. fr. rocznej renty, pałac Elizejski w Paryżu, Malmaison i posiadłość Navarra na pobyt letni. Trudniej poszło ze sprawą unieważnienia małżeństwa kościelnego. Cesarz podał dwie przyczyny nieważności swego małżeństwa: 1) Odwołując się do taktyki J-y przed koronaeyą, twierdził, że ślub zawarł przymuszony,—argumentacya dość oryginalna, jeżeli się zważy, że potem związek jeszcze trwał przez lat 5; i 2) niezachowanie przy ślubie formalności potrzebnych — co było niesłusznem, gdyż kardynał Fesch otrzymał wówczas zupełne pełnomocnictwo od papieża. Sam Pius VII mógł obecnie sprawę rozstrzygnąć, ale o tern nie mogło być mowy. Na trudności napotkał cesarz nawet u kard. i arcybiskupa paryskiego, ks. Maury. Dopiero officyałat paryski, przekonany czy nie, o swej kompetencyi w tej sprawie, podjął ją i uznał małżeństwo za nieważne. J. udała się do Malmaison. Tam jest znowu sama sobą. Nieskrępowana przepisami etykiety, zajęta ogrodem, kwiatami i zwierzętami, przypomina dawną J-ę, kreolkę lekkomyślną, umiejącą pędzić życie z dnia na dzień. Napoleon nie zapomniał o niej w dobie swego upadku. Traktat zawarty w Fontainebleau zabezpieczał jej zachowanie wszystkich jej praw. Mówiono wówczas dużo o J-ie z racyi wizyty, złożonej jej w Malmaison przez cesarza Aleksandra 1, mającej pewne znaczenie polityczne. Niedługo po zawarciu traktatu w Fontainebleau J. zmarła. Cieszyła się sympatyą tych kół arystokratycznych, które intrygowały przeciw Napoleonowi, kół związanych z Talleyrandem. Z tych kół, oraz z obozu zwolenników królowej Hortensyi wychodziły dotychczasowe idealizujące J-ę charakterystyki. Dopiero nowsze poszukiwania, postawiły ją we właściwem świetle. Dla Polski i Polaków z racyi Markowskiego, przy całej swej lekkomyślności, miała J. wybitne sympatye. Za czasów jej pierwszej podróży włoskiej, wi-

kompliment i dobre słowo. Jak świadczy bar. Senfft, przez pewien czas na jej dworze znacz-nem cieszył się powodzeniem młody Chłapowski, wyróżniała J. naszych lekkokounycb, a mimo całą swą lekkość, interesowała się losami polskiej polityki cesarza. — Masson Frédéric „Joséphine Beauharnais (1763—1796)” (1 vol. in 8-o Paryż 1899); tenże „Joséphine impératrice et reine. Joséphine répudiée” (2 vol. in 8-o Paryż 1900 — 1901).

tała gorąco spotykanych legionistów, a później na dworze cesarskim miała zawsze dla Polaków

Trz.

Józefinizmem nazywamy dążności i zasady twórcze prawodawstwa, w którem Józef II, ces. rzymsko-niemiecki, urządził stosuuek państwa, właściwie rządu, do wyznań religijnych, zwłaszcza zaś do Kościoła katolickiego na terrytoryum krajów dziedzicznych monarchii Habsburskiej i Węgier, a nadto samemu temu Kościołowi, jego władzom prawowitym ponarzucał, już poza obrębem ścisłych wymagań w interesie rządu, różne ograniczenia, jakoby w interesie samego wyznania. W Prawach Józefińskich mamy pierwsze w dziejach wystąpienie przeciwko społecznemu wszechwładztwu brachii spiritualis i pierwszy też czyn tolerancyi dla innych wyznań ze strony państwa, rządu i dynastyi, które mimo takiego prawodawstwa nie przestają byó katolickiemi. Wielokrotnie je później naśladowano w różnych państwach dla różnych celów; duch ograniczenia odezwał się najwcześniej, najwyraźniej w konkordacie Bonapartego z r. 1801. W Austryi samej, biorąc na ogół, duch ten utrzymał się aż do konkordatu z 18 sierpnia 1855 r. J. sprowadzić można do następujących punktów: 1) Katolicyzm traci prawa wyznania panującego nad innemi i zarazem ciążącego na nich. 2) W zarządzie jego na terrytoryum państwowem pierwszeństwo ma systemat episkopalny pierwotnych wieków, z mocą jeszcze na koncylium Bazylejskiem, przed systematem wszechwładztwa Papiezkiego. 3) Dążyć potrzeba do wytworzenia kościoła narodowego, a właściwie państwowego, któryby w danym systemie politycznym musiał się stać Kościołem rządowym. 4) Pojęcia herezyi, kacerstwa, tracą wszelką doniosłość w porządku świeckim; klątwa jest wzbronioną. 5) Bul i brewiów papieskich nie wolno ogłaszać bez pozwolenia rządu. 6) Duchowieństwo wo-góle nie ma prawa: udawać się wprost do Rzymu z pominięciem Ordinarius’a loci; 7) przyjmować od papieża jakiekolwiek urzędy, godności lub zaszczyty bez pozwolenia panującego; 8) zamawiać i opłacać msze, mające się odprawiać w Rzymie. 9) Duchowieństwo zakonne oderwane zostaje od swych generałów uniwersalnych w Rzymie i poddane władzy biskupów. 10) Zakony męzkie czysto-ascetyczne znosi się odrazu, a dąży do zniesienia jaknajwiększej liczby, zwłaszcza żeńskich. 11) Dla zmniejszenia liczby zakonników, zamyka się na czas dłuższy nowicya-ty. 12) Klasztorom mającym utrzymanie dostatnie, zapewnia się je nadal; niemające go, przeważnie jałmużnicze, ulegają zamknięciu. 13) Zakonnikiem nie może być cudzoziemiec, 14) księdzem świeckim — zakonnik. 15) Wszelkie majątki biskupów, kapituł, kollegiat, klasztorów, oraz poklasztorne wytwarzają fundusz wieczysty wyznania katolickiego, który nie może być od przeznaczenia swego odwróconym. 16) Biskupi, tracąc majątki i dochody z nich, otrzymują pen-sye ze skarbu; 17) proboszcze, według stanu zamożności parafii—dopłatę do dochodów (Congrua). 18) Żadnego beneficium nie może otrzymać ksiądz świecki, kształcony w Rzymie. 19) Dla wykształcenia duchowieństwa świeckiego, rząd wspólnie z biskupami urządza seminarya, w których prawo kanoniczne wykładane ma być, nie według podręczników rzymskich, ale według uznanego przez władzę świecką. 20) Dążyć potrzeba do jaknajwiększej prostoty w ceremoniach religijnych, a nawet w modlitwach; powściągać pielgrzymki i odpusty, same nawet processye. 21) Poznanie Pisma św. u-przystępniać przez przekłady i druki tanie jak-najbardziej rozpowszechniane. 22) Zamiast pieśni łacińskich wprowadzać niemieckie (nie narodowe). 23) Katolikom zabronić udawania się do Rzymu w sprawach rozwodowych. 24) Toż samo o dyspensy od postów. — Rozporządzenia w głównych punktach ob. w artykule Józef II. W punktach 9 — 14-go przypomnieć wypada, że cesarz w krajach dziedzicznych i na Węgrzech zastał przeszło 60 000 zakonników wszelkich reguł, że z zakonów męskich zniósł przedewszyst-kiem kartuzów, cystersów i kamedułów, z żeńskich franciszkanki, kapucynki i karmelitki, a z klasztorów — jałmużnicze, ubogie, niemające kanonicznego etatu osób, i z rozluźnionem życiem wewnętrznem. Z dwu tysięcy kilkuset zakonów, umierając pozostawił jeszcze przeszło tysiąc trzysta z 27-u tysiącami żyjących w regule zakonnej. Punkta 20 — 22, godzące już w sam miąższ wyznania, dowodzą ducha reformatorskiego, któremu nie wystarczało samo tylko urządzenie stosunku państwa do Kościoła. Józef II nie przestał uważać się za katolika po swojemu i chociaż rzeczywiście w nic nie wierzył, chciał nawet katolicyzm dla jego dobra reformować. W liście do kard. Herzau w roku 1781 pisze: „Postaram się o to, aby budowa, którą wznoszę dla przyszłości, była trwałą. Seminarya generalne są szkółkami dla moich księży; pasterze dusz, którzy się w nich wykształcą, wniosą w świat ducha rozjaśnionego i przez roztropne nauczanie udzielą go ludowi. Po upływie lat będą z tak nauczanych chrześ-cianie. Jeżeli zamysły me urzeczywistnię, ludy mojego państwa poznają dokładnie obowiązki swe względem Boga, ojczyzny i bliźnich swoich. Wnuki błogosławić nas będą, żeśmy ich od przemocy Rzymu uwolnili”. W liście do Klemensa

t. XIII.

Wacława, arcybiskupa trewirskiego, w r. 1782: „W sprawach religii dbam o rzecz samą [nie o formę]; opędzam się nadużyciom, które się w nią wślizgnęły i czystość jej skaziły”.— Por. „Briefe J-s d. II” (Lipsk 1822); Gross-Hoffin-ger „Lebens- u. Regierungsgeschichte J-s d. II” (Sztutgard 1835—37, 4 t.; dokumenta); Leistner „Kaiser J-s d. II unvergessliche Gedanken, Aussprüche u. Bestrebungen” (Wiedeń 1878). s.

Józefów, osada, dawniej miasteczko nad rz. Wisłą, w gub. Lubelskiej, powiecie Nowo-Alek-sandryjskim, o 50 w. od najbliższej stacyi kolejowej Klementowice odległa. Domów 54 murowanych i 146 drewnianych. Ludności 2 300 Na opoce kredowej założył miasto dn. 25 marca 1687 r. Jędrzej Potocki, kasztelan krakowski i hetman polny koronny. Przedtem istniała tu już wieś. W r. 1727 Józef Potocki, wojewoda kijowski, zbudował w J-e kościół z klaszto rem księży bernardynów. Obecnie kościół ten, jako filialny, został gruntownie odnowiony. Jest w nim obraz pędzla Bacciarellego, przedstawiający św. Franciszka Serafickiego i sprowadzony z Rzymu obraz Nieustającej Pomocy Matki Boskiej, umieszczony w gustownie odrestaurowanej w r. 1900 kaplicy św. Magdaleny. Nad brzegiem rzeki leżą ruiny zamku, zbudowanego przez założyciela miasta; obok ruin jest park, ogrody, ślady oranżeryi i tarasów. Ludność trudni się rolnictwem, przewoźnictwem i rybołówstwem, żydzi—przeważnie handlem. Jarmarków niema. W osadzie istnieje urząd gminny, szkoła początkowa, synagoga i stacya pocztowa. Domy murowane ludność tutejsza stawia z kamienia, wydobywanego ze wzgórzy kredowych.

Józefów, osada, dawniej miasteczko, nad rz. Nepryszką, w gub. Lubelskiej, powiecie Biłgorajskim, o 98 w. od najbliższej stacyi kolejowej Rejowiec odległa. Domów 28 murowanych i 96 drewnianych. Ludności 1 340. Pierwotnie osada ta była wioską, pobudowaną śród piasków na pokładach piaskowca białego, a dopiero dnia 3 grudnia 1725 r., za staraniem ordynata Tomasza Józefa Zamoyskiego, starosty gródeckiego, na miasto zamieniona i od jego imienia Józefowem przezwana. Kościół parafialny, drewniany, zbudowany został w roku 1723. Około r. 1824 istniała w J-e drukarnia hebrajska, z której wyszło wiele książek. Obecnie znajduje się w osadzie cerkiew prawosławna, synagoga, urząd gminny, sąd gminny, szkoła początkowa, dom schronienia dla starców. Osada należy do gminy Aleksandrów. Są tu też łomy kamienia ciosowego.—

Józefowicz Jan Tomasz (* 1669—f 1729), prałat archikatedry lwowskiej, ur. się we Lwowie z zamożnych mieszczan ormiańskiego pochodzenia. Gdy po śmierci ojca majątek się rozproszył, młodzieniec, ukończywszy szkoły jezuic-ckie, kosztem kapituły lwowskiej posłany do akademii krakowskiej, otrzymał tam stopień doktora filozofii. Zamianowany profesorem uczelni

Jagiellońskiej w niespełna 24-m roku życia, niezadługo, bo już 1693, wszedł do kapituły lwowskiej; piastował obok tego różne urzędy duchowne: surrogata sądu biskupiego, cenzora ksiąg religijnych i proboszcza w Malczycach. Obdarzony nadto tytułami sekretarza królewskiego i apostolskiego protonotaryusza, gorliwie służył rodzinnemu miastu, które za jego życia wielu klęsk doznało od Turków, Tatarów, Kozaków i Szwedów. Przy opanowaniu Lwowa przez Karola XII d. 26 września 1704 r. wstawiał się do niego, prosząc o względy dla swych współobywateli, za co spotkało go więzienie. Powtórnie delegowany od kapituły, ponowne wstawiennictwo zaniósł do Karola XII, który wraz ze Stanisławem Leszczyńskim wszedł był do czer-wonoruskiej stolicy. J. jest autorem łacińskich i polskich panegiryków, kazań i dzieł historycznych. Z tych ostatnich znany był w rękopisie obszerny dyaryusz wzięcia Lwowa przez Karola XII w r. 1704, p. t. „Lwów utrapiony”. Kapituła lwowska posiada inny rękopis tegoż autora, w języku łacińskim, p. t. „Leopoliensis Ar-chiepiscopatus historia ab anno 1614” przetłó-maczony na język polski przez Marcina Piwoc-kiego i wydany 1854 r. p. t. „Kronika miasta Lwowa od 1637—1690, obejmująca w ogólności dzieje dawnej Rusi Czerwonej, a zwłaszcza hi-storyę arcybiskupstwa lwowskiego w tejże epoce.” Są tu życiorysy arcybiskupów, dzieje współczesne, zwłaszcza samego miasta, według dokumentów autentycznych i własnych spostrzeżeń dokładnie podane. — Ob. „Encykl. S. Org.”

Ks. Wł. Kr.

Józefowicz Wincenty, matematyk polski (* 1798 r. w Pniowie w Galicyi —f 1856 roku w Warszawie), kształcił się w Bzkołach w Lublinie i Łukowie. Był nauczycielem matematyki w szkole wojewódzkiej w Płocku, później profesorem geometryi stosowanej i miernictwa w Instytucie gospodarstwa wiejskiego i leśnictwa w Marymoncie pod Warszawą. Przełożył z francuskiego „Zasady Algebry” Bourdona (Płock 1828), ogłosił „Wykład praktyczny miernictwa i niwelacyi ze wszelkiemi zastosowaniami do potrzeb gospodarstwa wiejskiego itd.” (Warszawa 1843); „Jeometryę stosowaną do potrzeb gospodarskich” (Warszawa 1844); „O wpływie matematyki na ulepszenie gospodarstwa wiejskiego itd.”, rzecz czytaną na Akcie uroczystym Instytutu (wydrukowana w «Korrespon. handl., przemysłów, i roln.» 1844). Prócz tego napisał szereg prac i artykułów oryginalnych i tłó-maczonych z dziedziny gospodarstwa wiejskiego, jak Kohlerta „O myciu owczej wełny” (Warszawa 1843); „Sposoby wyprowadzania wilgoci z zabudowań” (tamże 1843); „O łąkach sztucznych w dobrach Żarki” («Ziemianin» 1843); „Ważność gospodarstwa łąkowego itd.” (tamże 1843); „Jakie są zarzuty przeciwko nawodnianiu łąk itd. ” (cKorresp. Handl.» 1843); „Praktyczne nawod-

nianie łąk itd.” (Waiszawa 1844). Miał pozostawić w rękopisie: „Budownictwo dla gospodarzy wiejskich” oraz rozprawę o postępie nauk

s. D.

J. K. K.

Orzeszkowa, w jednej z najcelniejszych powieści swoich, bardzo sympatycznemi, lubo nie

R.

H. K.

Józefowicz-Hlebicki Zygmunt (* 1837 — f 1867), pisarz dramatyczny. Ukończywszy gimnazjum, wszedł do biura Najwyższej izby obrachunkowej; poczem kilka lat mieszkał na wsi w gub. Kieleckiej; w 1865 znów przybył do Warszawy i znalazł urząd w dyrekcyi Tow. Kred. Ziemskiego. W r. 1859 na konkursie dramatycznym otrzymał drugą nagrodę za komedyę pełną werwy: „Po naszemu,” która mu imię zrobiła. Potem napisał komedyę historyczną „Panie Kochanku” i komedyjkę „Dwie Elizy” (w „Noworoczniku dla Polek” na r. 1867). Zwrócił się potem do dramatu. Tu naprzód utworzył niedrukowany 5-aktowy obraz p. t. „Kon-

fizycznych w Polsce.

Józefowicz Herszek, rabin chełmski, konserwatywny orędownik sprawy żydowskiej w czasie Sejmu Czteroletniego, brał udział we właściwej dyskussyi literackiej, jaką wywołały prace Sejmu, Żydom poświęcone („Vol. Leg.” IX,

124, 158, 410, 415), a zwłaszcza dokonane d. 22 czerwca 1790 r. (j. w. N» 158) „Wyznaczenie deputacyi do rozstrząśnienia projektu reformy Żydów”, którą tą deputacyę w styczniu 1792 r. pomnożono (j. w. N® 415). Między innymi wszedł do tej deputacyi, jako delegat „z prowincyl W. X. Litewskiego”, poseł piński, Mateusz Topor-Bu-trymowicz, autor broszur p. t. „Sposób uformowania Żydów polskich w pożytecznych krajowi obywatelów” (Warszawa 1789) i „Reforma Żydów”, wydana (wedle Ernesta Deichesa: Sprawa Żydowska, w czasie Sejmu Wielkiego, Lwów 1891, str. 19—20), co najpóźniej, w r. 1790. Humanitarne zasady Butrymowicza, będące naów-czas w rozdźwięku z przewagą interesu ludności ćhrześciańskiej, popieraną przez ogół, znalazły pewne uznanie wśród Żydów, a wyrazem tego uznania i jego granic była broszura J-a: „Myśli stosowne do sposobu uformowania Żydów polskich w pożytecznych krajowi obywatelów” (bez miejsca i roku.—Por. Wł, Smoleński „Pisma Historyczne” II, 264). — Głos J-a był wyrazem opinij żydowskich, podobnie, jak głosy chrze-ściańskich przeciwników Butrymowicza składały się na ton zasadniczy poglądów Rzpltej na omawianą sprawę. Z zestawienia tych głosów okazuje się, że sprawa była przedwczesną, a Bu-trymowicz wyrastał kulturalnością swych zapatrywań ponad poziom otoczenia. J. korzy się wprawdzie przed Butrymowiczem, nazywając go wielkim autorem i przyznając, że, choć nizko przy wielkim mężu będący, to przecież, jako roślina ziemska, odważy się w górę spoglądać i słowa jego rozważać z trwogą niemałą” i t. d.; ale mimo to, całego humanitaryzmu Butrymowicza było mu za mało. J. zgadzał się (oczywiście) na udzielenie Żydom prerogatyw, lecz ze swej strony do żadnych ustępstw się nie poczuwał. „Że głos J-a był wyrazem przekonania mas żydowskich—pisze (wbrew Deichesowi) Wł. Smoleński (j. w. 290)—że Żydzi, spoglądając na reformę z trwogą, nie chcieli zbliżyć się do ludności autochtonicznej i zrobić ofiary z na-wyknień swoich i przesądów, przekonywają ich zabiegi pokątne, przypadające na dobę Sejmu Wielkiego”. Zdawałaby się świadczyć za tem i broszura J-a, jedynego bodaj autora żydowskiego, który w momencie tak doniosłym w imieniu swoich współwyznawców po polsku przemawiał.

ściśle historycznemi rysami, odtworzyła postać tego Ezofowicza, jako najżarliwszego zwolennika i propagatora reformy Żydów. Występuje on u niej pod nazwiskiem Hersza Ezofowicza, jako prawnuk Ezofowicza Michała, którego wrzekomo Zygmunt I zamianował był Seniorem, czyli st ir-szym nad wszystkimi Żydami, Litwę i Białoruś zamieszkującymi („Meir Ezofowicz, powieść z życia Żydów, z ilustracyami Andriollego”, Warszawa 1879).

Józefowicz Ksawery, prawnik polski (* r. 1806—f d. 15 kwietnia 1849 r.), syn Michała J-a, prezesa jednego ze zgromadzeń gminnych wyborczych m. Warszawy za czasów Księstwa Warszawskiego. Po ukończeniu uniwersytetu królewskiego w Warszawie ze stopniem magistra, wstąpił do prokuratoryi Królestwa Polskiego. Kolejno został w r. 1832 zastępcą assesora, w r. 1833 assesorem, a w r. 1836 zastępcą obrońcy. W tym samym roku, d. 27 grudnia, otrzymał nominacyę na regenta aktowego. Wreszcie w r. 1844 zamianowany został członkiem ko-missyi nadzwyczajnej do przejrzenia praw. Niezależnie od zajęć zawodowych J. w d. 11 grudnia 1840 r. powołany na stanowisko profesora kursów prawnych w Warszawie, wykładał tam prawo hypoteczne; wykład ten ogłoszono drukiem dopiero w r. 1870 nakładem Biblioteki Umiejętności prawnych p. t, „Przepisy o hypotekach, czyli wykład prawa hypotecznego w Królestwie Polskiem obowiązującego przez Ksawerego Józefowicza dla byłych kursów prawnych przygotowany, a przez Stanisława Zawadzkiego przejrzany i poprawiony” 261 str. Treść książki podana została prawie w całości w pracy Karola Hubego, wydanej jeszcze w r. 1869 p. t. „O in~ stytucyi hypotecznej w Królestwie Polskiem”. Jeśli tedy co do czasu wydania książka Hubego jest wcześniejszą od pracy J-a, to w rzeczywiści kommentarz J-a, jako wygłoszony w r. 1840, dziełem starszem nazwany być winien. Stąd też J. słusznie uchodzi za pierwszego w czasie kom-mentatora ustawy hypotecznej polskiej, a dopiero następcą jego był znakomity Dutkiewicz (ob.). Kommentarz J-a zajmuje na polu spe-cyalnej literatury prawniczej stanowisko poważne.

15

GnoykL Powie. Iluitr. Zen. 268. T. XXXIII.

federat barski”, a potem również pięcioaktowy: „Królowa Bona w Bari” (w „Tygod. Ulustr.” 1866). Zapowiadał się jako talent niepośledni; krytyka wytykała mu jeno usterki i uchybienia w budowie dramatycznej, przyznając zalety charakterom i stylowi. Drukował też sporo drobniejszych urywków wierszowanych w czasopismach. Śmierć przedwczesna (miał lat 30, gdy umarł) nie dozwoliła mu rozwinąć darów przyrodzonych i wzmocnić ich głębszemi studyami dziejo-wemi.

z. w.

Ks. K. J.

Dr S. P.

P. Chm.

Jozeit, minerał, tellurek bizmutu z niewielką zawartością siarki i selenu. Kryształy symetryi nieznanej mierzą cal i więcej długości. Żywy połysk, wyraźna łupliwość, słaba sprężystość. Znany w kilku miejscowościach na Węgrzech.

Jozon Paweł, adwokat i polityk francuski (* 1836—f 1881). Uczył się prawa, w r. 1865 został adwokatem przy Radzie stanu i trybunale kassacyjnym; przy końcu Cesarstwa nabrał znaczenia w stronnictwie republikańskiem. W r. 1871 zasiadł w Zgromadzeniu narodowem, gdzie przyłączył się do lewicy republikańskiej. Odtąd prawie przez resztę życia zasiadał w Izbie, gdzie przemawiał i głosował ze szczerymi republikanami. Ogłosił drukiem: „Droit des obligations” (1860, przekład dzieła Savignego, dokonany do spółki 2 Girardinem); „Manuel de la liberté individuelle” (1867, razem z Heroldem); „De la Mission des arbitres nommés par les tribunaux de commerce” (1876).

Jozue (po hebrajsku Jehoszua lub Jesz u a, po grecku Jesus, po łacinie J o s u e) był synem Nuna, z pokolenia Efraim. Urodził się w Egipcie i miał przeszło 20 lat, gdy wyszedł z ludem; odznaczał się męstwem, walcząc z Amalecytami, wiernością dla Mojżesza, którego był nieodstępnym towarzyszem, prawdomównością, gdy wracając z tajemnej podróży po ziemi Chanaan, powiedział, z Kalebem, co widział (mimo zmyślań 10 innych posłów i złości ludu), za co mógł wejść do Ziemi Obiecanej. Mojżesz zmienił imię jego pierwotne Hoszea (zbawca) na Jehoszua (pomoc Boga) i wybrał go na swego następcę. J. przeprowadził lud cudownie przez Jordan i zdobył ziemię Chanaan, głównie za pomocą cudów: jak runięcie murów Jerycha, jak zatrzymauie słońca. Gdy już opanował ziemię, podzielił ją między pokolenia, bardzo sprawiedliwie; nawet Efrai-mici nie otrzymali lepszego działu, chociaż było to jego pokolenie; sam sobie działu nie wybrał, tylko starsi mu go przeznaczyli. Żył lat 110, przewodniczył ludowi izraelskiemu lat 30, pochowany w swej posiadłości Thamnathsare, którą Wiktor Guérin upatruje w Tibneh, a autor niniejszego, wedle swoich poszukiwań w Samaryjskiej ziemi 1893 roku—w Kifer-Haris, gdzie znajduje się grób J-go z wyszczerbionem słońcem (patrz art. „Grób Jozuego” w «Przeglądzie Katolickim» z r. 1893). Jozue jest figurą P. Jezusa, naprzód z samego imie-uia; następnie: J. lud wprowadził do Ziemi Obiecanej, a Chrystus ehrześcian do nieba; zwyciężył Chananejczyków nieprzyjaciół Izraela, Chrystus nieprzyjaciół duszy. Jozue według tradycyi napisał księgę, która idzie po V księdze Mojżesza i którą podzielić można na trzy części: zdobycie Ziemi Obiecanej, podział między pokolenia, odnowienie przymierza z Bogiem; przy-tem dodatek o śmierci Jozuego, Eleazara i pochowaniu zwłok Józefa. Niektórzy przypisują tę księgę Eleazarowi, jego synowi, Fineesowi, i innym pisarzom późniejszym, którzy jakoby czerpali z dokumentów współczesnych Jozuemu; jednak przy bliższem wczytaniu się w tekst dochodzimy do przekonania, że to ktoś za czasów Jozuego, razem z nim ciągle będący, pisał z dnia na dzień, jako dziennik. Gdy więc tra-dycya starodawna, tytuł księgi i wewnętrza treść przemawiają za J-m, niema potrzeby odbierać mu autorstwa dla błahych powodów.—Dłużej o tern czytaj „Enc. Kość.” t. IX, art. „Jozue”; Baenez et Vigouroux „Manuel Biblique” tom drugi; R. Comely „ Cursus S. S. Introductio” tom drugi.

Jozue ben Józef, wybitny rabin polski w pierwszej połowie wieku XVII. Urodził się, o ile się zdaje, w Wilnie; był uczniem największych ówczesnych koryfeuszów talmudycznych w Polsce, jak np. Meira z Lublina, Falka Kohena. ze Lwowa i t. d. i sprawował urząd rabina i przewodniczącego uczelni talmudycżnej kolejno w Tykocinie, Grodnie, Przemyślu, Lwowie i Krakowie, gdzie też urn. 15 sierpnia 1648 r. Z dzieł jego wydrukowano następujące dwa: „Magine Szelomo”, kommentarz do 8-u traktatów talmudycznych, gdzie autor uważa za główne swoje zadanie bronić sposobu kommentowauia Ras z Tego (ob.) wobec jego polemistów (wyd. 1-e Amsterdam 1715) i responsa balachiczne p. t. „Pne Je hoszua” (t. I, tamże 1715; t. II, Lwów 1860). Oprócz tego napisał kilka jeszcze dzieł treści kabalistycznej i talmudycżnej, które po większej części zaginęły. Wnukiem J-go był znany rabin Jakób Jozue Falk (ob.).

Jozyasz, król judzki. Gdy ojciec jego Amon został zamordowanym, po dwuletniem zaledwie panowaniu, J. miał lat 8, a rządy sprawowała z początku zapewne w jego imieniu regencya. W przeciwstawieniu do swego ojca i dziada, Manassego, który prześladował proroków, tępił ich i hołdował bałwochwalstwu, J. obrał sobie za wzór króla Jo asa (ob.); dbał przedewszyst-kiem o podniesienie kultu jedynego Boga i naprawę świątyni. Podczas właśnie tej naprawy; która miała miejsce w 18-ym roku jego panowania, arcykapłan Hilkyasz znalazł w świątyni księgę zakonu, która wedle badań nowszych krytyków biblijnych, miała mieścić w sobie 5-ą księgę mojżeszową, t. j. Deuteronomium, która-to księga wówczas dopiero miała być zredagowaną. Król każe swemu sekretarzowi, Szafanowi, przeczytać sobie tę księgę, a gdy się przekonał jak daleko rzeczywistość odbiegła od porządku

Jozyasz Fryd., ks. sasko-koburski — (Don) Juan d¹ Austria, syn ces. Karola V.

115

W lutym 1793 wyruszył przez Koblencyę na plac boju, a już 1-go marca odniósł świetne zwycięstwo nad wojskami francuskiemi pod Aldenhoven. Zająwszy Akwizgran i twierdzę Mae-stricht i zadawszy Francuzom nową klęskę pod Neerwinden (18 marca), zmusił ich do opuszczenia Niderlandów, które znowu uznały rządy ces. Po dalszem zwycięstwie pod Famars (24 maja) mógł wkroczyć w granice Francyi. Tu zmusił ks. J. F. niebawem do kapitulacyi twierdzę Valenciennes (lipiec) i Le Quesnoy (wrzesień), i całą zimę spędził na terrytoryum francuskiem. Działania wojenne r. 1794 rozpoczął pomyślnie (zdobycie Lan-drecies, zwycięstwo pod Tournay), lecz, nie otrzymawszy dostatecznych posiłków, poniósł wkrótce potem szereg drobnych klęsk nad Sambrą i z Francyi się wycofał, a pobity wreszcie (26 czerwca) pod Fleurus musiał i Niderlandy opuścić. Niepowodzenie to, które odczuł dotkliwie, jak również i zły stan zdrowia, skłoniły go do żądania dymissyi. W sierpniu też roku 1794 opuścił szeregi armii i osiadł na stałe w mieście swem rodzinnem, Koburgu. Tu spisał pamiętnik, który r. 1799 ukończył.—Witzleben „Prinz Friedr. Josyas von Koburg, Saalf. etc.” (Berlin 1859,

Kość.

rzeczy, w tej księdze przepisanego, a zwłaszcza gdy słyszał umieszczone na jej końcu groźne przepowiednie kary i gniewu bożego dla każdego, kto jej przykazań nie spełni, naówczas J. posyła poselstwo do ówczesnej prorokini Huldy, aby mu dała wskazówki, jak powinien postąpić.

Juan, ob. Jan, królowie Aragonii.

(Don) Juan d’Austria, naturalny syn ces. Karola V (z mieszczanki ratyzbońskiej, Barbary Blomberg) (* d. 24 lutego 1547 r.—f 1 paźdz. 1578 r.). W czwartym roku życia przewieziony został do Hiszpanii, gdzie wychowywał się pod okiem zaufanego cesarskiego, Ludwika Quijardy, naprzód we wsi Leganes pod Madrytem, potem na zamku Villagarcia niedaleko Valladolid. Taj* nem rozporządzeniem (1554) uznał go Karol za swego syna i polecił opiece Filipa (późniejszy Filip II, król hiszpański — ob.), który nadto uznał później (1559) J-a za członka austryackiej rodziny Habsburgów, noszącego odtąd tytuł d’Austria, połączony z książęcem utrzymaniem. J.

Hulda chwali wprawdzie pobożność króla i jego gorliwość, ale przepowiada straszne czasy Judei i jej mieszkańcom. J. nie zraża się tern, lecz czyni, co czynić może. Wykorzenia w kraju ju-dejskim nietylko wszelki ślad bałwochwalstwa, ale nawet wszelkie niewłaściwe formy kultu, mogące kult ten spaczać, jak np. wyżyny, na których przynoszono ofiary i t. d. Reformy te jego rozpostarły się i na kraje dawnego królestwa Izraelskiego, które zamyślał przyłączyć do swego państwa. Sprzyjała mu ta okoliczność, że potęga ówczesnego króla assyryjskiego, Assur-banipala II (panował 667—626 prz. Chr.), chyliła się ku upadkowi. Ale zarówno jego usiłowania religijne jak i polityczne nie odniosły pożądanego skutku. Lud nie chciał, albo nie zrozumiał, jego reform i dalej uprawiał bałwochwalstwo, a gdy ówczesny faraon egipski, Nechao, przedsięwziął wyprawę przeciw królowi assyryjskiemu i, ominąwszy ziemię Judejską, posunął się ku 3 t.). północy przez dawny kraj Izraelski, J. wyruszył przeciw niemu i doszło do bitwy przy Me-giddo (Herodot II, 159 również mówi o zwycię-stwio Nechao w Syryi przy Magdolonie, ale omylił się co do miejscowości, gdyż Magdolon jest to bezwątpienia egipskie miasto Migdol, często wspominane w Biblii; ob. Exod. XIV, 2 i t. d.). W bitwie tej J. poległ, w roku 609 prz.

Dr s. p.

Chr., po 31-letniem panowaniu i rychło też po jego śmierci zaczyna się upadek państwa Judzkiego, który się kończy ostatecznem jego zaniknięciem.

Jozyasz Fryderyk, ks. Sasko-Kobursko-Saalfeldzki (* 26 grudnia 1737 w Koburgu— urn. 28 lutego 1815 tamże). Był synem Franciszka Jozyasza, ks. kobur. saalfeldz., i Anny j przebywa teraz w Valladolid, a potem w Ma-Zofii, córki Ludwika Fryderyka, ks. szwarcbur- drycie, żyjąc tu w zażyłości z infantem Don

sko-rudolsztadzkiego. R. 1786 wstąpił do służby austryackiej i brał udział w wojnie siedmiol., podczas której otrzymał stopień pułkownika.

R. 1785 został przez ces. Józefa II mianowany gen. kawał, i kommendantem Galicyi i Bukowiny.

Po wypowiedzeniu wojny tureckiej, r. 1788, wyruszył na czele galicyjskiego korpusu armii na teatr wojny, zdobył Chocim i razem z Suworo-wem odniósł zwycięstwo nad głównemi siłami tureckiemi pod Fokszanami (1789), a w kilka tygodni później (we wrześniu) nad rz. Rymni-kiem pod wsią Martinesti, poczem zajął Bukareszt. Mianowany feldmarszałkiem, zajął wkrótce potem twierdzę Orsowę i m. Giurgewo. Po wojnie tureckiej otrzymał zarząd Węgier, lecz już r. 1793 został po raz trzeci powołany do działań wojennych, tym razem w Niderlandach austr. przeciw wojskom rewolucyjnej Francyi. • stępnym roku (czerwiec) z polecenia Filipa uciera

Carlosem (ob.) i Aleksandrem Farnese z Parmy (ob.) i z nimi wstępuje na uniwersytet w Alcala (1561—64). Filip pragnął, w myśl zresztą życzeń ojca, aby J. poświęcił się stanowi duchownemu, do czego jednak nie przyszło, ponieważ J. wcześnie okazywał zamiłowanie do życia wojennego (1565, na wiadomość o oblężeniu Malty przez Turków, zamierzał udać się na plac boju, czego jednak nie mógł wykonać). Dopiero po kilku latach uwzględnił Filip życzenia J-a, mianując go, (1568) wodzem floty hiszpańskiej na morzu Sródziemnem (capitan general del mar mediterraneo y adriatico), dodając mu do boku wytrawnego wojowuika i dyplomatę, Requesens’a. W tymże roku, w lecie, walczy J. szczęśliwie na czele floty, złożonej z 33 galer przeciw korsarzom afrykańskim. W na-

Kant.

się z powstaniem Morysków w Granadzie i wreszcie je powala (listopad 1570 r.). Odtąd wstępuje na szerszą widownię politycznych spraw europejskich i do końca życia bierze w nich udział, głównie jako wojownik. R. 1571 dowodzi flotą wojenną „ligi” (papież Pius V, Hiszpania i Wenecya) w walce z Turkami i odnosi wielkie zwycięstwo w walnej bitwie morskiej pod Lepanto (7 paźdz. 1571 r.), niewyzyskane jednak później z powodu waśni między związkowymi. R. 1573 zdobywa Tunis, ale to miasto, nie bronione należycie przez koronę hiszpańską, dostaje się napowrót w ręce Turków. Ambitne plany J-a, aby zdobyć sobie udzielne panowanie na Turkach, zrazu w Morei czy Albanii, później w Tunisie, jako też chęć zostania infantem hiszpańskim, nie znalazły posłuchu u Filipa. Z początkiem bowiem r. 1574 (kwiecień) udaje się J. z jego polecenia do Włoch dla działania tam w interesie korony hiszpańskiej. Naprzód pracuje samodzielnie w Genui (godząc zwaśnione stronnictwa), później w Neapolu, gdzie przychodzi do nieporozumień z kardynałem Gran-vellą, który z ramienia Filipa był tam wicekrólem. Wreszcie r. 1575 udaje się J. uzyskać u Filipa nominacyę na naczelnika rządów wszystkich posiadłości hiszpańskich we Włoszech. W następnym jednak roku opuszcza Włochy, ponieważ Filip mianuje go namiestnikiem Niderlandów, chcąc w ten sposób zakończyć wreszcie przeciągające się powstanie w Niderlandach, gdyż J., podobnie jak i jego ojciec Karol V, cieszył się popularnością u ludu niderlandzkiego. Jednak osobiste zamiary i plany J-a przeszkodziły temu. Przybywszy do Niderlandów, zgodził się wprawdzie na „pacyfikacyę gandawską” (z 8 li-stop. 1576 r.), żądając usunięcia wojsk hiszpańskich z kraju, i uznał ją „Edyktem wieczystym” (z 7 kwietnia 1577). Ponieważ jednak od dłuższego czasu nosił się z myślą wyprawy do Anglii dla uwolnienia Maryi Stuart z więzienia przy pomocy katolików angielskich i pozyskania z jej ręką tronu szkockiego i angielskiego, przeto nie kwapił się z rozpuszczeniem wojska, potrzebując go do zamierzonej wyprawy, a to podkopało jego stanowisko i u ludności niderlandzkiej i u Filipa, który pragnął pokojowego załatwienia sprawy w Niderlandach. Tymczasem J., napotykając nowe trudności wskutek wyzywającego zachowania się Wilhelma Orańskie-go, odważył się na stanowczy krok opanowania twierdzy Namur (24 lipiec 1577), co było powodem stanowczego zerwania z J-m stanów niderlandzkich, które zażądały od Filipa odwołania J-a i przysłania innego księcia austryackie-go na wielkorządzcę, i wbrew pokojowym obietnicom Filipa przyzwały samodzielnie Macieja, brata ces. Rudolfa II (który atoli zaraz stał się narzędziem w ręku Wilhelma Orańskiego, faktycznego kierownika spraw niderlandzkich). Było to hasłem do otwartej wojny, w której za

raz z początku J. z pomocą przybyłych posiłków hiszpańskich odniósł zwycięstwo (pod Gem-bloux—31 stycznia 1578 r.) i stał się panem większej części prowincyi. Nie usunęło to nieporozumień z Filipem, który poprzednio pozornie godził się na zamysły J-a względem Maryi Stuart, a teraz za pośrednictwem przebiegłego sekretarza, Antonia Perez, badając dalsze plany J-a, który podobno zamierzał wystąpić przeciw samemu Filipowi w Hiszpanii (przez opanowsnie Kastylii), stał się jego zdeklarowanym przeciwnikiem. Ulubiony sekretarz J-a, Escobedo, przybyły do Hiszpanii po posiłki, zginął zamordowany przez siepaczy, nasadzonych na niego przez Perez’a za wiedzą Filipa. Było to powodem wielkiego rozgoryczenia i przygnębienia J-a i tern łatwiej uczyniło go ofiarą zarazy, wybuchłej w wojsku, na którą zmarł w obozie pod Namur. Zwłoki przewieziono do Hiszpanii i pochowano w Escurialu. Wysoko uzdolniony, pięknej i rycerskiej postawy, ujmował sobie współczesnych, a jego czyny wojenne, dokonane w młodzieńczym wieku i samodzielne, czasem niezwykle śmiałe plany (z niezwykłej ambicyi płynące), uroku i jego pośmiertnej sławie dodały i kilkakrotnie czyniły go bohaterem w literaturze pięknej (Delavigne, Franki, Putlitz).—Por. Havemann „Das Leben des Don Juan d’Austria” (Gotha

1865); Stirling Maxvell „Don John of Austria” (Londyn 1883); nadto studya nad J-m Gacharda w „Bulletin de l’Académie royale de Belgique” tom XXVI i XXVII; Philippsohn „Das Zeitalter Philip des II” (w zbiorze Onckena).

(Don) Juan d’Austria, syn Filipa IV, króla hiszpańskiego i głośnej aktorki, Maryi Calderon, ur. się 7 kwietnia 1629 r., a w r. 1642 został legitymowany. Powierzchowności ujmującej, manier gładkich i przyjemnych, umysłu starannie wykształconego i bystrego, pełen ambicyi i dumy, przytem uwielbiany przez lud i szlachtę, zdołał sobie D. J. wcześnie zaskarbić łaski ojca, który go szczodrze obsypywał najwyższemi godnościami. Po kolei: wielki przeor Kastylii, wicekról Neapolu (1648) i Niderlandów hiszp. (1656), obok tego dowódzca armij, wysyłanych przeciwko powstańcom neapolitańskim (1648) i katalońskim (1652), przeciwko Francyi (1656) i Portugalii (1660—1663), sprawował te urzędy z rożnem szczęściem. Niepowodzenia, poniesione w wojnie z Portugalią, poróżniły go z ojcem, który niedługo przed swą śmiercią, skazał go na wygnanie do Consuegry (Aragonia). Główna rola historyczna D. J-a przypada na czasy regencyi Maryi Anny austryackiej i pierwsze lata panowania Karola II, ostatniego Habsburga na tronie hiszpańskim. Ufny w swe zdolności, w swą popularność u szlachty i ludu, spodziewał się D. J., że zajmie obok królowej-regentki, powodującej się radami znienawidzonego jezuity Ni-tharda (Neidhardt), pierwsze w państwie stanowisko, sądził przytem, że łatwo i tron uzyskać

potrafi na wypadek bardzo prawdopodobnej śmier- niełaski. — Ch. Weiss „1’Espagne de Philippe II ci chorowitego Karola II. Widząc jednakże, iż à l’avènement des Bourbous” (Paryż 1844). od królowej Maryi Anny niczego drogą pokojową nie uzyska, rozpoczął z nią zażartą walkę, usiłując przedewszystkiem podkopać stanowisko Nitharda. Zdała od dworu, zamknięty na wygnaniu w Cousuegrze, knuł D. J. bezustannie spiski, oplatając siecią instryg królową, przeciw której wytoczył istną wojnę pamfletową, piętnując system rządu zauszników. Nie mogąc pozbyć się go inaczej, zamianowała królowa D. J-a namiestnikiem Niderlandów, lecz on dopóty zwlekał z odjazdem, póki jego obecność w zagrożonym przez Francyę kraju nie stała się zbyteczną wskutek zawarcia pokoju. W tym czasie internowano go ponownie w Consuegrze, a skoro i ten środek okazał się bezskutecznym, wydała królowa rozkaz uwięzienia D. J-a. Wtedy, ratując się ucieczką, schronił się D. J. do Sarago-sy i stamtąd ruszył na Madryt na czele wojsk, zebranych w krótkim czasie. Była to chwila rozstrzygająca. Młodociany Karol II, złożony ciężką chorobą, walczył ze śmiercią; regentka, zdjęta trwogą, gotową była do wszelkich ustępstw:

Z. T-ski.

Don Juan Manuel, infant kastylski, wnuk króla Alfonsa X (* w Escalona 1282—f 1347 r.). Osierocony w młodym wieku, pobierał wychowanie na dworze stryja swego i następcy Alfonsa, Sancha IV. Wcześnie już zasłynął jako pogromca Maurów, na walkach z którymi zbiegło mu niemal całe życie. Lecz oręż swój zwracał także przeciw własnej ojczyźnie, łącząc się dwukrotnie z wrogami Kastylii i przez długie lata wiodąc zacięte boje przeciw władzy prawowitego króla, z którym się w końcu na kilka lat przed śmiercią pojednał. Nie w tern jednak polega dziejowe znaczenie osobistości D. J-a M-a, kióry należał do najoświeceńszych mężów swego czasu. Wojownik odważny i przedsiębiorczy, polityk zręczny a nieprzebierający w środkach, zajmuje D. J. M. chlubną kartę w dziejach literatury hiszpańskiej, jako wykwintny i szczególnie utalentowany autor. Zostało po nim ok. 12-u dzieł literackich, z których do naszych czasów przechowało się tylko jedno p. t. „El conde Cucanor” lub „El libro de Patronio”. Dzieło to należy do najświetniejszych zabytków literatury starohiszpańskiej, odznaczając się zarówno powabem jędrnego stylu i oryginalnego języka, jak i treści wysoce interesującej. Składa się na nie 49 dyalogowanych, na modłę Wschodu, przypowieści z tendencyą dydaktyczną, o podkładzie moralizująco-politycznym. Wiąże je w jedną całość osoba mentora Patroniusa, który wychowankowi swemu, hr. Lucanorowi, udziela zbawiennych rad i wskazówek w sposób poważny lub żartobliwy, rzucając mnóstwo głębokich myśli, wybiegających daleko poza horyzont duchowy epoki. Dzieło to istnieje w starannem tłó-maczeniu polskiem Lucyana Siemieńskiego p. t. „Rady Patroniuszowe” (Poznań 1847). Najstarsze wydanie oryginału, dokonane przez Argote de Molina, pochodzi z roku 1575 (Sevilla); najnow-wsze i najlepsze znajduje się w „Biblioteca de autores espanoles” (tom 151, Madryt 1846 —

Z. T-ski.

Juan de Fuca-Strait (San Juan de Fuca-Strait), cieśnina morska między brzegiem południowym Vancouveru, należącego do D. of Canada, na oceanie Spokojnym, i brzegiem północnym Waszyngtonu, stanu w zachodniej części Stanów Zjednoczonych. U wjazdu (48°23'—48°36' szerok. półn.) między portem San Juan (Vancouver) i cyplem Flattery (Waszyngton) cieśnina ma 27 kim. szerokości, i ciągnie się przy tejże szerokości przeszło 100 kim, w kierunku wsch.-połud.-wschodnim. Dalej tworzy 60 kim. długi i 40 kim. szeroki basen morski, łączący się na północy z cieśniną Georgiańską, do której prowadzą dwie wązkie cieśniny, Harońska i Rosario, omywające z obu stron wyspy San J.; na południu zaś łączącą się za pośrednictwem zatoki Admiralty Inlet z Puget Sündern. Wzdłuż połuduio-

D. J. był panem sytuacyi. Zdawało się, że party entuzyazmem tłumu dosięgnie wreszcie upragnionego celu; już regentkę miano osadzić w klasztorze; już po ulicach Madrjtu rozlegały się okrzyki na cześć „króla Don Juana” — gdy nagle, wbrew ogólnym oczekiwaniom, Karol II wyzdrowiał. Wypadek ten odjął D. J-owi odwagę do dalszych działań; cofnął się w połowie drogi i usunął na kilka lat z widowni politycznej za cenę godności wicekróla Aragonii. Wskutek rosnącego niezadowolenia z rządów regentki, wystąpił znów D. J. czynie na widownię polityczną, a wsparty pomocą króla, któremu sprzykrzyło się jarzmo opieki macierzyńskiej, obalił z łatwością Maryę Annę i sam objął ster rządów, jako minister Karola II (grudzień 1676 — styczeń 1677). Na tern stanowisku jednak nie umiał zachować miary i wprędce zniechęcił ku sobie tych wszystkich, których przychylności i poparciu zawdzięczał swe wyniesienie. Mimo przystępności i nie- 1880 r.). zaprzeczonej pilności w pracy, okazał się D. J. człowiekiem pełnym nieuzasadnionych uprzedzeń, nieufnym, zawistnym i małostkowym. Po kolei zraził sobie szlachtę przez ograniczenie sowicie płatnych urzędów dworskich; lud—przez szykany podatkowe, powodując drożyznę artykułów żywności; rady prowincyonalne — przez swą samowolę i bezwzględność; wreszcie króla —przez bezustanne trzymanie go pod kuratelą.

Wzmagająca się nienawiść ogólna mnożyła ciężkie zarzuty przeciwko wewnętrznej i zagranicznej polityce D. J-a, podkopując z coraz widocz-niejszem powodzeniem jego stanowisko. Trawiony niepokojem, zgryziony zmartwieniami, w bolesnej rozterce z sobą samym i z wrogiem mu otoczeniem, zmarł D. J. po krótkiej chorobie 17 września 1676 r. w przededniu jawnej

wego brzegu cieśniny ciągnie się wysoki (2 480 m.) łańcuch górski, Olympus.

rego przygody posłużyły Defoemu za osnowę do „Robinsona Crusoe”. Dlatego też J. F. zwany bywa wyspą Robinsona. W r. 1741 Hiszpanie założyli tutaj osadę, którą tegoż roku zniszczyło trzęsienie ziemi, tak, że podróżnik Carteret znalazł te wyspy w 1761 r. niezamiesz-kanemi. Od 1819 r. aż do 1855 r. Chilijczy-cy mieli na wyspie głównej kolonię karną, którą przeniesiono następnie do Punta Arenos. W r. 1868 Rzplta Chilijska wynajęła wyspę Sasom Wehrhanom, a w 1877 r. Szwajcarowi A. v. Rod-towi za 1 500 dolarów rocznej opłaty. Obecnie na wyspach tych jest przeszło 60 m-ców, 100 sztuk bydła rogatego, 60 koni, 7 000 kóz. Na J. F. w zatoce Kumberlandzkiej ustawiono latarnię morską dla statków wielorybniczych, które zaopatrują się tutaj w wodę i mięso świeże.—Por. B. Vicuna Mackenna „J. F.” (Santjago 1883); Ermel „Eine Reise nach der Robinson Crusoe-Insel” (Hamburg 1889).

Juan Orodoi, miasto górnicze w prowincyi chilijskiej Atakamie, o 80 klm. na południe od Copiapo odległe, stacya odnogi łączącej się z linią główną, która prowadzi przez Copiapo do portu P-to de Caldera. Poczta, telegraf i bogate kopalnie srebra w górze Chaniarcillo, które w okresie 1832—1857 r. dostarczyły tego metalu za 380 mil. marek. W r. 1885 miasto

Juan di Dio, Ob. Jan Boży.

Juan Fernandez, mała grupa wysp na oceanie Wielkim, między 33° i 34° szerok. połud., na zachód od Chile, do prowincyi Valparaiso należąca i zajmująca ogółem 185 kim. □ obszaru.

Największa wyspa, Mas-a-Tierra (t. j. „bliżej lądu”), ma 22 kim. długości i około 8 kim. szerokości, t. j. przeszło 95 kim. □ przestrzeni, i jest o 565 kim. od Valparaiso na zachód oddalona. Składa się całkiem z gór wulkanicznego pochodzenia, z czarnej lawy bazaltowej, która jest tutaj w szczególnie dziwny sposób uwarstwiona. Miejscami na powierzchni ziemi występują białe i czarne tufy. Prawie wszędzie wyspa odgranicza się od morza spadzistemi, 110 —300 m. wysokiemi, ścianami, które tylko na północy zniżają się i umożliwiają dostęp do jej wnętrza. Kilka przystani, jak Bahia Cumberland (inaczej S. Juan Bautista), Puerto Iugles,

liczyło 1985 m-ców. Z kopalni srebra czynne są obecnie: Constancia, Loreto, Descubridora, Manto de Osa, Colorada, Esperanza i Justicia.

Jnan-szy-kai, generał chiński, był rezydentem na Korei, gdzie popierał zachowawcze, ciągnące do Chin stronnictwo Min; po wybuchu wojny z Japonią w r. 1894 otrzymał kommendę nad 7 500 wyborowego wojska, wyćwiczonego przez pruskich instruktorów. Uchodził za przyjaciela i zwolennika Li Hung Czanga i ulubieńca cesarzowej-wdo-wy. Nie jest przeciwnikiem reform w duchu postępowym; patrzył jednak spokojnie na to, jak w r. 1898 odsunięto od rządów cesarza i jego postępowych przyjaciół. Jako gubernator Szantungu tłumił wszelkie rozruchy „bokserów” w swej prowincyi.

Juarez: 1) J. (dawniej El Paso del Norte), miasto w Rzpltej Meksykańskiej, w stanie Chihuahua, nad samą granicą północną, na prawym brzegu rzeki Rio Grande del Norte, naprzeciwko miasta El Paso w Stanach Zjednoczonych Amer. Półn. Znaczenie swe miasto zawdzięcza głównie węzłowi linij kolejowych, które tutaj się schodzą i łączą z liniami kolejowemi Stanów Zjednoczonych. Otóż krzyżują się w J-u: Meksykańska kolej centralna, linia Atchinson-To-peka-S-ta Fe, linia Teksasu i połuduiowa linia Pacific. Przez rzekę jest przerzucony olbrzymi most żelazny. Ulice wązkie i kręte, domy po większej części ubogie. Mieszkańcy (około 15 000)

P. Frances i Bahia de la Vaqueria, leży po tej stronie wyspy. Klimat zdrowy. Wschodnia część jej jest bardziej górzysta (400—900 m. najwyższy szczyt Cero del Iunque [„kowadło”]), niż zachodnia (100—200 m.). Stąd różnica w klimacie, florze i całej fizyognomii wyspy: wschodnia jest dżdżysta, zalesiona; zachodnia—sucha, bezleśna, falistą jej powierzchnię pokrywa trawa Tea-tina. Palmy zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej sięgają tutaj najdalszej swej granicy południowej. Właściwą tylko wyspie jest odmiana palm Chonta, która stanowi około 33°/0 wszystkich drzew tutejszych. Paprocie mają jeszcze drzewny wzrost. Bogatej roślinności miejscowej bardzo szkodzą kozy, których liczba tu wynosi kilka tysięcy sztuk. Fauna jest po większej części tożsama z fauną Ameryki Połudn.; do ściśle krajowej należy 1 odmiana kolibra, 1 odmiana Tyranka (Tyrranus), kilka gatunków mięczaków i owadów skrzydlatych. Drugą wielką wyspę stanowi Mas-a-fuera (co znaczy „daleko stąd”); 17 kim. długa i zajmująca około 85 kim. □ powierzchni. Właściwie jest to jeden wulkan,

1 850 m. wysokości mający, lasem pokryty, i do tego stopnia stromo do morza spadający, że dostęp do niego jest bardzo niebezpieczny. Fauna miejscowa jest jeszcze bogatsza, niż na wyspie głównej, a obfituje szczególnie w kozy, foki, ryby i raki. Z drobnych wysepek największą jest Santa Clara, oddzielona od południowego brzegu Mas-a-Tierry cieśniną, 1 850 m. szeroką. Ma 8 — 9 kim. obwodu i zajmuje 5 klm. Q przestrzeni; najwyższy punkt jej dosięga 350 m. wysokości. Dla mnóstwa kóz wyspa też nosi nazwę Goat Island (Kozia wyspa). Przystani dogodnych do zarzucenia kotwic niema.—Wyspy J. F. odkrył w 1653 r. żeglarz hiszpański J. F., który przywiózł tutaj kilka kóz. W r. 1704 ka- trudnią się wyłącznie handlem i rolnictwem. 0-pitan Hardling na statku „Ciuco Portos” wysa- kolica, szczególnie pobrzeże rzeczne, dzięki licz-dził tu żeglarza szkockiego, Aleks. Selkirka, któ- nym kanałom przedstawia jakby jedną plantacyę.

Tutaj też rodzi się słynny winograd J-ki. Liczne ogrody i sady. Miasto w r. 1630 założyli Hiszpanie. W r. 1880 nawiedziła je straszna powódź, w której przeszło 1 500 osób zginęło.— 2) J., główne miasto obwodowę w prowincyi Argentyńskiej Buenos Ayres, stacya linii kolejowej Buenos Ayres - Bahia Blanca, z ludnością przeszło (1900 r.) 3 000 głów wynoszącą.

Juarez Benito, mąż stanu, prezydent Meksyku (* w San Pablo Guelatao 1806 r.—f w Meksyku 1872 r.). Pochodził z ubogiej rodziny indyjskiej i po bardzo ciężkich latach nauki osiadł w 1834 r. jako adwokat w Oxaca. Dzięki swej uczciwości, znajomości spraw publicznych i przekonaniom liberalnym wybrany został w 1856 r. do kongresu federalnego meksykańskiego. W roku następnym wybrano go na prezesa trybunału najwyższego i zarazem wiceprezydenta rze-czypospolitej. Po upadku prezydenta Comon-forta, obalonego przez stronnictwo klerykalne, objął z prawa władzę najwyższą i wystąpił przeciwko wybranemu przez klerykalnych generałowi Zuloaga (1858). Założył siedzibę swą w Vera Cruz, postarał się o uznanie ze strony Stanów Zjednoczonych (1859), odparł zwycięsko ataki następcy Zuloagi, Miramona, odepchnął go do miasta Meksyku (1860) i w styczniu 1861 wkroczył do stolicy, przeciwnik jego tymczasem schronił się do Europy. J. ogłosił szereg praw, dążących do oswobodzenia Meksyku od przeważnego wpływu duchowieństwa (śluby cywilne, sprzedaż dóbr duchownych i t. d.); 11 czerwca 1861 r. legalnie wybrano go powtórnie na prezydenta. Tymczasem Miramon i stronnictwo klerykalne, do spółki z bankierem Jeckerem (ob.), domagającym się zwrotu lichwiarskiej pożyczki, intrygowali wtedy we Francyi i skłonili rząd Napoleona III do wystąpienia z interwencyą pod pozorem żądania odszkodowania za straty, jakie ponieśli obywatele francuscy podczas ostatnich wypadków. Anglia i Hiszpania wystąpiły z podobnemi żądaniami. Trzy te państwa wysłały wojska, które zajęły Vera Cruz (w styczniu 1862 r.). Rząd meksykański w konwencyi w Soledad (19 lutego) porobił ustępstwa, które rządy angielski i hiszpański uważały za dostateczne. Ale rząd francuski, który miał tajne, dalej sięgające plany, nie zgodził się na nie i po zerwaniu układów w Orizaba (9 kwietnia) generał Lorencez na czele nielicznego oddziału francuskiego pomaszerował na Pueblę. Atak na to miasto nie udał się. Francuzi otrzymali jednak posiłki i w początku r. 1863 mogli posunąć się naprzód. J. powołał do broni całą ludność Meksyku. Puebla upadła jednak, a wkrótce potem i miasto Meksyk, do którego Francuzi weszli w lipcu 1863; w roku zaś następnym osadzili tam, z tytułem cesarza, arcyksięcia Maksymiliana, brata cesarza Franciszka Józefa. J. jednak nie upadł na duchu i walczył zacięcie o niepodległość swej ojczyzny. Cofnął się do San Luis

de Potosi, potem do Zacatecas, broniąc każdej piędzi ziemi. Byłby jednak uległ ostatecznie, gdyby nie to, że Stany Zjednoczone, które odzyskały swobodę działania po wojnie Secessyj-nej (w kwietniu 1865), dostarczyły mu ludzi, pieniędzy i w końcu r. 1865 zażądały od Napoleona III wycofania wojsk francuskich z Meksyku. Od tej chwili wojska J-a szybko posuwały się naprzód. W czerwcu 1866 r. zajęły już Mata-moros. W rok później ostatnie wojska francuskie wróciły do Europy, a Maksymilian, wzięty do niewoli, rozstrzelany został w Queretaro (19 czerwca 1867).    J., wybrany ponownie na prezy

denta w październiku 1867 r., stłumił kilka buntów, zwłaszcza wywołany przez generała Orte-gę, ogłosił amnestyę ogólną, zaprowadził wolność prasy (1869), zajął się gorliwie robotami publicznemi (drogi bite, żelazne i in.) i podniesieniem stanu ekonomicznego Meksyku. Ostatni wybór jego na prezydenta (w październiku 1871) był hasłem do rozruchów w różnych miejscach, rozruchów niestłumionych jeszcze zupełnie w chwili jego śmierci. Umarł nagle na apo-pleksyę 13 lipca 1872 r.

Jub, rzeka w Afryce wschodniej, ob. Dżub.

Juba, po grecku ’Ioßac: 1) J. I, król Numi-dyi i Getulii, syn Hiempsala II, prawnuka Ma-synissy (ob.). Gdy ojciec jego przy wybuchu pierwszej wojny domowej rzymskiej stanął po stronie Sulli przeciwko Maryuszowi, a potem przez stronników Maryusza z kraju swego wyparty, z rąk młodego Gn. Pompejusza, poddo-wódzcy Sulli, koronę znowu otrzymał, popierał też syn jego, po wstąpieniu na tron zobowiązany tak wielkiemi łaskawemi względami, sprawę Pompejusza, lecz ściągnął przez to na siebie nieubłagany gniew potężnego Cezara. Już w r. 63 przed Chr. udał się J. z polecenia ojca do Rzymu, aby zapobiedz skutkom reformy, jakiemi lex Servilia agraria, popierana gorąco przez Cezara, groziła całości państwa Numidyjskiego, a celu swego istotnie w Rzymie dopiął, już-to dzięki wielkim wpływom politycznym Pompejusza, już to przez przekupienie chciwych na złoto wysokich urzędników rzymskich. Wszakże już w następnym roku, traktując Masinthę, możnego Numidyjczyka, a protegowanego przez Cezara, jako swego lennika, obraził przez to znowu Cezara, piastującego naonczas godność pretora, tak bardzo, że ten go czynnie znieważył. Kiedy później druga wojna domowa wybuchła w Rzymie, oświadczył się J., który teraz sam zasiadł na tronie numidyjskim, po takich przejściach hańbiących przeciwko Cezarowi i stoczył naprzód w r. 49 zażartą walkę z dzielnym, lecz lekkomyślnym jego legatem. Był to C. Scribo-nius Curio, który już jako trybun ludowy, po-duszczony przez Cezara, postawił czasu swego w Rzymie wniosek, aby J-ę z tronu strącić. Skoro tylko Rzymianie z dwoma legionami i z 500 jeźdźcami w Afryce wylądowali, zwabił ich J.

1875).

podstępnie na równiny, obsaczył razem z Pom-pejańczykiem Attiusem Varusem wojskiem licz-nem i wszystkich w pień wyciął. W nagrodę za takie czyny zasłużone, przy sposobności których popełnił J., co prawda, wiele gwałtów o-krutnych i zdradzieckich, uzyskał od Pompej u-sza tytuł króla. W r. 48 nastąpiła rozstrzygająca bitwa pod Farsalos, w której Pompejusz na głowę został pobity. Zwycięski Cezar wylądował sam w grudniu roku 47 w Hadrumetum w Afryce. Naonczas J., powołując się na swe wielkie zasługi, rościł pretensye do głównego dowództwa nad Pompejańczykami, którzy pod rozkazami Kn. Metellusa Scypiona, teścia Pom-pejusza, w państwie jego wszystkie swe siły połączyli, i byłby je niezawodnie otrzymał od zarozumiałego, lecz zresztą niezdolnego i tylko głównej kommendy Attiusowi Varusowi za-zdroszcząego Scypiona, gdyby Katon stanowczo się temu nie oparł i naczelnego dowództwa, od całego wojska sobie powierzonego, sam Scypio-nowi nie oddał. Zrażony tern J. cofnął się zrazu od wszelkiego udziału w operacyach wojennych, jednakże, gdy Cezara osaczono w mieście Ruspiua, nadciągnął znowu ze swemi hufcami jeszcze w r. 47, aby podzielić się łupami, jak sądził, blizkiego zwycięstwa, wszakże zniewolonym został wkrótce opuścić szeregi rzymskie, gdy, zapewne za sprawą Cezara, na tyłach jego nietylko w zachodniej Numidyi zazdrośni znaczenia J-y lenni książęta rokosz podnieśli, lecz i na południu niezależne szczepy Maurów zuchwale kraj jego najeżdżać poczęły. Jedynie na usilne prośby Scypiona, ufającego niezłomnie w pomoc nieodzowną słoni numidyjskich, które-mi J. rozporządzał, a wreszcie także i po otrzymaniu obietnicy, że o całą prowincyę afrykańską rozszerzą mu granice Numidyjskiego królestwa, powrócił znowu do wojska rzymskiego, a przeceniając znaczenie swe osobiste i niezbędność posiłków afrykańskiej konnicy dzielnej, traktował teraz samego Scypiona z góry, z tak śmieszną wyniosłością, że żądał np., aby w jego obecności, jako króla, białą togę przywdziewał zamiast płaszcza purpurowego, przysługującego wyłącznie najwyższej jego godności. Po nieszczęśliwej bitwie pod Thapsus w roku 46, w której pierwszy J. ze swemi słoniami i z konnicą w niesłychanem zamieszaniu tył podać musiał, przybył do Utyki, gdzie Katon go hardo z niczem odprawił, a potem do Zamy, gdzie mieszkańcy, z nienawiści dla okrutnego despoty, przed nim bramy miasta zamknęli, a nawet wzbraniali się wydać mu członków najbliższej rodziny jako i skarbów wielkich, które tam przechowywał. Takim sposobem od wszystkich o-puszczony, a przez klęskę resztek wojska swego pod wodzą Sabury przeciwko Maurytańczykom i Getulom, którymi Rzymianin Sittius dowodził, ostatniej nadziei ratunku pozbawiony, szukał, razem z Pompej ańczyki em Petrejusem, który aż

do ostatniej chwili pozostał mu wiernym, schronienia na jednej ze swych posiadłości — i tam, prawdopodobnie, sam sobie śmierć zadał; inne znowu źródła głoszą, że po hucznej biesiadzie, w dobrowolnym pojedynku, J. naprzód Pe-trejusa zabił, a potem niewolnikowi dał rozkaz, aby jego samego przeszył mieczem. Kraj jego został odtąd rzymską prowincyą, której pierwszym namiestnikiem był Sallustyusz, znany historyk rzymski. — 2) J. II, syn poprzedzającego, dostał się w mieście Zama w niewolę Cezara, a wysłany do Rzymu, otrzymał tam staranne wychowanie w duchu rzymskim i gruntowne wykształcenie. Octavianus Augustus ożenił go z Kleopatrą Seleną, córką tryumwira Antoniusza i Kleopatry, i zdał w ręce jego w r. 25 przed Chr. rządy nietylko prowincyi Numidyjskiej, lecz i Maurytanii. Umarł J. w r. 23 po Chr. W niewoli rzymskiej oddał się był studyom poważnym i głębokim, przez które nabrał głośnego imienia w Wiekach Starożytnych, tak, że uchodził za największego uczonego pomiędzy spółczesnymi; Plutarch (Sert. 9) mieni go arcdtVTwv totoptxwTa-toç ßaaiXewv, Ateneusz zaś nazywa go 7roXo[iad£-OToccoę, a Ateńczycy stawiają na cześć jego w gimnazyum Ptolemeusza posąg, który jeszcze Pauzaniasz pod koniec II wieku po Chr. podziwiał. Badał J. szczególnie historyę, geografię i starożytności wieków klasycznych. Napisał pomiędzy innemi historyę rzymską, dzieje Libii, Arabii, Assyryi, które skrzętnie wyzyskiwali późniejsi historycy, jak Plutarch, Appianus, Cassius Dio; inne dzieło jego nosi tytuł 'OjwitónrjTsę (= Podobieństwa), w którem, śladami klasycznego War-rona, opisuje podobieństwa rzymskich obyczajów ze sposobem życia innych narodów. W innem dziele, którego ósmą księgę wspomina Harpo-kration, traktuje historyę sztuki starożytnej, a mianowicie kreśli dzieje malarzy i malarstwa klasycznego. Pilnie ekscerpowali późniejsi pisarze jeszcze inne jego dzieło p. t. ©saipixï] lot opla, w którem rozwodzi się J. o greckich koncertach muzycznych, poetach, aktorach i muzykach. Mimo tak skrzętnych studyów nie okazał się wszakże J. w żadnym utworze ani bystrym, a tern mniej genialnym pisarzem; co najwięcej, przyznać mu można zdolność uczonego i zręcznego kompilatora. Szczątki dzieł jego historycznych zebrał C. Müller we „Fragmenta historicorum Graecorum” (t. III, Paryż 1849).— 3) J., gramatyk rzymski, który w pismach swych, traktujących o metryce starożytnych poetów, stosował się wiernie do teoryi Greka Heliodora i Rzymianina Caesiusa Bassusa. Fragmenta dzieł jego wydali: B. van ten Brink (Utrecht 1854); Wentzel w „Symbolae criticae hist, script, rei metr. lat.” (str. 18 — 25, Wrocław 1858); Kreil w „Grammatici latini” (tom I str. 19 i nast.); Hense w „Acta societ. philol.” (tom I, Lipsk

S. Drz.

Jnbaea H.B.K., Grubotrzon, Kokosek, ro-

z. Z.

Kośó.

dzaj z rodziny Palm z jedynym gatunkiem: J. spec-tabilis H. B. K. (Cocos chinensis Mol). Jest to okazała palma o pniu wyniosłym, grubym, pokrytym resztkami ogonków liściowych w postaci łusek. Liście pierzaste, kwiaty jednopłciowe, ciemnożółte. Owoc jednonasionowy, prawie owalny. J. jest hodowana w Chile i innych miejscowościach Ameryki Południowej. Ze zrąbanych pni otrzymują syrop, t. zw. miód palmowy. Owoce służą do wyrobu konfitur, nasiona—zabawek, a liście dają włókno do wyplatania. J. hodowana jest u nas w szklarniach.

Jubal, potomek w szóstem pokoleniu Kaina, syn Lamecha, wnuk Matuzala. W Księdze pierwszej Mojżeszowej (w. 19, 20, 21) o nim czytamy: „Lamecb pojął dwie żenie: imię jednej Ada a imię drugiej Sella. I urodziła Ada Jabela, który był ojcem mieszkających w namieciech i pasterzów. Imię zaś brata jego Jubal: ten był ojcem grających na arfach i muzycznem naczyniu”. — Uważany więc jest za protoplastę wszystkich muzyków i wynalazcę pierwszego instrumentu muzycznego.

Jubé August bar. de la Pérelle, histor. i gen. francuski (* 12 maja 1765—f 1 lipca 1824 r.). R. 1786 wszedł do zarządu marynarki, następnie został inspektorem wybrzeży kan. La Manche (1793), a wreszcie generalnym inspektorem wybrzeży francuskich (1794). R. 1796 przeszedł do armii lądowej ze stopniem gen.-adjut. i został szefem sztabu gen. Hoche’a. 18-go bru-maire’a dowodził gwardyą dyrektoryatu i stanął po stronie Bonapartego, który też polecił mu utworzyć nową gwardyę konsularną. Mianowany r. 1800 członkiem Trybunatu, zasiadał w nim aż do jego zniesienia (1807). Przeszedłszy następnie do służby cywilnej, sprawował urząd prefekta kolejno w kilku departamentach (do r. 1814). Za Restauracyi otrzymał godność hi-storyografa przy minist, wojny. Z dzieł jego najwięcej zasługują na uwagę: „Histoire des guerres des Gaulois et des Français en Italie... depuis Béllovèse jusqu’à la mort de Louis XII” (1805); „Hommage des Français à l’empereur Alexandre” (1814). W dziele tern (jednem z głośniejszych) występuje J. jako przeciwnik Napoleona i wynurza gorącą wdzięczność koalicyi za jej stanowisko wobec Francyi. „Le Tempie de la gloire, ou les Fastes militaires de la France dépuis le règne de Louis XIV jusqu’à nos jours” (1819, 2 tomy); „Histoire général militaire de la France dépuis le commencement du règne de Louis XIV, jusqu’à l’année 1815”. Od r. 1818 był współpracownikiem „Journal général”.

Jubilate — tak zwykle nazywają trzecią niedzielę po Wielkiejnocy, z powodu pierwszych słów Introitu, wyjętych z początku psalmu: „Jubilate Deo, omnis terra, psalmum dicite nomi-ni ejus, date gloriam laudi ejus” (Wykrzykujcie Bogu, wszystka ziemio, psalm śpiewajcie imieniu jego, dajcie cześć chwale jego).

Eno. powBE. Uuitr. Zeit. 268. T. XXXIII.

Jubilerstwo. Pod tym wyrazem rozumiemy gałąź złotniotwa, która obejmuje wyroby i handel klejnotów. Klejnotem zaś zowiemy wyrób złotniczy, w którym główną ozdobę tworzy drogi kamień (ob. Drogie kamienie) w oprawie z kruszcu szlachetnego. Dzieje jubilerstwa poczynają się w zamierzchłej przeszłości. Kolorowe drogie kamienie: czy-to rubin, jarzący czer-wonem światłem, czy szmaragd, przeświecający tajemniczą zielenią, czy szafir, majaczący łagodną barwą niebieską,— kąpiące się w blaskach złocistej lub srebrnej oprawy,— wywierały nieprzeparty urok na ludy, które wiązały z klejnotami swoje poetyczne wierzenia, zabobonną wiarę w ich moc nadprzyrodzoną i w symboliczne znaczenie. To też majestat królewski otaczał się niemi od niepamiętnych czasów, a posiadanie klejnotów było przez długie wieki miarą potęgi książęcej i budziło w społeczeństwach pragnienie ich zdobycia, było też i przyczyną wzajemnych wypraw i krwawych pochodów. Przedhistorya, ów świat epoki kamiennej i następnych, przechowała nam pierwsze ślady osadnictwa nad brzegami Wisły i Warty z ich przedmiotami kultu i zbytku. W klejnotach owego czasokresu odgrywa główną i przeważną rolę import klejnotu greckiego lub rzymskiego. Oprawa złota należy do rzadkości, natomiast srebrny filigran zwija się w misterne krążki, perli lśniącemi kulkami i tylko bardzo rzadko zjawia się na bronzie i miedzi emalia—ten narówni z drogim kamieniem ceniony w Starożytności materyał — i potęguje kolorystyczny efekt fibul przedhistorycznych. Między klejnotami jest bursztyn, niemal specyficznie polskiego pochodzenia, bo poszukiwany w całym świecie starożytnym, wyławiany był przez polskich rybaków w zburzonych falach Bałtyku (ob. Bursztyn). Chrześcijańska Polska rodzi się w chwili, gdy dwór cesarzy bizantyjskich nagromadził u siebie niezmierne skarby klejnotów z całego świata, rozwinął niesłychany przepych i zbytek wyrobów jubilerskich. Najbieglej si złotnicy z całego Wschodu otwierali swe pracownie jubilerskie w Bi-zancyum, oraz w Aleksandryi, słynnej z ema-lierów. Bolesław Chrobry gromadzi wielkie skarby w Gnieźnie i po grodach obronnych, zdobyte na sąsiadach w zwycięskich pochodach. Wpływ bizantyjski rozwielmożnia się na dworze jego, a Otton III kładzie na głowę Chrobrego na bizantyjską modłę zrobioną koronę, ten najpiękniejszy i najznamienitszy ze wszystkich klejnotów królewskich. Emalia, drogie kamienie, perły kojarzą się ze złotem; ikony greckie, malowane różnobarwną emalią, są głównem ogniwem klejnotu, motywem, zaś sentencye łacińskie, wyjęte z Pisma św., łączą pierwiastek religijny z oznaką władzy zwierzchniczej. Odtąd w historyi skarbców koronnych i kościelnych znajdujemy najwybitniejsze objawy zmian stylowych, przez jakie przechodzi sztuka klej-

16

^N\Xx>

£S

#:

m

m

I

:\

13

âf:

j)

fn]

wx

Qj

Mm

jp§jpfël|

&SS& »ILe

.9)

iff⁵*-

cl®

lÉfl

[;

Q?

MjnmlUimiir

fe3

VlV^

|C^j

<M

f:

oQo

O/

T?

Zabytki cechowe złotnicze.

ii)

.'41

®Ps-^g)

WSê

pa

y?y

JglW

mm

mem

Gg

j®

i®

JM®

■»s

(§)

I ||ggs

igraSsaBSM

m/L

i&

£«ïb

te

§ä®§

iï*:

gp

€ÊM

*ëiéï

1®

Ozdoby z rzędu końskiego, z czasów Sobieskiego.

Zawieszenie złote z XVII wieku.

lg

5PÏ

ii

"vj

. ..

gSSttfö M

.J

Zawieszenia.

sstiso

iś,v

M

SSB

iV]

[t

LOS

(W

i®

i®

3)

r*

ft

t®

Zawieszenie złote z XVII w.

4*

!A>

Ï.A

feUs

h' ■■ •"

m

•* r.

'■X

NÏt;

i;

-

B h >,    ■

Garnitur emaliowany (T. Czaplickiego).

it

Ùï

S3

Wj

i©j

<m\

Rysunek ornamentu nabijanego złotem i niellą.

l’

F\

IV*

gr-'

>,v

SA*

Vit

Rysunek broszy (z wzorów E. Kamyna).

Aj

«Ul

Ozdoby z rzędu końskiego, z czasów Sobieskiego.

notnictwa. Aż do czasów Władysława Łokietka utrzymał się styl romański. Kult kościelny domagał się wtedy całego przepychu i okazałości, więc zdobiono mszały i relikwiarze, bogate i ciężkie infuły i ornaty, które kapały od niezmiernej mocy kiejnotów. Nad ich wykończeniem pracowali wtedy mistrze klasztorni, prze-dewszystkiem Benedyktyni. Kamień drogocenny bywał gładzony na swej powierzchni i najczęściej przewiercony nawylot, jak paciorek, i drutem złotym wpięty do klejnotu, lub też otoczony przylegającą doń blaszką, w której zatopiony był głęboko. W świeckim stroju nabiera wtedy wysokiego znaczenia złoty sygnet z nierzadko osadzoną weń starożytną gemmą grecką lub rzymską, w szlachetnym wyrżniętą kamieniu. Rycerz nosi klejnot na szyszaku, a u boku miecz jego ma rękojeść w kosztownej oprawie (ob. Szczerbiec). Epoka Kazimierzowska zmienia swoją zasadniczą formę z romańskiej na gotycką. Kształt lilij w koronie i berle opanowuje produkcyę jubilerską, która już się zsekularyzo-wała i opuściła mury klasztorne. Zmienia się technika, emalia schodzi na plan drugi, natomiast wypukła rzeźba zyskuje pocześniejsze miejsce, zdobiąc się nowym kamieni układem i sposobem oprawy, w której pojawiają się już pazurki, jakoby drobne żeberka, wzmacniające ich fundowanie. Kaszt osady przybiera, prócz owalnego, kształt czworobocznej piramidy ściętej, której ścianki nielowane są ornamentyką gotycką. Ostatnim tryumfem gotycyzmu w połowie wieku piętnastego w dziedzinie jubilerstwa było pojawienie się szlifowanego brylantu, którego podobno pierwszy okaz nosiła słynna Agnieszka Sorel (f 1450). Na rozwój klej notnictwa wywarł wpływ wielki panujący dom Burgundzki, rozmiłowany w szlachetnym kamieniu. Szlif flandryjski w Bruges, Gandawie i innych centrach szlifierskich budzi wtedy swemi pomysłami podziw. Dyamenty rzną oni w tafelki, to znów w formę tarczy, lub nadają im kształt kryształu o wielościennych powierzchniach gładkich, w których łamią się promienie światła i odrzucają ogniste, tęczowe blaski. Poczynają się w Polsce wybitne ormiańskie wpływy, które zwłaszcza w jubilerskiej ornamentyce broni siecznej są wzorowe. Używają oni do ozdoby prócz nielli, damaskinowania oraz nabijania złotem, półszlachetnych chalcedonów, agatów wschodnich, krwawników, turkusów, nefrytów i t. p., podnosząc przepych i barwność do niezwykłej miary. Kraków prowadzi handel drogiemi kamieniami.

R. 1464 jeden z kupców krakowskich wiezie do Anglii rubin 250 kar. ważący. W Krakowie powstają również szlifiernie, mianowicie w drugiej połowie XV stulecia, tudzież w XVI wieku. Za czasów Zygmunta I i II rozwija się sztuka jubilerska do niebyłej przedtem artystycznej wysokości. Renesans uszlachetnia klejnot do prawdziwej sztuki, a najpierwsi artyści poświęcają swe dłóto, lub badają inwencyę do jego tworzenia. Prześliczne rzeźby wypukłe okrywają powierzchnie tych mistrzowskich cacek epoki Odrodzenia; pląsa na nich wesoły świat groteskowy bambinów, delfinów i mitologicznych postaci, tudzież przyobleka się w rubinowy, szafirowy lub szmaragdowy kolor przejrzystych emalij, nadając mu wygląd jasny i niezwykłej swobody. Szlachta nosi bogate zawieszenia na piersiach, klejnoty na biretach i siatkach, mnóstwo pierścieni na rękach, a kobiet popiersia okrywają się jakby siecią precyozów. Brylant jest najwyżej cenionym kamieniem, to też gdy Zygmunt I wyprawia poselstwo do Włoch po żonę, Ostroróg podaje pięknej Bonie zaręczynowy pierścień z brylantem śpiczastym. Król płaci za brylant 1000 złotych, a gdy ten zginął, znajduje go Krzysztof Szydłowiecki w Wenecyi i płaci za niego powtórnie 1 250 złotych. Skarbiec Zygmunta Augusta, na który złożyły się prace mistrzowskie nadwornych jego jubilerów: Ja-kóba Caraglio, który, jak Benvenuto Cellini we Włoszech, w Polsce zbierał swej sztuki lau-ry, Wincentego Palumba, Piotra Garniera i t. p., budzi podziw swoich i obcych. Prześliczny pierścień złoty z chryzolitem, dochowany do dziś dnia w cechu złotników krakowskich, daje świadectwo o niepospolitej biegłości polskich mistrzów owej epoki, między którymi wyróżnia się mistrz krakowski Grzegorz Przybyło. Użycie folii srebrnej wchodzi w czyn przy oprawie kamienia, dodanie jednak tynktury, czyli zabarwienia sztucznego, lub dublowanie, uważano wtenczas za karygodne fałszerstwo. W drugiej połowie XVI wieku przyczynia się do rozwoju strony orua-mentacyjnej klejnotów Erazm Kamyn, który rysuje przepyszne wzory (ob. rys.) klejnotów i wydaje je drukiem w Poznaniu. Zygmunt III sam posiadał znajomość sztuki jubilerskiej i własną ręką tworzył piękne klejnoty. Za jego-to czasów obok emalii nabiera coraz więcej znaczenia dekoracyjnego czerwony koral. Francya w. XVII dzierży niepodzielne berło pierwszeństwa w sztuce jubilerskiej, do czego przyczynia się bezsprzecznie zbytek, rozwinięty na dworze; dość powiedzieć, że przy chrzcie delfina r. 1607 królowa francuska pojawia się w sukni okrytej 32 000 drogich kamieni, oraz 3 000 dyamentów. Za czasów Ludwika XIII osada kamieni doznaje zupełnego przeobrażenia, a kamień w klejnocie zyskuje przez umiejętne osadzenie niewypowiedzianie na znaczeniu i blasku. Jubilerzy francuscy osięgają światową sławę. Brylant o bezprzykładnie silnem napięciu świetlnem nie podziałał przecież dodatnio na barwność i zrównoważenie jego znaczenia i efektu w bogatych kameryzun-kach, w których do harmonijnego wrażenia wniósł niepokój; tę równowagę efektów zdobyły dopiero środki i sposoby nowożytnego jubilerstwa. W drugiej połowie w. XVII centrum jubilerskie przenosi się do Lwowa, gdzie jubilerzy nadworni Sobieskiego, jak ormiaDin Bedros, we wschodnim gustują smaku i szczególniej aplikują turkus i półszlachetny kamień z nabijanem złotem jako najprzedniejszą ozdobę klejnotów. Słynne są też z owych czasów wspaniałe oprawy broni, tudzież rzędy końskie. Następuje potem upadek sztuki jubilerskiej w Polsce, a dopiero za króla Stanisława Augusta ożywiać się poczyna w stolicy państwa, w Warszawie, do czego przyczyniają się rzeźbiarze na drogich kamieniach: Regulski, Joffroi. Cały wiek XIX żywił się okruchami umiejętności jubilerskiej ubiegłych epok, był eklektykiem dawnych szkół, naśladował dawne style a brakło mu ducha samoistnego bytu. Polscy jubilerzy szli tymsamym torem, co inni, i komponowali według tej samej reguły. Między nimi wyróżniali się: Bertolini, uczeń krakowskiego jubilera Modesta, który w Warszawie, w Niemczech, w Paryżu, lub Włoszech zdobywał uznanie; dzielny cyzler, Józef Hakow-ski, lub Wincenty Gawlikowski, którego dzieła, jak słynny dyadem liliowy cesarzowej austryac-kiej, Elżbiety, zrobione przez niego w pracowniach wiedeńskich Kobecka i Koecherta, zdobią dziś skarbiec Habsburgów w Wiedniu. Rok wystawy wszechświatowej z 1900 w Paryżu jest punktem zwrotnym w rozwoju sztuki jubilerskiej, która odczuła, że kierunek stylowy obecnej chwili nigdy więcej nie dawał pola do świetnego jej rozkwitu, do swobodnego rozwinięcia form i malowniczości, jak modernizm. Kruszec i kamień szlachetny, emalia ze swoją obecnie rozległą paletą odcieni i polotny rytm rysunku podały sobie ręce, by stworzyć cudowne w formach swoich, pełne niewymownego uroku i wdzięku klejnoty. Paryżanin René Lalique jest ar-cymistrzem tego kierunku, który wywołał poklask i podziw ogólny, a liczy już dzisiaj całe szeregi naśladowców i zwolenników. Z polskich pracowni jedyna krakowska, Tadeusza Czaplickiego, pracuje w tym kierunku, a nadto prócz prądów ogólno-światowych uwzględnia również motywy polskiej sztuki ludowej, jak zakopańskie, obsyłając wyrobami swemi wystawy sztuki stosowanej. W rysunku dajemy jej garnitur z pre-cyozów z zielono-emaliowanych ogniw, sadzonych perłami i brylancikami w fantastyczne kwiaty. zy* Jubileusz w Kościele, jest to odpust zupełny (ob.), udzielany przez papieża dla jakich ważnych przyczyn i mający przydane sobie pewne przywileje. Różni się zatem od innych odpustów zupełnych uroczystością i specyalnemi przywilejami. Nazwa jubileusz wzięta jest ze Starego Zakonu (ob. Jubileuszowy rok). Ferrari („Prompta bibliotheca s. v. Annus sanc-tus”) i inni pisarze dowodzą, że jubileusze sięgają czasów apostolkich. W każdym razie powszechne podanie, utrzymujące się pomiędzy ludem chrześciańskim, że co 100 lat udzielany bywa w Rzymie wielki odpust, zgromadziło na rok 1300 w progi wiecznego miasta wielkie mnóstwo wiernych. Gdy liczba pielgrzymów z każdym dniem coraz bardziej wzrastała, ówczesny papież, Bonifacy VIII, postanowił przedmiot owej tradycyi oprzeć na bardziej realnej podstawie i dnia 22 lutego 1300 wydał bullę „Antiquorum”, mocą której tak w pomienionym, jak i na przyszłość w każdym setnym roku, udzielił odpustu zupełnego wszystkim, którzyby, wyspowiadawszy się ze swych grzechów, nawiedzili kościół św. Piotra 30 (jeżeli są mieszkańcami Rzymu) lub 15 razy (jeżeli przybyli skądinąd do stolicy chrześciaństwa). Wówczas pociągnęły jeszcze liczniejsze rzesze ku Rzymowi, a ogólna ich liczba wynosić miała ok. 2 000 000. Papież Klemens VI pozwolił na odbywanie jubileuszu co lat 50, tak, iż następny odbył się już 1350 roku i trwał od Bożego Narodzenia 1349 do tejże uroczystości 1350, a liczba pielgrzymów była jeszcze większa niż przed laty pięćdziesięciu. Urban VI w r. 1389 zmienił termin mię-dzyjubileuszowy ua lat 33, a Paweł II (1470) skrócił go jeszcze na lat 25. Z tego powodu Sykstus IV ogłosił jubileusz na rok 1475, i odtąd jubileusze zwyczajne odbywają się co ćwierć wieku, chyba, że jakieś szczególne okoliczności, jak np. wypadki polityczne 1800 roku, staną temu na przeszkodzie. Ostatnie dwa, w r. 1875 i 1900, z powodu zajęcia Rzymu, odbyły się bez tych wspaniałych uroczystości religijnych, jakie towarzyszyły dawniejszym jubileuszom. Papież Aleksander VI zaprowadził w r. 1500 zwyczaj rozpoczynania roku świętego od solennego otwierania bramy świętej głównych bazylik rzymskich i kończenia go również uroczystem ich zamknięciem. Tenże papież pierwszy ogłosił na rok następny jubileusz po za Rzymem dla całego świata katolickiego, aby dać możność pozyskania łask duchownych wszystkim, co nie mogli przybyć do Rzymu. Oprócz powyższego zwyczajnego jubileuszu, nazywanego inaczej Miłościwem latem albo Rokiem świętym, a odbywanego co lat 25, mają niekiedy miejsce nadzwyczajne, udzielane czy pojedyńczym krajom, czy też Kościołowi, dla jakich specyal-nych powodów, np. przy wstąpieniu na Stolicę Apostolską nowego papieża. Zapoczątkował je Sykstus V r. 1585, celem uproszenia sobie od Boga szczęśliwych rządów nad Kościołem. Powiedziano wyżej, że podczas jubileuszu Stolica święta, prócz odpustu zupełnego, udziela pewnych przywilejów dla pragnących pozyskać łaski duchowe. Przywileje te mogą być rozmaite, a wyszczególnia je każdorazowo bulla jubileuszowa. Zwykle są następujące: 1) władza dla spowiedników uwalniania w trybunale pokuty od wszelkich niemal cenzur, 2) zamieniania wielu ślubów na inne dobre uczynki, 3) dyspensowania od pewnych niezdatności do sprawowania funkcyj duchownych przyjętego już święcenia. Warunki zazwyczaj wymagane do pozyskania jubileuszu są następujące: spowiedź, Kommunia św., pew-

Ks. Wł. Kr.

Ks. Wł. Kr.

ne modlitwy, nawiedzanie Kościołów, posty, jałmużny. Wypełnió je należy całkowicie, wyjąwszy gdy spowiednik ma prawo dla słusznego powodu zamienić niektóre z nich na inne; nigdy jednak nie można pozyskać jubileuszu bez dopełnienia pierwszych trzech powinności. Dla powiadomienia wiernych o istocie, czasie trwania, warunkach i przywilejach jubileuszu, wydawane są odpowiednie książeczki, nazywane j u-bileuszkami. Z dawniejszych jubileuszek notujemy: Reszka Stanisław, o jubileuszu 1585; Szembek Fryderyk S. J. „Instrukcya o jubileuszu i wszelkim innym odpuście” (Toruń 1637); Gdowski, karmelita „Skarb Oblubienicy Chrystusowej czyli nauka o jubileuszu” (1626); „Nauki i kazusy o jubileuszu i odpustach” (Zamość); ob. nadto Arndt „Odpusty” (Kraków 1890); Filip-ski ks. „Jubileusze w XIX stuleciu” w „Kwartalniku teologicznym” z r. 1902.

Jubileuszowy rok U Żydów, nazywał się każdy rok pięćdziesiąty, przypadający po siedmiu tygodniach lat, czyli po latach 49-ciu. Poświęcisz rok pięćdziesiąty i ogłosisz odpuszczenie wszystkim obywatelom ziemi twojej, albowiem ten jest jubileusz (Levit. 25, 10). Nazwa jego pochodzi od hebrajskiego wyrazu j o b e 1—radował się, albo jak chcą niektórzy, od jo bel—róg barani, ponieważ rozpoczęcie jubileuszu oznajmiano przez trąbienie na rogu baranim (Levit. 25, 9). Przywileje roku jubileuszowego wyszczególnione są w rozdziale 25 trzeciej księgi Mojżesza. Nie wolno było przez jego przeciąg pracować około roli, jak iw każdym roku sabbatowym, t. j. siódmym, aby dać ziemi odpoczynek. Niewolnicy -Żydzi, którzy z biedy sprzedali się w niewolę, otrzymywali swobodę; dawnym właścicielom sprzedanej ziemi powracano ją bez odkupu, dlatego sprzedaż gruntów podług ustaw Mojżeszowych nie była przelaniem wieczystem i zupeł-nem wszelkich praw do posiadłości na osobę drugą, lecz miała swój skutek tylko do najbliższego jubileuszu. W roku tym nie miało być biednych między ludem bożym; ani sługa, ani cudzoziemiec nie mieli cierpieć niedostatku; niczyja ręka nie zamykała się wtedy dla uboższego, a nawet podług Józefa Flawiusza (Antiquit. III, 12, 3) wszelkie długi między synami Izraela bywały umarzane. Bóg przez ustanowienie roku jubileuszowego miał na celu ustawiczne odradzanie społeczne, przywracanie dawnego stosunku własności, zapobieganie zbytniej nierówności i wywłaszczaniu uboższych przez zamożniejszych. To prawo było wyobrażeniem owego zbawiennego czasu, w którym Zbawiciel, wstępując do nieba, otworzył do niego wnijście ludziom, aby ich umieścić w dziedzictwie dóbr wiekuistych i wolności, której grzech był ich pozbawił.

Jubinal Achilles, literat i polityk francuski (* 24 paźdz. 1810 r. w Paryżu—f 28 grudnia 1875 r. tamże) z rodziny Pyréné. Jeszcze jako wolny słuchacz „De l’Ecole des chartes”, zasłynął swemi wielkiej wagi publikacyami z zakresu literatury i archeologii średniowiecznej: „Jongleurs et trouvères ou Choix de saluts, épitres, rêveries et autres pièces légères des XIII et XIV siècles” (1835, in 8-o); „Légende latine de

S. BraDdaines” (1836); „Mystères du XV siècle” (1836—37, 2 tomy, in 8-o); „Anciennes Tapisseries historiques” (1837, 2 t., in folio); „l’Ar-meria Real de Madrid” (1837, 2 t., in folio); „Oeuvres complètes de Rutebeuf” (1839, 2 t., in 12-0; wydane powtórnie w 1874 w „Bibloth. elsévirienne”); „Nouveau Recueil de contes, dits, fabliaux et autres pièces inédites des XIII, XIV et XV siècles” (1839 — 42, 2 t., in 8-o). Po utworzeniu 24 sierpnia 1838 roku w uniwersytecie w Montpellier katedry literatury zagranicznej, J., aczkolwiek pracował tylko nad piśmiennictwem francuskiem, wykładał od 1839 aż do 1845 literaturę włoską i hiszpańską. Powróciwszy do Paryża, otrzymał od M. Salvandy’ego polecenie udania się do Hagi i zbadania manuskryptów francuskich w bibliotece miejscowej. W r. 1849, będąc źle poinformowanym, stawał w obronie Librego, oskarżonego słusznie o rabunek bibliotek publicznych, których był inspektorem. Pojednawszy się z cesarstwem, rzucił się w wir życia politycznego i w okresie 1852—69 stale posłował do parlamentu z Bagnères; przez czas pewien wydawał nawet dziennik „1’Estafette” (1858). W roku 1863 całą bibliotekę swoją i cenne zbiory dzieł sztuki ofiarował miastu Bagnères, sporządziwszy przy tej sposobności katalog, który zawierał 17 000 tomów i 700 dzieł sztuki.

Jucar, rzeka w Hiszpanii wschodniej, wypływa z gór Cerroi de San Felipe, z wysokości 1 800

m., w prowincyi Cuenca, z tegoż samego węzła hydrograficznego, gdzie biorą początek także Taj o, Cabriel i Guadalaviar. Płynie zrazu z półn. na południe, przez malownicze okolice miasta Cuency, następnie przebiega przez równinę Manche, prowincyę Murcyę, z której wyszedłszy raptownie skręca na wschód, toruje sobie drogę przez wąwozy górskie ze ścianami stromemi, dochodzącemi 200 — 350 m. wysokości i, przy-jąwszy z lewej strony największy swój dopływ Cabriel (198 kim. długości), zrasza swemi licz-nemi kanałami pełną ogrodów, sadów i planta-cyj ryżowych i pomarańczowych „huertę” Wa-lencyi. Wpada do morza Śródziemnego, do zatoki Walencyjskiej, niedaleko od miasta Cullery. Długość J-u wynosi 506 kim., obszar dorzecza około 21000 kim. □. Z innych dopływów zasługują na uwagę: z lewej strony Huecar, z prawej zaś strumień Albaida.

Jucatan, półwysep, ob. Yucatan.

Jucewicz Ludwik Adam, znany pod pseudonimem Ludwika z Pokiewia (* r. 1810 w Pokiewiu, na Żmudzi—f 1846 w Leplu). U-

mianowany marszałkiem polnym. Napisał m. in. „Révolution de Constantinople en 1807 et 1808” (Paryż 1819).

kończywszy studya teologiczne w seminaryum wileńskiem i przyjąwszy święcenia kapłańskie, r. 1837 został wikaryuszem w Swiadoszczy; ale, opanowany zgubną namiętnością, dla zaślubienia ukochanej kobiety zrzucił suknię duchowną i został renegatem. Czyn ten haniebny wywołał był zrazu wielkie zgorszenie; niezadługo jednakże surowość opinii publicznej znacznie złagodniała, jak to widać z wydanego przezeń w r. 1841 noworocznika p. t. „Linksmine” (po litewsku „Tęcza”), w którym obok prac innych znajdują się utwory Chodźki, Kraszewskiego, J. Korsaka i L. Kropińskiego. (A może rękopisy te J. zebrał był wprzód, nim się haniebnego czynu dopuścił?). W tymże noworoczniku ukazały się pierwsze próbki poetyczne, młodziutkiego won-czas, J. Klaczki. Piśmiennictwu polskiemu niemałe J. oddał usługi jako badacz przeszłości litewskiej i skrzętny zbieracz podań, przysłów i pieśni, które bardzo udatnie na język ojczysty przekładał. Oprócz wielu prac umieszczonych w „Tygodniku Petersburskim” wydał osobno: „Rysy Żmudzi” (Warszawa 1840); „Przysłowia ludu litewskiego” (Wilno 1840); „Historya litewska dla dzieci” (tamże 1840); „Wspomnienia Żmudzi” (tamże 1842); „Pieśni litewskie przełożone na język polski” (tamże 1844); wreszcie „Wiadomości biograficzne i literackie o uczonych Żmudzinach”, z których tylko wyjątki ogłosił H. Sikmborowicz w swojem „Piśmiennictwie kra-jowem” (r. 1841), reszta w rękopisie została. Zawód swój literacki rozpoczął był J. od przekładów z języka rossyjskiego, które wydał w r. 1834 p. t. „Pisma”; są tam: „Połtawa” (z Puszkina”) i „Wadim” zaś „Obraz Finlandyi”, oraz Tegoż roku ogłosił: „Wyjątki z nowoczesnych poetów polskich, tłómaczone na język litewski, z przydaniem kilku słów o języku i literaturze litewskiej”. Na dwa lata przed zgonem otrzymał miejsce nauczyciela geografii w szkole powiatowej w Leplu.

Juchereau de Saint-Denis Antoni, generał francuski (* w Bastii w 1778—f 1842). Ojciec jego zginął podczas Terroru na rusztowaniu; J. udał się na dalszą naukę do Stanów Zjednoczonych, a po powrocie do Europy (1802) wstąpił jako inżynier wojskowy do służby tureckiej. On-to postawił Konstantynopol w stanie obrony od floty angielskiej. Mianowany pułkownikiem przez Napoleona, wysłany został do Hiszpanii, gdzie odznaczył się podczas oblężenia Kadyksu, w bitwach pod Bormos i Vittorią. Kampanię r. 1814 odbył przy boku marszałka Soulta, przeszedł potem do sztabu głównego, brał udział w walkach pod Ligny i Waterloo (1815), podczas kampanii Hiszpańskiej w r. 1823 towarzyszył hrabiemu Molitorowi jako szef sztabu Ii-go korpusu, w r. 1828 walczył w Grecyi, 1830 jako podszef sztabu głównego odegrał wybitną rolę podczas podboju Algeru i został wreszcie

R.

Juchnów, miasto powiatowe w gub. Smoleńskiej, leży w odległości 296 kim. od Smoleńska, przy drodze żelaznej z Moskwy do Warszawy, po obu brzegach rzeki Kupawy, wpadającej tutaj do Ugry. Ma urzędy powiatowe, pocztę, telegraf, dwie cerkwie, monaster i progimnazyum żeńskie; mieszkańców w roku 1890 liczyło 3 362. Do r. 1777 była to słoboda podklasz-torna.—Juchnowski powiat graniczy na płn. i płn.-wschodzie z powiatami: Wiazemskim i Gżackim, na wschodzie i południu z gub. Kałuską, na zachodzie z pow. Dorohobuskim. Główna rzeka Uhra. Gleba przeważnie piaszczysto - gliniasta, miejscami piaszczysto-kamienista. Obszar jego wynosi 4089.9 klm. Q, ludność (1890) 109 267. Mieszkańcy trudnią się uprawą zboża, lnu i konopi, wyrobem sit i eksploatacyą bogatych kopalni węgla kamiennego.

R.

Juchta (z rossyjskiego Juft'), skóra bardzo mocna, giętka, miękka a nieprzemakalna, odznaczająca się swoistym, ostrym zapachem. Wyrabia się ją ze skór młodego (trzyletniego) bydła rogatego, koni, owiec lub kóz. Skóry te po nale-żytem oczyszczeniu garbuje się odwarem kory wierzbowej, brzozowej lub topolowej. Dla nadania im giętkości i miękkości moczy się je przez dwie doby w roztworze żytniej mąki i soli z ciepłą wodą; potem się pierze i suszy. Najlepszy gatunek skór służy do wyrabiania juchty białej; gorsze farbuje się na czerwono lub czarno i natłuszcza się najlepszym gatunkiem z Żukowskiego, obok nich dziegciu, albo tranem. Potem się znowu suszy, Myśli i zdania”, wałkuje, falcuje, czyści, jeszcze raz naciera się tranem i stosownie do przeznaczenia wygładza się, groszkuje lub szagrynuje. J-tów używają na obuwie, na wyroby rymarskie, introligatorskie i t. p. Dawniej wyrabiano je tylko w Ros-syi, obecnie — w całej Europie; zawsze jednak J-y rossyjskie (cuir de Russie) cieszą się największą wziętością, głównie z okolic Nowogrodu i z Rossyi południowej.

Juda, syn Jakóba, patryarcha biblijny. J. był czwartym synem Jakóba, zrodzonym z Lii, ale mimo to zajmuje już w domu ojcowskim stanowisko wybitne i przodujące. On-to ocala życie Józefa, broniąc go od własnych braci; on też staje potem w Egipcie wobec tegoż, niepoznanego, Józefa jako rzecznik reszty rodzeństwa; on ręczy ojcu za Benjamina; on też przy przesiedlaniu się Jakóba i jego rodziny do Egiptu poprzedza pochód i wskazuje drogę do ziemi Goszen. Z 5-u jego synów umierają dwaj starsi, Er i On an (ob.), jeszcze w ziemi Chananejskiej (skon ten był karą za przestępstwo osobliwego rodzaju), zaś pozostali trzej: Sela, Peres (Phares) i Zerach (Zera), przenoszą się ze swemi rodzinami również do Egiptu. Przytem głosi podanie biblijne, że ostatnich dwóch swoich synów zrodził J.

Dr S. P.

E.

z własnej synowej, Tamary, owdowiałej po pierworodnym Erze. — Pokolenie Judy po wyjściu z Egiptu było najliczniejsze, a jego namiestnik, Nalhson, również wyjątkowe zajmował miejsce. To też po wkroczeniu Izraela do ziemi Chana-nejskiej za Jozuego określono przez los najpierw udział pokolenia J-y, na południu Palestyny; lecz pokolenie to musiało długie staczać walki z ludnością tubylczą, zanim zdołało przeznaczoną mu ziemię w całości posiąść, a koniec tych walk sięga już czasów króla Dawida. Z początku pobytu synów Izraela w kraju Chananejskim pokolenie J-y nie traci swego znaczenia, ale jest nieco odosobnione, lub też samo trzyma się zdała, tak, że już bardzo wcześnie słyszymy o przeciwstawieniu J-y i reszty Izraela. Prawdziwe zaś znaczenie otrzymuje dopiero, gdy Dawid, pochodzący z tego pokolenia, staje się królem. Dawid zakłada też swoją stolicę w ziemi Judejskiej, naprzód w Hebronie, a potem w zdobytej przez się Jerozolimie. Ale antagonizm pomiędzy pokoleniem J-y a pokoleniami północnemi, t. j. izraelskiemi, nie zanika zupełnie i wybucha z całą siłą po śmierci Salomona, syna Dawidowego. Wówczas państwo rozpada się na dwie części: na królestwo Izraelskie (ob. Izraelskie królestwo) i Judejskie. Do drugiego należy prócz pokolenia J-y jeszcze ziemia pokolenia Benjamina i kilka pogranicznych miast z pokolenia Szymona i Dana. Królestwo Judejskie, aczkolwiek mniejsze od Izraelskiego i przez nie z początku ciągle napastowane, mogło jednakże normalniej się rozwijać. Sprzyjało mu naprzód odosobnione położenie geograficzne na południu, dalej centralna świątynia w Jerozolimie, a zwłaszcza ta okoliczność, że rządziła niem stała dynastya Dawidowa, w której władza (z małemi tylko wyjątkami) przechodziła zawsze na prawego spadkobiercę,—gdy tymczasem królestwo Izraelskie osłabiły nieustające rewolucye pałacowe i dynastyczne. Położenie polityczne królestwa Judejskiego było nieraz zagrożone i kraj cierpiał kolejno od napaści królów izraelskich, syryjskich, a potem od asyryjskich i egipskich, nie mówiąc już o ciągłych utarczkach z sąsiedniemi plemionami; ale ostatni cios zadali mu dopiero Chaldejczycy, którzy naprzód uczynili z królów judejskich swoich wassalów, a potem, w roku 588 prz. Chr., spustoszyli kraj, zburzyli świątynię i uwieźli większą część mieszkańców do niewoli do Babilonii.—Królestwem Judejskiem rządziło od chwili rozłamu na dwa państwa, aż do jego zniknięcia 19-u władzców i jedna kobieta, a mianowicie: Roboam (lat 25), Abia (lat 3), Asa (lat 41), Jozafat (lat 25), Joram (lat 8), Achazyasz (rok 1, został zamordowany przez Jehu, króla izraelskiego), Atlialia (matka poprzedn., lat 6), Joas (syn Achazyasza, lat 40), Amazyasz (1. 29), Azaryasz v. Uzyasz (lat 52), Jotham (lat 16), Achaz (lat 16), Hiskiasz (lat 29), Manasse (lat 55), Amon (lat

2), Jozyasz (lat 31), Joachaz (3 miesiące; został zdetronizowany przez faraona egipskiego Ne-chao), Jojakim (brat poprzedniego; lat 11), Jo-jacłrim (3 miesiące; został zdetronizowanym przez Nabuchadnosora), Sedekyasz (syn Jozya-sza, ostatni król judejski; lat 11). Tu trzeba nadmienić, że dokładna chronologia tych królów przedstawia wiele trudności, zwłaszcza gdy ją wyrównamy z chronologią panujących współcześnie królów izraelskich. — Pod względem ustroju wewnętrznego i życia duchowego królestwo Judejskie rozwijało się również normalniej, aniżeli państwo sąsiednie. Przyczyniła się do tego głównie świątynia Jerozolimska. Wprawdzie czystość kultu niezawsze była przestrzegana, a niekiedy znajdowało wstęp i najdziksze bałwochwalstwo (jak np. za rządów Athalii, Achaza, a zwłaszcza Manassego), jednakże idea o jedynym Bogu toruje tu sobie coraz bardziej drogę. Proroctwo miało swój początek w państwie Izraelskiem (Eliasz, Elizeusz, Amos, Hozeasz), ale do prawdziwej potęgi dochodzi dopiero w królestwie Judejskiem (Micheasz, Izajasz, Jeremiasz). To też naród izraelski, t. j. mieszkańcy państwa północnego, po przesiedleniu go do obcych krajów zanikł zupełnie,—naród judejski zaś, przeciwnie: wrócił z niewoli babilońskiej, po latach 50-u, odrodzony duchowo. Odtąd też J. oznacza nietylko członków pokolenia Judy lub członków dawnego państwa Judejskiego, lecz i wszystek pozostały lud izraelski.

W księdze pierwszej Mojżeszowej (roz. XLIX) czytamy, że Jakób, swym synom błogosławiąc zosobna i przyszłe rzeczy przepowiadając, do Judy rzekł: „Szczenię lwie, Judo: do łupu, synu mój wstąpiłeś: odpoczywając byłeś jako lew i jako lwica; któż go wzbudzi? — Nie lądzie odjęty sceptr od Judy, ani wódz z bioder jego, aż przyjdzie, który ma być posłań, a on będzie oczekiwaniem narodów”, a słowa te, według nauki chrześciańskiej, były przepowiednią, że się z pokolenia Judy narodzi Messyasz, co się też i spełniło.

Juda (gr. ’IoóSaę, y ul. Judas) Apostół, święty. W gronie uczniów Chrystusa było tylko dwóch apostołów noszących imię Judy, jak to widać ze słów Jana Ew. (14, 22): „powiedział mu Juda, nie on Iszkariot”, a którego, t. j. nie Iskaryotę, nazywa Łukasz (6, 16 Act. Ap. 1, 13) „Judą Jakóbowym” (’Ioóóaę ’Ioaioßoo). Porównawszy listę apostołów u św. Łukasza z listami zamieszczonemi u św. Mateusza (10, 3...) i Marka (3, 18), dochodzimy do wniosku, że Juda Jakó-bowy nazywany był też „Tadeuszem” albo „Leb-beuszem” (Aeßßaios ó èrcixXTjttelç ©aSSatoę; 1.. c. u św. Mat. cf. Tischend. N. T. ed. 8. 1. p. 47. Wulgata opuszcza wyrazy: Asßßato? b èîtotXTqfietç). Ostatnie dwa imiona są pieszczotliwemi i prawie jednoznacznemi: serduszko moje, rozkosz moja. Św. Mateusz (13, 55) powiada, że Jakób ap. miał brata Judę, a ten sam pisze o sobie w liście (1), że jest „Judą, sługą J. Chrystusa, bratem zaś Jakóba”; stąd też łatwo rozumiemy, w jakiem znaczeniu brać przydomek „Jakóbo-wy”, a mianowicie, że nie w znaczeniu syna, lecz brata Jakóba. I chociaż zwykle genetivus pokrewieństwa (jak tu ’Iowuoßoo) każe się domyślać wyrazu óióę, jednak może być uzupełniony i innym wyrazem (np. aôeXcpoç). [Porów. Beelen „Gramm. Graecit. N. T.” p. 195; Winer „Gramm, des aeutestam. Sprachgebrauchs” Ed. 5. p. 217 sq.]. Św. Łukasz i sam J. nie nazywa siebie samego imieniem swego ojca, lecz brata, ponieważ ten żył w gronie apostołów i wiernym był bardziej znany, a przytem miał wielkie znaczenie w pierwotnym Kościele. — Jako brat Jakóba Mł. Juda był ciotecznym bratem Chrystusa Pana, ponieważ matka jego, Marya Kleo-fasowa, była siostrą N. Maryi Panny (Jan 19,

25). Niektórzy jednak utrzymują, że Marya Kleof. dlatego nazywa się siostrą N. Maryi Panny, ponieważ jej mąż, Alfeusz v. Kleofas, był rodzonym bratem św. Józefa, małżonka matki J. Chrystusa, a zatem wyrazu „siostra” użyłby św. Jan, nie w literalnem, lecz, według zwyczaju żydowskiego, w ogólniejszem znaczeniu tego słowa (Hegesippus u Euseb. H. E. III. 11. M. 20, 248 i S. Epiphanius haer. 78, 7. M. 42, 708).— Dzieje św. Judy są nam prawie nieznane. Jeżeli wierzyć Konstytucyom Apostolskim, Juda był trzecim z rzędu biskupem Jerozolimy i objął stolicę po swych braciach, Jakóbie i Szymonie. Lecz Euzebiusz utrzymuje, że trzecim biskupem Jerozolimy był Justus, a według zdania Hegesippa Juda umarł przed Szymonem (Const. Apost. VII. 46. M. 1, 1046. Eus. Chroń, ad a. 108; H. E. IV. 5; III. 20. 32. M. 19, 553; 20, 309. 252. 284). Nicefor powiada, że Juda ap. głosił słowo Boże w Galilei, Samaryi i Idu-mei, a potem w miastach Arabii, Syryi i Mezopotamii, i że umarł śmiercią spokojną w Edes-sie, należącej do króla Abgara (Niceph. Call, Hist. Eccl. II. 40. M. 145, 864), na które-to miejsce śmierci apostoła zgadza się i św. Hieronim (s. Hier, in Matth. 10. 4. M. 26. 63); lecz Euzebiusz i pisarze syryjscy są zdania, że u króla Abgara bawił, nie Tadeusz apostół, lecz inny jakiś Tadeusz, i że św. Juda razem ze św. Tomaszem rozszerzał Ewangielię w Mezopotamii, Assyryi i Persyi, i że w Berytusie poniósł śmierć męczeńską (Euseb. H. E. I. 13. M. 2, 124; As-seman. Bihlioth. orient. III, 2. p. 13). Według tradycyi zachodniej św. Juda nauczał w Persyi i tam zdobył koronę męczeństwa w Suanirze (pseudo-Abdyasz. Hist. Apost. VII. 7. Cf. Perio-nii, Vitae apostoł, p. 166...), Data śmierci apostoła jest niewiadoma, lecz żył jeszcze w 65 r., ponieważ w tym czasie napisał swój list powszechny. List ten zawiera 25 wierszy, ma dużo podobieństwa z listami św. Jakóba i II św. Piotra i wymierzony jest przeciwko tym samym fałszywym nauczycielom (nikolaici, gnostycy), co

Knc. Pow. llnctr. Zew. 259. T. XXXILL

i poprzednie, wyżej wspomniane, dwa listy. Ostrzegając wiernych przed fałszywą nauką, św. Juda przypomina kary, jakie Bóg zsyłał i zsyłać będzie na heretyków, upomina, aby byli stałymi w wierze, i uczy, jak się mają zachowywać względem tych, którzy w błąd wprowadzeni zostali. Za autentycznością listu naszego przemawia i najstarożytniejsza tradycya, i świadectwa samego listu, w którym czytamy w wierszu pierwszym: „Judas, sługa Jezusów Chrystusów, a brat Jakubów”. Przeciwko autentyczności tego wiersza żadnego dowodu postawić nie można (przyznaje to Winer w „Bibi. Realwörterb.” 1, 746 not. 1. 2). List św. Judy zaliczony został do ksiąg deuterokanonicznych, opinia jednak, odmawiająca kanoniczności temu listowi, nie była powszechną. Prawda, że Mężowie Apostolscy, jak śśw. Klemens, Ignacy, Polikarp, Justyn i Ireneusz, nie powołują się na ten list, bo też w nim całym niema nic takiego, coby wjżej wspomniani pisarze mogli spożytkować w pracach swoich, a przytem należy zwrócić uwagę i na to, że nie zwykli oni byli używać jako argumentów przykładów kar sprawiedliwości Bożej, których pełen jest list św. Judy. Pisarze bezpośrednio następujący po Mężach Apostolskich (koniec II wieku) świadczą, że list znany był pod imieniem apostoła Judy i używany w Kościele pierwotnym. Dowodem tego kanon Muratorego, którego autor wprost pisze: „epistoła sane Judae in (vel inter) canonica habetur” (lin. 68 sq.), a Tertu-lian powagą Judy popiera apokryf Enocha (de cultu femin. 1. 3. M. 1, 1308). Klemens Aleks, i Orygenes przytaczają wyjątki z tego listu, jako mającego powagę ksiąg natchnionych: pierwszy pisze „Adumbratioues in epistolam Judae”, a drugi umieszcza go nawet w swym Kanonie Ksiąg Św. Zarzucają, że listu niema w syryjskim przekładzie Peschito, lecz to wcale nie dowód, ponieważ św. Efrem, świadek wiary Kościoła syryjskiego, uznaje list św. Judy za Księgę świętą (Ephr. c. impudicit. Opp. gr. IH. p. 61 sqq.; Opp. syr.

1. p. 136). A zatem przed końcem III w. spotykamy się z licznemi świadectwami autentyczności listu Judy i liczba tych świadectw z biegiem czasu coraz bardziej wzrasta; a mianowicie: na Zachodzie św. Pliilastrus, Lucifer Kala-rit., śśw. Ambroży, Augustyn, synody afrykańskie, św. Hieronim za Księgę boską natchnioną i autentyczną uznają list Judy; to samo czyni i Wschód w osobach śśw. Atanazego Didymusa, Cyryla Jer., Epifaniusza, Grzegorza Naz. Rzucając okiem wstecz, nie widzimy w szeregu czterech pierwszych wieków ery naszej nikogo, ktoby wprost zaprzeczał św. J-ie autorstwa tego listu, chociaż zaliczenie go przez Euzebiusza do avTiXefopivoi (H. E. III, 25. cfr. II. 23. M. 20, 269. 205) wskazuje, że nie wszędzie został odra-zu z jednakową powagą przyjęty. Przyczynę zjawiska tego wyjaśnia nam św. Hieronim tern, że apostół powołuje się w swym liście (w. 14)

17

na apokryf Enocha, co jednak w oczach tego zyk niemiecki, wydanego w 1529 r. i przejrżańe-pisarza powagi listu nie zmniejszało. Przypisywano św. Judzie autorstwo jakiejś Ewangie-lii, lecz to był apokryf.—Kom ment ar ze do listu św. Judy. Do nowszych kommentatorów katolickich należą: ßisping „Exeget. Handbuch” VIII (Münster 1861); Mc. Evilly „An Exposition of the epistles of S-t Paul and the Catholic epistles”

go w r. 1540.— Por. Haac „la France protestante” (Paryż 1856, T. VI; tutaj mieści się spis dzieł i broszur J-y); C. Pestalozzi „Leo Judae” (Elberfeld 1860); „Allgemeine Deutsche Biographie” (Lipsk 1881, T. XIV str. 651 —654).

Judaizm, ob. Żydzi.

Judasz Machabeusz, ob. Machabejczycy.

Judasz Iskaryota, syn niejakiego Syrnona

wiemy, Judasz w gronie apostołów jest jedynym, który nie pochodził z Galilei. Synoptycy (Math. 10, 4, Marc. 3, 14, Luc. 6, 12) o Judaszu mówią tylko tyle: że został powołany na apostoła i że wydał później J. Chrystusa. Trudno prze-j to byłoby na podstawie trzech pierwszych Ewan-gielistów zrozumieć, dlaczego Judasz, któremu przecież Chrystus nic złego nie uczynił, popełnia tak straszną zbrodnię: z ucznia staje się zdrajcą Mistrza swego; charakter Judasza nazawsze może pozostałby zagadką, gdyby nie św. Jan, który, podając niektóre szczegóły z życia Iskaryo-ty, rzuca światło na jego osobę. — W Betanii, gdy Marya podczas wieczerzy namaściła nogi Chrystusa wonnym olejkiem, Judasz ubolewał, że tyle pieniędzy zmarnowano, gdyż można było sprzedać olejek za trzysta groszy i rozdać pieniądze ubogim, „a to mówił”—według objaśnienia św. Jana (12, 6) —„nie iżby miał pieczę o ubogich, ale, iż był złodziejem i, mieszek mając, co wkładano, nosił”. Kassyerem poniekąd Chrystusa był Judasz, a do tego kassyerem niewiernym, bo złodziejem. Sprawa Mistrza niebardzo go obchodziła, chciał tylko na niej widocznie dobry interes zrobić. Sądził zapewne, jak wielu Żydów, że Chrystus stanie na czele potężnego państwa; lecz gdy się przekonał, że Królestwo Jego nie z tego świata i że przy osobie Mistrza niewiele materyalnych korzyści osiągnie, udał się do nieprzyjaciół Jezusa Chrystusa z propozycyą, że wyda im go, jeżeli mu za to zapłacą. Otrzymuje haniebnie małą nagrodę: 30 syklów (coś około sześćdziesięciu franków) \ i zgadza się na zdradę. Chrystus, który znał serce Judasza i już dawno powiedział o nim: „izalim ja nie dwanaście was obrał, a jeden z was jest dyabeł” (Jan 6, 71), podczas ostatniej wieczerzy, na kilka chwil przed zdradą, zwraca się do Judasza, najpierw ubocznie, mówiąc: „jesteście czystymi, ale nie wszyscy” (Jan 13, 10), potem, już wprost mówi mu, że wie o jego zamiarach; lecz Judasz, już zbyt nizko upadły, nie chce powstać, opuszcza wieczernik, udaje się do starszych ludu, aby im wskazać sposób pojmauia Jezusa.— Co do chwili, w której Iskaryota wyszedł z wieczernika, są dwa zdania: jedni utrzymują, że stało się to przed przy

(wyd. 3-e Dublin 1875); Drach „Épitres catholiques” (Paryż 1873); Maunoury „Commentaire sur i (Jan 6, 12). Dla odróżnienia go od Apostoła les Epitres catholiques” (Bar-le Duc 1888); Rampf ! Judy, brata św. Jakóba Mł., Ewangieliści dają „Der Brief Judae” (Sulzbach 1854). Kommen- ! mu przydomek Iszkariot, który w jęz. hebraj-tarze pisane przez akatolików są wyliczone ' skim oznacza „mąż z Karioth”, miasteczka zoaj-w Kühna „Encyclopaedie u. Methodologie der dującego się w pokoleniu Judy; stąd też, o ile Theol.” (1892, str. 216); w Stracka i Zoecklera „Kurzgefasster Comment, zu den hl. Sehr.” (T.

IV, 1888, str. 213, 235 i nast., 275, 298 i na-

stępne).

x. H. p.

Juda z Palestyny, ob. Jehuda ha-Nasi.

Juda Halevi, ob. Jehuda Halewi.

Judä Leo, znany przeważnie pod nazwą Jud, po łacinie Judae (* w 1480 r. w Gémar [w Alzacyi]—f 19 czerwca 1542 r. w Zurychu), współpracownik Zwiugliusza, reformator szwajcarski, syn kapłana, kształcił się początkowo w Schlettstacie, a od 1498 r. na uniwersytecie w Bazylei, gdzie zbliżył się do Zwingliusza.

Po uzyskaniu stopnia mistrza „es arts” w 1506 r. został najpierw dyakonem w Małej Bazylei, a następnie proboszczem w Saint-Hippolyte (Alza-cya). Stąd w r. 1518 powołał go Zwingliusz do siebie, do Einsiedeln, i od tej chwili datuje się wspólna praca reformatorska ich obu. W r.

1522 J. wystąpił jako kaznodzieja w Zurychu. Po śmierci Zwingliusza zmuszony został do ukrywania się przez czas pewien przed reakcyą, nie przyjął ofiarowanej sobie po nim plebanii, a tylko wszelkiemi siłami pomagał w działalności reformatorskiej Jauowi Henrykowi Bullingerowi, obranemu na następcę reformatora szwajcarskiego. J. wyróżnia się swą pokorą, wzniosłym, zdrowym rozumem i oryginalnemi i czystemi ideami. Już wówczas przekonywająco głosił, że „charakter naturalny i posłannictwo Kościoła są i muszą być odmienne od charakteru i posłannictwa Państwa”. Surowy bardzo dla siebie, domagał się utrzymywania wysokiego poziomu moralnego i duchowego wśród wiernych. Wywołało to nieporozumienie w Kościele helweckim i usunięcie się J-y od zarządu. Pozostał w dalszym ciągu ulubionym kaznodzieją ludności zu-rychskiej, która nie nazywała go inaczej, jak „Meister Leu” (mistrz lew). Napisał kilka broszur treści nabożnej, trzy katechizmy: jeden po łacinie, a dwa po niemiecku, ciekawe ze sposobu swego układu: pytanie zadaje uczeń, a nauczyciel odpowiada; wreszcie dokonał kilku przekładów, pomiędzy któremi najważniejszy jest łaciński przekład Pisma Świętego (Zurych 1543,

Paryż 1545). Był również głównym współpracownikiem zurychskiego przekładu Biblii na ję-

x. H. p

wyd. 8-e Wiedeń 1875).

jęciem Kommunii św., a całym ich argumentem jest to, że Judasz nie godzien był stać się uczestnikiem Stołu Pańskiego (ob. S. Hilar. Comment. in Matth.; Rupert, in Matt.; A. Salmeron. Comm, in Ex. Hist. IX. 69; Seb. Barradrus. Comm. in g. Ev. Ill 1. p. 71). Inni dowodzą na podstawie opowiadania Ewangielistów, że zdrajca wyszedł dopiero po spożyciu Kommunii św. (s. Thom. Sum. p. 3. g. 81. a. 2; Bellar. De contr, fidei I. 1. de Sacr. Euch. c. 13; Maldon. Comm, in Matth. 26, 20). I rzeczywiście, św. Marek (14, 23), mówiąc o kielichu eucharystycznym, pisze: „pili z niego wszyscy*, a więc i Judasz; św. Łukasz opowiada pierw o ustanowieniu N. Sakramentu, a potem dopiero przytacza słowa Chrystusa: „wszakoż oto ręka tego, co mnie wydaje, ze mną jest na stole” (22, 21). Przytem należy zwrócić uwagę na to, że Apostołowie nie rozumieli jeszcze podczas Ostatniej Wieczerzy, że ich towarzysz ma wydać Mistrza, albowiem niektórzy mniemali, jak powiada św. Jan, „gdyż Judasz miał mieszek, iż mu rzekł Jezus: nakup tedy czego nam potrzeba na dzień święty, albo iżby co dał ubogim” (13, 29), a podobne przypuszczenie byłoby niemożliwem, gdyby zdrajca opuścił był wieczernik przed przyjęciem Kommunii św. —Po skończonej wieczerzy udał się Chrystus na górę Oliwną, dokąd zwykł był chodzić na modlitwę. Wiedział o tern Judasz i dlatego śpieszy do ogrodu Gethsemani z żołnierzami i sługami kościelnymi, z którymi się umówił, że tego należy chwytać, kogo on pocałuje. Zbawiciel w odpowiedzi na zdradziecki pocałunek rzekł: „Judaszu, pocałowaniem wydajesz Syna człowieczego” (22, 48). Po pojmaniu Chrystusa Judasz uważnie śledził przebieg procesu, a gdy się dowiedział o wyroku śmierci na Mistrza, czując wyrzuty sumienia, udał się do starszych żydowskich, oddał im pieniądze i rzekł: „zgrzeszyłem, wydawszy krew sprawiedliwą” (Math. 27, 4), lecz słysząc odpowiedź: „co nam do tego, ty się patrz” (1. c.), rzucił kapłanom srebrniki, uciekł i zrozpaczony obwiesił się. Piotr św. w mowie, którą miał przed wyborem nowego Apostoła, podaje nam bliższe szczegóły o śmierci Judasza, mówiąc: „obwiesiwszy się, rozpękł na poły i wypłynęły wszystkie wnętrzności jego” (Act. Ap. 1. 18). Przeduiejsi kapłani mieli skrupuł z przyjęciem porzuconych przez Judasza pieniędzy do skarbony kościelnej, albowiem były one zapłatą krwi, i, naradziwszy się, kupili za nie pole od garncarza na cmentarz dla pielgrzymów, które nazwane zostało „rolą krwi”, a w języku miejscowym Haeeldama, wypełniając w ten sposób proroctwo Zacharyasza... I odważyli zapłatę moją trzydzieści srebrników. I rzekł Pan do mnie: „Porzuć to do garncarza, piękną zapłatę, którą-m jest od nich oszacowań, i wziąłem trzydzieści srebrników porzuciłem je w domu Pańskim do garncarza” (11, 12 i 13). Ojcowie i pisarze Kościoła, jak św. Jan Chrz., św.

Ambroży, św. Aster, św. Amphil., św. Cyryl Aleks., św. Leon, św. Augustyn, rozważając z jednej strony wielką miłość Chrystusa ku Judaszowi, a z drugiej całą ohydę niecnego postępku Iska-ryoty, w pismach swych niejeden wspaniały obraz i niejedną głęboką myśl zostawili. — Judasz pośród tych, dla których wszystko, co chrze-ściańskie, jest nienawistnem, znalazł obrońców nazywających zdrajcę „szlachetną i silną naturą” („Les mémoires de Judas”, Paryż 1867 r„ przez Petrucelli della Gattina; „Critica degli Evan-geli II”, przez Bianchi Gioviniego; „Gazetta officiale d’Italia” z d. 29 marca 1868 r.). Zapominają oni jednak, że Judasz, gdyby mógł, stanowczo czyniłby jakieś zarzuty Chrystusowi, i nie rzekłby, że wydał „Krew sprawiedliwą”, i nie powiesiłby się z rozpaczy.

Judaszowe drzewo, ob. Cer cis.

Judea, kraina, zajmująca północną część Palestyny i wybrzeża Syryjskiego, w czasach odległych zamieszkana przez pokolenie Judy. Granice jej w różnych epokach ulegały zmianom. W dobie Chrystyanizmu wraz z Samaryą, Galileą i Pereą stanowiła jedną z prowincyj Palestyny (ob. Palestyna; Żydzi: dzieje).

Judeich Jan Fryderyk (* d. 27 stycznia 1828 roku w Dreźnie, kształcił się na leśnika w Akademii w Tharandt, następnie uczęszczał na wykłady ekonomii politycznej w uniweisytecie w Lipsku. W r. 1849 pracował w królewsko-saskim Instytucie leśnym, a w r. 1857 wstąpił do służby w Zarządzie lasów, położonych w górach Olbrzymich w Czechach. W r. 1862 został mianowany dyrektorem nowo-utworzonej Szkoły leśuiczej, a w r. 1866 powołany na dyrektora Akademii leśniczej w Tharandt. Z prac jego drukiem ogłoszonych zaznaczyć należy: „Die Forsteinrichtung” (Drezno 1871, wydanie 4-e tamże

1885); od r. 1866 redagował roczniki leśnicze w Tharandt; od 1873—82 wydawał kalendarz p. t. „Deutscher Forst- u. Jagd-Kalender”, kierował wraz z Nitschem nowem wydaniem dzieła Ratzeburga „Waldverderber” (Szkodniki leśne;

St. Rew.

Judenburg, miasto powiatowe w Styryi, na prawym brzegu rzeki Muru, dopływu Drawy, 734 m. nad poziomem morza w prześlicznej okolicy położone; stacya kolei państwowej St. Michael - Tarvis, siedlisko władz powiatowych i sądu okręgowego, ma (1900) przeszło 3 500, a jako gmina 5 000 m-ców, pocztę, telegraf, kościół parafialny z oddzielnie stojącą 72 m. wysoką wieżą (między 1449 —1503 r., zbudowaną z resztek murów rzymskich i z tego powodu zwaną ogólnie rzymską), kościół Magdalenek ze starą malarnią na szkle, zamek (obecnie gmach powiatowy), słynne fabryki kos, 3 browary, hamernie miedziane i znaczny przemysł żelazny, rozwinięty w tej okolicy jeszcze z czasów średniowiecznych. Garnizon miejski liczy 360 ludzi. Wpobliżu J-a znajdują się ruiny fortecy

A. roi.

A. A. K.

T. D.

V.

II

Lichtenstein, olbrzymia fabryka wyrobów żelaznych z hutą „Johann-Adolf” w Pols, kopalnie węgla brunatnego w Fohnsdorfie (w r. 1893 4.4 mil. centnarów metrycznych produkcyi) i wielkie fabryki żelazne we wsi Zeltweg, należące do Towarzystwa Alpejskiego. Na południo-zachodzie wznoszą się J-skie albo Seethalerskie Alpy ze szczytem Zirbitz (2 397 m.). — Judenburski powiat zajmuje 1675.03 kim. □ przestrzeni i liczy (1890) 56 326 m-ców (29 250 mężczyzn, 27 076 kobiet), przeważnie wyznania katolickiego i pochodzenia niemieckiego (264 ewangielików i 100 żydów; 517 Słoweńców), 6 414 domów z 10 532 mieszkaniami; powiat składa się z 56 gmin i obejmuje 4 okręgi sądowe: J., Knittelfeld, Obdach i Ober-Zeiring.

Judenkunig Jan (f 4 marca 1526 w Wiedniu), sławny lutnista. W r. 1523 wydał „Ain schone Lautten und Geygen etc.”, w którem znajdują się bardzo ciekawe szczegóły, dotyczące historyi instrumentów muzycznych.

Judic Anna (z domu Damiens), znakomita aktorka francuska (* 17 lipca 1849 r. w Semur); była sklepową w magazynie bielizny. Gdy u-czuła w sobie zamiłowanie do sceny, zaczęła uczęszczać do konserwatoryum Paryskiego i kształcić się w śpiewie u Regniera. Po raz pierwszy debiutowała w r. 1867 w teatrze Gymnase, w roli drugorzędnej, w „Grandes Demoiselles”; następnie śpiewała w Eldorado, w Belgii (1871), w paryskiem Folies-Bergère (1872); potem, zaangażowana przez Offenbacha, w teatrze Gaîté; wreszcie na scenie „Bouffes Parisiens”, gdzie dosięgła szczytu powodzenia. Później najczęściej występowała w teatrze Variétés. Piękna Helena, Périchole, Niniche, Rou-zotte i inne partye główne w operetkach i wodewilach należą do najświetniejszych ról w jej repertuarze. W sezonie 1885/6 r. J. odbyła artystyczne tourné po Europie (Londyn, Petersburg, Wiedeń) i Ameryce, z równem powodzeniem jak w Paryżu, a po powrocie wstąpiła znowu do teatru Variétés. Od r. 1893 grywa w Café-Concert.

Judica—tak nazywają często Niedzielę piątą Wielkiego postu, zwykłej nazywaną Niedzielą Męki Pańskiej. Nazwa powyższa wzięła początek od pierwszych słów Introitu we Mszy, wziętych z psalmu 42: „Judica me, Deus, et discerne causam meam de gente non sancta; ab homine ini-quo et doloso eripe me; quia tu es Deus meus et fortitudo mea” (Osądź mię, Boże, a rozeznaj sprawę moją od narodu nie świętego; od człowieka niesprawiedliwego i zdradliwego wyrwij mię. Bo ty jesteś Bóg, moc moja).

Judichaer Sören Poulsen, gramatyk duński wieku XVII, ur. na wyspie Gotland w roku 1599, urn. 1668. Uczył się teologji i był naprzód 1627 r. rektorem w m. Vordingsborgu, na południowym wybrzeżu wys. Seeland, potym — pastorem w Stangerup w 1637. Zajmował się prozodją duńską i pod wpływem poezji Marcina Opitza i jego poetyki „Buch der Teutschen Poe-terey” (1624) starał się zreformować metrykę duńską; wskazywał między innemi, że w miarach wierszowych dla rytmu należy brać w rachubę nie tylko zgłoski akcentowane, ale także i nieakcentowane. Napisał w tym przedmiocie dzieła: „Synopsis prosodiae danicae, eller en kort Extract af Rimkunsten” (1650) i „Prosodia danica eller danske Rimkunst”, wydane po jego śmierci (1671). Zostawił także autobiografję w języku łacińskim i kilka psalmów.

Judicium, wyraz ten miał w prawie rzym-skiem różne znaczenia. Oznaczał: 1) sądową władzę, 2) miejsce, gdzie sądzono, 3) samą skargę {actio), 4) często wymiar sprawiedliwości, 5) także ostatnią wolę a niekiedy zasady, dogmat. Przedewszystkiem dotyczy ten wyraz postępowania sądowego w sprawach spornych. Cechą uwydatniającą rzymskie postępowanie zwyczajne (ordo iudiciorum privatorum) był podział jego na postępowania in iure i in iudicio. Celem tamtego było rozpoznanie podstaw spornych, celem tego było zbadanie prawdziwości twierdzeń, przytoczonych przez strony in iure i zakończenie sporu wydaniem wyroku. Postępowanie in iudicio odbywało się: albo przed stałemi sądami (np. decemviri litibus iudicandis, centumviri), albo przed sędziami, których magistratus, mający władzę jurysdykcyjną, po przesłuchaniu stron na każdy dany przypadek ustanawiał (datio iu-dicis), a których nazywano iudices, arbitri, recuperator es. Wszelkie czynności stron in iudicio miały na celu przekonać sędziego o prawdziwo ści tego, co twierdziły in iure i na czem sędzia orzeczenie swe miał oprzeć. Każda strona była obowiązana udowodnić tę okoliczności, na których żądanie swe opierała, a mianowicie powód (actor) to, co stanowiło podstawę jego skargi, pozwany (reus) to, co stanowiło podstawę jego obrony. Spór in iudicio kończył się zwykle wydaniem wyroku (sententia, res iudicata), w którym sędzia pozwanego na zapłacenie pewnej Summy pieniężnej skazywał, albo go zwalniał. Sędzia ogłaszał o-stateczny wyrok stronom i na tern kończył pełnienie swego obowiązku. Mającemu władzę jurysdykcyjną (magistratus) służyło prawo czuwania nad pra-widłowem postępowaniem in iudicio.

Judycki, herb polski.

Na tarczy, w polu czerwo-nem, na strzale żeleźcem do góry, rozdartej u dołu

— chorągiew kościelna, Fig. 12. Judycki, herb.

jednak odwlekła się na lat trzy, niewiadomo dobrze, dla jakich powodów, tak, iż nominat nie doczekał się konsekracyi biskupiej, zmarł bowiem w sierpniu 1673 w Grodnie. Pochowany tamże w kościele oo. jezuitów. — Por. „Encykl. Powsz. Orgelbranda” t. 13.

drzewcem wpoprzek, o dwóch połach z frendzlami. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, strzała wpoprzek; na niej kruk, wprawo, z pierścieniem w dziobie. Odmiana herbu Radwan (ob.), przyjęta na Litwie w XVI stuleciu przez rodzinę Ju-dyckich, gałąź domu Waldorfów herbu Nabram.— Okolski, Kojałowicz, Niesiecki, Ostrowski. D-Judycki Mateusz Jan (f 1667), protonota-taryusz apostolski, prałat katedry włocławskiej, archidyakon i oficyał pomorski, kanonik gnieźnieński i warmiński, sekretarz króla Władysława IV. Kształcił się w Akademii padewskiej i otrzymał stopień doktora obojga praw. Przez prymasa Macieja Łubieńskiego był posłany do Rzymu w sprawie kauonizacyi bł. Bogumiła, arcybiskupa gnieźnieńskiego. Miał również polecenie od Władysława IV starać się w Rzymie u św. Józefa Kalasantego o sprowadzenie do Polski pijarów (1642). Był powtórnie Judycki w stolicy chrześciaństwa (1651 r.). Z polecenia Macieja Łubieńskiego, gdy ten był jeszcze biskupem włocławskim, wydał skrócony Rytuał dla kościołów na Pomorzu, p. t. „Rituale Sacramentorum... pro dioecesi Pomerauiae in breve opusculum re-dactum” (1639, w 8-e mn.).

Ks. Wł. Kr.

Ks. Wł. Kr.

Judycki Michał Stanisław, h. Radwan, wojski rzeczycki, za Jana Kazimierza, kiedy wojsko cara Aleksego Michajłowicza w r. 1660 zagarnęło Litwę, bronił twierdzy Lachowicze nad Narwią, zostawiony tam przez Pawła Sapiehę. Do tej twierdzy zebrało się mnóstwo obywateli z Litwy, ze swemi dostatkami. Sześć miesięcy już upływało ciężkiego oblężenia, żywności i prochu zupełnie brakło, kiedy Sapieha z Czarnieckim, walne odniósłszy zwycięstwo pod Połonką, napadli znagła na obóz Chowań-skiego pod Lachowiczami. J., spostrzegłszy zbliżającą się odsiecz, wypadł o świcie (28 czerwca) z twierdzy z wielkim krzykiem i potężnie dopomógł do powtórnego zwycięstwa nad Cho-wańskim, który cały swój obóz z rynsztunkiem wojennym musiał porzucić. W następnym, 1661, roku posłował J. na sejm, z którego wybrany został na deputata na trybunał skarbowy litewski. Judycki Waleryan Stanisław (f 1673) Po wojnach tyloletnich, po związkach wojska

nominat - sufragan wileński, był synem Bogdana, pisarza ziemskiego rzeczyckiego. Na edukacyę młodego Waleryana, pragnącego poświęcić się stanowi duchownemu, łożył Franciszek Dołmat Isajkowski, referendarz litewski, późniejszy biskup smoleński. Zaliczony do kleru wileńskiego, Judycki został r. 1654 kanonikiem katedralnym i oficyałem, a nadto mianowany był przez króla pisarzem wielkim litewskim, posunięty na godność prałata archidyakona, wraz z innym prałatem, Białozorem, delegowany był przez kapitułę wileńską do biskupa Zawiszy z prośbą, aby ten zechciał przestrzegać prawa i powstrzymać się od konferowania miejsc w kapitule obcym, z innych prowincyj duchownym i niezasłużonym na Litwie. W r. 1659 został deputatem do trybunału skarbowego litewskiego; 1660 otrzymał probostwo w Trokach, dokąd na prośby swych parafian uroczyście z katedry wileńskiej przeprowadził cudowny obraz N. Panny, na jakiś czas dla zamieszek w kraju przeniesiony z Trok do Wilna. W marcu r. 1669 brał udział w synodzie dyecezyalnym wileńskim i został na nim obrany na egzaminatora synodalnego dla kandydatów na probostwa. W tymże roku podpisał w Warszawie pacta conventa króla Michała Korybuta („Volum. Legum” V, 30). Na sejmie wrześniowym 1670 podpisał również generalne zatwierdzenie przez nowego króla wszystkich praw Rzeczypospolitej (ibid. V, 47). Około

niezapłaconego, ogromną miał mieć czynność trybunał, którego instrukcye bardzo obszernie o-pisano w konstytucyach. Nie było pieniędzy, a następny związek wojska był wynikiem działań sejmu, króla i niezapłacenia należności. Na tymże sejmie J. w nagrodę zasług wojennych został uwolniony na lat 30 od wszelkich ciężarów w majętnościach swych Hołdowiczach W r. 1657 i Denisowszczyźnie, w województwie Nowogrodz-kiem, pod Lachowiczami położonych; nadto wydatki poniesione przy obronie tej twierdzy, w kwocie 21 tysięcy, kazał sejm wypłacić ze skarbu litewskiego. W tymże roku był przy zdobywaniu zamku wileńskiego, gdzie otrzymał w twarz postrzał z łuku. Był potem J. chorążym rzeczyckim, z tym urzędem posłował na sejm 1674 r., z którego jako w czasie interregnum, wybrany był do rady przy boku prymasa. Posłował także w r. 1676 na sejm, z którego delegowany był jako komissarz do podziału dóbr Łojowa i Lubcza.—„Eno. S. Org.”.

Judycki Mikołaj Władysław, kommen-dant stwołowicki, generał artylleryi w. księstwa Litewskiego, pułkownik królewski, w 1671 roku kasztelan nowogrodzki. W Stwołowiczach, jedynej stolicy kommandoryi maltańskiej na Litwie, J. około 1650 r. był kommandorem. Wsławił się czynami walecznemi w czasie wojen za Jana Kazimierza. W r. 1659 regimentował na miejscu hetmańskiem; pamiętne są jego dzia-tegoż 1670 mianowany referendarzem W. X. L., łania przy odzyskaniu Dzisny i Siebieża. Mniej piastował jeduocześnie i dawniej otrzymany urząd mu się powiodło pod Miedziołą, gdzie dowodził pisarza litewskiego. Biskup wileński, Sapieha, z Wołłowiczem pospolitem ruszeniem litewskiem, przedstawił Judyckiego Stolicy Apostolskiej do które, w liczbie około 6 tysięcy ludzi tam ze-godności wileńskiego sufragana. Prekonizacya ' brane, w spotkaniu z Chowańskim nie dotrzy-

Judyta biblijna — Judyta Marya, trzecia żona Wład. Hermana.

134

mało placu i schroniło się do Nowogródka. W Myszy, którą podówczas posiadał dziedzictwem po Chodkiewiczach i Sieniawskich, fundował kościół i klasztor Jezuitów.

wersya grecka w 3-ch, cokolwiek odmiennych, recenzyach. Z nowszych kommentarzy do tej księgi zasługują szczególnie na uwagę: angielski Balia (w zbiorowym kommentarzu do Apokryfów W a c e’a, 1888) i niemiecki Scholza („ Kom-

Dr s. p.

Natomiast

F. K an.

Znaczne koszta poniósł w czasie wojen za Jana Kazimierza i Jana III, o które występował na sejmie 1090 r., wszakże zwrot ich, z powodu grożącej wojny tureckiej i potrzeb na nią, odłożył sejm do późniejszego czasu. Zmarł, jak pisze Niesiecki, w Wilnie, wszakże roku śmierci nie podaje. — „Encykl. S. Org.\

Judyta, córka Merari, bohaterka apokryficznej księgi biblijnej, która nosi jej imię. Treść tej księgi jest następująca: Nabuchadnosor, król assyryjski, ciągnie na wojnę przeciw Arplia-ksadowi, królowi medyjskiemu, i żąda od wszystkich mniejszych władzców azyatyckich, by mu byli pomocą, co jednakże tylko część z nich spełnia. Po załatwieniu się i zwyciężeniu Ar-phaksada, Nabuchadnosor posyła swego wodza Holofernesa, aby wszystkich opornych do posłuszeństwa i poddania się jego władzy zmusił. Holofernes podbija jeden naród po drugim, burzy przytem ich świątynie i zmusza je uznać Nabuchadnosora za boga. Nareszcie nadciąga Holofernes i przeciw Judejczykom, i oblega miasto Bethulię. Miasto przez czas długi walecznie się broni, ale nareszcie siły się wyczerpały: myśli o poddaniu się wodzowi nieprzyjacielskiemu. Naówczas-to zjawia się jako obrończyni piękna i cnotliwa wdowa, imieniem J. Wdowa ta udaje się do obozu Holofernesa, umie sobie podstępem zaskarbić jego względy i zaufanie, aż nakoniec, po sutej uczcie, którą Holofernes wydaje na jej cześć i na której wódz zbytnio się upił, pozostaje z nim sama w namiocie, ścina uśpionemu Holofernesowi głowę własnym jego mieczem i wraca do oblężonego miasta. Bohaterstwo to tak dodaje ducha mieszkańcom, że czynią napad na wojsko Assyryjczyków, a ci, obaczywszy, że im zabito wodza, uciekają w popłochu—i tym sposobem Judea odzyskuje wolność. Już podana tu w streszczeniu opowieść, zawierająca w sobie tyle anachronizmów i dat skądinąd niepotwierdzonych (jak np., że Nabukadnosor był królem assyryjskim, że istniał jakiś król medyjski Arphaksad, również i nazwa miasta zdaje się być fikcyjną), wykazuje, że nie mamy tu przed sobą księgi historycznej, lecz utwór tendencyjny, mający na celu pokrzepienie upadłych na duchu i pobudzenie wiernych do walki z pogaństwem. To też większość uczonych utrzymuje, że księga J-y została napisaną w epoce walk Makkabeuszów. Niektórzy wprawdzie (jak Volkmar, Hitzig, Graetz, Klein) są zdania, że należy ją odnieść do czasów powstania narodu żydowskiego pod panowaniem Trajana i Hadryana, lecz są ślady, że była już znana na końcu wieku

I-go. Księga J-y była pierwotnie pisana po he-brajsku, ale oryginał dość wcześnie zaginął, a zachowała się, jako najstarsze tłómaczenie,

mentar zum Buche Judith”, wyd. 2-e 1896).

Judyta, małżonka cesarza Ludwika Pobożnego, córka hrabiego bawarskiego, Welfa; w roku 819, w cztery miesiące po śmierci pierwszej żony Ludwika, Irmengardy, zaślubiła go i urodziła mu w r. 823 syna, Karola Łysego. Piękna i ukształcona, opanowała wkrótce zupełnie swego męża i wzbudziła przez to zazdrość w pasierbach, którzy oskarżyli ją przed cesarzem o stosunek miłosny z jej ulubieńcem, margrabią Bernardem z Barcelony, i skłonili Ludwika w 830 r. do zamknięcia jej w klasztorze. Wypuszczona wkrótce potem na wolność, przez pychę i zbytnie faworyzowanie syna swego Karola, wywołała nowy bunt synów Ludwika (832); wskutek ich zdrady wpadła w ich ręce na Liigeufeld pod Thanu w Alzacyi (833); więziona była później w Tortonie we Włoszech. Dzięki Ludwikowi odzyskała wolność (834) i wróciła do niego do Akwisgrauu. Odtąd przez rozsądne umiarkowanie utrzymała się już na tronie; umarła w trzy lata po Ludwiku, dnia 19 kwietnia 843 roku, w Tours.

Judyta, druga żona Bolesława Chrobrego. Jest to imię, zupełnie niesłusznie nadawane drugiej żonie Bolesława, wskutek omyłki kronikarza („Rocznik Krasińskich”; „Mon. Pol.” III, 129), naprzód przez Długosza, a za nim przez innych historyków do niedawna, nowsi badacze (Balzer) stwierdzają, że imię tej drugiej żony Bolesława jest zupełnie nieznane, a wiemy tylko tyle o niej, że była córką ks. węgierskiego, a matką Bezpryma.—(Balzer „Genealogia Piastów” I, 8).

Judyta Marya, córka Henryka III, cesarza niemieckiego (* [przed dniem] 9 kwietnia 1047 r. — f [po] d. 14 marca r. 1092), owdowiawszy po pierwszym mężu, Salomonie, królu węgierskim, zaślubiła w r. 1088 księcia polskiego, Władysława Hermana. Ze związku tego przyszły na świat trzy córki, niewiadomych imion, z których pierwsza wyszła za Jarosława, ks. kijowskiego, druga została mniszką, a trzecia zaślubiła nieznanego bliżej pana polskiego. (Por. O. Balzer „Gen. Piastów” tabl. III). J. była trzecią z kolei (po Prawdzicównie [?] i Judycie Wratysła-wównie czeskiej) żoną Władysława Hermana, a jej małżeństwo z ks. polskim należało do związków par excellence politycznych. W chwili zaślubienia 41-letniej J-y, siostry Henryka IV, należał bowiem Władysław Herman do obozu czesko niemieckiego, z którym alians swój utrwalić pragnął przez małżeństwo. Wypadło to na moment, w którym ces. Henryk IV, zdradzany przez najbliższych: przez przyjaciół, żonę i synów, a napierany przez następców Grzegorza

VII, Wiktora III i Urbana II (1088—1099), nie mógł gardzić żadnym, chociażby i słabym, sprzymierzeńcem. Nie bacząc też na gniew króla czeskiego, Wratysława, spotężniałego wprawdzie w Czechach, ale i zdyskredytowanego już u par-

Garcaensa „Lapis antiquus sepulcri cuiusdam iu medio templi cathedralis Brandenburgensis adhuc hodierna die haec verba continet (reliqua enim pedibus attrita sunt): VIII Idus Iulii obiit Iuditha marchionissa, gemma Polonorum*.—(Balzer „Ge-

F. Kan.

Judyta, córka Konrada I, ks. mazowieckiego i Agafii, córki Świętosława Andrzeja, ks. nowo-grodzko-siewierskiego i przemyskiego (* 1226 — f 4 grudnia po 1257 r.). W r. 1239 (przed 24 września) zaślubiła Mieszka II Otyłego, ks. opolskiego i raciborskiego, który, umierając (18 października 1246), zapisał jej w dożywocie gród Toszek na Śląsku. W r. 1252 (m. 2 a 8 czerwca) zaślubiła Henryka III Białego, ks. wrocławskiego, z którego-to małżeństwa pozostało dwoje dzieci: Henryk (IV) i Jadwiga. Imię Judyty jest wyryte na Kielichu Płockim wśród imion innych dzieci Konrada mazowieckiego (Balzer „Genealogia Piastów” VI, 16).

Judyta czyli Guta, córka Rudolfa Habsburskiego, królowa czeska (* 1271—f 1297 w Pradze). Na mocy traktatu, zawartego między królem czeskim Przemyślem Otokarem II a cesarzem Rudolfem Habsburskim w obozie pod Wiedniem (d. 21 listopada 1276 r.), J. zaręczoną została królewiczowi czeskiemu, Wacławowi, który otrzymał Cheb (Eger), w zastawie pieniężnym. Po śmierci Przemyśla, poległego w bitwie pod Duerkraut (d. 26 sierpnia 1278 r), biskup oło-muniecki ponowił układy zaręczynowe, zakończone ślubem młodocianej pary w Igławie (r. 1279). J-ę odwieziono do Wiednia, a królewicza oddano pod opiekę Ottona brandenburskiego, który go wraz z matką Kunegundą uwięził w Bezdzieżu (Boessig) i następnie uwiózł do Brandenburgii, skąd na żądanie stanów czeskich królewicza do Czech przywiódł (1282 r.). Wnet Wacław, odbywszy wjazd do Pragi (24 maja 1283 r.), zażądał od Rudolfa wydania J-y, lecz cesarz wydanie córki swojej uczynił zawisłem od usunięcia pana Zawiszy z Falkensteinu, który, rozmiłowawszy się w matce Wacława, Ku-negundzie, faktyczne w Pradze sprawował rządy i związek małżeński zawarł z królową-mat-ką. Młody atoli Wacław, ulegający wpływowi ojczyma, dopiero po śmierci matki (1285 r.) zadość woli cesarskiej uczynił i w dwa lata później, t. j. 1287, zaślubioną sobie J-ę otrzymał. Wpływowi młodej królowej przypisują uwięzienie i ścięcie Zawiszy. W r. 1289 towarzyszyła mężowi w podróży do Chebu, gdzie na zjeź-dzie z teściem zatwierdzonym został Wacław w urzędzie podczaszego i elektora Rzeszy Niemieckiej, piastowanego niegdyś przez Henryka bawarskiego. Gdy po śmierci Rudolfa (1292 r.), poróżnił się Wacław z synem cesarskim, a szwagrem swoim Albrechtem, głosując na elekcyi za Adolfem nasauskim, J. nietylko do zgody (r. 1293), ale i do przymierza zwaśnionych przywiodła. Nagrodą tej zgody były Cheb i Pilzno,

tyi przeciwnej, przygarnął ces. Henryk IV za nealogia Piastów” III, 20). pośrednictwem J-y ks. Władysława Hermana, który przedstawiał tę ważną dla cesarstwa korzyść, że mu nie szkodził i że w razie potrzeby —jakkolwiek słaby — mógł był w stosunku Niemiec do Czech stworzyć pewną przeciwwagę.

Cesarz nie pomylił się w rachubach swoich.

F. Kan.

Wratysław bowiem, którego nowy ten związek kłół początkowo w oczy, opamiętał się rychło, zwłaszcza, gdy pod wpływem okoliczności nieprzyjaznych gwiazda jego poczęła gasnąć nie-tylko u obcych, ale i we własnym kraju. Wtedy - to Władysław Herman, nawiązując, dzięki J-cie, a pono i (św.) Ottonowi, z Henrykiem IV stosunki coraz bliższe, zlał się z nim wreszcie „w jedną nierozdzielną społeczność”, jak się kronikarze Herbord („Mon. Pol. Hist.” II 127) i Ber-nold („Mon. Germ” VII 458) wyrażają. Co do roli dziejowej, jaką ks. J. odegrała w stosunku do przybranego kraju i społeczeństwa polskiego — zdaje się nie ulegać wątpliwości, że była ona zastosowną do ducha czasu, t. j. kulturalno - kościelną, ale o szerszym pokroju. Świadczy o tern dokonane w zaraniu przywilejów polskich wogó-le, a nadań ziemi — w szczególności, obdarowanie kościoła krakowskiego (pono) przez ks. J-ę, olbrzymiem terrytoryum Chropskiem, stanowią-cem później słynną kasztelanię kościelną (por.

Wł. Abraham „Org. Kościoła w Polsce itd.”, wyd.

2-e, str. 149, w przyp.). Zdaje się również, że bogata zawartość skarbca kościelnego krakowskiego, zinwentarzowanego w r. 1101 (M. P. H., I,

376—7), wiele ks. J-e miała do zawdzięczenia.

J. K. K.

Śmierć J-y, przypadająca na okres przed gorącą dobą walk Władysława Hermana z synami i przed rozwojem kulminacyjnym „powodzeń” Sieciecha, nie pozwoliła na tle względnego spokoju wewnętrznego w kraju odbić się roli dziejowej księżny z większą wyrazistością w skąpych źródłach zamierzchłej epoki.

Judyta, córka Bolesława Krzywoustego, z drugiego małżeństwa z Salomeą, córką Henryka, hr. Bergu (* po 1130 — f 8 lipca między 1170 a 1176). W r. 1136 odbyły się zaręczyny J-y z Gejzą II, kr. węgierskim. Małżeństwo jednak nie przyszło do skutku, prawdopodobnie dlatego, że zanosiło się na inne związki małżeńskie między Arpadami a Piastami (1140 brat J-y, Mieszko Stary, żeni się z Elżbietą, ciotką Gejzy), przez które główny cel, to jest polityczne zbliżenie obu rodzin, snadniej miał być osiągniętym.

W r. 1148 (6 stycznia) zaślubiła J. margr. brandenburskiego, Ottona, syna Albrechta Niedźwiedzia. W XVI w. znajdował się jeszcze, dziś już nieistniejący, nagrobek J-y w katedrze brandenburskiej. opisany wówczas przez Zacharyasza

F. Kan.

dane w zastawie królowi czeskiemu. W r. 1297 odbyła się w Pradze uroczysta obojga małżonków koronacya, upamiętniona położeniem kamienia węgielnego pod budowę kościoła w Zbrasła-wiu. W kilka dni po tych uroczystościach królowa powiła wprawdzie córkę, ale narodziny te śmiercią przypłaciła. Wacław miał z niej syna Wacława III i córki: Annę, Elżbietę, Małgorzatę i Judytę (* 1297—f 1298 r.).— Por. „Conti-nuator Cosmae”; Emler „Regesta diplom.” II, nr. 1574, str. 676; „Franciscii Chronicon”. J- G*

Judyta (Jutta) Dobrotliwa, córka Jana I Luksemburskiego, ks. czeskiego (* 20 maja 1315 r. — f 11 września 1349). W r. 1322 została zaręczona z królewiczem polskim, Kazimierzem, synem Wł. Łokietka. Małżeństwo jednak nie przyszło do skutku. — W dziesięć lat potem (1332) zaślubiła Jana, ks. normandzkiego, później króla francuskiego (Jana II), syna Filipa VI. Przedtem jednak była narzeczoną z kolei: 1) Fryderyka Starego, syna margr. Miśnii, 2) syna hr. Baru, 3) Ludwika V, elektora brandenb., 4) Ottona Wesołego, ks. austryackiego. — (Balzer „Genealogia Piastów” VIII, 6).

Juel Niels, admirał duński (* w Chrystya-nii 1629—f w Kopenhadze 1697 r.). Pochodził z rodziny, znanej już w wieku XIII, która dała Danii szereg mężów stanu i dzielnych marynarzy; mając lat 14, wstąpił do służby księcia Fryderyka, wówczas arcybiskupa bremeńskiego; gdy arcybiskup został królem Fryderykiem III,

J. wraz z nim udał się do Danii. Uczył się później w akademii w Soroe, w r, 1649 i 1650 podróżował po Francyi i Hollandyi, gdzie uzupełnił swoją wiedzę marynarską. Służył w marynarce hollenderskiej, naprzód pod Trompem, później pod Ruyterem w walce z Anglikami i rozbójnikami morskimi, którzy grasowali na morzu Śródziemnem (1652 — 55). Wkrótce po powrocie do Danii mianowany został admirałem (1657). Na czele eskadry duńskiej walczył pod Falster-bo (13 i 14 września 1657) i bronił Kopenhagi od strony morza podczas oblężenia w r. 1658 i 1659. Od 1662 r. był wiceprezesem urzędu admiralicyi. Po ponownem rozpoczęciu wojny ze Szwecyą w r. 1676 objął kommendę naczelną nad flotą duńską, zdobył wyspę Gotland i odniósł kilka zwycięstw nad Szwedami. D. 1 czerwca 1676 r. wraz z admirałem hollender-skim Trompem (synem) pobił Szwedów na południe od wyspy Oeland i zajął wskutek tego zwycięstwa miasto Yotad. W rok później zwyciężył ich w blizkości wyspy Moen (1 czerwca 1677) i w zatoce Kjoege (1 lipca). W r. 1683 został prezesem admiralicyi i resztę życia poświęcił pracy nad wydoskonaleniem floty duńskiej i nad budową forty fikacyj nadmorskich w Danii. W r. 1881 wzniesiono mu pomnik w Kopenhadze. — Brat jego, Jens, był zasłużonym dyplomatą.— Por. Garde „Niels Juel” (Kopenhaga 1862); Guldberg „Niels Juel, Danmarks store söhelt” (tamże 1870); Tuxen „Niels Juel og Tordenskjold”.

Juel Jens, portrecista duński (* we wsi Gamborg na wyspie Fionii 1745 r.—f w Kopenhadze 1802 r.). Znakomicie odtworzony portret królowej Karoliny Matyldy zwrócił nań uwagę szerszego ogółu i zapewnił mu poparcie w wyższych sferach Danii. Przez lat 8 (od 1772— 1780) J. przebywał za granicą, głównie w Paryżu, Rzymie i Szwajcaryi. Wracając do Kopenhagi, zatrzymał się w Hamburgu, gdzie wykonał portret poety niemieckiego, Klopstocka. W r. 1782 został członkiem Akademii sztuk pięknych w Kopenhadze, 1784 r. profesorem, a wreszcie dyrektorem jej. W okresie tym namalował wiele portretów (króla duńskiego Chrystyana VII), odznaczających się wytwornem wykończeniem i łagodnym kolorytem. Pozostawił również pełne wdzięku obrazki rodzajowe i krajobrazy.

Juengken Jan Krystyan (* w Burgu pod Magdeburgiem d. 12 czerwca r. 1793 — f w Han-nowerze d. 8 września r. 1875), słynny chirurg i okulista berliński. J. był synem fizyka miejskiego w Magdeburgu, także Jana Krystyana (f r. 1814); do nauk lekarskich przykładał się od r. 1812 w Getyndze; w r. 1815 służył, jako ochotnik, w lazaretach polnych pruskich i po bitwie pod Waterloo bawił czas dłuższy w Bru-kselli. Po wojnie przybył do Berlina i, zostawszy jeszcze w r. 1816 assystentem klinicznym Grae-fego, ojca (ob.), w roku następnym, po obronieniu rozprawy „De pupillae artificialis per coreon-cion Graefianum conformatione”, dyplom doktorski osiągnął. W tymże samym roku, złożywszy wydziałowi lekarskiemu rozprawę „Nunquam lux clara ophthalmiae neonatorum causa est occasio-nalis”, został w Berlinie docentem prywatnym chirurgii, oraz chorób ocznych, któremi się zawsze zajmował najwięcej. W r. 1818 udał się w podróż naukową do Wiednia i do Włoch, a po powrocie opisał ją, p. n. „Ophthalmiatri-sche u. chir. Bemerkungen“ (w Graefego i Walthera „Journalu” I, II, 1820). W roku szkolnym 1818/19 podjął znów wykłady przerwane; w r. 1825 mianowano go profesorem nadzwyczajnym, w roku zaś 1828 powierzono mu świeżo założoną klinikę chorób ocznych w szpitalu Charité; na czele jej pozostawał następnie lat 40. W r. 1834 otrzymał katedrę zwyczajną chirurgii, oraz oftalmologii, po śmierci zaś Rus ta (ob.) powierzono mu w r. 1840 nadto i klinikę chirurgiczną, mieszczącą się w tymże samym szpitalu Charité. W r. 1867 obchodzono uroczyście 50-tą rocznicę doktoryzacyi J-a, w roku zaś następnym opuścił uniwersytet, by zażyć wypoczynku zasłużonego. Śmierć zaskoczyła go w drodze powrotnej z Pyrmontu do Berlina.—J. przed Graefem, synem (ob.), był najsłynniejszym okulistą północno - niemieckim, a klinika jego ściągała zewsząd uczniów licznych do Berlina, nietylko z Niemiec, ale i z krajów

Dr j. p.

R.

a.

S. Drz.

K. Sł.

innych. J. posiadający, jako człowiek, wiele zalet osobistych, wykładał wzorowo i operował świetnie, do postępu prawdziwego okulistyki wszakże niewiele się przyczynił, będąc właściwie tylko wykonawcą znakomitym. Jako chirurg pozostawił po sobie pamięć profesora bardzo sumiennego, jako i operatora biegłego, lecz również i chirurgii naprzód nie posunął. Prace J-a, niebardzo liczne, pominąć tu można zupełnie. Od r. 1843 był członkiem Tow. lek. wileńskiego.—Por. „Allgem. Deutsche Biographie” (T. XIII str. 727) i „Biogr. Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. III str. 422).

Jtlg, rzeka w Rossyi, w gub. Wołogodzkiej; bierze źródło z lasu bagnistego w powiecie Ni-kolskim, płynie w kierunku wciąż północnym, lecz brzegiem bardzo krętym a bystrym i pod Wielkim Ustiugiem wpada do Sochony. Długości ma 463 kim., z których 356 (od Nikolska) nadaje się do żeglugi, lecz dla parowców tylko 65. Główniejsze jej dopływy są: Łuza, Kiczmenga, Sarżenka, Juntala i Puszma.

Jug Bohdan, zwany także Lutica, bohater serbski, wysławiany w pieśniach narodowych. Żył za czasów Duszana, Urosza, Wukaszyna i Łazarza, a jako prawnuk w. księcia chlumskiego, Wukana, był carskim namiestnikiem w Macedonii wschodniej. Okrył się wielką chwałą w walkach owoczesnych z Turkami i poległ wraz z synami swymi, Jugowiczami, w boju na Kosowem Polu (1389 r.).

Juga, wyraz sanskrycki, oznaczający „wiek świata”. U Indów, podobnież jak u starożytnych Greków i Rzymian, rozróżniano cztery e-poki: pierwsza, Kritajuga, była okresem czasu, kiedy sprawiedliwość panowała wszechwładnie i kiedy wszystkie obowiązki wypełniane były wiernie. Druga, Trêtâjuga, kiedy sprawiedliwość zmniejszyła się o ‘/₄ i kiedy wzięły początek ofiary. Trzecia, Dvâparajuga, podczas której pierwotne poczucie sprawiedliwości zmniejszyło się o połowę i naród w cierpieniach swych znajdował ulgę, ćwicząc się w pobożności i w ceremoniach ofiarnych. Wreszcie czwarta, Kali juga, stanowi okres obecny, kiedy sprawiedliwość coraz bardziej upada, przepisy Wed przestają być wzorem do naśladowania i grzechy, wypadki nieszczęśliwe i t. d. biorą w życiu przewagę. — Por. Roth „Ueber den Mythus von den fünf Menschengeschlechtern bei Hesiod” (Tübinga 1860).

Jugerum, normalna miara przestrzeni u Rzymian, obejmująca pierwotnie, jak to sama nazwa wskazuje, kawał pola, jaki w przeciągu jednego dnia para wołów w jarzmie (jugum) zorać może. Według zupełnie dokładnej miary oznacza J. czworobok, którego długość 240 stóp, a szerokość 120 stóp wynosi; w przybliżeniu więc równa się ono jednej mordze. Jako zasadnicza jedność dzieliło się J. na następujące części. Setna część jego zwała się scrupulum,

Encykl. Powie, Ilmtr. Ze», 259. I. XXXIII.

dwunasta część uncia jugeri, czwarta część qua-drans jugeri, trzecia część triens jugeri, trzy czwarte dodrans jugeri. Po wsiach rzymskich w używaniu były zwyczajnie dwie inne, ogólniejsze nazwy, i to: actus i clima. Pierwszą nazwą oznaczano połowę J., a więc część jego 120 stóp długą i tyleż szoroką, skąd niektórzy pisarze zowią ją także actus quadratus\ połowa zaś jednego actus zowie się clima. Dwa jugera nosiły nazwę heredium (= dziedzictwo), a to z tego powodu, że od czasów Romulusa począwszy każda rodzina plebejuszowska grunt takich rozmiarów posiadała jako własność dziedziczną i wieczystą; a ponieważ 100 rodzin plebejuszow-skich, które 100 patres familiae, należących do jednej kuryi, reprezentowało, posiadało taką miarą 100 heredia, zwał się więc obszar gruntu, wynoszący 200 jugera, centuria; cztery centuriae znowu, obejmujące zatem 800 jugera, nazywano saltus, dobro, włość. Greccy pisarze, wspominając o rzymskich stosunkach, tłómaczą łacińską miarę J., przez TcXé&pov, obejmującą znacznie mniejszą przestrzeń; a dzieje się to również odwrotnie i u rzymskich pisarzy; niedokładne wyrażenia takie wyrozumieć należy tym względem, że jugerum u Rzymian, 7rXédpov zaś u Greków stanowiły normalną podstawę pomiaru gruntów.—Por. Huschke „Die Verfassung des Königs Servius Tullius” (str. 28, 164, 200) itd. Juggurnaut, ob. Dżagannath.

Jnglans, Juglandaceae — ob. Orzech, Orzech o w ate.

Juglon—oksynaftochinon, Cl0H₆O₃, został o-trzymany przez Vogla z zielonych łupiu orzechów włoskich (Juglans regia). Juglon jest to ciało stałe, krystaliczne; z rozczynu kwasu octowego wykrystalizowuje w postaci pryzmatów o barwie żółto- lub brunatno - czerwonej, z alkoholu—w postaci igieł ponsowych; ogrzany do 150° ulega rozkładowi i topi się; również daje się zauważyć sublimacya. Juglon zabarwia kwas siarkowy na kolor czerwony, rozczyny zaś alkaliów na fioletowo. Octan miedzi strąca z roz-czynów spirytusowych Juglon w postaci barwnych pryzmatów, posiadających następujący skład chemiczny: (C₁₀H₅O₃)₂Cu.

Jugovic (Savić) Jovan, mąż stanu serbski w pocz.XIXw. Najznaczniejszą część życia spędził w księstwie Serbskiem, lubo urodził się w Bacz-ce, a kształcił w gimnazyum karłowickiem. Będąc sekretarzem rady narodowej, miał udział w poselstwie, wysłanem do Petersburga z polecenia Jerzego Czarnego; straciwszy atoli zaufanie księcia (1807), przeszedł do przeciwnego mu obozu. Pożałował niebawem książę zręcznego dyplomaty; dlatego, obdarzywszy go amnestyą, przywrócił do łaski i polecił mu missyę dyplomatyczną, którą J. spełnił w głównej kwaterze wojsk rossyjskich w Bukareszcie (1809 r.). W 1810 użyty do negocyacyj dyplomatycznych w Wiedniu, otrzymał tekę ministra oświaty, któ-

18

J. F. G.

4-0).

rą niebawem stracił. Osiadł w Zemlinie, gdzie wkrótce umarł.— „Naucny Slovnik”.

Jugra, Jugora, Ugra (stąd nasze Węgry); pod taką nazwą słynął w kronikach ruskich odłam szczepu fińskiego, z którego pozostały dzisiaj plemiona Ostjaków obskich, oraz Wogulów. Nazwę tę, nieco przekształconą, bo brzmiącą jako Jura, spotykamy już u podróżnika Abu-el-Kassima, który umieszcza kraj ten-nad „morzem Ciemności”. Nestor w kronice swojej wymienia J-ów wraz z Pieczorzanami i Jemią i zalicza do synów Jafeta; pod r. 1183 są wymieniani wraz z Pieczorzanami (Zyryanami obecnymi) jako lud żyjący nad Pieczorą; w ciągu wieków XV—XVII przebywają pomiędzy Ustwimem a Uralem nad Wyczegdą, Pieczorą oraz wsohodniemi dopływami Kamy, a mianowicie: Kolwą, Wyszerą, Jaj-wą, Koswą i Czassowoją. Historycy rossyjscy usiłowali niejednokrotnie wyznaczyć dokładniej Jugoryę, t. j. kraj J-ów. Tatyszczew, Bołtyn, Müller, Fischer, Śchlotzer, Lehrberg zaprzątali się tern zagadnieniem, posiadającem pewną doniosłość dla historyi państwa Rossyjskiego. Nazwa J-ów dochowała się szczątkowo w różnych nazwach geograficznych: północna część Uralu nosi miano gór Jugorskich, południowe wybrzeże morza Karskiego słynie jako Jugorskie, tak samo i kanał pomiędzy wyspą Wajgaczem a lądem stałym. Próby powyższe, wychodząc z danych historycznych, oraz z nazw geograficznych, usiłują odnaleźć dawną Jugoryę, przecież różnią się co do otrzymanych rezultatów, acz rozbieżność dotyczy jedynie bliższego wyznaczenia granic. Niewątpliwie Jugorya siedziała pierwotnie pomiędzy Pieczorą i Uralem, dochodząc do dopływów Kamy, ale jak daleko rozciągała się na wschód i północ—rzecz ta jest trudniejszą do rozwiązania; jednak sięgała prawdopodobnie Obi. Nowogród, w swoich wyprawach handlowych i kolonizacyjnych, pierwszy wchodzi w zetknięcie się z Jugoryą; kroniki wspominają w XI w. parokrotnie o zatargach pomiędzy Nowogrodem a J-ą. J. broniła się dzielnie; w r. 1187 J-owie, Pieczorzanie i Zawołoczanie wytłukli 100 wybranych obywateli nowogrodzkich, którzy przybyli po daniny. W r. 1193 Nowogród urządza drugą wyprawę, tak samo nieszczęśliwą — okazuje się, iż J. posiadała naówczas obwarowane miasta. W w. XIII J. znajduje się już w liczbie włości nowogrodzkich i płaci daninę; zaś w ciągu wieków XIII—XV wchodzi jako prowincya w skład wielkiego ks. Moskiewskiego i uiszcza daninę; ale nie grzeszy posłuszeństwem. Kronikarze z w. XV wspominają aż o trzech wyprawach, przedsiębranych przez wielkiego księcia Iwana Wasilewicza przeciw J-om: w r. 1465, 1483, 1499. Ostatnia z nich liczyła około 4 000 dworzan i dzieci bojarskich. Z opisu wypraw widać, iż J-owie nie mieli jednolitego rządu, ale znajdowali się pod władzą wielu książąt. Pierwsza wyprawa, z r. 1465, bierze do niewoli książąt, Kołpaka i Teczyka; druga, z r. 1483, trzyma się Obi i łamie opór wielu książąt. Przy trzeciej wreszcie, z r. 1499, wspomniano o książętach jugorskich, którzy przybyli na reniferach, o wzięciu 40 miast obwarowanych (grodów pierwotnych), o zabraniu do niewoli 50 owych książąt. Wtedy J. traci ostatecznie swoją samodzielność. Z opisów tych widać, iż kraj rozpadał się na mnóstwo dzielnic, prawdopodobnie samoistnych, iż lud zajmował się pasterstwem reniferów, że posiadał zarodkowe grody, słowem — iż kultura była wyższą od tej, w jakiej znajdują się dzisiaj Ostja-cy i Wogulowie, ostatnie szczątki J-ów. Kraj leżał w pasie zimnym. Bogactwo jego polegało na rozległym handlu futrami, i prawdopodobnie ta okoliczność podniecała zaborców, zaczynając od Nowogrodzian w. XI, do uciążliwych a dalekich wypraw. Poszukiwania archeologiczne oraz studya nad językiem wschodnich ludów fińskich, wykazały wpływ kultury perskiej, sięgający o-kresów bardzo wczesnych, oraz istnienie stałych szlaków handlowych, idących wzdłuż Wołgi, a potem od niej na północo-wschód. Nawet In-dye Przedgangesowe uczestniczyły w tym handlu. U geografów arabskich można nawet znaleźć wzmianki o tej dalekiej północy. Zpośród J-ów oddzieliła się grupa, która pod nazwą Węgrów osiadła nad Dunajem. Badacze węgierscy w ostatnich czasach zajęli się poszukiwaniami nad ludami jugryjskiemi, ob. Węgrzy.—O J-yi patrz specyalną pracę Lehrberga w „Untersuchungen zur Erläuterung der älteren Geschichte Russlands” (Petersburg 1816, wyd. Kruga, in

L. K.

Jugum, u Greków o źoyóę albo to    ozna

czało u Rzymian jarzmo, nałożone na kark bydła pociągowego, przymocowane u wozów do dyszla; było ono często tylko w formie zwyczajnego pałąka z drzewa zrobione, zwykle jednakże miało dwa okrągłe wycięcia, zastosowane do wygiętego karku koni albo wołów. Rzymianie oznaczali tern wyrażeniem także każdą belkę poprzeczną, jak np. przy wadze, przy szpalerach w winnicy, przy warsztatach tkackich, często także ławę dla wioślarzy na łodziach i okrętach. W dziejach rzymskich odgrywa wyraz ten, jako jugum ignominiosum, specyalną, głośną rolę; oznaczał on bowiem bramę w formie nizkiej szubienicy, z włóczni ustawioną, przez którą pojmane wojska nieprzyjacielskie, bez broni i bez wszelkich oznak honorowych, ku sromotnej hańbie swej, ze zgiętym karkiem przechodzić musiały. Klasyczną definicyę takiego J. podaje Li-wiusz (3, 28) temi słowy: tribus hastis jugum fit, humi fixis duabus, superque eas transversa una deligata. Sub hoc jugo dictator Aequos misit. Podczas walk swych bezustannych Rzymianie często nieprzyjaciół po bitwie zwycięskiej poddawali takiej upokarzającej, sromotnej formalności, wszakże i sami hańby tak straszliwej dla dumy swej doznali kilkakrotnie, jak w wąwo-

S. Drz.

F. Kan.

zach Kaudyjskich od Samnitów, od Hiszpanów przy obleganiu Numancyi i w Afryce od Jugurty. Wyraz J. wreszcie oznacza także zaprząg wołów, a w związku z tem znaczeniem także i kawał gruntu, jaki para wołów przez jeden dzień zorać może (ob. Juge rum). W późniejszych znowu czasach cesarstwa Rzymskiego oznaczało J., zwane w tym sensie także caput, normalną jedność, ogólną podstawę, na której posiadaczom podatki gruntowe (jugatio, capitatio) nakładano.

Jugurta, król Numidyi, nieślubny syn Ma-stanabala, a wnuk Masynissy (f 104 prz. Chr.). Po rychłej śmierci ojca wychowywał się na dworze stryja Micypsy, gdzie wrodzone zdolności rozwinął starannem wykształceniem na sposób grecki. Jego wielka popularność u ludu i wygórowana pycha spowodowały Micypsę, że usunął go, wysyłając z wojskiem numidyjskiem pod Numancyę (134), na pomoc Scypionowi (ob.). Pobyt w obozie rzymskim rozwinął ta-lenta wojskowe J-y i okrył go sławą wojenną, niemniej ukazał mu zepsucie i sprzedajność o-ptymatów. Po powrocie do kraju został adoptowany przez stryja, który go zamierzył przypuścić po swojej śmierci do władzy wraz ze swymi synami: Hiempsalem i Adherbalem, jakkolwiek J., jako syn nieślubny Mastanabala, nie miał żadnych praw do władzy królewskiej. Po śmierci Micypsy (118) J. rychło pozbył się Hiempsala, którego kazał zabić, a z Adherbalem rozpoczął wojnę, której nie zdołała przerwać komissya, wysłana z Rzymu dla pogodzenia walczących. Ad-herbal wreszcie uległ i po zdobyciu przez J-ę miasta Cyrty z wielu obywatelami rzymskimi zginął, z jego rozkazu (112). Było to hasłem do wojny Rzymu z J-ą (111 — 106). Pomimo powodzenia oręża rzymskiego wódz rzymski, Piso Bestia, przekupiony przez J-ę, zawarł upokarzający dla Rzymian pokój. J., zawezwany do Rzymu dla usprawiedliwienia się, nietylko potrafił przekupstwem trybuna Rebiusa proces udaremnić, ale pod bokiem senatu kazał zamordować swego krewnego, Massivę, poczem uszedł z Rzymu, wróżąc miastu smutny koniec z powodu sprze-dajności obywateli. We wznowionej wojnie wojsko rzymskie, zwabione w zasadzkę, musiało przejść pod jarzmem, co wywołało w Rzymie wielkie oburzenie i podkopało do reszty znaczenie stronnictwa optymatów, skompromitowanego już dawniejszemi przekupstwami J-y, a teraz znowu nieudolnością wodzów z jego łona wyszłych. Nie naprawił tego nowy wódz, Metellus, opty-mata nieposzlakowanej prawości, który przywróciwszy karność w wojsku, zmusił J-ę do ucieczki z kraju. J. udał się do króla Maurytanii, Bocchusa, i nakłonił go do wojny z Rzymem. Dowództwo nad wojskiem rzymskiem objął teraz nowy wódz, Maryusz, ze stronnictwa popularów, które w tym czasie przyszło w Rzymie do władzy, i odwołał Metella. Kwestor Maryu-sza, Sulla, udał się do Bocchusa dla układów i zręczną dyplomacyą nakłonił go do wydania J-y. —J. przewieziony do Rzymu, w więzieniu dręczony chłodem i głodem, życie zakończył. Nu-midyę objęli teraz Hiempsal II i Hiarbas, uznający zwierzchniczą władzę Rzymu.—Losy J-y o-pracował wytwornie znakomity historyk rzymski, Sallustyusz.

Juhasy — tak nazywają się pasterze owiec w Tatrach.

Jühlke: 1) Ferdynand słynny ogrodnik niemiecki (* 1 września 1815 r. w Barth na Pomorzu—f 12 czerwca 1893 r. w Poczdamie), kształcił się w ogrodnictwie w mieście Gryfii, gdzie praktykował w ogrodzie botanicznym; od 1834 r. pełnił obowiązki ogrodnika akademii agronomicznej w Eldenie i tu wraz z Chrystyanem Edwardem Langethalem, botanikiem, założył ogród botaniczny i pola doświadczalne; w r. 1845 utworzył stowarzyszenie ogrodnicze w Nowej Pomeranii przedodrzańskiej i na wyspie Ru-gii. Po zwiedzeniu w r. 1853 Niemiec Południowych, Anglii, Szkocyi, Francyi i Belgii został w roku następnym mianowany państwowym inspektorem ogrodniczym i do spółki z Rohdem i Frommerem wydawał aż do r. 1859 „Eldenaer landwirtschaftliches Archiv” i kierował akademicką stacyą doświadczalną. W r. 1858 kupił olbrzymi ogród handlowy w Erfurcie i usunął się ze służby państwowej. Po śmierci Piotra Lennego w r. 1866 wstąpił do niej napowrót i otrzymał urząd dyrektora ogrodów królewskich w Pru-siech. Z pism J-go zasługują na uwagę: „Beiträge zur Naturgeschichte der Forstpflanzen” (Gryfia 1854); „Gartenbuch für Damen” (Berlin 1854); „Leitfaden zur Behandlung der Samen” (Erfurt 1857); „Gesichtspunkte bei der Samenprobe als Merkmal für die Güte des Samens” (Berlin 1859); „Mitteilungen über einige Gärten des österreichischen Kaiserstaates” (Hamburg

1861); „Die Verbesserung des wirtschaftlichen Lebens durch die Einführung, Verbesserung etc. von Kulturprodukten” (Lipsk 1863); „Die Hilfsmittel zur Verbesserung der landwirtschaftlichen

u. gärtnerischen Kulturpflanzen” (Berlin 1868); „Die Rassenverbesserung der Kulturpflanzen” (Erlangen 1869); „Die königliche Landesbaumschule und Gärtnerlehranstalt zu Potsdam” (Berlin 1872); wydał również pracę Schmidlina „Blumenzucht im Zimmer” (wyd. 4-e Berlin 1880).—2) Syn jego, Karol Ludwik, podróżnik niemiecki po Afryce (* 6 września 1856 r. w Eldenie—f 1 grudnia 1886 r. w Afryce), kształcił się w Tübindze, Lipsku, Heidelbergu i Berlinie w naukach prawnych. Po ukończeniu stu-dyów wstąpił w r. 1881 do służby państwowej; w r. 1884 wziął udział w założeniu „Deutsche Ostafrikanische Gesellschaft” i 24 września tegoż roku wraz z Petersem przedsięwziął pierwszą wyprawę do Afryki Wschodniej, dotarł do Kili-ma-N’dżaro, którego uzyskanie Niemcy zawdzięczają jego śmiałości, i przez Usagarę powrócił

Dr J. M.

w marcu 1886 r. do kraju. Po kilkomiesięcz-nym pobycie w Niemczech w sierpniu tegoż roku udał się powtórnie do Afryki Wschodniej, do kraju Somalów, gdzie nabył na rzecz Niemiec pobrzeże Benadirskie, na północ od Witu aż do uścia Dżubu. Zamordowany został w Kismaju przez jakiegoś Somala. Napisał: „Die Erwerbung des Kilima - N’dscharo - Gebietes” (Kolonia

1886).

Juist, jedna ze wschodnich wysp Fryzyjskich na morzu Niemieckiem, należąca do pruskiej re-gencyi Aurich, okręgu Norden; zajmuje 673 hektarów i składa się z dwu części, które przy wysokim poziomie wody kommunikują się z sobą statkami parowemi; ma kościół ewangielicki, dwie stacye ratunkowe, oraz 180 mieszkańców. Są tu kąpiele morskie'zimne i wannowe—c i e p ł e. Wybrzeże i siła bałwanów wyborne. Zjazd roczny około 3 800 osób. Taksa kuracyjna wynosi 3 marki od osoby. Jedzie się od stacyi Nordeich, na wybrzeżu fryzyj-skiem, statkiem parowym l'/₂ godziny.

Jniz de Pora, dawniej Parahybune, miasto w stanie brazylijskim Mines Geraës, 750 m. nad poziom morza, na linii kolejowej Rio de Janeiro-Quro Preto; są tu tartaki, cegielnie; ożywiony handel kawą i solą; 8 000 m-ców.

Jlljuba, ob. Zizyphus.

Jujubae nigrae, ob. Cor di a.

Ju-Juen, a może nawet Hu-hu en (Dzu-dzu-en, Su-suen), nazwa potężnego plemienia ze szczepu Sien-pi, który panował w ciągu dwóch wieków w północnej i środkowej Azyi. Nazwę tego plemienia kroniki chińskie piszą rozmaicie, a nadto do tego dołącza się niepewność, w jaki sposób ją wymawiano; w każdym razie niewątpliwą jest budowa nazwy, polegająca na powłóczeniu pierwszej sylaby. Usiłowano wykazać, iż Hunnowie, którzy w w. IV naszej ery rozgościli się w Azyi środkowej na przestrzeni Mongolii dzisiejszej i Tartaryi i obrali sobie siedzibę w Ho-lin nad Orchonem (późniejsze Karakorum), byli właśnie ludem, słynącym w kronikach chińskich pod nazwą Ju-juenów. Protoplastą tej potęgi J-ów był niejaki Mokolin, który około r. 256 naszej ery wyzwolił to plemię od zależności względem Sien-piów i zgromadził pod swe-mi rozkazami pewną większą liczbę hord koczujących. Jego syn, Cze-lu-hoei, zwiększył jeszcze bardziej liczbę posłusznych plemion i przybrał nazwę Teng-li-szen-ju czyli Tandzu, która u lu dów tego szczepu oznaczała najwyższego władz-cę i odpowiada tytułowi „syna nieba”, Tien-tse, jakiego cesarze chińscy używają od czasów dy-nastyi Szaug (t. j. od wieku XV przed naszą erą). Jeden z potomków tego władzcy, Tu-lun, zastąpił ten tytuł innym — cho - chana, cha-chana, około r. 402 naszej ery. Jest to okres największej potęgi J-ów. Ale jednocześnie rozpoczynają się walki z Chinami i z ludem Kao-ku (Ujgurów), który zadał później cios stanowczy potędze J-ów i przywłaszczył sobie władzę nad obszarami Azyi środkowej. Historycy chińscy dość szczegółowo opowiadają o dziejach J-ów i zachowali nazwiska 15-u idących po sobie władzców, od Tu-luna do Ngan-lo-czyna. Ten ostatni został zdetronizowany przez rosnącą potęgę plemion tureckich, państwo zaś J-ów rozpadło się. Szczątki ich ruszyły ku zachodowi, przedostały się do Europy i tam w r. 558 pojawiły się w Byzancyum pod nazwą Awarów. L- Ł Jujuy, północno-zachodnia prowincya rzeczy-pospolitej Argentyńskiej, graniczy na północy i zachodzie z Boliwią, na południu i wschodzie z prowincyą argentyńską Salta; zajmuje przestrzeń 45 286 klm. Q (822.4 mil. □), liczy do 60 000 m-ców (1893). Położona w samym środku Kordylierów, jest krainą górzystą. Północno-zachodnią część, a trzecią całej prowincyi, zajmuje wysokie bezludne płaskowzgórze (3 500 — 3 800 m.) Puna de J., przerżnięte łańcuchami górskiemi: Sierra de Quichagua i Sierra Santa Catalina, które, ciągnąc się z północy na południe, najwyższej wysokości (6500 m.) dosięgają w punkcie Cerra Negro; ku wschodowi zniżają się stopniowo. Wąwóz Abra de los Cortaderos prowadzi z Puna de J. do doliny rzeki Rio Grande lub Rio San Francisco, płynącej we wschodniej części kraju. Klimat na wyżynach zimny i suchy, w dolinach gorący i wilgotny; ubogą roślinność górską charakteryzują liczne odmiany kaktusów; doliny odznaczają się urodzajną glebą i bogatą florą krain podzwrotnikowych, zarówno jak umiarkowanych. Góry składają się z utworów paleozoicznych, obfitują w słone jeziora, t. zw. sali nas (laguDa de los Pozuelos, laguna de Guyatayoc) i bogactwa mineralne, jak: złoto, srebro, miedź, sól, wapień, gips, asfalt, naftę; wydobywają jednak tylko sól i złoto. Pod miastem J. biją gorące (36.5°) i zimne źródła mineralne. Ludność stanowią przeważnie mieszańcy Europejczyków z Indyanami (gauchos); na wyżynach zachowały się jeszcze nieliczne plemiona indyjskie, mówiące językiem guichua. W J. jest 45 szkół elementarnych, do których uczęszcza 1500 uczniów, rolnictwo uprawiają we wschodnich częściach prowincyi; w r. 1888 zajętych było pod plantacye 18 994 hektarów ziemi (trzcina cukrowa, kukurydza, pszenica). Hodowla zwierząt domowych w r. 1889 obejmowała 22 896 koni, 46 425 osłów i mułów, 89 855 wołów, 617 803 owiec i 47 238 1am. Z Tucuman do J. przeprowadzona kolej żelazna. Prowincya dzieli się na 13 departamentów. Zarządza nią gubernator, wybierany na dwa lata; władzę prawodawczą posiada Izba, składająca się z 18-u członków. Główne miasto J. lub San Salvador de J. leży na prawym brzegu Rio Grande, 1301 metr. nad poz. morza, końcowa stacya kolejowa; ma kollegium narodowe, szkołę normalną, 5 000 m-ców (1890), ożywiony handel z Chile i Boliwią, dokąd wywożą: muły, osły, kukurydzę,

demii nauk 1900).

N.

owoce, skóry, sól i złoto. J. założone zostało w 1592 r. przez Francisco de Arganares.

Juka, ob. Manihot.

Jukagirzy, jeden z ginących ludów tak zwanej p a 1 e o-a z y a t y c k i e j formacyi etnicznej, do której należą Ajnowie, Giliacy i inne ludy, przebywające na krawędżiach i wybrzeżach Azyi północno-wschodniej. Ongi zamieszkiwały one rozleglejsze przestrzenie, ale zostały wyrugowane przez powódź ludów rasy mongolskiej i zepchnięte na wyspy i wybrzeża. J. i pokrewne ludy zamieszkiwały w dzielnicach, położonych na wschód od Leny, dzisiaj po nich pozostały jedynie szczątki; tutaj należeli Omocy (Omok w języku jukagirskim oznacza „ludzi”, „lud”), Anaulowie wpobliżu zatoki Anadyrskiej, wytępieni przez Kozaków w r. 1649. J. werchojańscy przyjęli gwarę lamucką, z nad brzegów Jany—język jakucki. Pewien czas mniemano nawet, iż zniknęli zupełnie. Dopiero poszukiwania Jochelso-na przed kilku laty wykazały, iż J. istnieją, chociaż w nieznacznej liczbie 700 głów, a nawet iż ich języka używają niektóre grupy pochodzenia lamuckiego. J. przebywają w porzeczach Ju-sacznej, Korkodonu i Omolonu, Kołymy i Ala-sei. Język jukagirski nie przedstawia najmniejszego powinowactwa z grupą lingwistyczną u-ralo-altajską i rozpada się dzisiaj na dwie gwary. Jochelson zauważył, że wskutek nieustających krzyżowań z Tunguzami, Jakutami i La-mutami typ J-ów utracił swoją odrębność, ale swoją drogą jeszcze dzisiaj lud ten obficie posiada miękkie, jasne włosy, kości licowe wystają w mniejszym stopniu, cera jest jaśniejszą, t. j. odznacza się przymiotami fizycznemi, które są obce typowi żółtoskórego krótkogłowca. Ubierają się w skóry renifera; zimą mieszkają w chatach, zbudowanych z obciosanych pali, podczas lata przebywają w namiotach. Rybołówstwo i polowanie na renifera dostarczają głównie pożywienia, a nadto polowanie na lisy i sprzedaż ich skór są dodatkowem źródłem utrzymania. W podaniach istnieją liczne wątki o ludożer-stwie. Ustrój rodowy, na którego czele stoją seniorzy ; nowożeniec opuszcza dom rodziców i zamieszkuje u teściów. Religia polegała na czci zwierząt i żywiołów. Kiedy szaman umarł, oczyszczano kości z mięsa i, oczyszczone, rozdzielano pomiędzy krewniaków zmarłego; kości te odtąd były rodzajem świętości rodzinnej. Podczas podziału uczestnicy nakładali rękawice i maski, oraz posługiwali się haczykami, starannie przestrzegając, ażeby ręka nie dotknęła się mięsa, albo kości. Do czaszki dorabiano tułów drewniany, ubierano go w szaty odświętne, posąg stawiano w domu, modlono się do niego i składano ofiary. Wogóle bóstwom przy-uoszono ofiary, zwłaszcza używano w tym celu psów, ale zdarzały się także ofiary z ludzi. Dzisiaj J. są chrześcianami — z nazwy. Pokrewny im lud Omoków (około 200 głów) przyjął chrześciaństwo. Zwyczaje J-ów mocno przypominają Indyan amerykańskich, — Porów. Jochel-son: w buletynach wschodnio-syberyjskiego oddziału rossyjskiego Towarzystwa geograficznego 1898, t. XXIX; oraz „Obrazy narodnoj słowies-nosti Jukagirow” (wydanie petersburskiej Aka-

L. K.

Jukatan, półwysep w Ameryce półn., ob. Y u katan.

Jukić Franciszek Jan, pisarz chorwacki, rodem z Bośnii (* 1818—f 1857); nauki pobierał w Zagrzebiu; przejąwszy się ideą łączności słowiańskiej, gorliwie szerzył ją wśród niewykształconych rodaków swych w Bośni, gdzie niemałe położył zasługi około podniesienia szkolnictwa ludowego. Przytem zbierał i wydawał pieśni ludowe, podania, przysłowia i zagadki; założył nawet i redagował czasopismo dla Bośniaków p. t. „Bosanski prijatelj”, w którem umieszczał przeważnie artykuły, zaznajamiające czytelników z przeszłością i stanem obecnym Bośni. W r. 1851 wydał w Zagrzebiu geografię i historyę tego kraju p. t. „Zemljopis i po-viestnica Bosne”. Prześladowany przez rząd turecki za swe uczucia patryotyczne i budzenie wśród ludu idei niezależności politycznej, musiał opuścić strony ojczyste i mieszkał do końca życia za granicą, przeważnie w Rzymie i Djakowarze. Umarł w Wiedniu.

Jukon (Yukon), rzadziej Kwichpack, w górnym biegu zwana Lewes, główna rzeka na półwyspie Alaska w Ameryce północnej; wypływa z gór Skalistych w prowincyi angielskiej Kolumbii (British-Columbia) i, przebiegłszy 3 570 kim., wpada do zatoki Norton - Sund na morzu Berynga. Aczkolwiek J. mało jest spławna, a cała okolica na przestrzeni kilkuset kilometrów od uścia rzeki pokryta jest tundrami, braki te jednak wynagradza obfitość ryb, które stanowią podstawę egzystencyi ludności miejscowej. Przy uściu leży ważny punkt handlowy Fort St. Michael, o 1055 kim. dalej Nuklukahyet. Dorzecze J-u obejmuje 857 000 kim.

Julapium, ob. Julep.

Julebek, ob. Julep.

Julep, Julebek, Julipek, Ulipek, najpowszechniej Ulepek, w łacinie średniowiecznej iulapium, po arabsku Dżulab, nazwa pochodząca z perskiego giul (róża) i ab (woda), oznacza więc pierwotnie wodę różaną, później jednak, w Europie przynajmniej, nazywano tak powszechnie, za przykładem Arabów, pewne leki płynne, pachnące i bardzo słodkie, gdyż zawierały zawsze w sobie wiele miodu lub cukru rozpuszczonego, gęstością więc i słodyczą przypominały syropy (ob.). Lekarze średniowieczni często bardzo przepisywali J-y rozmaite, może dlatego, że smak ich bywał najczęściej przyjemny; obecnie sposób ten podawania leków prawie zupełnie wyszedł z użycia, jako z wielu po-

wodów niewłaściwy, a zwłaszcza, ponieważ J. wymienione części paproci, włożone do posła-kiśnie łatwo i psuje się prędko. Powodzenie pewne nia chorego, miały okazywać równie dobry skuma tylko dotąd ulepek ślazowy, to jest od- tek. war klej ki korzeni ślazu z przydatkiem obfitym cukru, który, jako środek ludowy, nieraz jeszcze dawany bywa dzieciom dla uśmierzenia kaszlu.—

J. Trz,

Julia, córka ces. Oktawiana Augusta i jego drugiej żony, Stribonii (* d. 39 przed Chr. — f 40 r. po Chr.). W czternastym roku życia zaślubiła siostrzeńca Augusta, Marcella, a po jego śmierci Marka Agryppę (ob.), przyjaciela i do-radzcę cesarza (22 przed Chr.), i miała z nim trzech synów i dwie córki. Po śmierci Agryp-py z rozkazu ojca zaślubiła jego pasierba, Ty-beryusza (ob.), syna trzeciej żony Augusta, Livii. J. odznaczała się pięknością i wdziękiem ciała, żywością umysłu i Wysokiem wykształceniem. Otoczona licznymi wielbicielami, prowadziła życie nader płoche, lekceważąc opinię. To też Tyberyusz, niechętny od początku małżeństwu z J-ą, teraz wobec rozwiązłego życia żony dobrowolnie opuścił Rzym. Oktawian, który starał się zawsze o dobre imię swej rodziny i li-

O pochodzeniu nazwy porów. J. Karłowicza „Słownik wyrazów obcego, a mniej jasnego po-

chodzenia”.

Dr J. p.

która pozostawała w ciągłych waśniach z J-ą, nietającą się bynajmniej z niechęcią do macochy, przezwyciężył w końcu wielką miłość do córki i skazał ją na wygnanie na wyspę Pan-dataryę (koło Neapolu) w r. 2 przed Chr. Wielbiciele J-i częścią zginęli, częścią poszli na wygnanie, w ich liczbie poeta Owidyusz (ob.), skazany na wygnanie do Tomi. J., opuszczona przez ojca i męża, żyła w niedostatku, a po 5 latach pozwolono jej przenieść się do Regium, gdzie położenie jej o niewiele się polepszyło. Synowie J-i zmarli za życia matki. Córki przebyty ją- Obie skończyły życie na wygnaniu: Julia zesłana za rozwiązłe życie przez Oktawiana, Agryppina, żona Germanika (ob.) — przez Tyberyusza, który się obawiał jej politycznego

Kant.

Jülg Bernard, filolog i językoznawca niemiecki (* 20 sierpnia 1825 r. we wsi Ringelbach w Badeńskim, w okręgu Offenburskim— f 14 sierpnia 1886 r, w Insbruku). Nauki gimnazjalne pobierał w Offenburgu i Manheimie; od 1844 do 1848 r. studjował językoznawstwo porównawcze i starożytności klasyczne w Heidelbergu i Berlinie; następnie przez trzy lata (1848 —1851 r.) był profesorem gimnazjum w Heidelbergu, Freiburgu i Rasztadzie, w r. 1851 został profesorem nadzwyczajnym filologji klasycznej we Lwowie, w 1853 r. po ustąpieniu A. Ma- czył się z opinią, podburzany nadto przez Liwię, łeekiego z katedry filologji starożytnej w Krakowie, J. powołany został jako prof, zwyczajny do objęcia po nim wykładów, które prowadził tam przez lat dziesięć, poczym w 1863 r. przeniesiony został na takież stanowisko do Insbruku.

Przedmiotem zajęć naukowych J-a były: językoznawstwo porównawcze, sanskryt, języki wschodnio-azjatyckie i mitologja porównawcza ludów azjatyckich. Badania podań mongolskich stanowią rzeczywistą jego zasługę naukową. W przedmiotach tych ogłosił prace następujące: Nowe opracowanie dzieła J. 8. Vat er a „Litteratur der Grammatiken, Lexika und Wörtersammlungen aller Sprachen der Erde” (Berlin 1847, str.

Julia Domna, żona ces. Septymiusza Sewera (ob.), rodem z Emery w Syryi (f 217 po Chr.). Odznaczała się wielkiemi zdolnościami i Wysokiem wykształceniem. To też na swego męża miała zawsze wielki wpływ, który utrzymał się i nadal, kiedy Septymiusz został cesarzem. Wtedy J. potrafiła i na sprawy państwo-

mieckim (Lipsk 1866); „Mongolische Märchen” (Insbruk 1867); „Mongolische Märchensammlung”, tekst mongolski i tłumaczenie niemieckie (Insbruk 1868; przekład niemiecki wyszedł także osobno p. n. „Mongolische Märchen”, t-że 1868); „Die griechische Heldensage im Widerschein bei den Mongolen” (Lipsk 1869); „Über Wesen und Aufgabe der Sprachwissenschaft” (Insbruk 1868); „On the present state of Mongolian researches” (Londyn 1882).

Juli Osmundae regalis,

A. A. K.

Kant.

Julia ŚW„ męczenniczka. Św. J. przyszła

592; Dodatki str. 451—541 i dwa wykazy, rzeczowy i autorów). W dziele tym praca Vatera, wydana w r. 1815, została przez J a zupełnie wpływu, przerobiona i pomnożona materjałem, ogłoszonym do r. 1846. Cały materjał naukowy ułożony jest w porządku abecadłowym języków; przy każdym języku określone jego stanowisko we właściwym szczepie i pokrewieństwo z in-nemi językami. Inne dzieła: „Die Märchen des Siddhi-kür”, zawierające tekst kałmucki z przekładem niemieckim i słownikiem kałmucko - nie- we zapewnić sobie pewien wpływ. Głównie jednak zasłynęła jako opiekunka ruchu naukowego. Była matką G e t y (ob.) i K a r a k a 11 i (ob.), którzy po śmierci ojca objęli władzę cesarską. Atoli Karakalla pozbył się brata, zamordowawszy go w objęciach matki, która zbrodni nie mogła przeszkodzić. Z tem wszystkiem Karakalla Die zdołał ograniczyć zupełnie wpływu matki na sprawy państwowe, a w końcu powierzył jej zarząd kancelaryi. Po jego śmierci J. skazaną została przez M a k r y m a (ob.) na wygnanie a także Medulla do Antyochii, gdzie też życia dokonała. Siostra Osmundae regalis, są to owocostany i kłącza jej, Mammea, była matką cesarza Aleksandra paproci. Osmunda regalis używane dawniej ja- Sewera, ko - skuteczne lekarstwo przeciw racbityzmowi i skrofułom, a także przeciw robakom. Wyżej na świat w Kartaginie, w pierwszej połowie V

maja).

str. 424).

w. Pierwszą szkołą jej życia był dom rodzinny, zamożny, słynący z cnót obywatelskich i religijności. Czerpane z tego źródła szlachetnego zasady trafiły na grunt podatny, i niebawem młode dziewczę chrześciańskie, prócz niezwykłej urody, wykazało wiele pięknych rysów charakteru, tudzież miłosiernego serca, harmonizujących z zewnętrznym powabem. Zaledwie jednak ptaszę wzniosło skrzydła do lotu, Kartagina stała się pastwą łupieżców. Najście wodza wan-dalskiego, Genzerycha, w r. 439 zamieniło miasto w gruzy; spokojni obywatele albo polegli, albo zaprzedani zostali w niewolę. Do tych, którym niewola przypadła w udziale, należała J. Nabywcą jej i panem został kupiec syryjski, Euzebiusz. Od tej chwili J. rozpoczęła nową szkołę życia, w której praca ciężka i upokorzenia doznawane miały zaświadczyć o harcie duszy i wytrwałości pobożnego serca dziewiczego. Opatrzność czuwała nad J-ą. Sumiennością w wypełnianiu obowiązków, skromnością szczerą, umartwieniami ciała, gorącością rozmodlonej duszy, podziw budziła; nawet zaślepione w fanatyzmie niewolnice pogańskie cześć chrześciance oddawały. Upłynęło lat kilka niewoli. Kupiec w interesach handlowych przedsięwziął podróż do Gallii. Za towarzyszów przybrał kilku zaufanych niewolników i J-ę. Gdy przybyli na Korsykę, Euzebiusz na północnym krańcu wyspy zarzucił kotwicę i, powierzywszy towary opiece J-i, sam wraz z towarzyszami udał się na ląd. Wyspiarze, ujrzawszy przybyszów, zaprosili ich do wzięcia udziału w uroczystości pogańskiej na cześć bogów. Kupiec i niewolnicy z radością przyjęli zaproszenie. Tymczasem ciekawe oko jednego z wyspiarzy, dostrzegłszy nad brzegiem niewiastę, nie omieszkało natychmiast zawiadomić wielkorządzcy, Feliksa, że kupiec ukrywa niewolnicę. Zapytany o przyczynę ukrywania niewolnicy, kupiec odrzekł, iż jest chrześcianką, która nie zgodzi się na uczestniczenie w obrzędach pogańskich. Wielkorządzca nie dał za wygraną i zaproponował kupno niewolnicy chrze-ściańskiej lub zamianę na inną. Gdy i tę pro-pozycyę Euzebiusz odrzucił, Feliks użył podejścia: upoił kupca i, korzystając z jego nieprzytomności, kazał niewolnikom przyprowadzić J-ę. Spokojna... bez strachu, bez trwogi—stanęła przed wrogiem chrześciaństwa. Pozornie słabe ciało niewieście kryło wielką duszę, pełną mocy, gotową do największych ofiar dla Chrystusa. Wszelkie namowy poganina nie zachwiały raz powziętego postanowienia: raczej śmierć, niż zdradal Na postrach—jeden z pogan, uderzył w twarz J-ę. Z ust zranionych spłynęła krew— wola zamiast upaść, potężniała. Szał owładnął pogan. Rzucono się tłumnie na bezbronną dziewicę i po chwili świsnęły bicze, szarpiąc i rozrywając ciało męczennicy na kawałki. Usta jej milczały, dusza rozmawiała z Bogiem. Wreszcie, rozpięta na krzyżu, z miłości dla Ukrzyżowane

go Chrystusa, z oczyma wzniesionemi do nieba i z modlitwą przebłagalną za oprawców, oddała swą duszę niewinną Bogu. Pobożne podanie niesie, że ciało św. Julii fale morskie wyrzuciły na wysepkę Gorgonię. Około r. 763 znalezione zwłoki świętej na Gorgonii spoczęły w Brest.— O. Prokop str. 417; „Encykl. kość.” IX, 282; „Acta Sanctorum—Bollandist.” (pod datą 22

Ks. S. W.

Julia de Fontenelle Jan Sebastyan Eugeniusz (* w Narbonnie d. 29 października r. 1790 — f w Paryżu w lutym r. 1842), chemik i lekarz. Początkowo zajmował się chemią, • oraz wyuczył się aptekarstwa; następnie zapisał się do wydziału lekarskiego w Montpellier, gdzie dyplom lekarski osiągnął, poczem, w celu kształcenia się dalszego, udał się do Paryża, i tam też później stale mieszkał. W r. 1820 na koszt własny i z popędu własnego pojechał do Barcelony, dla zbadania panującej tam nagminnie gorączki żółtej (ob.). Po powrocie wydał o niej rozprawę, podług oryginału hiszpańskiego napisaną p. n. „Dissertation sur la fièvre jaune d’Amérique” (Paryż 1820). Podczas wojny hiszpańskiej w r. 1823 służył w wojsku francuskiem jako lekarz naczelny szpitala głównego korpusu katalońskiego. Powróciwszy do Paryża, założył tamże towarzystwo uczone „Société des sciences physiques et chimiques” i przewodniczył mu z wyboru długie lata. W r. 1833 rząd francuski wysłał go do Niemiec dla poznania i zbadania tamtejszych domów przed-pogrzebowych. J. był pisarzem bardzo płodnym oraz tłómaczem pilnym dzieł naukowych obcych na język ojczysty, a z tego powodu w swoim czasie we Fraucyi bardzo cenionym. Opuszczając tu zupełnie prace jego mniejsze z dziedziny lecznictwa, chemii, fizyki oraz technologii, jako też przekłady, z dzieł oryginalnych, większych, podajemy: „Recherches historiques, chimiques et médicales sur l’air marécageux” (Paryż 1823; praca nagrodzona przez Akad. Um. w Lionie); „Manuel de chimie médicale” (tamże 1824); „Manuel portatif des eaux minérales les plus employées en boisson” (t-że 1825); „L’art d’embaumer les cadavres chez les peuples anciens et modernes” (t-że 1835) i „Nouveau dictionnaire de botanique médicale et pharmaceutique etc.” (t-że 1836; 2 tomy; razem z Barthezem i kilku innymi lekarzami oraz aptekarzami). Wspólnie z Borym de Saint - Vincent wydawał „Bibliothèque physico-économique” z Pougensem „L’Eclectique, journal de médecine hippocratique”, nakoniec redagował „Journal de la Société des sciences physiques, chimiques et arts agricoles et industriels”.—Spis zupełny prac jego podaje Callisen w „Med. Schriftsteller - Lex.” (T. X str. 42 i T. XXIX str. 189).—Por. „Nouvelle biographie générale” (T. XXVII str. 168)

i „Biogr. Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. III

Dr j. p.

Julia gens, jeden z najznakomitszych rodów czy też 3-o od błękitnych oczu (caesii). Niewiadomo też w jakim czasie żył pierwszy Juliusz Cezar. Biografia wszystkich członków rodu Cezarów znajduje się w dziele Dramonna „Geschichte Roms” (tom III str. 113 i nast.). Pierwszym znanym z nich był Sextus Lucius Caesar, z r. 208, rządzca Sycylii. Ten miał syna Lu-ciusa, z którego się zrodzili: 1) Lucius, pretor z r. 183, rządzca Galii Cysalpińskiej, 2) Sextus, trybun wojskowy z r. 181. Gałąź, pochodząca od pierwszego z nich, zuika z Lucyuszem drugim, prawdopodobnie synem jego, pretorem z r. 166; gałąź, idąca od Sextusa, ciągnie się dalej przez Sextusa, syna jego, edyla konsularnego w r. 165, konsula w 157; miał on dwu synów: Sextusa, pretora w r. 120, i Luciusa, ojca Luciusa i Cajusa Juliusza Cezara Strabona Vopiscusa, założycieli sławy swego rodu. Lucius miał syna Luciusa, konsula w r. 64, legata Jnliusza Cezara w Galii (r. 52); ten po śmierci dyktatora usunął się był od spraw publicznych, potem przystał do stronnictwa arystokratycznego i dostał się na listę proskrypcyjną; uratowała go siostra jego, Julia. Ta Julia była żoną Marka Antoniusza Cretiusa, a owdowiawszy, zaślubiła Lentulasa Surę, spółwinowaj-cę Katyliny. Lucius, syn Luciusa poprzedniego, był r. 49 stronnikiem Pompejusza i z polecenia jego jeździł dwukrotnie do Cezara z propozy-cyami pokoju. Wysłany do Afryki, nakłonił Uty-kę do kapitulacyi (r. 46) i uzyskał dla niej przebaczenie, ale wkrótce został zamordowany.— Nie znane jest dokładnie pokrewieńswo osób, powyżej wymienionych, z drugą gałęzią, która je zaćmiła, a pochodziła od Cajusa, może syna pierwszego Sextusa. Ten Cajus miał za żonę Mar-cyę, która ród swój wyprowadzała od króla An-cusa Marcyusza; może to on napisał r. 143 hi-storyę rzymską po grecku. Syn jego starszy, Cajus Julius Cezar, był pretorem i umarł nagle w Pizie r. 84; drugi syn, młodszy, Sextus był konsulem r. 91; siostra ich, Julia, zaślubiła sławnego C. Marcyusza i była matką C. Marcyusza Młodszego; umarła r. 68, a bratanek jej, Juliusz Cezar, uczcił ją mową żałobną, przypominając słuchaczom, że matka jej pochodziła z rodu królewskiego, a on sam jest potomkiem Wenery, łączy więc w sobie krew królewską i boską. Ród Sextusa wygasł na jego wnuku, Sextusie, stronniku wielkiego Cezara, zamordowanym w Sy-ryi przez swych zbuntowanych żołnierzy (r. 46). Dziećmi Cajusa Juliusza Cezara, pretora, byli: Cajus Juliusz Cezar, dyktator, jeden z nąjzna-komitszych wodzów, polityków i historyków w Starożytności (ob. Cezar) i dwie córki z imienia Julie; starsza z nich była żoną naprzód L. Pinariusa, a potem Q. Pediusa; młodsza wyszła za Atiu-sa Balbusa i miała córkę Atię, która była żoną

rzy mskich. By- li to patrycy usze, pochodzący z Alby, skąd zostali przeniesieni do Rzymu, po zburzeniu tego miasta. Napotykamy ich też w Bo-villae, gdzie Tyberyusz imieniu ich poświęcił kaplicę. W czasie, gdy przerabiano lub tworzono rodowe legendy rzymskie, starając się nawiązać je do mitologii greckiej, rodowi Julia dano genealogię boską, utożsamiając mitycznego protoplastę jego, Julusa, z Askaniuszem, synem Eneasza, a zatem wnukiem Anchizesa i Wenery Afrodyty. Juliusz Cezar, należący do J. G., często napomykał o boskiem pochodzeniu swojego rodu, a gdy opanował imperium, różni pisarze zabarwiali dowolnie wersyę urzędową, na której osnuł Wergiliusz swą Eneidę. Procullus Julius występuje w podaniu o tajemniczem zniknięciu Romulusa: on-to miał oznajmić ludowi, że król mu się objawił i polecił, aby zawezwał Rzymian do oddawania mu czci pod imieniem Quirinu8a. Znani członkowie tego rodu dzielą się na cztery imiona rodowe: Juliusz, Cezar, Libo i Ment o. Wszelakoż niema na to dowodu, że Libowie byli patrycy uszami. Najważniejszym z pomiędzy nich był Lucius Julius Libo, konsul w r. 267, który pobił Salentynów w Apulii z towarzyszem swym, M. Atiliusem Regulusem, za co obu im wyprawiono tryumf. Z rodu Mentów też tylko jeden zasługuje na wzmiankę: Cajus Julius Mento, konsul z r. 431, który był pobity przez Wolaków, a wystawił świątynię Apollinowi. Naprawdę więc z Julia gens znaczenie rzeczywiste mają tylko Juliu-szowie i Cezarowie; pierwsi słynęli w wiekach V i IV, drudzy — przy końcu rzeczy pospolitej. Z linii Juliuszów znani są w dziejach: Cajus Julius L. F. Julus, konsul z r. 489; Cajus C. F., syn poprzedzającego, konsul z r. 482; był potem decemvirem (451) i jednym z wysłańców do negocyowania z plebejuszami na górze Awen-tyńskiej; Juliusz Vopiscus, konsul z r. 473, brat poprzedzającego; Juliusz C. F. C. N., syn drugiego Cajusa, konsul z r. 447 i 435, a może i 434; Juliusz Lucius, syn Vopiscusa, trybun konsularny z r. 439, dowódzca jazdy w 431, konsul w 430; Juliusz Sextus, trybun konsularny z r. 424; J. Cajus L. F., syn przedostatniego, trybun konsularny r. 408 i 405, w którym rozpoczął oblężenie Wejów, cenzor w r. 379; J. Lucius, trybun konsularny 401 i 397, zwycięzca Tarkwiniuszów; inny J. Lucius, trybun konsularny z r. 403, i znowuż J. Lucius, trybun konsularny z r. 388 i 379; wreszcie J. Cajus, dyktator r. 352. — Pochodzenie przydomku Caesar niewiadome. Spartianus Aelius (w żywocie Aeliusa Verusa, rozdz. II) podaje różne przypuszczenia: l-o że przezwisko to, znaczące w języku maurytańskim (punickim) słonia, otrzymał jeden z Juliuszów, który podczas wojny z Hannibalem zabił to zwierzę; 2-o że został tak przezwany od nadzwyczaj bujnej czupryny (caesaries),

G. Oktawiusza, a więc matką cesarza Oktawiana Augusta; zmarła około 52 r., a wnuk jej, liczący wówczas lat 12, Oktawian, miał żałobną moditatum (759 a. u. c.) stanowi podatek od spadków i zapisów (legata), który państwu przynosił ogromne dochody. Ta sama ustawa określa także formalności przy otwarciu testamentu, e) Lex Julia et Titia (przed r. 565 od załóż. Rzymu) upoważnia namiestników we wszystkich prowin-cyach do mianowania opiekunów (tutoris datio) w braku testamentowych lub ustawniczych. f) Według lex Julia et Plautia (r. 664 a. u. c.) niema miejsce zasiedzenie (usucapio), jeśli rzecz przemocą była wzięta w posiadanie (res vi pos-sessa), a według lex Julia repetundarum (r. 695), jeśli wbrew tej ustawie, zabraniającej zdzierstw Juliae, leges tyczą się rozmaitych prawnych w urzędowaniu, rzecz jakąś magistraturze stosunków publicznego i prywatnego życia Rzy- dano. g) Również ważne są dwie ustawy leges mian. Do powyższych ustaw zalicza się, mianowicie: a) lex Julia et Papia Poppaea, z czasów Augusta, stanowiąca kary na bezżeństwo i nagrody za rządne pożycie w małżeństwie. Według tej ustawy, zwanej de maritandis ordinibus, nie mogli niczego nabywać z testamentu t. zw. Goeli-bes, t. j. niezostający w związkach małżeńskich i niemający dzieci, orbi, żyjący w małżeństwie, ale bezdzietni, mogli tylko połowę tego, co im pozostawiono, nabyć. Ustawa powyższa, mając na celu powiększyć zaluduienie przez nałożenie kar na bezżeńców, nakazywała małżonkom po śmierci pierwszego małżeństwa wchodzić w powtórne związki małżeńskie; nieposłusznych karano temi samemi karami, którym ulegali bez-żeńcy (coelibes). Wskutek ograniczeń zdolności nabywania dziedzictwa spotykamy substytucye, czyli podstawienia, niemal w każdym testamencie. Lex Julia et Papia Poppaea określa także bliżej prawa patrona do spadku po wyzwolonym (libertus). Ta sama ustawa zaprowadziła ważne zmiany przy spadkach testamentowych co do prawa przyrostu (ius accrescendi), stanowiąc, że część sukcessora testamentowego, który odpadł, przypada na fiskusa, z wyjątkiem, jeżeli między dziedzicami testamentowymi znajdą się zstępni (descendentes) lub wstępni (ascendantes) testatora aż do trzeciego stopnia; tym bowiem przyrasta według ustawy Julia część dziedzica, który odpadł. Ustawa powyższa, dotykając różnorodnych stosunków prawnych dziedziny prawa familijnego i spadkowego, wywarła wielki wpływ na rozwój prawodawstwa rzymskiego, b) Inna lex Julia Augusti de fundo dotali (r. 736 a. u. c.), która stanowi część legis Juliae de adul-teriis, dotyczy posagu. Według tej lex każda alienacya gruntu posagowego ze strony męża bez zezwolenia żony jest nieważna, i obciążenie go zastawem również nieważne, nawet mimo zezwolenia żony. c) Ustawa Augusta, zwana „lex Julia de adulteriis” (736 r.), wymagała do r oz wiąz a nia małżeństwa (divortium) pewnych formal- czystej, nieskalanej zmysłowością, idealnej mi-ności, a mianowicie, żeby oświadczenie, iż się łości. Dodał przytem, że powinni się rozłączyć, rozwiązuje małżeństwo, nastąpiło w obecności 7-u a majątek obrócić na budowę klasztorów. Ba

wę na jej pogrzebie. Dla uzupełnienia listy dorosłych rzymskich obywateli i jednego wyzwo-członków rodzeństwa wielkiego Cezara, wymię- leńca (libertus). d) Lex Julia de vicesima liere-nimy tu cztery jego żony kolejne: Kossatię, Kornelię, Pompeję i Kalpurnię; Kornelia była matką Julii (ur. 83 lub 82), zaręczonej z Serviliuszem Caepio, ale poślubionej Pompejuszowi (r. 59).

Ród Juliusza Cezara przez siostrzenicę jego, Atię, kojarzy się z domem Oktawiana Augusta, a potem się zlewa z gens Claudia i wygasa nareszcie na Neronie, wydawszy, prócz cesarzy, wielu mężów wsławionych przez swe czyny chwalebne, albo haniebne.— Bibliografia: Drussmanu „Geschichte Roms” (tom III); Klausen „Aeneas und die Penaten” (tom II str. 1059 i nast.); ob. także Cezar i Oktawian August.

li.

Juliae Augusti iudiciariae publicorum et privato-rum iudiciorum, określające sądownictwo cywilne i karne, h) Lex Julia czasów Cezara łagodzi dolę dłużników, którzy bez żadnego podstępu względem wierzycieli cały swój majątek oddają (cessio bonorum) na rzecz swoich wierzycieli i tym sposobem uwalniają się od egze-kucyi osobistej, czyli więzienia, i nie tracą dobrej sławy (fama), i) Według ustawy lex Julia ca-ducaria (czasów Augusta) spadek bezdzie-dziczny (bona vacantia) przechodzi na aera-rium, skarb narodowy lub fiskus. W końcu wymienić wypada sławną ustawę Cezara, lex Julia municipalis z r. 709 (a. u. c.), która traktuje o przepisach policyjnych Rzymu, o układaniu cenzorskich spisów i ksiąg podatkowych, o zdolności piastowania wyższych urzędów (decuriones) i o pewnych uzupełnieniach praw miejskich. Rozmaitość treści tłómaczy się tem, że ustawa powyższa była zapewnie lex satura, łącząca w sobie różne przedmioty. Urywki tej ważnej ustawy znaleziono przy oduodze morskiej około Tarentu r. 1732; zachowane są w Neapolu.

Julian ŚW., męczennik. Według Szymona Metafrasta, biografa, św. J. urodził się około 300—6 roku w Antyochii. Jedyny syn zamożnej rodziny, dzięki tym warunkom otrzymał bardzo staranne wychowanie, zarówno w naukach świeckich jak kościelnych; zwłaszcza z zamiłowaniem wertował Pismo św. Kierunek wychowawczy wywarł decydujący wpływ na przyszłość J-a. Długo się opierał, jako 18-letni młodzian, namowom rodziców, chcących, by się ożenił, przekładał bowiem życie samotne, skupione, poświęcone Bogu, nad stan małżeński; gdy jednak namowy nie ustawały, pojął za żonę Bazy-lissę, dziewczę również bogatego domu i szlachetnego rodu. Bazylissa miłowała J a całą mocą dziewiczego serca. Ten zaś, widząc, że ma nad nią przewagę, przedstawił jej korzyści duchowe, płynące z życia opartego jedynie na

T. D.

19

Knc. Pow. Iluitr. Zeic. 269. T. XXXILU

Ks. St. W.

zylissa przystała na te warunki. Wzniesione kosztem wspólnej ofiary dwa klasztory — męski pod opieką i kierunkiem J-a, i żeński, powierzony Bazylissie,— ściągnęły ze świata setki osób płci obojej. Ciszę klasztorną przerwało prześladowanie chrześcian przez Dyoklecyana i Maksy-miana. Oksarżono przed starostą antyocheń-skim, Marcyanem, J-a, że ukrywa w swym domu chrześcian. Wezwani, aby złożyli ofiarę bogom— dali odpowiedź odmowną. Zagniewany starosta kazał dom J-a podpalić i wszystkich chrześcian, którzy się tam schronili, oddać na pastwę płomieni. Ocalał tylko J. Stawiony przed Marcyanem, z całym spokojem oświadczył, że gotów śmierć ponieść za wiarę. Obito go za śmiałość kijami. Widok okrytego ranami J-a obruszył serce syna starosty, Celsa. Ku ogólnemu zdziwieniu wyraził pragnienie współcierpienia z J-em. Osadzono ich obydwu w więzieniu. Pobyt ich w więzieniu dał im sposobność nawrócenia dwudziestu żołnierzy. Oskarżeni o nową zbrodnię, skazani zostali wyrokiem cesarskim na stos. — Zanim rozpoczęto krwawe igrzysko, żona starosty, Maryonilla, uczyniła wyznanie wiary chrześciańskiej; Marcyan struchlał. Wyrok cesarski musiał być wykonanym; starosta zmienił tylko rodzaj śmierci. Zamiast stosu płomiennego—skazał wszystkich nawróconych, w tej liczbie żonę własną i syna, na ścięcie. Obok głowy J-a spadły pod mieczem głowy Celsa i Ma-ryonilli. Co się stało z ciałami zamordowanych — pewnych historycznych danych Martyrologium nie posiada. — Porów. Skarga „Żyw. śś. pańskich” I, 176; Bollandyści „Acta SS.” (pod datą 26 lutego); „Martyrol. R.” (16 lut.).

Julian ŚW., arcybiskup toledański. O pochodzeniu św. Juliana bliższych szczegółów Bollandyści nie posiadają. Wiadomo tylko, że św. J. urodził się w Toledo i kształcił pod kierunkiem ówczesnego arcybiskupa Eugeniusza. Za jego namową J. obrał stan duchowny. Jako kapłan głębokiej wiedzy i nieposzlakowanego życia, zyskał tak wielki szacunek i miłość ogółu, że gdy Eugeniusz zeszedł do grobu, na osieroconą stolicę toledańską powołano J-a. Nowe stanowisko otworzyło przed J-em rozległe pole pracy w kierunku utrzymania karności kościelnej, jedności wiary i szerzeuia zasad czynnej, żywej miłości chrześciańskiej bliźniego. W tym celu zwoływał synody w rodzinnem mieście (w r. 681, 683, 684 i 688) i sam na nich przewodniczył. Wprowadzenie i przyjęcie na synodzie prowin cyonalnym hiszpańskim uchwał soboru ekumenicznego Konstantypolskiego z r. 680, było dziełem J-a. Synod zgodnie z orzeczeniem soboru potępił błędną naukę monotelitów. Poza zajęciami pasterskiemi J. próbował sił na polu literatury religijnej. Z pomiędzy pism, świadczących o nauce i zdolnościach pisarskich J-a, zaledwie kilka pozostało. Dwa dzieła treści dogmatycznej: 1) „Libri très prognosticorum sive de origine mortis humanae, de futuro saecculo et de futurae vitae contemplatione”; 2) „Libri très de demon8tratione sextae aetatis adversus Judaeos”; dwie księgi „Coutrariorum in speciem locorum utriusque Testamenti”, wreszcie „Vita

s. Ildefonsi Toledani”.—(Por. „Encykl. Kościel.” IX, 282 — 283; „Bolland. Acta SS.” [8 marca];

N. J. Cherier „Institutiones His. Ecclesiasticae”

I—143 i „Historia gestorum régis Wampae”).

Julian Apostata, Flavius Claudius Julianus, od r. 355 — 60 po Chr. caesar, od r. 361 —63 imperator august u s, cesarz rzymski (* 330 — + 363). Był synem Juliusza Konstancyusza, brata Konstantyna W., z małżeństwa z Basiltssą. Wespół z bratem swoim przyrodnim, starszym o lat 5, Gallosem, tylko dziecięcemu wiekowi zawdzięczył to, że go Kon-stancyusz, utajony sprawca mordów spełnionych na rodzinie cesarskiej w r. 337, nie wydał na łup śmierci; w krwawym tym jednak gwałcie utraciło dziecię oboje rodziców i dwu stryjów. Pamięć i poczucie krzywdy wprowadziły na całe już życie ton tragiczny do jego stosunków z Kon-stancyuszem. Zrazu obu ocalałych chłopców przewożono z miejsca na miejsce po Azyi Mniejszej, przez pewien czas trzymano pod sterem mnichów i eunuchów, wreszcie osadzono w głębi Kappadocyi, w Macellum, w okolicach Cezarei, gdzie cesarz na wypadek odwiedzin miał rezy-dencyę. Za nauczycieli dano im Mardoniusza i Euzebiusza z Nikomedyi, za opiekunów—szpiegów. W wychowaniu chłopców nie zapomniano o religii chrześciańskiej, ale ją wszczepiano w duchu aryanizmu, któremu hołdował sam imperator. Bujna natura młodzieńca, wyniósłszy z lat pacholęcych nienawiść do więzów, teraz może podczas tych wykładów, przez ducha przeczenia i oporu przejęła się, choć tylko na krótko, zapałem dla wielkiej postaci Chrystusa, lekceważonej właśnie przez aryanizm. Na czasy nauczania przypadają stosunki znajomości zawiązane w Kapadocyi z późniejszymi Ojcami Kościoła, Grzegorzem z Nazyanzu, Bazylim z Cezarei, oraz z innymi mężami wybitnymi w chrześciaństwie IV w. na Wschodzie. Krótki pobyt w Byzan-cyum (po r. 350), wrażenia otrzymane i przekonania nabyte z widoku fałszu, zepsucia, chciwości i wreszcie małości zaciętych walk polemicznych, na bardzo wcześnie już rozwinięty umysł wywarły wpływ odciągający od chrześ-ciaństwa i od samego Chrystusa. Na dworze pozyskał J., bardzo obu braciom potrzebne, względy Euzebii, żony Konstancyusza, który w tym czasie zmógł Magnencyusza, aby wkrótce (353) zostać jedyuym i wszechwładnym panem Cesarstwa Rzymskiego. Z Byzancyum udał się J. na samodzielne już studya filozofii, literatury i życia dawnej Grecyi do Nikomedyi w Bitynii. Tu słuchał neoplatonika L i b a n i o s a (ob.) i wszedł w bardzo żywe obcowanie z ogółem retorów i filozofów wielkiego wówczas ogniska wiedzy

Julian Apostata.

i działalności umysłowej. Poznawanie coraz głębsze duchowego dziedzictwa hellenizmu sprowadziło podwójny skutek: J. poczuł się na-wskroś Grekiem, pożądającym Grecyi żywej a wielkiej, i odwrócił się stanowczo od chrześ-ciaństwa. Zupełny przewrót w pojęciach i upodobaniach dokonał się po trzech latach pobytu J a w Nikomedyi, gdy pełnoletni już człowiek przekradł się potajemnie do Aten i tam już sam publicznie jako retor występować zaczął (855). Wtedy-to całą siłą poznania i wyobraźni przylgnął do zamierającego pogaństwa i zapragnął wrócić mu dawną żywotność i świetność; wtedy też mieli już prawo Chrześcianie nadać mu ten przydomek, pod którym zna go potomność. Przejście do pogaństwa ułatwił mu neoplatonizm Rojenia filozoficzne Plotina miały w sobie wiele z mistycyzmu tajemnic eleuzyjskich, kultu Mithry, wyroczni chaldejskich, nawet transmigracyi brah-manizmu, samego wreszcie chrześciaństwa; nie uchowały się też przed wpływem fantastycznego gnostyćyzmu Maniego—a wszystko to żywo przemawiało do duszy, pociąganej ku tajemniczości, ku wiedzy, którą tylko sama wyobraźnia dać mogła i sama też tylko wyobraźnia dawała. Najpierw shołdował go Bóg Plotina, absolutna podstawa bytu, stwórca świata przez samo wy-promienianie z siebie idei świata. Cały syste-mat emauacyi, promieniowania istot wyższych, w procesie tym wydających z siebie niższe, miał wielki dla umysłu urok. Idealna materya Plotina pobudzała poetyczność. Pochodzenie rozumu ludzkiego z Boga wzmacniało i uszlachetniało indywidualność. Dusza świata powstająca z rozumów, a sama znowu z materyi nie-idealnej, rozciągłej, wytwarzająca wszechświat widzialny— naturę podnosiła na szczebel uduchowienia, do którego tak lgną dusze młode a zapalne i czyste. Dusza ludzka, mająca byt jeszoze przedziemski z prawem do pozaziemskiego, ale mogąca je utracić przez grzech; po skonie ciała strącana, co prawda, na padół życia zwierzęcego lub roślinnego, ale też i zdolna nic ze światłości swej na ziemi nie uronić, wrócić do przedwiecznego swego źródła i w Bogu samym Bogiem się stać — dusza taka, jako pojęcie niedaleko odbiegała od pojęć chrystyanizmu, i niewielkiego też potrzeba było odstępstwa, aby, będąc już chrześ-cianinem, w nią uwierzyć.— Oprócz dogmatycznej blizkości działała na J-a jeszcze inna, psy chologicznie głębsza, w czynie sprawniejsza. Chrześciaństwo lat pacholęcych, filozofia wieku młodzieńczego, głównie stoicyzm, dobroć wreszcie własnego serca, przy zdolności umysłu do zakreślania spostrzeżeń i myśli wielkim promieniem, złożyły się na to, że poganin miał w duszy niczem chrzesciańskiej nieustępującą zdolność odczuwania ludzi jako bliźnich, a był to nietylko nakaz idący do umysłu, była rzeczywistość tryskająca z serca. Cała korresponden-cya J-a z retorem Themistiosem (ob.), przyjacielem Grzegorza z Nazyanzu, „królem wymowy”, jak go nazywali współcześni, pokazuje tu J-a z najświetniejszej, dla potomności najważniejszej i bezgranicznie już dodatniej strony. Nie był on przeznaczonym na zdobywcę i pogromcę; przy całem swem zapaleniu się dla zamarłej już Grecyi miał dość trzeźwości, aby ją sądzić ze stanowiska właśnie obowiązku miłości bliźniego. W jednej ze swych mów powiedział: „Barbarzyńską, niegodną jest człowieka zaciętość Agamemnona, który zemstą swą grozi nawet dzieciom w łonie matki; cnotami prawdziwie królewskiemi są dopiero dobroć, pobłażliwość i ludzkość”, która „jest obowiązkiem, ponieważ powinniśmy być podobnymi Bogu, z samej natury swej miłującemu człowieka”. Ten poganin, toczący walkę z Bogiem, staje nawet w obronie miłosierdzia dla wrogów: „Powinniśmy kochać w ludziach człowieka, jakiekolwiek będą ich obyczaje, a choćby nawet i występki, człowiek nigdy nie znika ani z barbarzyńcy i ani z przestępcy”. „Natura uczyniła wszystkich ludzi krewnymi; miłosierdzie powszechne w to pokrewieństwo korzenie swe zapuszcza”.— Przez ten wielki swój humanitaryzm odstępca nie przestaje być wyznawcą, ale na przeciwnym znowu biegunie przez dogmatyczną stronę swego pogaństwa staje się odstępcą od wierzeń, które w massach helleńskich i zhelleni-zowanych rozbudzić pragnie.—Tymczasem życie oderwało go od zagadnień filozoficznych i religijnych do czysto-świeckich, politycznych. W r. 355 cesarz, zamordowawszy mu już przed rokiem brata, wielkorządzcę Wschodu, wezwał teraz jego samego do Medyolanu. Wkrótce jednak obawy zniknęły wobec pomyślnego usposobienia cesarza dla ostatniego pizy życiu pozostałego spadkobiercy Chlorydów. Konstancyusz nie miał dzieci, a myślał o przyszłości tronu; spojrzał teraz łaskawszem okiem na synowca. Aktem datowanym z Medyolanu d. 3 listopada 355 r. zrobił go caesarem, zamianował wielko-rządzcą (prefektem) Gallii, a jednocześnie upatrzył go sobie na następcę tronu i dał mu w małżeństwo rodzoną swą siostrę Helenę, o kilka lat od J-a starszą. Przed filozofem religijnym i marzycielem otworzył się nowy zupełnie zawód wojownika, polityka i administratora. Wszystkiemu podołał; wielką pracą poznał i sztukę wojenną i stan kraju i powinności zarządu; zetknął się też wkrótce z ludami ger-mańskiemi, które, korzystając z rozprzężenia w wojsku i we władzy, wdzierały się za Ren i nawet daleko za Wogezy pomykały. Dla poskromienia ich, kształcąc siebie, jednocześnie reorganizował zaniedbane legiony. Udało mu się to w krótkim czasie przy pomocy dzielnego Sal-lustyusza. Już w roku 356 pobił Alamannów w Alzacyi, przeszedł Ren, posunął się na północ, odzyskał Augusta Trevirorum i Colonia Agrippina, silnie je osadził, wzmocnił i, wróciwszy ponad Renem, dotarł aż do Raetii we wschodniej Szwajcaryi. W roku następnym musiał już wypierać Alamannów z głębi Gallii, po-czem rozgromił ich doszczętnie pod Strassbur-giem; króla ich, Chnodomara, wziął w niewolę i do Rzymu wysłał. Pociągnął aż za Men, pomiędzy Chattów i Herminonów. Zabezpieczywszy się od tej strony, biegiem wielkiej rzeki puścił się na północ do Fryzyi, aby powściągnąć Franków salijskich i Chamawów. W r. 359 najeżył granicę wschodnią fortecami, sięgającemi od Menu aż do Raetii. Część Franków i Alamannów umiał łagodnem obejściem się i przezorną polityką przywiązać do orłów rzymskich jako sprzymierzeńców i zarazem pobratymców bojowych. Rządy wewnętrzne Gallii sprawował umiejętnie i energicznie; dbał o dobrobyt kraju; zniżając podatki, uporządkował ich pobór; czuwał nad prawym wymiarem sprawiedliwości; a przytem wszyst-kiem utrzymywał zawsze powagę władzy i konieczny stosunek jej do rządzonych. Wogóle, wykazał zdolności polityczne, którym powodzenie dodawało uroku. To właśnie nie podobało się zawistnemu Konstancyuszowi. Nagle w r.

360    spadła na J-a niełaska cesarza: odjęto mu legiony i częściami przeprowadzać kazano na wschód wraz ze sprzymierzeńcami germańskimi. Legiony stanęły w obronie lubionego wodza; wódz ustępować nie myślał. Drużyny germańskie widziały, że tylko trzymając się go, pokrzywdzenia nie doznają. Na niełaskę wojsko dało od siebie odpowiedź: okrzyknęło J-a imperatorem augustem, więc anti-cesarzem. On sam zaproponował Konstancyuszowi, aby mu pozostawił Gallię na prawach cesarza. Propo-zycyę tę Konstancyusz przyjął przygotowaniami do wojny. Jedynym ratunkiem było stanąć do walki o cesarstwo: to też J. w maju 361 r. trzema korpusami, z których jeden miał pod włas-nem swem dowództwem, wyruszył na Półwysep Bałkański. W końcu lata zebrała się cała armia w Sirmium między Dunajem a Sawą. Ztam-tąd przez Serbię dzisiejszą J. szybko zaskoczył i zajął Naissus (Nisz), gdzie będąc już na półwyspie, dłużej się zatrzymał. Stąd wysłał gło-śuy list do Ateńczyków, wyłuszczający preten-sye, a zarysowujący reformy. Tu doszła go w drugiej połowie listopada wiadomość o zgonie cesarza (d. 3 listop. 361 r. w Mopsukrene w Cy-licyi): miał tron bez walki. Przed 15 grudnia

361    r. odbył wjazd do Byzancyum jako rzeczywisty cesarz. Najpierwszym jego czynem było przywrócenie dawnej religii narodowej Greków, z bogami jej i świątyniami na utracone stanowisko. Wyznawcom Chrystusa, jak wogóle wszystkim, zapewnił swobodę wierzenia w to, co zechcą; a mieli w czem wybierać, bo pomimo soboru Nicejskiego chrześciaństwo ówczesne było do głębi szarpane przez niezliczoue prawie sekty, głównie zaś przez aryanizm i donatyzm. Zasada tolerancyi rosła głęboko w charakterze zwróconym ku prawdzie i sprawiedliwości, ale silniej od charakteru, szczerzej od pobudek humanitarnych przemawiało apostolstwo religijne, wrogie chrześciaństwu, gdy J. szczególną opieką otaczał Żydów i świątynię im na Aelia Capitolina odbudowywał: tradycyą starego Zakonu chciał ptzyćmić nowy. Upośledzeniem chrześciaństwa było wzbronienie odrazu biskupom i gminom przyjmowania wszelkich zapisów, odwołanie tego, co stanowiło główną treść edyktu Konstantynowskiego z r. 321—odjęcie zbiorowościom i urzędom charakteru osób prawnych. Stopniowo wolność wyznania nabierała znamion konieczności tolerowanej. Tak np. zabronił J. uczonym chrze-ścianom wykładów publicznych: „Macie swego Łukasza i Mateusza—mówił—tych czytajcie”. Chcąc przywrócić blask hellenizmowi w religii, nakazał stawiać nowe świątynie bogom greckim, a dawne otwierać i nawet odbierać chrześcia-nom, wraz z funduszami, i na oścież otworzył wrota dla restytucyj sądowych. Świątynie wyposażał w stałe dochody, osadzał przy nich kapłanów wykształconych. Sam spisał artykuły wiary, układał hymny i modlitwy, stawał w rzędzie filozofów i retorów, aby żywem słowem lub piórem zwalczać naukę „Żyda z Galilei”. Czując oschłość kultu helleńskiego pod względem humanitarnym, zachęcał do miłosierdzia, do wzajemnej pomocy, do pieczy o chorych i słabych, do wszystkiego, czem chrześciaństwo nie-książ-kowe żyć miało obowiązek. Rozpęd psychologiczny reformatora osłabiało to, że on sam swem życiem duchowem wzbił się wysoko ponad wiarę, którą w lud wszczepić nanowo usiłował. I nad nim, stającym do walki z Chrystusem, Chrystus ten wyciągał potężne swe ramiona i, obejmując go, obezwładniał. On sam nie czuł jeszcze tego, nie widział co zrobiło kilka wieków propagandy religijnej: pasował się i opędzał—i walczył, wierząc w zwycięstwo; ale ludzie byli już bez wiary, bez żądzy, bez ideału i nie mogli ich z siebie wykrzesać. Cały Olimp grecki stał się już jedynie piękną bajką nietylko dla filozofów, ale i dla ludu, który miał być do nowego życia zgalwanizowanym. Odwieczny tylko współczynnik dziejów, dobrze wypróbowany gwałt, mógł jeszcze marzenie urzeczywistnić, ale takiego sprzymierzeńca J. nie chciał i przy dłuższem nawet życiu nie byłby się do niego odwołał. Na razie od walki z chrześciaństwem oderwała go inna. Konstancyusz poniósł był klęskę w walce z Sapo-rem II, królem wskrzeszonego państwa Sasani-dów: obowiązkiem następcy było klęskę powetować, cesarstwu dawny stan posiadania przywrócić i zabezpieczyć. W lecie 362 r. zjechał cesarz do Antyochii dla dopilnowania uzbrojeń; trwały one długo. W stolicy syryjskiej zetknął się J. znowu z chrześciaństwem rozprawiającem i walczącem. Zuchwała niekiedy postawa jego wyznawców popchnęła go do pierwszych, drobnych wszakże, prześladowań (sprawa świątyni

Julian

Apoliina w Gaju Dafne). W końcu zimy roku 362—63 wyruszyła armia 60 tysiączna przeciwko Persom, trzymając się zrazu Eufratu, po którym umyślna flota spławiała żywność i część taboru. Osobny korpus udał się północą ku Armenii i Corduene. Dowódzcą bezpośrednim głównej massy, zmierzającej ku Ktesifonowi, ówczesnej stolicy perskiej, był Jovianus pod sterem samego J-a. W wyprawie przy boku cesarza uczestniczył historyk Ammianus Marcellinus, entuzyastyezny jego biograf, uczestniczył i filozof retor i taumaturg Maximos, jego osobisty przyjaciel. Po utrudzającym, powolnym pochodzie przez północny okraj Pustyni Syryjskiej w Mezopotamii na wiosnę roku 363 znalazło się znużone, przetrzebione wojsko za Tygrein na północ od Ktesifonu; cesarz nie kusił się o zdobycie go: nie miał środków oblężniczych a cierpiał straszny brak żywności po spaleniu owej flotylli eufratowej. Podjazdy perskie zmusiły J-a do odstąpienia na zachodnie uskoki gór Zagros, których podgórzem dotarł podobno do Corduene, zbliżając się do korpusu północnego. Historya nie zapisała żadnej większej bitwy, ale mimo to zapisała śmierć J-a na placu boju. Stało się to podczas nagłego zaskoczenia przez podjazdy nieprzyjacielskie w drugiej połowie czerwca 363 roku, w miejscowości niedającej się wiarogodnie oznaczyć, ale w każdym razie na lewym brzegu Tygru. Justi podaje okolice miasta Samarra („Sumira” Kieperta) nad tą rzeką, daleko już na południu („Geschichte d. alten Persiens” str. 190). Jeżeli wskazanie to jest dobre, wtedy przyjąć potrzeba nowy, może po wzmocnieniu się owym korpusem północnym, pochód z pod Zagros na południe i trzymanie się przez pewien czas Tygru. Cesarz nie odrazu padł trupem; otrzymał tylko ranę śmiertelną, żył jeszcze po niej przy zupełnej przytomności, rozprawiając o Bogu, o duszy, o istnieniu pozaziemskiem. Jest podanie, że strzała ugodziła J-a z ręki chrześcianina, i że do takiego właśnie czynu stosuje się okrzyk: „ Galilaee vicisti!” (Galilejczyku, zwyciężyłeś) Sam okrzyk nie jest historycznie sprawdzony, a jeśli był, mógł się odnosić do samego Chrystusa, którego J. ujrzał przed sobą, gdy padł, czując, że już i sam nie powstanie, walki nie stoczy, pogaństwa nie przywróci i spadkobiercy swych marzeń po sobie nie zostawi. Nieposłuszeństwo Jo-viana, przewaga ogromna liczby, rozumu i sprawności po stronie chrześcian we własnym obozie cesarza—podsycić musiały to zwątpienie, z jakiem ze świata schodził, po półtorarocznem zaledwie panowaniu. Na miejscu wojsko okrzyknęło Joviana imperatorem. Położenie jego było ciężkie: musiał wyrzec się zdobyczy nietylko Dyoklecyana, ale i Trajana, i ustąpić z Nisibis i z Carrhae. Ciało J-a sprowadzono do Tarsu w Cylicyi.—Julian był mniej niż średniego wzrostu, z twarzą wyrazistą, ale nie klasyczną, nie dbał o wygląd zewnętrzny, rozmyślnie nawet go zaniedbywał;

'S

03

S'

I—*

if*

CO

wbrew zwyczajowi nosił brodę, żył bardzo skromnie; nawet pisarze chrześeiańsey nie mają nic do powiedzenia o wybrykach jego zmysłowości; umysłowość stale w nim przeważała. Dochowały się we Włoszech torsy, podawane za podobizny J-a; jeden w M. Torlonia w Rzymie. W Paryżu istnieje jeszcze ruina, niegdyś mieszkanie J-a w Lutetia Parisiorum. Cesarz nie używał wcale języka łacińskiego, tylko w aktach urzędowych; mówił i pisał tylko po grecku. — Głównemi źródłami do życiorysu są: Ammianus Marcellinus (końcowe księgi), retor antyocbeński Liba-n i u s i wreszcie on sam, zwłaszcza w listach (’Etcłoto-Xot£); zajmują się też nim Ojcowie Kościoła. Wiele pism J-a zaginęło, m. inn. obszerne opowiadanie wypraw na Germanów. Z pism polemicznych przeciw Chrześcianom zostały tylko szczątki; przepadły prawie zupełnie poezye. To, co się dochowało, wskazuje świetnego, choć nie pierwszorzędnego, stylistę. Są tu prócz listów ³Eyxcófua (pochwały, rozprawy, mowy), są okruchy z pism polemicznych przeciw Chrześcianom, są dwie satyry: Kaćoapeę albo SofXTiôatov i Avao^ixoç albo MtaoircoYov: pierwsza na cezarów biesiadujących z bogami na Olimpie, druga przeciw Chrześcianom naigrawają-cym się z brody cesarskiej (stąd Misopo-gon). Najpierwsi spuściznę literacką zebrali Francuzi: Martin i Chanteclair (Paryż 1583, 8-o) i Petau (t-że 1630); po nich dopiero Spanheim (Spanhemius) wydał zbiór w Lipsku 1696; pełniejszy ponownie Hertlein (t-że 1875); same listy Heyler (Moguncya 1828); pozostałości z pism przeciw Chrześcianom: Neumann „J-i imperato-ris librorum contra Christianos quae supersunt” (Lipsk 1880). Żywo zajmowała się J-em sztuka wierszowana; w końcu XIX w. zajęła się i histo-rya. Ibsen wytworzył ok. r. 1870 dwa dramaty p. t. „Keiser og Galilaeer”, trzymające się świadectw historycznych, a mające wiele scen wspaniałych i momentów dyalektycznych głębokich. Asnyk w pierwszym swym okresie napisał jędrny wiersz, ukazujący J-a w całym blasku jego humanitaryzmu. Padając, cesarz woła: „Dziś zwyciężyłeś, Galilejczyku, lecz jutro—gdzie jutro świata?”. Z dziedziny wiedzy znamy tylko jedną pracę polską, niewielką, zaledwie charakterystykę: Morawski Kazimierz „Julian Apostata” (Kraków 1901, 48 str., 2 światłodr.). Z obcych: Allard P. „Julien l’apostat” (Paryż 1902, 8-o, 3 t.; najobszerniejsza praca o J-e); Centerwall „Julianus affaelingen” (Sztokholm 1884); Dahn F. „J. d. Abtrünnige” (wyd. 4-e Lipsk 1894); Gardner A. „Julian Philosopher and Emperor, and the last struggle of Paganism against Christianity” (Londyn 1895, 8-o, 364 str.); Heimek „Zur Würdigung d. Handschriften u. zur Text-

Fig. 13.

Julian Apostata

(z monety — według Imlioof-Blumera).

ją na uwagę: Lichtenau, Igdorpait i Fiede-riksdal.

kich.

Julianna Olgierdowa, córka Aleksandra Mi-chajłowicza, kniazia twerskiego, wnuka „twer-skich męczenników”, była drugą żoną Olgierda Gedyminowicza, wielkiego księcia litewskiego. Datę jej urodzenia trudno ściśle oznaczyć, bo kroniki ruskie milczą; wiemy tylko, że Aleksander Michajłowicz ożenił się w 1312 lub 1320 r., a w 1321 r. urodził mu się syn; Olgierd zaś

kritik Julians” (Hlubice 1880; programat szkolny); Koch W. „Kaiser Julian d. Abtrünnige, seine Jugend u. Kriegsthaten bis zum Tode des Kaisers Constantius (331—361)” (Lipsk 1899); Naville „J. l’apostat”; Neander „Ueber d. Kaiser J. u. sein Zeitalter” (Lipsk 1812, wyd. 2-e t-że 1867); Rendall „The emperor J.” (Londyn 1879; obfita bibliografia); Rode „Gesch. d. Reaktion Kaiser J-s gegen d. Christliche Kirche” (Jena 1877); Schulze „De J-i philosophia et moribus”; Se-misch „J. d. Abtr.” (Wrocław 1862); Strauss Dawid „D. Romantiker auf d. Throne d. Cae-saren, oder J d. Abtr.” (Mannheim 1847; z ten-dencyą praktyczną); Teuffel „De J-o imperatore christianismi contemptore et osore” (Tübinga 1844).

Julian (Illan), hrabia wizygocki, wielkorządz-ca Ceuty. Wydał Hiszpanię Arabom, podobno, aby się zemścić za zgwałcenie córki swej przez króla Roderyka. Nietylko zachęcił Muzę do najazdu Hiszpanii, ale mu jeszcze dostarczył okrętów, otwierał przed nim miasta i zawarł korzystny układ z niewiernymi. Towarzyszył do Hiszpanii Tarykowi i walczył pod Jerez de la Frontera (711). On to doradził wodzowi berberskiemu pomaszerować na Toledo nazajutrz po zwycięstwie i dopomógł muzułmanom do zdobycia Karmeny. Niewiadomo, jak skończył. Według podania, bardzo wątpliwego, powtórzonego przez Marianę, Arabowie ukamienowali jego żonę, siostrę króla Gotów, Witizy, i zrzucili jednego z jego synów z wierzchołka wieży w Ceucie; on sam miał umrzeć w więzieniu. Daleko pewniejsza jest wiadomość, że wnuk jego został mahometaninem i przybrał imię Abd-Allah. J., typ zdrajcy, zawdzięcza sławę swą romansom i kronikom bajecznym. Istnienie jego, zaprzeczone przez Mas-deu’go, zostało teraz zupełnie stwierdzone przez świadectwa historyków arabskich. Jest przypuszczenie, że J. rządził Ceutą, nie jako namiestnik króla Wizygotów, ale z ramienia cesarza Wschodniego. Mnóstwo legend, powstałych po najeździe arabskim, zaciemnia jego historyę.

Julian Z Poradowa, pseudonim Elizy Tusz o w ski ej i Pauliny Moers.

Julianehaab, osada duńska w inspektoracie południowej Grenlandyi, pod 60° 43' szerokości północnej, na półwyspie między fiordami Igal-likiem i Tunudliorbikiem, najludniejsza (w 1891 r. liczyła 2 499 m-ców, w tej liczbie 41 Europejczyków) i najbardziej wysunięta na południe ze wszystkich osad duńskich, leżących na zacho-dniem wybrzeżu Grenlandyi.— Obwód J-ski rozciąga się od południowego przylądka grenlandzkiego, Farewell, na 280 kim. w kierunku północnym aż do przylądka Desolation. Chociaż leży on najbliżej Europy, jest jednak najbardziej odosobniony, ponieważ od otwartego morza oddziela go pas lodów pływających, który dopiero dalej ku północy da się ominąć. Z osad i sta-cyj missyonarskich w obwodzie J-skim zasługu-

Julianiści, ob. Monofizyci.

Julianit, minerał, jeden z tetraedrytów — przeważnie tetraedryt miedzin-arsenowy. Maleńkie jego kryształy (sześciauy i dwunastościany) ciemno-czerwonawe, z żelazno-czarnym nalotem,

występują w wapieniu niektórych kopalni szląs-

z. w.

Julianna ŚW., panna i męczenniczka. J., rodem z Nikomedyi, przyszła na świat około r. 293. Pogaństwo, w którem ją wychowywano, nie odpowiadało szlachetnym porywom jej duszy i czystym pragnieniom serca. Ze wstrętem odwracała oczy od bóstw pogańskich, a coraz więcej lgnęła do Krzyża. Wreszcie, w tajemnicy przed rodziną — została chrześcianką. Rodzice J-y, gorliwi bałwochwalcy, nie przewidywali odstępstwa córki. Ze ździwieniem przeto usłyszeli z ust J-y oświadczenie, iż nigdy za mąż za poganina nie wyjdzie, gdyż została chrześcianką. Swatano ją z Ewilacyuszem, wielko-rządzcą Nikomedyi. Wyznanie J y postawiło ją przed sądem. W roli oskarżyciela wystąpił jej własny ojciec. Namowy Ewilacyusza, aby za niego wyszła, gdyż to jedyna droga ocalenia, nie znalazły oddźwięku w sercu dziewicy. Wytrwałość J-y spowodowała surowy wymiar kary. Skazana na chłostę, z nadludzką cierpliwością zniosła tę katuszę. Po pierwszej próbie z rozkazu wielkorządzcy odprowadzono J-ę do więzienia. W kilka dni Ewilacyusz, dowiedziawszy się, iż uwięziona nietylko żyje, lecz przychodzi do zdrowia, zgotował J-ie nową niespodziankę, okrutniejszą niż biczowanie. Wprowadzono męczennicę na stos z drzewa smolnego i podpalono go ze wszystkich stron. I tym razem Bóg okazał cud : Święta została przez płomienie nietkniętą. Wzbudziło to w ludzie zapał i uwielbienie dla wiary chrześciańskiej. W jednej chwili kilkaset osób płci obojej wyparło się błędów pogańskich. Nowonawróceni przebyli krwawy chrzest. Wszyscy jak jeden mąż zginęli pod mieczem, z imieniem Chrystusa na ustach. Wkrótce ten sam wyrok pozbawił życia mężną i wierną Bogu J-ę. Śmierć tej dziewicy chrześciańskiej nastąpiła w r. 311. Ciało św. J-y, ukryte na razie przez chrześciau, złożono później w Cumae, skąd około 1207 r. przewiezione zostało do Neapolu. — Porów. Skarga I, 148; Prokop, 119—121; „Encykl. Kość.” IX, 228; Bolland. „Acta SS.” (8 marca); „Martyrol. Rom.”.

pojął ją za żonę w 3 lata po śmierci pierwszej,

nie”; ale trzeba się zastrzedz, że małżeństwo Olgierda z nią miało być w pierwotnym swym celu rękojmią przyjaźni jego z Moskwą Zcza-sem dopiero zmienił się stosunek pod naciskiem okoliczności: Olgierd zaprzyjaźnił się z kniaziami twerskimi, wspomagał tych swoich szwagrów w zapasach z Moskwą, w czem niewątpliwie jakiś udział musiała mieć J. i przyczynić się do zawiązania bliższych stosunków i przyjaźni, jak niemniej utrwalenia ich między Litwą a Twerem. Po śmierci męża wpływ jej, jeżeli się nie powiększył, to z pewnością nie stracił nic z swej siły. Jej dziełem było małżeństwo jej córki Maryi z Wojdyłłą, co wywołało znane nieporozumienie między Kiejstutem a Jagiełłą. Jej polityka i dążności, myśli i pragnienia zostawały w ciągłym

Maryi, ks. witebskiej, tj. w r. 1349: zatem jako najwcześniejszy rok urodzin jej możnaby przyjąć 1322, najpóźniejszy 1330. Do niedawna panował zacięty spór między historykami tak o nią—czyją była córką, którą żoną Olgierda— i często Maryę i J-ę mieszano wzajemnie skutkiem niedokładnych i bałamutnych informacyj, jak i o jej synów, o ich liczbę i imiona z tychże samych powodów. A miała ich siedmiu: Jagiełło, Skirgiełło, Korybut, Lingwen, Korygiełło,

Wigunt i Świdrygiełło. Umarła w r. 1392 na wiosnę, jako zakonnica pod imieniem Maryi, w fundowanym przez siebie na Białej Rusi, około Mohylewa, klasztorze, do którego wstąpiła w 1387 r., w 10 lat po zgonie Olgierda. Tak

opowiada Narbutt w swojej „Hist. Nar. Lit.”. On _ autagonizmie z polityką Kiejstuta; a ich osobisty także twierdzi, że była w tym klasztorze prze- stosunek był zawsze nader naprężony. Nie lu-łożoną i że pochowano ją w Kijowie, w piecza- biła bohaterskiego obrońcy starej Litwy i merach Ławry peczerskiej. Wszelako miejsce jej chętnie znosiła jego przewagę nad ulubionym, wiecznego spoczynku nie jest napewno stwier- pierworodnym Jagiełłą. Przyczynić się też mu-dzone. Od męża, z którym związek małżeński siała osobiście przez swój macierzyński wpływ pobłogosławił metropolita Teognost, jako wdo- do owego kilkoletniego i bardzo ostrego starcia, wią oprawę otrzymała Witebsk i Krewo, tę pier- a później walki, tak tragicznie zakończonej dla wotną dzielnicę Olgierda, a które po jej śmierci sędziwego obrońcy pogańskiej Litwy, między stry-mialy przejść na Jagiełłę. Miała być fundator- jem i synowcem. Gdy Kiejstut pozbawił Jagieł-ką klasztoru oo. bazylianów przy cerkwi Trójcy łę wielko-książęcego tronu i wspaniałomyślnie św. w Wilnie. Narbutt wychwala ją bardzo, jej oddał mu rodzinną Witebszczyznę, dziedzictwo dobroć charakteru, łagodność. Faktem jest, że ojcowskie, i J. tam się znalazła. O stosunkach w historyi Litwy jest osobistością bardzo ważną Jagiełły z Zakonem i intrygach, jakie snuli wte-że miała ogromny wpływ, znaczenie i powagę, dy przeciw Kiejstutowi, wiedziała bardzo dobrze a głos jej ważył bardzo wiele nietylko w do- i dopomagała, a Zakon co krótki czas donosił mowych, rodzinnych sprawach, ale także w po- jej o wszystkiem szczegółowo. Krzyżacy znali litycznych stosunkach. Przyznają jej to zgodnie dobrze jej wpływ na sprawy polityczne, w szcze-i dzisiejsi historycy (prof. Smolka w rozprawie gólności na Jagiełłę, nie zaniedbywali też zje-„Kiejstut i Jagiełło”) i współcześni kronikarze dnywać jej dla swych planów częstemi podar-krzyżaccy. Miała wpływ nietylko na synów, ale kami i szumnemi tytułami. Jej wielkiego zna-i na Olgierda, który za jej usilnem staraniem czeuia i wpływu politycznego i prywatnego świa-miał w r. 1377 przyjąć chrzest w obrządku dectwem są także dwa dokumenty: jeden wy-greckim, na łożu śmiertelnem (Narbutt). Ta dany przez Jagiełłę w r. 1380, najważniejszy wnuka bowiem „twerskich męczenników” była z wystawionych przez niego aż do r. 1386, a za-chrześciauką i gorliwą wyznawczynią ruskiej cer- wierający akt nadania Żmudzi Krzyżakom, i dru-kwi. Wychowywała też synów w ruskiej wie- gi, o 2 lata późniejszy, wystawiony na Dubissie rze, w ruskich obyczajach, sposobiła na Rusi- przez wszystkich synów J-y, odstępujących Zanów; Jagiełło też np. nie uważał się tyle za Li- konowi Żmudź, zawierających z nim 4-letni ro-twina, co Kiejstut i jego synowie z wajdelotki zejm i przyrzekających, że w ciągu tego czasu Biruty zrodzeni, ale raczej za Rusiua i ruskiego przyjmą chrzest. W obu tych dokumentach za-księcia. Wpłynąć musiała J. niemało na zru- znaczone jest wyraźnie, że dzieje się to za Taszczenie wileńskiego dworu, na osłabienie i pod- dą, wiedzą i wolą J-y. Po unii polsko-litewskiej kopanie, i tak słabo już tlejącej, wiary w daw- (1386) J. usunęła się w zacisze klasztorne, przy-nych bogów w sercach dynastów litewskich, wdziewając na lat 5 habit.—Literatura: Mo-Przygotowywała też poniekąd chrzest Litwy, co nografii dotąd brak, są tylko rozproszone wia-było tylko kwestyą czasu, ale nie wpłynęła na domości po różnych dziełach. I tak: szczegóły stanowcze rozwiązanie tego problematu: gdzie biograficzne znaleźć można przedewszystkiem Litwa ma przyjąć światło prawdziwej wiary, u Wollfa „Ród Gedymina” i Narbutta „Dzieje na-w cerkwi czy w kościele? A jej uczucia i my- rodu litewskiego” t. V. O znaczeniu jej pisze śli parły tę Litwę w objęcia Rusi, i to całkiem dużo prof. Smolka w cytowanej powyżej rozpra-naturalnie. Jasno krystalizuje się nam jej po- ! wie.    M- G-'y-

waga i ważność, gdy sobie przypomnimy poli- j Julianna, trzecia żona Witolda Aleksan-tykę Olgierda wobec Moskwy i rywalizacyę i dra Kiejstuto w i cz a, była córką kniazia Iwa-Tweru z tymże grodem o „wielikoje kniażę- I na Olgimuntowicza Holszańskiego i rodzoną siostrą Zofii holszańskiej, czyli t. zw. powszechnie Sonki, czwartej żony Jagiełły, poślubionej za sprawą Witolda. Pojął Kiejstutowicz J-ę za żo nę w dniu 19 list. 1418 r., t. j. w niespełna 3 miesiące (2'/₂) po śmierci poprzedniej, Anny, a dla której J. miała byó siostrzenicą. Dlatego też biskup wileński, Piotr, nie chciał udzielić Witoldowi tego ślubu, jako z blizką krewną, i domagał się dyspensy papieskiej, nie dając się złamać ani prośbami, ani groźbami księcia. Wobec tego obrządku ślubnego dopełnił w Grodnie w obecności króla i jego żony Elżbiety (Pileckiej) biskup kujawski, Jan Kropidło, ks. mazowiecki. Lindenblatt, kronikarz krzyżacki, opo wiada w swej kronice, że kniaźna ta, t. j. J., została porwana pierwszemu małżonkowi, a gdy Piotr, narzekał na krzywdę, ścięto go z rozkazu Witolda 1 Nie jest bardzo pewną ta opowieść, ale za to pewnym faktem jest, że Kiejstutowicz poślubił ją jako wdowę po kniaziu Iwanie Karaczewskim. Umierając w r. 1430, Witold poruczył ją opiece Jagiełły. Zmarła podobno (Długosz) w r. 1448, mając 7<i lat, w Dubrowni cy; urodziłaby się tedy w 1378 r. W życiu pu- ści konsula (148), pretora, prefekta miasta, był blicznem udziału nie brała, była obecna tylko uczniem Jawolena, jak sam opiewa. Jak go po-wraz z mężem na zjazdach, np. 1425 w Brześciu litewskim, ale do polityki się nie mieszała; zakon nieraz przesyłał jej podarunki, ale J. w dzie jach zajmuje podrzędne stanowisko. Wraz z Witoldem miała być koronowaną na królową Litwy w r. 1429, gdy-to Zygmunt luksemburski swemi intrygami chciał rozerwać unię polsko-litewską (Zjazd łucki). Bez wpływu i znaczenia w życiu politycznem, była jeduak ambitną i dumną. Do niej - to odnosi się owa legenda, przechowana nam przez Długosza, świadcząca o hojności i pewnym despotyzmie Witolda względem żony. Opowiada on, że Kiejstutowicz ofiarował był pewnego razu w obecności księżny 100 grzywien jednemu ze swych dworzan. Na uwagę małżonki, że zbyt hojny dar, roześmiał się książę i, zamiast odpowiedzi, podwoił ofiarowaną summę, zmuszając żonę do milczenia dopiero wówczas, gdy pierwotny dar wzrósł do 800 grzywien. Pod dniem 1 kwietnia 1428 r. spotykamy zapis Witolda na rzecz ks. J-y, w którym przeznacza jej jako dożywotnią wdowią oprawę, bez żadnych ograniczeń w użytkowaniu, na cały czas wdowieństwa miasto Nowogródek z kilkunastu przyległemi wsiami i wieś Waki-muki koło Trok, wzywając ją w tym zapisie do wierności dla Korony Polskiej.—(Literatura:

wprowadzony został przez Scaligera, który za początek jego przyjął 4713 rok przed Chr. s- K-Juliański rok. Rok, wprowadzony przez Juliusza Cezara w 46 r. przed Chr., stanowi podstawę kalendarza juliańskiego (ob. K alendarz). Trzy kolejno po sobie idące lata mają w tym kalendarzu po 365 dni, rok zaś czwarty 366 dni, długość zatem średnia roku juliańskiego czyni 365.25 dnia, gdy rok gregoryański ma długość mniejszą, 365.2425 dnia.

Julianus Hispanus (wiek XIII), lekarz, ojciec Piotra, późniejszego papieża Jana XXI, jest prawdopodobnie autorem rzeczywistym dzieła „Thesaurus pauperum”, przypisywanego zwykle temuż synowi jego. — Porównaj: Hispanus

Dr j. p.

S. K

Julianus Salvius, jeden z najznakomitszych i najzdolniejszych prawoznawców rzymskich, żył za czasów Hadryana, Antonina Piusa i Divorum fratrum (M. Aureliusz i L. Verus). Rodem z Ha-drumetu, był dziadem cesarza Didyusza Juliana, który się rodził r. 133, albo 137, za Hadryana zasiadał w przybocznej radzie, piastował godno-

wszechnie ceniono, świadczy fakt, że Hadryan poruczył mu redakcyę Wieczystego Edyktu, tej wielkiej kodyfikacyi, obejmującej i prawo cywilne i edykt pretorski, a co więcej: ogólne poważanie, którem się cieszył, nietylko za życia, ale uawet później, w okresie wielkiego kodyfi-katora Justyniana, który go nazywa „Summae auctoritatis hominem, summum auctorem iuris scientiae”. Na prace J-a powoływano się najczęściej; 457 fragmentów z dzieł jego umieszczono w Dygestach Justyniana. Znakomity ten prawnik i mąż stanu pozostawił po sobie cenną pracę, którą się w przeciągu całego życia zajmował, mianowicie: a) „Digestorum libri XC”. Pierwsze 58 ksiąg autor ułożył w porządku przyjętym w edykcie Hadryana, zawierają jednakże znaczną część prawa cywilnego; powiernictwa (fideicommissa) łączą się w ks. 39 i 49 z nauką o zapisach; w drugiej połowie tego wielkiego traktatu poświęcono dużo pracy rozbiorowi ustaw Julia et Papia; księga 86 dotyka prawa karnego (publica judicia). Dzieło to zawiera rezultaty naukowej i praktycznej działalności autora, przeważa w tej pracy strona teoretyczna, systematyczna, nie pominięto jednakże praktycznych responsów i t. z w. „quaestiones”; z drugiej zaś strony spotykamy mało kommeutarzy do słów edyktu i wywodów dogmatycznych. Kazuistyce poświęcono dużo miejsca, przyczem autor swym objaśnieniom nadaje zwykle formę pytania i odpowiedzi. Nasamprzód prawnik przytacza pewną species facti, potem formułuje treściwie główne pytanie, a w końcu wypowiada swe orzeczenie. Tym sposobem autor wyjaśnia i uzasadnia wszechstronnie i naukowo swe zdania i pojęcia prawne, nie pomijając dawniejszej literatury, za-

M. G-y.

Wollf „Ród Gedymina”, artykuł: Witold Kiejstutowicz; Długosz „Historya”—passim; Prohazka „Codex epistolaris Vitoldi"—passim; Lindenblatt Kronika w „Script, rer. Pruss.”).

Juliański kalendarz, ob. Kalendarz.

Juliański okres, przeciąg czasu wynoszący 7 980 lat, po upływie którego w kalendarzu juliańskim głoska niedzielna, epakta i poczet rzymski wracają w poprzednim porządku. Okres ten

Alexander” 1860, p. 4; Sohm „Institutionen” wyd. 10-e, p. 96; Karłowa „Römische Rechts-

T. D.

razem powołując się na Labeona, Sabina, Pro-kula, Pegaza, Nerwę, Jawolena, Arystona i z współczesnych na Pomponiusza. J. nie przytacza Cel-sa, chociaż przypuszczać można, że jego Digesta wyszły równocześnie z Dygestami Celsa; był to rodzaj pracy w literaturze zupełnie nowy, nad którym obaj uczeni pracowali zapewne wspólnie, tern więcej, że jeden i drugi miał na oku złagodzenie dualizmu, który istniał pomiędzy szkołą Prokulejanów i Sabinianów. Dygesta Celsa i J-a ujawniają niejako wspólną dążność w tym kierunku, będącą także po myśli samego cesarza Hadryana. Dlatego trudno podzielić zdanie tych uczonych, którzy twierdzą, że z współzawodnictwem dzieł i szkół obydwóch łączył się antagonizm osobisty wspomnianych dwóch pisarzy. Oprócz Dygestów pisał J. b) „Libri IV ad Urseium Ferocem”, obejmujące uwagi (notae) do dzieła Ursejusza Feroksa; c) „Libri VI ad Minicium”, opracowanie dzieła Minicyusza; d) „Liber de ambiguitatibus”, z którego korzystali redaktorowie Dygestów Justyniańskich. Innych prac J-a nie znamy; natomiast przechowała się wielka liczba jego responsów w zbiorze Afryka-na p. t. „Quaestiones”. Rzecz jasna, że późniejsi prawnicy korzystali z prac J-a, a mianowicie z jego znakomitych Dygestów, do których pisali uwagi (notae) Marcellus, Scaevola i Paulus. — Por.: Borghesi „Oeuvres” IX, 302 sq.; Buhl „Salvius Juliauus” I, 1886; Fitting „Über das Alter der Schriften röm. Juristen von Hadrian bis

geschichte” I, p. 707 sq.

Julias, miasto w Palestynie, ob. Beth-saida.

Jülich: 1) miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Akwisgrańskiej, 87 m. n. p. morza położone, nad Roerem (Ruhrem), dopływem Renu, węzeł kolejowy linii Monachium-Gladbach-Stol-berg, J.-Düren i Akwisgran- J., jest siedliskiem rady rolniczej, sądu, ma pocztę, telegraf, 2 kościoły katolickie, 1 kościół ewangielicki, progi-mnazyum, wyższą szkołę żeńską, wspaniały szpital (1891 r.), były zamek hrabiego J-u, Wilhelma V, w którym obecnie mieści się szkoła podoficerów, piękne promenady, gazownię, rzeźnię, cukrownie, papiernie, garbarnie, fabryki pudełek i innych wyrobów z drzewa, fabryki parasoli i igieł; 5 385 m-ców (1895 r.) wyznania przeważnie katolickiego.—J., starożytny Juliacum, był wielokrotnie oblegany i zdobywany: w 1277 r. przez arcybiskupa Siegfrieda z Kolonii; Wilhelm V w połowie XVI w. uczynił z J-u najsilniejszą fortecę hollenderską; w 1609 r. dobywał go arcks. Leopold, w 1610 Hollendrzy pod wodzą Maurycego Orańskiego, w 1621 Hiszpanie; w 1794 zdobyli go Francuzi i trzymali w swych rękach aż do 1814 r. Dopiero w 1860 r. fortyfikacye miejscowe zostały zniesione. — Porów. Kuhl „Geschichte des frühem Gygmnasiums zu J.” (część

I, Jülich 1891; część II p. t. „Geschichte der Stadt J., insbesondere der frühem Gymnasiums zu J.” tamże 1893.—J-ski powiat stanowi część prowincyi Akwisgrańskiej i zajmuje 318.42 kim. □ powierzchni, zamieszkanej przez 41 357 obywateli (1890); powiat liczy 2 miasta i 47 gmin.—2) niegdyś księstwo, na lewym brzegu Renu położone, zajmowało około 4130 klm. Q powierzchni i liczyło do 400 000 m-ców. Początkowo w XI w. należało, jako hrabstwo (pagus Juliacensis), do księstwa Dolnej Lotaryngii. Po upadku tego księstwa hrabiowie J-scy podlegali bezpośrednio królowi. Z hrabiów tych, z rodu Gerharda pochodzących, wyróżniał się szczególnie Wilhelm V (1329—62), który w 1356 r. uzyskał od cesarza Karola IV tytuł księcia. Syn jego, Wilhelm VI (1362—93), przez ożenienie się dostał w posagu w 1379 r. hrabstwo Geldryę, które przyłączył do księstwa. Po bezdzietnej śmierci jego syna, Reinolda IV (f 1423), księstwo J. przeszło w spadku na Adolfa, ks. Bergu i Ravens-bergu, który swe posiadłości również zlał w jedno z księstwem. W Geldryi utwierdził się Arnold z Egmontu. Ostatni wreszcie potomek męski tego rodu, wnuk Adolfa, Wilhelm VIII (w Bergu III) pozostawił kraj swój 1511 r., zwiększony hrabstwem Bergu, córce swojej i dziedziczce, Maryi, żonie Jana Spokojnego, księcia Kliwii. W ten sposób od 1521 r. J., Kliwia i Berg zostały zjednoczone z sobą, mimo silnych prote-testów ze strony saskiej linii Albertyńskiej, która prawa swe, aczkolwiek bezskutecznie, opierała na decyzyach cesarzów Fryderyka III i Maksymiliana I. Po wygaśnięciu domu Kliwijskie-go rozpoczęła się w 1609 r. europejskiego znaczenia wojna, t. zw. Sukcesylna Julijsko-Kliwij-ska, między Saksonią, Brandenburgiem i Palaty-natem Neuburskim. Zaraz po śmierci księcia Jana Wilhelma Jan Zygmunt, ks. brandenburski, i Wolfgang Wilhelm, ks. neuburski, zawładnęli krajem. Cesarz Rudolf II, w porozumieniu z Sasami, posłał swego kuzyna, arcks. Leopolda, bisk. sztrasburskiego i passawskiego, z poleceniem, aby nałożył sekwestr na kraj cały aż do wyjaśnienia sporu. Ten przy pomocy arcyks. Albrechta wtargnął do księstwa i zajął fortece. Henryk IV, król francuski, i związek protestancki wzięli stronę Brandenburgii i Palatynatu i zaczęli gotować się do walki, której wybuch powstrzymała śmierć Henryka IV. Kurfirst i palatyn zawarli tymczasem między sobą ugodę (reces Dort-mundzki 10 czerwca 1609), na mocy której postanowili wspólnie zarządzać spornym krajem, i opanowali go nanowo. Wskutek niezgody, która wynikła między nimi w 1613 r., wojna stała się nieodzowną. Palatyn przyjął katolicyzm i otrzymał pomoc od Hiszpanów, kurfisto-wi przyszli z pomocą Hollendrzy. Oba wojska wtargnęły do kraju. Do walki jednak nie przyszło: d. 11 listopada 1614 r. zawarto w Xanten pokój i podzielono się krajem w ten sposób, że pa-

20

Bnc. po WSE. Uustr. Zess. H69. T. XXXIII.

, i prowadzi ra-pewności w roz-

latynat Neuburski otrzymał księstwa Jülich i Berg, a Brandenburgia—Kliwię, Mark i Ravensberg. Podział ten został następnie zatwierdzony ostatecznie w Kliwii (9 września 1666 r.) i dopełniony punktem o wzajemnem dziedzictwie. Na zasadzie tego układu załoga hollenderska pozostała w kraju aż do 1672 r. Po wygaśnięciu w 1672 r. linii neuburskiej J. wraz z innemi posiadłościami dostał się w spadku linii pfalz-sulzbachskiej, potem elektorsko - bawarskiej, aż do roku 1801, kiedy na mocy pokoju Lunewilskiego odstąpiony został Francyi, gdzie stanowił departament Roerski. Kongres Wiedeński roku 1814 przyznał księstwo Julijskie, z wyjątkiem drobnej cząstki oddanej w posiadanie Limburgowi, Prusom, które podzieliły je między prowincye Akwisgrańską, Kolońską i Dusseldorfską. Jądrem księstwa jest powiat J-ski. —Porów, Ritter „Sachsen und der J. Erbfolgestreit” (Monachium 1873); tegoż „Der J. Erbfolgekrieg 1610 und 1613” (tamże 1873); v. Below „Die lanständi-sche Verfassung in J. und Berg bis 1511” (Düsseldorf 1885 — 91, 3 t.); tegoż autora „Landtagsakten v. J.-Berg 1400— 1610” (tom I, tamże

1895); Koch „Die Reformation im Herzogtum J.” (Frankfurt 1883—88, 2 zeszyty).

Julien Stanisław, znakomity orjentalista francuski, ur. 13 kwiet. 1797 r. w Orleanie, um. 14 lutego 1873 w Paryżu. Właściwe jego imię było Noel, miał zaś brata młodszego Stanisława (ur. 20 wrześ. 1799), który w młodzieńczych latach udał się do Ameryki i tam umarł; jego to imię przybrał sobie Noel i jako Stanisław J. zasłynął później w nauce. Kształcił się w Paryżu, w Collège de France, gdzie słuchał greczyzny u prof. J. Gaiła i w 1821 został jego pomocnikiem; wtedy wydał poemat „l’Eulèvement d’Hélène” Coluthusa, przetłumaczywszy go na języki: francuski, łaciński, włoski, angielski, hiszpański i niemiecki. Następnie niezwykłe swoje zdolności lingwistyczne i poetyczne zwrócił ku nauce języka chińskiego, którego słuchał również w Collège de France u Abla Rémusata i w ciągu jednego roku (1824) takie w studjach chińszczyzny zrobił postępy, że mógł tłumaczyć na język łaciński księgę filozofa chińskiego Meng-tse albo Menciusa. Odtąd w działalności naukowej pozostał niestrudzonym. Po śmierci Rémusata 1832 r. J. został jego następcą na katedrze chińszczyzny. W r. 1833, jako lingwista i archeolog, został członkiem akademji napisów i literatury na miejscu Saint-Martina. W 1839 objął obowiązki kustosza bibljoteki królewskiej i oddziału jej, zawierającego skarby literatury wschodnioazjatyckiej. Od r. 1852 był rektorem Collège de France. W starości doświadczył ciężkich smutków, tracąc kolejno dwie swoje córki, wnuczkę i żonę. W licznym szeregu prac J-a jest znaczna liczba tłumaczeń z chińskiego i z san-skrytu; przekłady te mają wielką wartość dla studjów literatury i języka chińskiego, jako też dla historji i gieografji chińskiej i indyjskiej. Z dzieł filozoficznych, oprócz wzmiankowanej księgi Meng-tse (Paryż 1824—26, 2 tomy), przełożył traktat „Kang-ing-Pien” o nagrodach i karach: „Livre des récompenses et des peines” (Paryż 1835, po chińsku i po francusku), dający poznać naukę Lao-tse’go, oraz jego księgę Tao-te-king „Livre de la voie et de la vertu” (1841). Najważniejszy jednak tytuł do zasługi i sławy J-a daje przekład dzieła, obejmującego żywot i podróże pielgrzyma Hiouen-Tsanga p. n. „Histoire de la vie d’Biouen-Tsang et de ses voyages“ (tom 1 i 2, Paryż 1856—58). Z dziełem tym w bezpośrednim związku pozostają pamiętniki tegoż Hiouen-Tsanga, które J. wydał w przekładzie francuskim p. n. „Mémoires sur les contrées occidentales” (Paryż 1857). Oba te dzieła są nieprzebraną kopalnią wiadomości o In-djach, tak że na podstawie dzieł tych można było odtworzyć historję i gieografję Indji w wieku VII po Chr. Samo zrozumienie ich tekstu, zwłaszcza dzieła pierwszego, przedstawiało znaczne trudności, z wyrazów bowiem po chińsku napisauych, często bardzo niedokładnie, trzeba było odgadywać imiona i nazwy sanskryckie, do niepo-znania nieraz poprzekręcane. W celu wyjaśnienia ich dokładnego J. nauczył się sauskrytu i w ciągu wielu lat porównywał tekst odczytany i sprawdzał go przy pomocy słowników buddyjskich różnojęzykowych. Treściwe przedstawienie tych poszukiwań wyłożył w pracy: „Méthode pour déchiffrer et transcrire les noms sanscrits qui se rencontrent dans les livres chinois” (Paryż 1861). Metoda ta wszakże pozornie tylko wydaje się ściślejszą aniżeli jest nią w rzeczywistości, nie odtwarza bowiem wielu wyrazów, o które czej do hipotez aniżeli wiązaniu. Oprócz treści dzieł wymienionych J. roztrząsał jeszcze w «Journal asiatique» wiele innych tekstów chińskich, dotyczących Indji; część tych artykułów wydał powtórnie w «Mélanges de géographie asiatique et de philologie sinico-indienne» (1864).—W dziedzinie literatury pięknej J. przełożył z chińskiego szereg powieści i sztuk teatralnych, mianowicie dwa dramaty: „Tschao-chi-kou-eul” (Sierota chiński; Londyn 1834) i „Hoei-lan-ki” (Koło kredowe; Lond. 1832); z romansów: „Blanche et bleu” (Paryż 1834); „Deux jeunes filles lettrées” (2 tomy, 1860); „Ju-kiao-li, ou deux cousines” (2 tomy, 1863); nadto „Avadanas” (3 tomy, Paryż 1859), zbiór nowel i bajek chińskich, pochodzenia indyjskiego, zaczerpniętych z encyklopedji buddyjskiej; opowieści te dostarczają wiadomości cennycb dla dziejów rozchodzeuia się bajek. — Przemysł i nauki chińskie były także przedmiotem uwagi J-a. W zakresie tym ogłosił dzieła: „Résumé des principaux traités chinois sur la culture des mûriers et l’éducation des vers à soie” (Paryż

1837); „Histoire et fabrication de la porcelaine

str. 409—458.

(ob.).

S. Drz.

E.

chinoise” (Paryż 1856); „Notices sur les industries anciennes et modernes de l’empire chinois” (Paryż 1864). Pod koniec życia parę lat poświęcił badaniu składni języka chińskiego i o-woc tej pracy ogłosił w dziele dwutomowym: „Syntaxe nouvelle de la langue chinoise” (Paryż 1868—1870); w dziele tym J. wykazał jasno zasady rozmieszczania wyrazów w mowie, które mają to samo znaczenie w jęz. chińskim co odmiany fleksyjne w jęz. indo-europejskich.— Zarzucano J-owi, że w przekładach swoich z chińskiego był zanadto filologiem, że nie usiłował po za znaczeniem wyrazu przeniknąć do duszy chińskiej, że nie oceniał sprawiedliwie wyników prac, osiągniętych drogą inną, nie ściśle filologiczną; stąd wynikły jego polemiki z Pauthie-rem i Reinaud’em, jako też jego krytyki bardzo nieuprzejme, skierowane przeciwko byłemu jego nauczycielowi A. Rémusatowi (por. „Rapport pour l’Exposition de 1867”; protest Mohla w «Journal asiatique» 1868, t. IX str. 291—2, i Barthélémy Saint-Hilaire’a w «Journal des savants» marzec 1868).—Bibliografję dokładną prac J-a podał M. Wallon we wspomnieniu, poświęconym temu synologowi w «Mémoires de l’Académie des inscriptions et belles-lettres» 1884, t. XXXI

A. A. K.

Julier, ważny wąwóz w Alpach Oberhalb-steińskich, w kantonie szwajcarskim Graubünden, łączy dwie doliny: Oberhalbsteińską i Innu (Enga-dynę) i leży między szczytem Piz Lungen, najpierwszym z grupy gór Averskich od strony południowej i między szczytem Piz Munteratsch, najpierwszym z olbrzymiego pnia górskiego, Err, od strony północnej. W r. 1825 — 8 przeprowadzono przezeń wygodną bitą drogę pocztową, wiodącą z miasta Chur przez Tiefenkasten, Schweiningen (Savognino) i Mühlen (Molins) do Stalla (Bivio), 1 776 m. nad p. m., gdzie łączy się z gościńcem bocznym, prowadzącym przez Septimer do doliny Bergell. Z Bivio droga skręca na wschód i potem dopiero przechodzi przez wąwóz J-ski, wzniósłszy się do wysokości 2 287 metrów, między szczytami Piz J. (3 385 m.) i Piz Pulaschin (3 017 m.), i spuszcza się w ra. Silvaplanie (1 816

m. nad p. m), nad Innem. Latem wąwóz ten jest nadzwyczaj ożywiony, jako główna droga, wiodąca do miejscowości leczniczych: St. Moritz, Samaden, Pontresiny i t. d. Znany był już za czasów Rzymskich.

Julijskie Alpy, Ob. Alpy, T. I—II Encykl. niniejszej str. 838.

Julin, ob. Wolin.

Juliobona, ob. Liii ebon ne.

Juliomagus, dawna nazwa miasta Angers

Juliopolis: 1) J., miasto w Dolnym Egipcie położone, nad kanałem, wiodącym z Aleksandryi do Canopus, gdzie podróżujący do Górnego Egiptu zwyczajnie na okręt wsiadali. Ponieważ

nazwą są przypominało to miasto zwycięstwo Juliusza Cezara nad Pompejuszem odniesione i żaden inny autor starożytny, prócz Pliniusza („Nat. Hist.” 6, 23, 26), o niem nie wspomina; wydaje się słusznem przypuszczenie, że identyfikować je należy z miastem Nikopolis (ob), również w tej okolicy leżącem. Inni znowu geografowie twierdzą, że J. jest tylko inną nazwą przedmieścia Aleksandryi, które jeden Strabon (17, 795) Eleusis mieni. — 2) J., późniejsza nazwa miasta Go r di um (ob.) w Galacyi, i 3) J., miasta Tarsus (ob.) w Cylicyi,

Julipek, ob. Julep.

Julius, nazwa łacińska siódmego miesiąca w roku (polskiego lipca). U Rzymian starożytnych, którzy rok swój rozpoczynali od marca, był on miesiącem piątym i stąd się nazywał Quintilis, a dopiero w roku 45 ym przed Chr. otrzymał miano Julius, na cześć Juliusza Cezara, który się w tym miesiącu urodził.

Julius Mikołaj Henryk, pierwotnie Hey-mann (* w Altonie d. 3 października r. 1783 — f w Hamburgu d. 20 sierpnia r. 1862), lekarz i filantrop zasłużony. Do nauk lekarskich przykładał się w Heidelbergu i Würzburgu, gdzie w r. 1809 dyplom doktorski mu przyznano. W tymże czasie przyjął chrzest i przeszedł na łono Kościoła rzymsko-katolickiego. Osiadłszy w Hamburgu, został lekarzem towarzystwa dobroczynności, oraz zajął się pracami literacko-naukowemi. W latach 1813 —1815 pełnił służbę lekarską w legionie hanzeatyckim i dosłużył się w nim stopnia lekarza brygady. Po skończeniu wojny powrócił do obowiązków dawnych w Hamburgu, nadto został jeszcze lekarzem tamtejszego szpitala powszechnego. Jako człowiek czuły na niedolę bliźnich, litował się szczerze nad stanem więzień ówczesnych, rzeczywiście wcale nie świetnym i zapałał chęcią zmienienia go na lepszy; usiłowaniom tym poświęcił też prawie życie swe całe. Będąc posiadaczem majątku dośó znacznego, oraz używając niezależności zupełnej, zaczął od tego, że wybrał się w podróż po całej Europie nieomal, dla poznania dokładnego i zbadania urządzeń więziennych w krajach różnych. Po latach kilku wędrówki tej przybył w r. 1827 do Berlina, gdzie odczytami swemi o naprawie urządzeń więziennych zwrócił na siebie uwagę powszechną, a wkrótce potem zasłynął szeroko jako znawca wielki przedmiotu tego, więc też do powagi i wiedzy jego w sprawach tych zaczęto się odwoływać ogólnie coraz częściej. W r. 1834 wyjechał do Ameryki Północnej i bawił tam do r. 1836, oddając się znów głównie badaniu stosunków więziennych. W r. 1840 król pruski, Fryderyk Wilhelm IV, znający i ceniący J-a już od r. 1827, powołał go do Berlina, polecając mu wypracowanie wskazówek dążących ku naprawie więzień w krajach swych. J. zabrał się gorliwie do dzieła, lecz praca jego nieomal żadnych

425).

Juliushall, stacya kolei brunświckiej. W o-dy mineralne słone (około 7% soli kuchennej). Leży w górach Harcu, 314 metrów nad poz. morza; posiada wyborne powietrze les-

Dr J. M.

owoców nie wydała, ponieważ zmiany przez niego zalecane prawie całkiem nie uzyskały poparcia ministeryum pruskiego, jako częścią nie dające się wykonać wcale, częścią zaś, jako zbyt daleko idące i nie dające pogodzić się z zadaniem więzień. Podziękowano mu więc uprzejmie za trud kilkoletni, i na tern się skończyło. Rozczarowany wrócił J. w r. 1849 do Hamburga, gdzie przemieszkał już aż do śmierci. Umierając, obdarzył zapisami różne zakłady dobroczynne hamburskie. J. był człowiekiem prawym, zacnym i dobroczynnym, znawcą teoretycznym stosunków więziennych niezrównanym, gotowym do ofiar dla dobra więźniów, ale nie dostawało mu zmysłu praktycznego, nie umiał pomysłów swych przystosować należycie do potrzeb rzeczywistych; dlatego też nie zdołał wywrzeć wpływu stanowczego na zmianę ostateczną stosunków więziennych, pomimo, że się do ich naprawy i polepszenia doli więźniów przyczynił, a jako teoretyk od spółczesnych sobie wysoko i słusznie był ceniony. J. pisał wiele i pozostawił, obok mnóstwa prac drobniejszych, poczet niemały dzieł własnych, jak również tłó-maczonych, osobliwie z języka angielskiego, a zajmował się w nich przeważnie, chociaż nie wyłącznie, sprawami więziennemi. Tu wymieniamy tylko: „Kurzer Unterricht von der Hundswuth” (Hamburg 1821), „An essay on the public care for the sick as produced by Christianisai” (tamże 1825), „Beitrag zur ältesten Geschichte der Hamburgischen Medicinaiverfassung” (tamże

1826), „Die weibliche Fürsorge für Gefangene und Kranke ihres Geschlechts etc.” (Berlin 1827), „Vorlesungen über die Gefäugniskunde, oder über die Verbesserung der Gefängnisse etc.” (tamże 1828; przekład franc, Paryż 1831), „Das gelbe Fieber, beurtheilt und behandelt nach einer neuen Ansicht vom Wesen der Fieber im Allgemeinen” (tamże 1833, z 2 tabl.; współpracownikiem był G. Eichhorn z Nowego Jorku); „Die amerikanischen Besserungssysteme etc.” (Lipsk 1837; przekład hollend. Amsterdam 1837; przekł. franc. Rennes 1837), „Nordamerikas sittliche Zustände. Nach eigenen Anschauungen etc.” (Lipsk 1839, 2 tomy), „Schleswig-Holsteins künftiges Strafsystem” (Altona 1840), „Beiträge zur brittischen Irrenheilkunde etc.” (Berlin 1844, z 2 tabl.) i „Zeugnisse deutscher Irrenärzte für die Nothwendigkeit einer besonderen Irrenanstalt... in Hamburg” (Hamburg 1855). — Od r. 1821 do 1835 wydawał wspólnie z G. H. Gersonem „Magazin der ausländischen Literatur der gesammten Heilkunde und Arbeiten des ärztlichen Vereins in Hamburg”; w Berlinie pod re-dakcyą jego wychodziły „Jahrbücher der Straf-und Besserungs-Anstalten, Erziehungshäuser etc.” (1828—1833, tomów 10), nakoniec wydał „Jahrbücher der Gefängnisskunde und Besserungsanstalten” (Frankfurt n/M. i Darmstadt 1842—1845; 6 tomów); w trzech wydawnictwach wymienionych znajdują się bardzo liczne i cenne prace J-a, które wylicza Callisen w „Med. Schriftsteller-Lex.” (T. X str. 53 i T. XXIX str. 190). — Por. „Allg. Deutsche Biogr.” (T. XIV str. 686) i „Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte” (T. III str.

Dr j. p.

Juliusburg, miasteczko pruskie w powiecie Oleśnickim, w prowincyi Wrocławskiej, nad dopływem rzeki Oleśnicy, zwanym Juliusburger Wasser, o 8 kim. na północo-zachód od Oleśnicy odległe, na wschodnim krańcu Kocich gór; stacya kolejowa linii Oleśnica-Jarocin-Gniezno; ma kościół ewangielicki i 858 m ców (1895) wyznania głównie ewangielickiego. Do r. 1663 było wioską zwaną Dreski(?), prawa miejskie nadał mu wtedy ks. wirtemberski Juliusz. Poczta, telegraf i 4 jarmarki doroczne.— Tuż obok miasteczka leży wioska J. z zamkiem starożytnym ks. Wirtemberg Teck, zakładem katolickim dla sierot i 660 m-carni.

no-górskie.

Juliusz I, papież, św. (* 337—f 352), rodem Rzymianin. Wstąpiwszy do stanu duchownego, wiedzą, zdolnościami i cnotą wybił się na najwyższe stanowisko w hierarchii kościelnej, gdyż po śmierci Marka objął roku 337 wakującą stolicę biskupią w Rzymie. Działalność swą zapoczątkował energicznem zwalczaniem aryanizmu i gorącą obroną zasad katolickich. Walcząc z he-rezyą, bronił jednocześnie prawowiernego biskupa aleksandryjskiego, Atanazego (ob.), niesłusznie prześladowanego przez stronnictwo a-ryańskie. Zawziętość heretycka posunęła się do najwstrętniejszych, urojonych oskarżeń, skierowanych przeciw Atanazemu. Krytyczny umysł J-a nie dał się w błąd wprowadzić; w oszczerczych oskarżeniach Atanazego wykrył uknutą intrygę. Zawiedzeni w rachubach aryanie zwrócili się z prośbą do Stolicy Apostolskiej o zbadanie obustronnych zarzutów i wydanie wyroku. Zwołany w tym celu w r. 342 synod rzymski zawyrokował o niewinności Atanazego i przywrócił mu należne prawa, obalając tern samem uchwały synodu Antyocheńskiego z roku 341, na którym aryanie złożyli bezprawnie biskupa aleksandryjskiego z urzędu. Wraz z wyrokiem

J. posłał aryanom list pasterski, pełen namaszczenia i upomnień. Mimo sądu Stolicy Apostolskiej aryanie nie zaprzestali prześladować szczerze katolickich biskupów. Papież postanowił położyć kres tym nadużyciom. W porozumieniu z Konstancyuszem zwołano w Sardyce r. 347 sobór, na którym z ramienia papieża przewodniczył biskup z Korduby, Ozyusz. Świetne przemówienie Atanazego, który sam się bronił, wykazało fałszywość zarzutów aryańskich. Upokorzeni aryanie nie cofnęli się z obranej drogi.

Ks. s w.

Zgromadzeni w tym czasie w Filipopolu wyłą- pontyfikat, przyjąwszy imię J-a II. Celem tej czyli ze społeczeństwa wiernych nietylko Atanazego, Ozyusza z Korduby i innych prawowiernych biskupów, lecz i Głowę Kościoła powszechnego, J-a. W r. 349, na prośbę papieża, Kon-stancyusz pozwolił Atanazemu wrócić do Ale-ksandryi i objąć stolicę biskupią. Przy odjeździe Atanazego J. wręczył mu list pasterski do wier nych z Aleksandryi. Zaledwie przycichł arya nizm, nowa herezya podniosła głowę. Na synodzie rzymskim r. 351 J. wyklął błędną naukę Fotyna(ob.). Wrzenia heretyckie i ciągła walka wyczerpały siły żywotne papieża. Literatura kościelna podaje dwa listy J a treści dogmatyczno-polemicznej. „Ad Antiochenos” i „Ad Alexandri-nos”. — Por. Mignę „P. lat.” VIII 879 — 912;

Jaffé „Regesta Pontificum Rom.” (wydanie 2-e

Julii

Lipsk 1885); P. A. de Lagarde „

Romani epistolae” (Berol 1859); J. Fr. A. Veith „Epistolae nonnullae sub. Julio I nomine divul-gatae” (Wrocław 1862); G. Moesinger „Monu-menta Syriaca” (2 t., 1878); Otto Bardenhemer „Patrologie” (Freiburg 1894).

Juliusz II, papież (1503 — 1513), pochodził z ubogiej nieznanej rodziny Rovere, zamieszkałej we wsi Albizola pod Savoną. Tam też przyszedł na świat roku 1443 późniejszy Pontifex Maximus Odrodzenia. Młodzieńcze lata spędził u franciszkanów; wyświęcony na kapłana, powołany został do boku swego wuja, Sykstusa IV. W 1471 r. J. della Rovere otrzymał kapelusz kardynalski z tytułem kościoła San Pietro in Vincoli. W polityce prawą ręką Sykstusa był jego ulubieniec, Girolamo Biario, hrabia dTmola, w sprawach kultury artystycznej duszą prawie wszystkich pomysłów papieża—Juliusz, wielki znawca i promotor sztuki. Jeszcze jako kardynał postawił J. kościoły San Pietro in Vincoli i Santi Apostoli z zabudowaniami pałacowerai. Wiele kościołów i gmachów publicznych w Rzymie i na prowincyi rozszerzył, oraz dziełami sztuki przyozdobił. Za następcy Sykstusa IV, papieża Inocentego VIII, główną sprężyną w sferze stosunków kościelno - państwowych był kardynał J. W r. 1492 Francya postawiła kandydaturę J-a na tron papieski. Na conclave odniósł zwycięstwo Aleksander VI Borgia, popierany przez kardynała Ascanio Marya Sforzę, wroga J-a. Od tej pory zmieniają się role. Wicekanclerzem Kościoła i doradzcą papieża zostaje Sforza, a J., prześladowany przez Borgiów, ucieka do Francyi. W r. 1503 Aleksander VI zeszedł do grobu. Jako kandydaci do tyary papieskiej występują: J. i Jerzy d’Amboise, minister Ludwika XII. I tym razem został kto inny wybrany. Krótkie, bo zaledwie dwadzieścia sześć dni trwające, panowanie Piusa III, wprowadziło wreszcie na Stolicę Apostolską kardynała J-a, biskupa Ostyi. Dnia 1 listopada 1503 r. J., nazwany później przez Włochów „terribile”, rozpoczął w pięćdziesiątym dziewiątym roku życia „duszy szlachetnej, pełnej wielkich i ważnych dla całych Włoch pomysłów”, tak Ranke nazywa J-a II, było przywrócenie dawnych granic i posiadłości państwa Kościelnego, ugruntowanie władzy świeckiej papieży i wyzwolenie Włoch z pod wpływów obcych mocarstw. Walka orężna z cudzoziemcami, wyparcie ich z granic kraju, to była myśl przewodnia papieża. J. II, objąwszy rządy, zmusił osobistego wroga, Cezara Borgię, do opuszczenia państwa Kościelnego. Borgia, schwytany i wywieziony do Hiszpanii, uciekł do Navarry i tu zginął w bitwie pod Viaua. W sierpniu 1506 r. J. II przedsięwziął pierwszą wyprawę wojenną przeciw Perugii i Bolonii, zagarniętych nieprawnie przez rodziny Baglionów i Bentivogliôw. Na kilka miesięcy przedtem poświęcił kamień węgielny pod nową bazylikę watykańską. Wyprawa J-a uwieńczona została odebraniem Perugii i wjazdem tryumfalnym do Bolonii. W dwa lata później ważniejsza sprawa zajęła umysł papieża. Zabór kilku miast w Romanii (Ravenna, Faenza, Cervi i Rimini) dokonany przez Wenecyan, spowodował ze strony zaprzyjaźnionych ze Stolicą Apostolską państw zawiązanie ligi, mającej na celu rozbiór rze-czypospolitej Weneckiej. Do „ligi” w Cambrai dnia 10 grudnia 1508 r. przystąpili przedstawiciele Francyi, Austryi i Hiszpanii, oraz książęta Ferrary, Mantui i Urbino. W kwietniu 1509 r. papież obłożył Wenecyę interdyktem. Bitwa, wygrana przez Francuzów pod Agnadel, upokorzyła Wenecyan. Miasta Romanii i Apulii wróciły do państwa Kościelnego. Gdy Rzplita Wenecka odwołała się w Rzymie do łaski papieskiej, J. zdjął klątwę z Wenecyi i przebaczył wspaniałomyślnie Wenecyanom wszystkie doznane od nich krzywdy. Pojednanie papieża z We-necyą obruszyło Ludwika XII. Jeszcze nie ucichły echa walki pod Agnadel, gdy księstwo Ferrary dało powód do nowych zawichrzeń. Znany z okrucieństwa książę Ferrary, Alfons d’Este, wasal króla francuskiego, mimo nakazu J-a II, by walki z Wenecyą zaprzestał pod karą ekskommuniki, głosu papieża nie usłuchał. J. rzucił na niego i sprzymierzeńców jego klątwę. Ludwik XII, dotknięty wyrokiem papieża, zgromadził w Tours dnia 15 września 1510 biskupów francuskich, którzy orzekli, że król dla swej i sprzymierzeńców swoich obrony może prowadzić wojnę z papieżem, a nawet zwołać sobór powszechny. J. odpowiedział na wyzwanie ekskommuniką. Jednocześnie wojsko papieskie pod wodzą Franciszka Maryi Rovere, synowca papieża, w połączeniu z Wenecyanami i najętymi Szwajcarami, uderzyć miało na armię fraucusko-austryacką, zgromadzoną w okolicach Medyolanu, Ferrary i Genui. Przeglądu wojska w Bolonii dokonał J. Mimo doznanych w początkach kampanii niepowodzeń, wojska papieskie zdobyły 21 stycznia 1511 Mirandolę, przed-

PU

Pb

lii

iß* A:

as

_y'>

Fig. 14. Papież Juliusz II.

(Z obrazu Rafaela.—Galerya Pitti we Florencyi).

murze księstwa Ferrary. Bolonia z radością powitała powrót papieża-zwycięscy. Złośliwi, z powodu wojowniczego usposobienia papieża, powtarzali: „papież rzucił do Tybru klucze św. Piotra, by zachować tylko miecz św. Pawła”. W powrocie J-a do Rzymu, Francuzi gotowali mu zemstę. Niespodziewanie pod murami Bolonii stanął wódz francuski, Jan Jakób Trivulcio, i zmusił załogę papieską do poddania miasta; legat papieski, Midosi, został wypędzony. W tym czasie Ludwik XII i Maksymilian zwołali na dzień

ti

k:'m

1 o

'■S>

Hüi

1 września sobór powszechny w Pizie dla zreformowania Kościoła. Na wezwanie stawiło się zaledwie kilku kardynałów francuskich; duchowieństwo niemieckie słyszeć o soborze nie chciało. Synod nie miał żadnego powodzenia; przeniesiony do Medyolanu, potem do Asti, zakończył swój suchotniczy żywot w Lionie. Zgryzoty i udręczenia zwaliły z nóg papieża. Dostał tak silnej gorączki, iż uważano go za umarłego. Niezadowoleni z rządów papieskich przedstawiciele dawnych rodów rzymskich wystąpili na-

wet na Kapitolu z przemowami do ludu, by walczył o dawne swobody. Wyczekujących śmierci papieża spotkał zawód. J. przyszedł do zdrowia i wnet zajął się utworzeniem „Ligi świętej” przeciw Ludwikowi XII. „Liga św.”, do której, prócz Wenecyan i króla hiszpańskiego, przyłączył    się król    angielski, potępiła conciliabulum

Pizańskie    i    zobowiązała    się    do przywrócenia

Stolicy    Apostolskiej    zabranych    prowincyj. Wy

prawa, podjęta 1511 r. doznała niepowodzeń. Szwajcarzy,    przekupieni złotem fraucuskiem,

wrócili do ojczyzny, Hiszpanie    nie    mogli się zdecydować    na    rozpoczęcie kro

ków zaczepnych, wojska angielskie i weneckie opóźniły swe przybycie na plac boju; skutkiem tego słynny wódz francuski, Gaston de Foix— „la foudre d’Italie”, jak go nazywano,—zdobył d. 5 lutego 1512 r. Bolonię, odparł wodza hiszpańskiego, Cordo-yę, zajął Brescię i oddał to miasto na pastwę żołnierzom. Klęska zdwoiła energię „Ligi świętej”. Dnia 11 kwietnia 1512 r. zaszła decydująca, krwawa bitwa pod Ravenną. „Liga” została zwyciężoną. Zginął wprawdzie Gaston de Foix, a z nim kwiat młodzieży francuskiej, lecz prawie wszyscy przywódzcy „Ligi” wpadli w niewolę. Trwoga ogarnęła Rzym. Jeden papież się nie uląkł i z obranej drogi nie cofnął. Zawiązał nanowo koalicyę państw, wspartą już teraz dwu-dziestotysięcznym korpusem szwajcarskim, i zadał Francuzom cios śmiertelny. Francuzi, pobici na wszystkich pozycyach, wypędzeni z Lom-bardyi, musieli śpieszyć na o-bronę własnych granic. Rzym odetchnął; Juliusz II przybrał tytuł „ Oswobodziciela Włoch”. Ostatniem dziełem papieża było zwołanie na wiosnę 1512 r. soboru powszechnego piątego, laterańskiego. Świat katolicki tłumnie pośpieszył na to wezwanie. Nawet Maksymilian, pojednany z papieżem, uznał sobór, wysyłając legata Mateusza Langa, biskupa z Gurk. Po kilku posiedzeniach synodalnych, J. zasłabł i już nie powstał z łoża. W nocy z 20 na 21 lutego 1513 r., papież „terribile”, obrońca wolności Włoch i niezależności Stolicy Apostolskiej, mecenas sztuki, umarł. Panowanie J-a II przypadło w epoce Odrodzenia we Wło-

szech. Sam będąc znawcą sztuki, estetą, wra żliwym na piękno, skupiał dookoła siebie genialnych twórców w dziedzinie sztuk plastycznych, mistrzów pędzla i dłuta. Donato Bramante, Mi-chał-Anioł, Rafael Santi—to najbliższe i najmilsze otoczenie J-a II.—Por. Holzwarth—V, 619—

z okazałością w r. 1550 w Rzymie. Uroczystości jubileuszowe przyciągnęły liczne rzesze pobożnych wyznawców z całego świata. Pomiędzy innymi przybyli wówczas: ś. Ignacy Loyola, Franciszek Borgia, Michał Anioł Buonarotti i Jerzy Vasari, znakomity architekt, malarz i pisarz.— W toku obrad zajęcie okolic Trydentu przez wojska Maurycego Saskiego zniewoliło papieża do zawieszenia soboru trydenckiego 28 kwietnia 1552 r. W 1555 r. J. III zakończył życie.— Por. Buliński VI 466—468, 560—564, „Eucykl. Kość.” IX 291, 292; Ranke „Römische Päpste” I i III; Holzwarth VI; Pastor „Geschichte der

Ks. St. W.

630; Rohrbacher—XXII; M. Buliński—V, 110—

113; „Encykl. Kościel.” —IX, 290—291; Cicero-nius „Vita Roman. Pontif.” II; J. Klaczko „J II” str. 7, 11, 56, 57, 250 — 259, 262 — 267,

Ks. S. W.

279, 284, 291—296, 304, 413-415; L. Pastor „Geschichte der Päpste” III.

Juliusz Cezar, ob. Cezar Cajus Julius.

Juliusz, książę Brunświcki (* 1528— f 1589 w Wolfenbüttel), czwarty syn Henryka Młodszego; w r. 1553 otrzymał biskupstwo Minden, którego zrzekł się w 1554; w 1568 objął rządy po ojcu, który go zrazu wyłączyć chciał od spadkobrania na rzecz nieprawego syna swego, Eitel-Henryka. Reformacyi, którą ojciec jego zwalczał, został wiernym i zapewnił jej w ziemiach swych poparcie. Od r. 1560 żonaty był z Jadwigą, córką Joachima II, elektora brandenburskiego; założył uniwersytet w Helmstedt; w r. 1582 odziedziczył część posiadłości hrabi Hoya, w 1584 księstwo Kalenberg.

Juliusz Echter von Mespelbronn, książę-biskup Würzburski (* 1545 na zamku Mespelbronn—f 1619 w Würzburgu). Przeznaczony w młodym wieku do stanu duchownego, nabrał wyższego wykształcenia na uniwersytetach niemieckich i zagranicznych; w r. 1567 przyjęto go do kapituły würzburskiej; w 1573, dzięki staraniom papieża i jezuitów, którzy liczyli na to, że wprowadzi w czyn uchwały soboru Trydenckiego w dyecezyi Würzburskiej, został księciem-biskupem. Okazał zdolności administracyjne, uporządkował zarząd kraju, założył w r. 1579 słynny szpital J-a w Würzburgu i otworzył w 1582 uniwersytet tamtejszy, do którego powołał jezuitów. Zajął się też energicznie wytępieniem protestantyzmu w swym kraju i przeprowadzeniem uchwał soboru Trydenckiego, czego dokonać udało mu się w ciągu lat trzech. W sprawach o-gólno-państwowych brał udział jako gorący przeciwnik ligi z r. 1609.—Por. życiorys jego przez Ruchingera (Würzburg 1843).

Julklapp, Julfest = wesołe święto, wesoła uroczystość (staronormandzkie j ó 1, anglosaskie geohol, geól, giul, a stąd nazwa miesiąca, uroczystościowego: gocka jiuleis, staronor-mandzka ÿlir, anglosaska g i üli). Było to wielkie święto zimowe u Germanów pogańskich, pierwotnie poświęcone duszom umarłych, które, według wierzenia ludu, około zimowego przesilenia dnia z nocą odbywały swe korowody i brały udział w wyprawianych na ich cześć biesiadach

Juliusz III, papież (1550 — 55). Jan Marya Ciocchi. Urodził się w Monte San Sovino, opo- Päpste” I, 990—694. dal Arezzo. Obrawszy sobie karyerę duchowną, zdolnościami umysłowemi i gorliwością o sprawy Kościoła pozyskał stanowisko kardynalskie i był biskupem Pallestriny. J. jako kardynał del Monte, wraz z Marcelim, Cervinim i Reginaldem Polem, kardynałami, rozpoczął obrady wstępne konsylium trydenckiego 13 grudnia 1545 r. Po dziesią-tem posiedzeniu śmierć papieża Pawła III, dnia 10 listopada 1549 r., przerwała sobór trydencki, przeniesiony w r. 1547 do Bononii. W pierwszych dniach lutego 1550 r. na tron papieski wstąpił Jan Marya Ciocchi, kardynał del Monte, przyjąwszy imię Juliusza III. Zadaniem nowego papieża było zawarcie układów z Karolem V, cesarzem, w celu rozpoczęcia na nowo obrad synodalnych w Trydencie. Dnia 14 listopada 1559 r. Juliusz wydał bullę, zwołującą ojców soboru do Trydentu w r. 1551. Związek papieża z Karolem V był nie na rękę królowi francuskiemu, Henrykowi II, który, poróżniwszy się z J-m o księstwo Parmeńskie, zabronił duchowieństwu francuskiemu uczestnictwa w posiedzeniach synodu. Zręczna polityka papieża, mimo chwilowego naprężenia stosunków, doszła do porozumienia z Heurykiem II, a nawet usiłowała pojednać króla z Karolem V. Prócz polityki zewnętrznej zwrócił papież uwagę na potrzebę reformy kościelnej. Wydał prawo wzbraniające kardynałom posiadania dwóch kościołów, jak również postanowił, iż dwaj bracia nie mogą być jednocześnie zamianowani purpuratami. Umysł J-a zaprzątała myśl połączenia uestoryanów Wschodu z Kościołem katolickim; papież konferował w tej sprawie z Szymonem Salską, bazylianinem, patryar-chą. Niemniej pozyskanie Anglii dla zjednoczenia z Kościołem powszechnym, leżało papieżowi na sercu. W tym celu wysłał legata, kardynała Reginalda Pola, do Anglii, lecz rezultatu tej missyi za życia swego J. się nie doczekał. Nie obce były papieżowi sprawy Kościoła polskiego. Na początku swego pontyfikatu, napisał dwa listy: jeden do króla Zygmunta Augusta, drugi nieco później—do Mikołaja Dzierz-gowskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego, w których przypomina im obowiązek strzeżenia i obrony wiary katolickiej od napaści innowierców. j i obiatach. Niektóre plemiona obchodziły tę uro-Rządy J-a III uświetnił jubileusz, obchodzony czystość przy końcu grudnia, inne w początkach

stycznia, a ciągnęła się ona zwykle przez dni 12. U Normannów, podczas tych świąt, obok ofiar, składanych duszom zmarłych, składano je także i wielkim bogom, osobliwie Torowi i Frej-rowi i błagano ich o błogosławieństwo dla go. przyszłorocznych urodzajów. Był też stary zwyczaj podczas tej uroczystości wprowadzać do izby wielkiego kozła (zwierzę, poświęcone Frej-rowi) i ślubować na jego głowę. W niektórych okolicach Skandynawskich i dawnego Pomorza szwedzkiego dotąd się zachowały nazwy pewnych zwyczajów i potraw, przywiązanych do komitego dwutomowego zbioru zagadnień z me-świąt Bożego narodzenia, a pochodzących jeszcze chaniki p. t. „Problèmes de mécanique ration-z czasów pogańskich, gdy obchodzono święto Juls k i e, jak np. Ju 1 b ock albo J u 1 e b er (Jul-ski kozieł) delikatne kołacze, z wyciśniętą na nich głową kozła, Jul broi = chleb julski, Jul-griitze Julska kasza, wreszcie Julklopp = julskie kołatanie, julski łoskot = rozdawanie po- j wyłącznie pracom z działu estetyki, historyi darków noworocznych, które potajemnie, ale i krytyki muzycznej. Dotychczas wyszły z dru-z wielkim łoskotem, wrzuca się do mieszkania ku jego monografie i studya: „L’opéra en 1788, osoby obdarowywanej.—Na ziemiach dawnej documents inédits extraits des Archives d’état” Rzeczypospolitej i w ogólności w Słowiańszczyź-nie święto julskie pod tą nazwą wcale nieznane, ale dobrze wiadomo, że było ono obchodzone w czasach pogańskich na Rusi, jako święto kolady, i łączyło się rozmaitemi obrzędami, ucztami, ofiarami, podarkami i właściwemi zwyczajami, z których wiele i dziś się praktykuje w czasie świąt Bożego Narodzenia, t. j. w końcu grudnia i na początku stycznia; a występuje

nikiem Rewolucyi. Zasiadł w Konwencyi narodowej, gdzie głosował z Górą, między innemi za śmiercią Ludwika XVI. Po zamachu stanu 18 brumaire’a usunął się do życia prywatne-Żona jego zostawiła ciekawą korrespon-dencyę, którą jej prawnuk, Edward Lockroy, o-głosił częściowo drukiem, p. t. „Journal d’une bourgeoise pendant la Révolution” (Paryż 1881).

Jullien Michał, matematyk francuski, jezuita (* w Lionie 1827 r.), profesor matematyki w szkołach Towarzystwa Jezusowego, autor zna-

s. D.

nelle” (dwa wyd., Paryż 1853, 1866).

Jullien Jan Lucyan Adolf (* 1 czerw -ca 1845 r. w Paryżu), pisarz i krytyk muzyczny francuski. Po ukończeniu nauk humanitarnych i studyów muzycznych J. poświęcił się

(Paryż 1873); „La Musique et les Philosophes au XVIII siècle” (Paryż 1873 r.); „Histoire du Théâtre de M-m Pompadour, dit Théâtre des Petits cabinets etc.” (Paryż 1874); „La Comédie à la cour de Louis XVI, le Théâtre de la reine à Trianon, d’après des documents inédits” (Paryż 1875); „Les Spectateurs sur le théâtre etc.” (Paryż 1875); „Le Théâtre des demoiselles Var-rières, la Comédie de société dans le monde

w tern i kozieł, i podarki, i kołacze, i kasza galant du siècle dernier” (Paryż 1875); „Les

(kutja) i t. p.    *

Jullian Piotr Ludwik Pascal, polityk

1    publicysta francuski (* w Montpellier 1769 — f około 1836). Po wybuchu rewolucyi manifestował się z przywiązaniem dla rodziny królewskiej; aresztowany za Terroru, odzyskał wolność dopiero po 9 termidora. Niepokojony za Dyrektoryatu, wydawał się zawsze podejrzanym Napoleonowi, który pod koniec panowania swego zmusił go do wyjazdu do Włoch. Wrócił do Francyi w r. 1815; prześladowany jednak przez Restauracyę, usunął się do Brukselli. Napisał między innemi: „Mémoire sur le Midi, présenté au Directoire exécutif” (Paryż, an. IV); „Fragments historiques et politiques” (tamże 1804); „Souvenirs de ma vie, depuis 1774 jusqu’en 1814” (tamże 1815); „Considérations politiques sur les affaires de France et d’Italie pendant les trois premières années du rétablissement des Bourbons sur le trône de France” (Bruksella 1817); „Précis historique des principaux événements politiques et militaires qui ont amené la révolution d’Espagne” (Paryż 1821); „Histoire du ministère de G. Canning” (tamże 1828 r.,

2    t.).

grandes nuits de Sceaux: Le théâtre de la du chesse du Maine” (Paryż 1876); „Un potentat musical Papillon de la Ferté son règne à l’Opéra de 1780 à 1790” (Paryż 1876); „L’église et l’opéra en 1735”; „Mademoiselle Lemaure et L’évêque de Saint Papoul” (Paryż 1877); „Weber à Paris, son voyage de Dresde à Londres par la France; la musique et les théâtres, le Monde et la Presse pendant son séjour” (Paryż 1877); „Airs variés, Histoire critique, biographies musicales et dramatiques” (Paryż 1877); „La cour et l’Opéra sous Louis XVI”; „Marie Antoinette et Sacchini, Salieri, Favart et Gluck” (Paryż 1878); „La comédie et la galanterie au XVIII siècle” (Paryż 1879); „Histoire du costume au théâtre” (Paryż 1880); „Goethe et la musique” (Paryż 1880); „L’opéra secret au XVIII siècle” (Paryż 1880); „La Ville et la Cour au XVIII” (Paryż 1881); oraz życiorysy Wagnera, Berlioza i t. d. Krytyki i sprawozdania J. zamieszcza w „Revue et Gazette musicale”, „Ménestrel”, „Chronique musicale” i w wielu dziennikach politycznych.    A*Po1-

Julus. Zwierzątko to należy do typu Stawonogów (Arthropoda), gromady Wijów (Myria-Jullien Marek Antoni, zwany Julii en poda), rzędu Dwuparców (Diplopoda) i rodziny de Drôme, polityk francuski (* 1744 w Bourg- Julidae. Odznacza się ono długiem i cylindrycz-de-Péage — f 1821 r. w Pisanęon). Profesor nem ciałem, składającem się z 40—90 pierście-i literat, przyjaciel Mablego, był gorącym stron- I ni. Ma liczne, metamerycznie ułożone, pary

tchawek. Począwszy od piątego odcinka ciała, benedyktyńskiemu, założonemu tutaj około roku każdy ma po dwie pary odnóży, czyli jest po dwójuym. Obie pary szczęk zrośnięte są w tak zwane gnatchochilarium; nogoszczęk brak. Otwory płciowe parzyste. Pojedyncze oczka (ocelli), liczne z każdej strony, są tak blizko skupione jedno obok drugiego, że zupełnie stykają się wzajemnie. J. terrestris, grubości pióra wroniego, ma barwę błękitno-czarniawą w rudawe prążki. Pospolity w lecie w mchu i pod kamieniami; żywi się pokarmem roślinnym. J. foeti dus, najczęściej spotyka się w Europie. J. maxi-mus (Spirobolus) dochodzi do 12 cm. długości; żyje w podzwrotnikowych miejscowościach. Gatunki Spirobolus i J. sączą ciecz żółtawą, która

K. S.

164.

L. K.

ma smak bardzo kwaśny.

Jumala, znaczy po fińsku bóg, bóstwo, zarówno pogańskie jak chrześciańskie; pierwotnie, zdaniem Castróna, wyraz ten oznaczał niebo, gdyż jum znaczy grzmieć, a zakończenie -la wyraża miejsce, więc J. znaczy dosłownie miejsce grzmotów; z czasem, jak Uranos grecki, wyraz zaczął oznaczać, zamiast nieba, pana niebios. Nazwa J. występuje bardzo często w „runach”, czyli pieśniach fińskich i w „Kalewali”. O wyobrażeniach i czci tego bóstwa znajdujemy wzmiankę jedynie w sagach skandynawskich; opowiada jedna z nich, że w Biarmii, na brzegu Dźwiny, znajdował się bałwan J-i, opasany wysokim ostrokołem, ustrojony w ozdoby złote i srebrne i w drogie kamienie. Wejścia do zagrody strzegło na zmianę, we dnie i w nocy, dwóch mężów. J. miał postać siedzącą, na kolanach misę, do której składano ofiary. Inne sagi malują mniej wstrzemięźliwie tę świętość Biarmijczyków, mówią o wspaniałej świątyni, o złotej koronie, perłach i klejnotach, co można policzyć na karb wyobraźni wieszczów. — Por. Castróna „Vorlesungen üb. die finnische Mythologie” str. 7 — 26

i 198 — 199; Comparettiego „Der Kalewala” str.

J. K.

Jumet, osada fabryczna w Hennegowii, pro-wincyi belgijskiej, w okręgu Charleroi, o 5 klm. na północo-zachód od głównego miasta okręgowego, węzeł kolejowy dwóch linij Luttre-Châte-lineau-Châtelet i Lodelinsart-J.; ma rządową szkołę średnią, szkołę przemysłową, rozwinięty przemysł żelazny, fabryki nożów, gwoździ, olbrzymie huty szklane, gisernie, browary i destylarnie, znaczne kopalnie węgla i (1900 r.) około 27000 mieszkańców.

Jumièges (Ge me tic um), miasteczko w kantonie Duclair, w okręgu Rouen, w departamencie Niższej Sekwany, na prawym brzegu rz. Sekwany, w jednym z jej łuków, częściowo zalesionym, liczy ok. 1 200 m-ców (1900 r.). Stacya (Yain-ville-J.), wschodniej kolei żelaznej, linii z Baren-tin do Caudebec. Znaczny handel owocami, drobiem, jarzynami, głównie do Anglii wywożonemi. Początek swój zawdzięcza J. słynnemu opactwu 665 przez Wilhelma Długą-Szpadę, które trwało do 1790 r. Ruiny jego istnieją dotychczas. Opactwo powyższe było ulubionera miejscem wypoczynku Karola VII, króla francuskiego, który zjeżdżał tutaj w celu widywania się ze swoją ulubienicą, Agnieszką Sorel. Po śmierci pochowano ją w tern opactwie. Z innych budowli J-u zasługuje na uwagę kościół parafialny z XI wieku, w stylu romańskim, z licznemi przeróbkami później szemi.

Jumilla, miasto w hiszpańskim departamencie Murcyi, na północ od miasta Ciezy, na lewym brzegu rzeczki Jumilli, dopływu Segury, położone, w miejscowości słabo zaludnionej, u stóp Sierra de las Cabras; ma dwa kościoły ze sta-rożytnemi obrazami, ruiny zamku i (1900 r.) ok. 16 000 mców. W okolicy, niebardzo urodzajnej, hodują winogrona i esparsettę.

Jumna, rzeka, ob. D żarn na.

Jumowie, rodzina lingwistyczna wśród In-dyan amerykańskich. Siedziby jej leżały w A-rizonie (w porzeczu rz. Colorado), na wschod-niem wybrzeżu zatoki Kalifornijskiej i wreszcie na półwyspie Kalifornii. Coronado zastał ludy jumańskie w tych okolicach już w r. 1540, a trądycye ich głoszą, że zawsze żyły tutaj. J. rozpadają się na mnóstwo plemion nielicznych a niezależnych; z nich każde posiada własny język, bardzo zróżniczkowany od innych. To wszystko wskazuje, iż ludy jumańskie przebywają oddawna w obrębie swego obszaru dzisiejszego, rozstrzelone i wrogie nawzajem. Pojedyńcze plemiona prowadzą bardzo odmienny tryb życia i przedstawiają dość różną fizyognomię duchową. Seryjczycy na wybrzeżu zatoki Kalifornijskiej, w Sonorze meksykańskiej, są ludem wędrownym, słyną prędkością i wytrwałością swego chodu; trudnią się myśliwstwem, rybołówstwem, oraz zbieraniem dzikich owoców. Właściwi J. i Marikopowie są ludami rolniczemi : posiadają znaczne pola kukurydzy i bobów i umieją podtrzymywać sztuczną irrygacyę. Wyroby garncarskie i koszykarskie, dzieło rąk kobiecych, odznaczają się elegancyą. Być może, iż ongi J. właściwi i Marikopowie mieszkali w pueblach (ob.) i że niektóre z ruin w Arizonie południowej są szczątkami po dawnej ich kulturze. Moliawowie są ludem na-pół myśliwskim na-pół rolniczym; przebywają w Arizonie, budują chaty w ziemi (doły pokryte chrustem), albo niewielkie szałasy w formie ostrokręgów. Ludy rodziny jumańskiej, zamieszkujące Kalifornię, znajdują się na jednym z niższych szczebli kultury, jakie istnieją dzisiaj na globie.

Jumpers, sekta religijna, ob. Metodyści.

Juncker E., pseudonim powieściopisarki Elizy Schmieden.

Junction City, główne miasto hrabstwa Davis, w stanie Kanzas Unii Północno Amerykań-

21

Eno. pow. iluitr. ZeiE 260. I. XXXIII.

Z. T-ski.

skiej, 100 kim. na zachód od m. Topeki, na lewym brzegu rz. Smoky Hill, która tutaj, połączywszy się z rz. Republican, tworzy Kanzas River; 326 m. nad poziom m. wyniesione, liczy (1900) ok. 5 000 m-ców. Węzeł kolejowy dwóch bardzo ważnych linij : Pacific i Texas. Niedaleko, o 6V₂ kim. na północo-wschód od miasta, leży twierdza Fort Riley, uważana za środkowy punkt geometryczny Stanów Zjednoczonych.

Juncus, Juncaceae — ob. Sit, Si to wate.

Jundt Gustaw Adolf, malarz francuski (* w Sztrasburgu 21 czerwca 1830—f w Paryżu 15 maja 1884 r.), uczeń Drollinga i Biennoury; uprawiał malarstwo rodzajowe, szczególnie humorystyczne na tle ludowem. Rysował wiele karykatur i ilustracyj. Z obrazów wymienimy: „Zaproszenie na wesele” (1857 r.); „Niedziela w muzeum Wielkiego Księcia” (1864): „Deszcz pada” (1874); „Strzyżenie włosów na jarmarku w La Tour d’Auvergne” (1875); nadto kompo-zycye liryczne:. „Wyspy Reńskie” (1869); „Ważki” (1870) i t. d.

Jundt August, historyk francuski (* w Sztrasburgu d. 18 lipca 1848 r.— f w Wersalu d. 17 sierpnia 1890). Zrazu był profesorem teologii w Bischwiller, potem w Sztrasburgu, wreszcie repetytorem (maître de conferences), na wydziale protestanckim w Paryżu. Jako historyk poświęcał się J. badaniu kultury Średniowiecza; owocem jego studyów jest cały szereg cennych dzieł, pełnych gruntownej, mozolnie zebranej wiedzy, a zalecających się głęboką i trafną syntezą. Z pod pióra jego wyszły: Zarys mistycyzmu spekulacyjnego mistrza Eckhardta (Sztras-burg 1871); Historya panteizmu ludowego w Wiekach Średnich (Paryż 1875); Przyjaciele Boga w XIV w. (t-że 1879); Centeny magdeburskie (tamże 1883); Apokalipsa mistyczna w Wiekach Średnich (t-że 1886). Ostatniem jego dziełem była praca o Rulmanie Merwinie (Paryż 1890), śmiała próba zastosowania najnowszych teoryj fizyologicznych do historyi mistycyzmu średniowiecznego.

Jundziłł, herbu Łabędź, dom w Litwie starodawny, bo już od XIII wieku w dziejach krajowych zaszczytnie znany. Pierwszą o nim wzmiankę znajdujemy w kronice wołyńskiej, inaczej Ipatjewską zwanej, której autor, pod rokiem 1256, mówiąc o wyprawie wojennej Daniela, króla halickiego, i jego sprzymierzeńców przeciw Litwie i Jatwieży, cytuje J-a jako wodza Jadźwingów, który po walnej bitwie między zawziętemi na siebie zastępami, przybył nazajutrz do zwycięskich obozów Daniela, ze słowami zgody i pokoju. Stąd-by wnosić wypadało, że początkowy wywód tego domu jest raczej z narodu Jadźwingów, nie zaś, jak podaje Nie-siecki, od niejakiego Goligunta, daleko późniejszego, który, na sejmie horodelskim r. 1413 przy-jąwszy herb Łabędź, mógł go chyha spólnie

z pokrewnemi sobie rodzinami używać. Po unii Litwy z Koroną J-owie znani są wyłącznie jako obywatele Litwy, którzy tam w różnych datach znaczne dobra i urzędy posiadali. Znakomitsi z nich są: Mikołaj, starosta na Du-bicy, który w roku 1438 w Piotrkowie podpisał akt odnowienia unii horodelskiej, i brat jego, Wacław, biskup łucki; Mikołaj, marszałek litewski r. 1516; Jerzy, podkomorzy wołkowy-ski, a potem starosta szkłowski, zawołany rycerz, który za znakomite usługi w obu wyprawach króla Stefana na Połock otrzymał od niego za przywilejem z d. 20 maja 1580 r. dobra w Słonimskim powiecie, Bułę z przyległościami, a potem starostwo Szkłowskie; Andrzej, brat jego, marszałek nadworny litewski, także za króla Stefana r. 1586. Jan, marszałek wołko-wyski i trybunału litewskiego r. 1622; Samuel, wojewoda nowogrodzki, i brat jego, Chryzostom, pełni cnót obywatelskich, którzy za nieszczęśliwych Jana Kazimierza czasów niemało ponieśli dla ojczyzny ofiar; Michał, stolnik witebski r. 1711; Krzysztof, marszałek grodzieński, żył lat 104, zmarł d. 21 grudnia 1726 r.; Tadeusz, także marszałek grodzieński r. 1770; starszy syn jego, Piotr, był za Stanisława Augusta generałem wojsk litewskich, a młodszy, Franciszek, podkomorzy grodzieński, kawaler Orła białego, gdy r. 1798 z położenia dóbr dostał się był w części pod panowanie pruskie, obdarowany został wraz z domem swoim od króla Fryderyka Wilhelma III tytułem hrabiowskim; syn zaś jego, hr. Wiktor, w r. 1832 będąc za granicą i utrudniony mając powrót do ojczyzny, osiadł w Szwajcaryi i tamże 11 lutego r. 1862 cnotliwego życia dokonał. Szacowną niemniej jest pamięć zgasłych w przeszłym wieku w Słonimskim powiecie, wzorowej godności obywateli: Konstantego J-a, b. deputata trybunału litewskiego, syna Felicyana, zmarłego 20 lutego 1842 r.; Tadeusza, starosty derhińskiego, z ojca Mikołaja, oraz synów jego: Ignacego i Stanisława. — „Enc. S. Org.”.

Jundziłł Stanisław Bonifacy S. P., na-turalista polski, profesor Uniwersytetu wileńskiego. Pochodził z Litwy, z rodziny zamożnej, osiadłej w Lidzkim powiecie; urodził się w rodowym majątku Jasieniec dnia 6 maja 1761 r., z ojca Dominika i Róży z Dowgiałłów. Pierwiastkowe nauki pobierał u Piarów w Lidzie; zachęcony przez nich, wstąpił do zakonu w r. 1777 i nowicyat odbywał w sławnem kollegium w Lubieszowie. Po dwóch latach pobytu uczynił professyę zakonną i równocześnie wszedł w obowiązki nauczycielskie. W Rossieniach prowadził klasę początkową, a następnie pierwszą klasę w konwikcie wileńskim. Na czas pobytu jego w Wilnie przypada reorganizacya Akademii jezuickiej na świecką Szkołę Główną W. X. Litewskiego. Przeznaczony do słuchania w ciągu dwóch lat kursu nauk filozoficznych, korzysta

J. ze szczęśliwie nadarzonej okoliczności, stu-dyuje nauki przyrodnicze u Giliberta, chemię u Sartori8a, anatomii uczy się u Bisio, a późuiej u Jana Czempińskiego. Przykładał się i do nauk matematycznych u eksjezuitów. Nietylko żadnej lekoyi nie opuścił, ale prywatnie u wzmiankowanych profesorów ćwiczył się. Po ukończeniu nauk w r. 1783 pozostał nadal w Wilnie dla wysłuchania kursu teologii. W r. 1784 wyświęcony został na kapłana. Mianowany dozorcą konwiktu, słuchał w dalszym ciągu wykładów w Akademii lub studyował dzieła naukowe w języku łacińskim, niemieckim i francuskim. Mimo wrodzonych zdolności i upodobania do nauk przyrodzonych, należy jednak przyznać Giliber towi wielką zasługę, że dziełem swem „Flora Lithuanica inchoata” rozbudził w młodym piarze wielkie zamiłowanie do studyów w tym kierunku. Gdy w r. 1785 przeniesiony został do

•• ?

Fig. 15. Ks. Stanisław Jundziłł, prof, nauk przyrodniczych w Uniwersytecie wileńskim. (Postać z pomnika w Ogrodzie botanicznym w Wilnie).

Szczuczyna, na profesora historyi naturalnej, gdzie mu trzecia klasa powierzoną została, niezwłocznie zajął się urządzeniem małego ogrodu botanicznego przy szkole, na potrzeby swych uczniów. Pobyt w Szczuczynie trwał tylko rok jeden: dobrze więc zrobił J., że się pośpieszył z tym ogródkiem, bo raz założony już istniał dalej, podtrzymywany przez następców. W r. 1786 był już z powrotem w Wilnie, przeznaczony do wykładów logiki i metafizyki dla młodych piarów; z rozporządzenia prowincyała został guwernerem dzieci Scipiona, właściciela Szczuczyna, i wraz z niemi w murach Akademii zamieszkał. Dużo obecnie miał wolnego czasu, korzystał więc z tego i pracował nad sobą. W tym czasie wykładał w Akademii Historyę naturalną sławny Forster. Pod jego kierunkiem wysłuchał J. kursu zoologii, nie zapominając o botanice, gdyż herboryzował bez przerwy i zielnik układał. To nadzwyczajne zamiłowanie i zajęcie się naukami przyrodzonemi skłoniło władze zakonu do zaprowadzenia wykładu tych nauk dla piarów. Była to nowość, w całem znaczeniu tego słowa, bo odkąd zakon istniał, pierwsza katedra Historyi naturalnej utworzoną była w Wilnie, a pierwszym jej profesorem był J. Ta nowość przypada na rok 1790. Że zaś uaów-czas wakowała w Akademii katedra Historyi naturalnej, przeto wielu studentów przychodziło do kollegium piarskiego na wykłady J-a, które eo ipso stawały się publicznemi. Rok 1791 jest epokowym i w życiu J-a, i w historyi botaniki w Polsce. W tym czasie pojawiło się w druku następujące dzieło J-a: „Opisanie roślin w pro-wincyi W. X. Litewskiego naturalnie rosnących“ (Wilno, druk Piarów 1791, in 8-o, 570). Dzieło to było naówczas pierwszem pod względem układu, języka a nawet dokładności; poświęcone wyłącznie florze krajowej. Dało ono poznać w naukowym systemacie bogactwo roślinne ziemi naszej i bezwątpienia dzielnie wpłynęło na dalszy rozwój tej umiejętności. Polacy, z królem na czele, przyjęli tę pracę młodego uczonego z wiel-kiem uznaniem. Król nagrodził autora medalem merentibus. Zainteresowali się nią i cudzoziemcy („Ü8teri Annalen der Botanik” viertes Stück, 1793, str. 183). Miała już wprawdzie Polska ks. Kluka „Roślin potrzebnych i pożytecznych opisanie”, ale to „Opisanie” wobec licznych, a nawet genialnych spostrzeżeń, które sprowadziły nagły wzrost fizyologii roślinnej, małą już wówczas miało wartość naukową, tak jak dzisiaj zaledwo historyczną posiada; gdy tymczasem J-a „Opisanie roślin litewskich” i dziś jeszcze, względną, co prawda, ale zawsze ma swoją wartość naukową. W roku następnym J. ogłosił: „O źródłach słonych i soli w Stokliszkach” (Wilno 1792, in 8-0, 10 kart nieliczbowanych). Jeżeli tu wspomnimy, że jeszcze w r. 1786 wzbogacił literaturę naukową polską przetłómacze-niem z włoskiego języka dzieła sławnego fizyka Beccaria: „O elektryczności sztucznej i naturalnej, księgi dwie” (Wilno, druk Piarów 1786, in 8-0, 509), to nie będzie nikogo dziwiło, że najwyższa magistratura, czuwająca nad rozwojem oświaty w Polsce, zwróciła uwagę na młodego a tak już zasłużonego piara. Komissya więc Edukacyjna postanowiła wysłać J-a za granicę, mimo oporu przełożonych, aby tam przygotował się na profesora historyi naturalnej. Przed podróżą otrzymał od Koinissyi patent na wice profesora historyi naturalnej, pod datą 16 maja 1792 r. Jakkolwiek naród nasz liczy się do oświeceń-szych, przecież ilością uczonych, liczbą dzieł i różnorodnych prac naukowych o wiele pozostał za innemi krajami Europy. Pochodziło to nie z winy charakteru narodowego, nie z braku zdolności, ani chęci i wytrwałości do pracy, bo Polacy, kształcący się w zakładach naukowych na Zachodzie, często zdatnością i bystrością pojęcia przewyższają cudzoziemców, ale z braku

odpowiednich środków wykształcenia się w kra- j znanej przedtem w Polsce, ju. Kto u nas pragnie zgłębić jaką uaukę, poznać ją w najdrobniejszych odcieniach, ten koniecznie musi wyjechać za granicę, szukać jej u tamecznych uczonych. Garstka mężów, którymi pochlubić się możemy, w obcym zdroju czerpała żywą wodę nauki, bo nasza gruzami zasypana... Nic więc dziwnego, że sto lat temu,

W ciągu dwóch lat słuchał bardzo pilnie wykładów na kursach teoretycznych i praktycznych ; wtedy - to poznajomił się z anatomią porównawczą. Przy szkole weterynaryi nie było naówczas Ogrodu botanicznego, więc go założył J., zostawiając po sobie w Wiedniu trwałą pamiątkę. — Stosunki polityczne, chociaż rdzennie zmienione, ułożyły się nakoniec w Wilnie. Poczobut zawiadomił w roku 1797 J-a, że cesarz Paweł zatwierdził przywileje Szkoły Głównej, odtąd zwanej Wileńską, a nie Litewską, że zatem nic nie stoi na przeszkodzie, aby powrócił na stanowisko wiceprofesora. J., pomimo czynionych sobie w Wiedniu propozycyj, bardzo korzystnych pod względem materyalnym, pośpieszył na wezwanie swego rektora i d. 3 października 1797 roku był już w Wilnie, gdzie miał przez długie lata pożyteczuie pracować dla dobra swego społeczeństwa i przy gotowywać fundamenta dla swego pomnika, trwalszego od spiżu. W następnym roku, 1798, został doktorem filozofii, a przy rozpoczęciu kursu nauk czytał na publicznem posiedzeniu Szkoły Głównej ciekawą i uczoną rozprawę: „O główniejszych w świecie kopalniach i o ilości kruszczów z nich się dobywających”, która stanowiła zarazem raport, jaki winni byli podróżnicy składać swej władzy, o zajęciach swoich podczas pobytu za granicą. Zatwierdzenie statutów dla Szkoły Głównej przez cesarza Pawła było faktem ogromnej doniosłości; dzięki temu aktowi szkoła, która istniała już dwa wieki, wyszła z tej okropnej burzy cała, a nawet odmłodzona. Statuta były tylko wstępem do szeregu reform, niezbędnych ze względu na rozwój nauki, a także wskutek specyalnych rozporządzeń wielkorządz-cy Litwy, księcia Repnina, Między oczekiwane-mi reformami odnowionej Szkoły Głównej na pierwszym planie było założenie Ogrodu botanicznego i Gabinetu historyi naturalnej. Obie te czynności z rozporządzenia Komissyi Edukacyjnej „repninowskiej”, powierzone były J-owi. W Wilnie istniał już Ogród botaniczny wśród murów świętojańskich, na niewielkim placyku, dotychczas istniejącym, przy ulicy Zamkowej. Pielęgnował go założyciel, Gilibert, któryż Grodna wiele roślin i krzewów przewiózł i dał początek „Botanice”, jak zwykle w owych czasach o Ogrodzie mówiono. Gdy Jerzy Forster (ob.), przybywszy na miejsce Giliberta, objął wykłady nauk przyrodniczych i zarząd nad Ogrodem botanicznym, wówczas począł przedstawiać, ażeby dotychczasowy ogród koniecznie przenieść na miejsce odpowiedniejsze. Poczobut, który szczególnie był względnym dla Forstera, zaczął prze-myśliwać na seryo o wyszukaniu odpowiedniego miejsca, według wskazówek znakomitego natu-ralisty. Jakoż w r. 1787 kupiono dom, zwany później botanicznym, z pustym natenczas placem, na Sorokiszkach; lecz założenie ogrodu w tern miejscu dogodnem przypadło w lat kil-

we

J., po przestudyowaniu Syreniusza i Kluka, dla terminologii polskiej, czytał tylko pisma cudzoziemskich pisarzy, a żywego słowa nie mógł usłyszeć w Wilnie, bo, jak to zaznaczono, katedra wakowała. Wyjechał za granicę, zatrzymując się czas jakiś w Warszawie, skąd cieka-listy do Poczobuta posyła (Bieliński „Uniwersytet Wileński” III 206). Przed samą burzą Tar-gowicką wyjechał do Wiednia. Pod kierunkiem sławnego botanika Jaquina pracował w Ogrodzie botanicznym w Schoenbrunn, później w Wiedniu; a pracował tak usilnie i z taką korzyścią, że już w jesieni przesłał Akademii wileńskiej obszerne sprawozdanie ze swoich zajęć. Z rozpoczęciem lekcyj zaczął się przykładać do mineralogii, o której niewiele-co słyszał w Wilnie; chemię studyował podług Lavoisiera. W następnym roku, w jesieni, udał się do Saksonii, ażeby u Wernera we Freibergu dopełnić swych wiadomości mineralogicznych. To go w części zawiodło, bo wykładów Wernera nie słuchał; bawiąc u źródła ówczesnej wiedzy mineralogicznej, stratę prelekcyi wynagrodził sobie w ten sposób, że przy pomocy życzliwych osób poznał dokładnie główne zasady i cały układ tej nauki, a oprócz tego obejrzał i zbadał dokładnie wszelkie roboty górnicze i metalurgiczne we Freibergu, Olbernau i Miinchenbergu. Stamtąd ruszył do Drezna, gdzie spotkał się z Kołłątajem, a 3 stycznia 1794 roku był z powrotem w Wiedniu.

W marcu przybył do Warszawy, kołacząc o zasiłek pieniężny na dalsze studya, którego był pozbawiony przez Targowicę. Nosił się z projektami zwiedzenia zakładów górniczych na Węgrzech; prócz tego Komissya Edukacyjna, udzielając mu zasiłku pieniężnego, zaleciła, aby, bawiąc w Wiedniu, dokładnie poznał i opisał Szkołę weterynaryjną, na wzór której miano podobną założyć w Wilnie. Podróż po Węgrzech dużo korzyści przyniosła J-owi. Z bogatemi plony już miał wracać do Wilna, gdy Kościuszkowska rewolucya zniewoliła go do powrotu do Wiednia.

Pozostał bez środków utrzymania, gdyż zasiłku nie otrzymał. Dawał więc prywatnie lekcye botaniki i mineralogii ziomkom, których wielu znajdowało się wówczas w Wiedniu, i z tego opędzał skromne swe potrzeby. Przedłużony ten pobyt na obczyźnie bardzo dodatnio wpłynął na specyalne wykształcenie naszego uczonego w naukach przyrodniczych. Tu należy dodać, że J., niezależnie od zaleconego sobie przez Komissyę Edukacyjną opisu Szkoły weterynaryjnej, zaczął poświęcać się weterynaryi, nauce prawie nie-

ka później J-owi. Niełatwe to było zadanie. .Należało przedewszystkiem przygotować ziemię, a grunt był nierówny, pełen sadzawek cuchną cych, pełen dawnych fundamentów, bruków, sklepów, które na tym, gęsto niegdyś zamieszkanym, placu w wielu miejscach się okazały. «Roboty te, już dla swej trudności, już dla szczupłości funduszu, trwały prawie przez rok cały, tak, iż ledwo w jesieni r. 1799, na zrównanej i oczyszczonej przestrzeni podłużne i poprzeczne ulice oraz główniejsze kwatery i całą przyszłą postać ogrodu oznaczyć mogłem» (Jundziłł „Gabinet historyi naturalnej i ogród botaniczny wileńskiego uniwersytetu”). Oprócz tych przykrości nie mniejsze znosił J. od władzy szkolnej. Ponieważ był wiceprofesorem Spitz-nagla, winien był stosować się do jego rozporządzeń; gdy te nie odpowiadały widokom J a, powstawały kwasy, komissye i wiele innych nieprzyjemności, od których ochraniali go koledzy-Polacy, jak Smuglewicz i Śniadecki Jędrzej. Już w tym czasie zawiązywały się te dwie par-tye: niemiecka i polska, które w ustawicznej były z sobą walce, przez cały niemal okres istnienia Uniwersytetu. Na początku wiosny r. 1800 otoczył J. tymczasowym płotem „uikczem-nym, ze starych materyałów” plac ogrodowy, przeniósł wszystkie gruntowe, po Gilibercie pozostałe, gatunki i te w ogrodzie rozsadził. Licz ba ich 200 nie przechodziła. Taki był początek sławnego później Ogrodu botanicznego. Gdy Spitznagel przestał być naczelnikiem J-a, gdy znakomity obywatel, Tomasz Wawrzecki, darował plac przyległy do ogrodu, rozwój Ogrodu bota nicznego był nadzwyczajny; lecz od dalszej re-lacyi uwalnia nas ta okoliczność, że działalność w tym kierunku J-a, która ugruntowała sławę jego niespożytą, jest już dostatecznie wyjaśniona (Bieliński „Uniwersytet Wileński” I 177; „Biblioteka Warszawska” 1850, I 39). Niemniej zasłużył się J. urządzeniem Gabinetu historyi naturalnej. Początek tego gabinetu datuje się zapewne od XVI wieku; historya zaś tego zakładu zaczyna się od Sartorisa, który pierwszy oddzielił chemię od fizyki i mineralogii i miał w swem rozporządzeniu kilkadziesiąt zapewne minerałów, znajdujących się z dawnych lat w tak zwanem „muzeum” akademickiem. Gilibert, przybywszy do Wilna, założył gabinet, składający się poczęści z minerałów syberyjskich. Następca jego, Forster, zakupił w Dreźnie zbiorek minerałów i przy jego pomocy prowadził wykłady. Zbiorek ten zaczął powiększać się, przeważnie z darów. Do ofiarodawców należeli: Michał Ogiński, kanonik Jan Wiehert, Joachim Chreptowicz, generałowie Bennigsen, Kossakowski, Kochowski, a wszystkich przewyższył Michał lir. Walicki. Zbiory te, dla braku odpowiedniego miejsca, a także z braku ochoty do zajęcia się ich ułożeniem, gdyż Spitznagel zajęty był wyłącznić praktyką lekarską—złożone były w pakach, nie przynosząc nikomu korzyści. J. otrzymał polecenie urządzenia tego gabinetu, niezależnie od Spitznagla. Lecz i tu nie obeszło się bez szykan, zarówno ze strony rektora Strojnow-skiego jak i grona profesorów, którzy protestowali przeciwko wyniesieniu gabinetu z murów świętojańskich do Ogrodu botanicznego, gdzie stosowne pokoje i szafy już były przygotowane. Usunąwszy wszystkie trudności, J. gabinet przeniósł w lipcu 1801 roku. „Przeniesienie to — pisze J.— było epoką nowej świetności Gabinetu naszego, początkiem rzadkich bogactw, którerai Uniwersytet dziś tak chlubnie szczycić się może. Świutlejsi obywatele, ujęci nieznanym dotąd, symetrycznym co do widoku i metodycznym co do nauki, rozkładem, wspierając gorliwość krajowego uaturalisty, ubiegali się zasilać, wedle możności, ten początkowy nauk przyrodzonych zakład”. Przedstawienie dalszego rozwoju tego, rzeczywiście znakomitego, Gabinetu nie może być przedmiotem niniejszego artykułu, przeto zaznaczamy tylko, że i o nim dokładne wiadomości podane są na innem miejscu (Bieliński 1. c. I 152). J. w swoim „Zbiorze ułamkowych wiadomości o osobach i zakładach naukowych w dawniejszym i obecnym (1829) stanie wileńskiego uniwersytetu” («Pismo zbiorowe wileńskie» 1859, 8-o) wspomina o Poczobucie, który, przeglądając pierwsze poszyty Flory litewskiej Giliberta, a widząc w nich niezrozumiałe sobie suche opisy i nie znajdując, jak u Syreniusza, wskazanych na choroby lekarskich skutków, miał wyrzec ze zwyczajną sobie opryskliwością: „Czegóż nas ten zawołany cudzoziemiec nauczył?”. Otóż bardzo być może, że J., pragnąc z jednej strony dogodzić wymaganiom ówczesnych kierowników nauczania, z drugiej zaspokoić ogólną potrzebę, napisał dzieło p. t. „Botanika stosowana, czyli wiadomości o własnościach i użyciu roślin w handlu, ekonomice, rękodziełach, o ich ojczyźnie, mnożeniu, utrzymaniu; według układu Linneusza” (Wilno, drukarnia dyecezyalna 1799, 8-0 496). W r. 1800 został doktorem teologii i cenzorem ksiąg. Gdy w roku 1801 wszedł do Towarzystwa warszawskiego Przyjaciół Nauk, starszyzna uniwersytecka zwróciła wreszcie uwagę na swego towarzysza, człowieka pod względem literackim bardzo zasłużonego, który był dotychczas zastępcą Spitznagla, a zatem niema-jącym prawa do samodzielnej katedry. Więc w uznaniu zasług pozwoliła mu nosić togę i samodzielne prowadzić wykłady mineralogii dla studentów. Dopiero w r. 1802 został profesorem zwyczajnym, gdy Spitznagel zajął katedrę medycyny wewnętrznej; odtąd miał już J. stanowisko zapewnione, wszystkie przeszkody tamujące dalszy rozwój zakładów przez siebie założonych — usunięte; wreszcie rozwój z katedry tej nauki, którą z takiem zamiłowaniem i z taką korzyścią zajmował się dotychczas. Nastąpiła, oczekiwana od roku, wiekopomna dla

Zoologia krótko zebrana. Część

r>

oświaty na Litwie era reorganizacyi Szkoły Głównej wileńskiej na uniwersytet cesarski, w roku 1803. Reforma ta sprowadziła do Wilna wielu uczonych profesorów, przeważnie cudzoziemców, co nie miało złego wpływu na rozwój oświaty, jak się tego obawiali patryoci, a na ich czele J. Między pierwszemi zajęciami odrodzonego uniwersytetu było przygotowanie podręczników szkolnych; uniwersytet winien był się troszczyć, nie-tylko o swoje wydziały, ale i o szkoły niższe w dziewięciu guberniach, stanowiących Okrąg Naukowy Wileński. J. na posiedzeniu Rady uniwersytetu d. 15 października 1803 roku czytał bardzo szczegółowe sprawozdanie o dwóch podręcznikach szkolnych, na żądanie Komissyi Edukacyjnej Obojga Narodów napisanych przez księdza Kluka, a poświęconych botanice i zoologii. Podręczniki te, według Antoniego Wagi, są wzorowe („Biblioteka warsz.” 1843, III, 249); tymczasem J. niedostateczność ich wykazał, a na następnem posiedzeniu przedstawił program, w jaki sposób podobnego rodzaju książki winny być pisane. Program ten za pośrednictwem kuratora, księcia Czartoryskiego, rozpatrywany był bardzo szczegółowo w Głównym Rządzie Szkół w Petersburgu. „Czytano zdanie profesora wileńskiego Uniwersytetu, księdza Juudziłła, przesłane przez kuratora do hrabiego - ministra, o konieczności napisania nowych podręczników elementarnych zoologii i botaniki. Minister na skutek raportu kuratora szkół, zalecił zarządowi (Główny Rząd Szkół) rozpatrzeć, czy może p. Jundziłł przystąpić bezpośrednio do napisania nowyoh książek według prospektu (jeżeli zarząd znajduje go dostatecznym), lub też na zasadzie § 55 ustawy, czy należy zalecić Uniwersytetowi przygotowanie odpowiedniego programu. Zarząd, znajdując prospekt pana profesora znakomitym, potwierdza go i zaleca napisanie wspomnianych w programie książek; nie zgadza się ze zdaniem swego akademika, Oziereckowskie-go, wyrażonem piśmiennie (Oziereckowski radził zatrzymać podręczniki Kluka, pozostawiając umiejętnemu nauczycielowi usunięcie błędów w czasie wykładu), ażeby dopełnić istniejące podręczniki Blumenbacha (sic); postanowił pozostawić kuratorowi wileńskiemu zalecenie Uniwersytetowi, aby on dopełnił dostojną jego ideę i dał możność i innym okręgom naukowym nabycia dla swych szkół i gimnazyów książek szkolnych, które, gdy będą napisane, posłużą za wzór dla książek elementarnych innych nauk (Archiwum minist, oświaty. Nr 39231)”. Na to wezwanie J. napisał i ogłosił drukiem: „Początki botaniki. Część pierwsza: Fizyologia roślin. Część druga: Nauka wyrazów” (Warszawa, druk Pijarów 1804, 8-0, 113—}—113 i tablica rycin). Za powyższe dzieło otrzymał J. od cesarza Aleksandra pierścień brylantowy.— Książę Czartoryski G. Z. P., który w szczególniejszej miał opiece Szkołę Główną, wówczas, gdy był czynnym człon-

kiem Komissyi Edukacyjnej.— obecnie, gdy syn jego został kuratorem, bardzo żywo zajmować się zaczął dalszym jej rozwojem. Dla wymiany myśli między uczonymi, przebywającymi w różnych dzielnicach dawuej Rzeczypospolitej, zaproponował książę założenie pisma peryodyczne-go, ściśle naukowego, w Wilnie, któreby z jednej strony—służyło, jak to zaznaczono, za łącznik między uczonymi; z drugiej—przyczyniało się do zaznajomiania publiczności z ostatniemi wynikami badań naukowych na Zachodzie, Idea księcia przyjęła się, gdyż w r. 1805 powstał „Dziennik Wileński” przy czynnym współudziale J-a, który licznemi artykułami z dziedziny history i naturalnej i weterynaryi stale go zasilał. Wszystkie pisma J-a, w „Dzienniku Wileńskim” pomieszczone, opisane są bibliograficznie (Bieliński 1. c. II. 81, 128, 136, 136, 370), dlatego na powyższej wzmiance poprzestajemy. J. wypełniając program przez siebie ułożony, a przez Ministeryum oświaty zatwierdzony, napisał i ogłosił drukiem: pierwsza: Zwierzęta ssące. Część druga: Ptactwo. Część trzecia: Płazy i ryby” (Wilno, Zawadzki 1807, 8-0, 346, 349, V, 432, VIII). Dzieło to ułożone jest podług systematu Linneusza; napisane pięknym językiem, treść jasna, zwięzła i obejmuje cały kurs zoologii. Jako dzieło elementarne zalecone zostało po wszystkich szkołach Okręgu naukowego wileńskiego, a także w Księstwie Warszawskiem. Oddawszy słuszność należną J owi jako autorowi powyższego podręcznika zoologii, nie możemy nie wyjawić żalu, że dzieło to nie jest wyrazem ówczesnego przekonania naturalistów, nawet wileńskich, nie wyłączając samego autora. Systemat sztuczny Linneusza był podobno uważany za najlepszy dla młodzieży, ze względów dydaktycznych; lecz należało zrobić wyłom i nową torować drogę. Ówcześni uczeni, jak Gilibert, Forster, Bo-janus (wyliczamy tylko wileńskich), trzymali się innej zasady, naturalnej — mianowicie, że każdy systemat historyi naturalnej powinien być uporządkowaniem istot przyrodzonych, podług pewnych i stałych zasad; żeby charakter każdego osobnika, jako też stosunek jego do pozostałych, był ściśle oznaczony; w tworzeniu systematów trzymano się wyboru cech, służących podziałom za podstawę; dbano o to, ażeby te cechy wspólne były wszystkim zwierzętom, charakterystyczne i wyraźne w każdej klasie. Naturalna rzecz, że nie brano za podstawę systematu ani postaci zewnętrznej, ani nawet budowy zewnętrznej, lecz zwracano uwagę na budowę wewnętrzną, którą uznawano za główną. Uwzględniano czasami i budowę zewoętrzną, lecz o tyle tylko, o ile okazała się potrzeba uboczna, drugorzędna. Że podobny pogląd należało i można było z katedry wypowiadać w Wilnie, potwierdzenie tego ZD aj dujemy w programie lekcyj następcy J-a, Jurewicza. Przedewszystkiem Jurewicz oparł naukę całą na anatomii porównawczej, poczynając od klas najniższych, czyli zwierząt budowy najprostszej, i postępując do coraz wyższych, a zatem—budowy bardziej złożonej i zawilszej. Zamiast więc Linneusza wzięto za przewodnika Cuviera i Schweiggera (Bieliński 1. c. II 121). Biograf J-a utrzymuje („Bibliot. warsz.” 1850, T. 31), że profesor w prelekcyach uniwersyteckich obszernie rozwijał tekst powyższego dzieła. Nie przeczę temu, lecz to nie zmienia istoty rzeczy. Nam nie chodzi o to, czy J. obszernie czy tre ściwie układał swe prelekcye, ale to zaznaczamy, że, będąc wykształconym naturalistą, nie szedł z postępem wiedzy w wykładach, bo nie wtajemniczał uczniów swoich w ostatnie jej wyniki — nie był zatem postępowym nauczycielem. Większe swe prace, jak tylko-co przywiedziona Zoologia i Botanika, ponawiał parę razy w druku, ale wydania te są niezmienione. Dzieło o zoologii było już ostatnią z prac większych, chociaż pióra nie porzucał, przygotowywując odczyty na posiedzenia uniwersytetu, sprawozdania ze stanu Ogrodu botanicznego i katalogi roślin, hodowanych w Ogrodzie. Pisywał także i wzmiankowane powyżej artykuły do „Dzienuika Wileńskiego”. Gdy upłynęło 25 lat służby w uniwersytecie, J. przeszedł na emeryturę. Wilna uie porzucił, Ogrodem botanicznym zajmował się i nadal z wielką pilnością i zamiłowaniem, ale prywatnie, gdyż Józef Jundziłł był już dyrektorem Ogrodu od roku 1823. Będąc uwolnionym od dawania lekcyj, zaczął układać swój „Pa-miętuik”. Praca ogromnie ciekawa, z której każdy piszący o tej epoce korzystać winien, ale z wielką ostrożnością. J. miał dwie wady czy zalety: nie cierpiał jezuitów i cudzoziemców; dlatego w sądach swoich jest stronnym, czasami niesprawiedliwym, a zawsze prawie zgryźliwym i żółciowym. Frank nie bez zasady wytyka te wady J-owi („Mémoires biographiques” II, 418. Rękopis); zresztą nawet bez świadectwa Franka łatwo zdać sobie sprawę, spotykając się z faktami podanemi przez J-a, które grzeszą przesadą. Na potwierdzenie powyższego jeden tylko przykład wystarczy: J. utrzymuje, że profesor Strzecki, ex-jezuita, zajmując katedrę astronomii teoretycznej przez lat 17, ani jednej lekcyi nie wypowiedział z katedry. Nie-przyjaźnie usposobiony względem cudzoziemców, J. wyrządzał wiele przykrości rektorowi Strojnowskiemu, który ich protegował. Cierpieli na tern i zdolniejsi wychowańcy wileńscy, protegowani przez cudzoziemców, gdyż łącznie z Jędrzejem Śniadeckim i kilku innymi J. przeszkadzał im do promocyi lub wyjazdu za granicę. Trze-ciem anormalnem zjawiskiem był stosunek jego do duchowieństwa. Będąc kapłanem, obowiązków kapłańskich nie spełniał. Nawet gdy miał zostać emerytem, nie taił się z tem, że woli być zależnym od władzy świeckiej, niż od obcej dla siebie władzy duchownej. Głośny był spór jego z Symonowiczem, aspirantem do katedry mineralogii, lecz w tym wypadku J. padł ofiarą lekkomyślności lub złej wiary któregoś z członków Rady uniwersyteckiej. Na posiedzeniu Rady J. zdawał sprawę z książki Symonowicza o Mineralogii; miało mu to ułatwić pozyskanie katedry. Sąd był surowy, może za surowy, lecz — uie powinien był przeniknąć poza mury sali obrad. Tymczasem sprawozdanie to wręczono Symonowiczowi, który, rozgoryczony niesprawiedliwością, broszurą na nie odpowiedział; rozgoryczony był również i rektor, gdyż dla nikogo nie było tajemnicą, że J. tą drogą chciał dokuczyć rektorowi.—Ten ścisły objektywizm, jakiego się trzymaliśmy w sądach naszych o J-e, nie przeszkadza nam bynajmniej zwrócić uwagi i na odwrotną stronę medalu. Że profesorowie-cudzoziemcy, którzy na wezwanie rektora Strój -nowskiego tłumnie przybywali do Wilna, należeli do pierwszorzędnych uczonych, z małemi wyjątkami, i niemniej znakomitymi byli nauczycielami, to potwierdziła historya uniwersytetu; że przybywali, nie z missyą apostolską szerzenia światła i wiedzy wśród barbarzyńskich Polaków, —jak się wyrażali niektórzy aroganci-przybysze— ale dla ogromnych pensyj i przywilejów, nieznanych za granicą, to również jest faktem niezaprzeczonym. Przybysze ci potrafili zapewnić sobie podwójne nawet pensye, a niektórzy z nich, niezadowoleni i z tego, przebierali dodatkowe, za osobną płacą, katedry, nie będąc w możności wypełnić nadmiernych obowiązków, tamując równocześnie młodym kandydatom dostęp do katedry. Otóż taki stan rzeczy rozgoryczył profesorów - Polaków. A nie zapominajmy, że taki J., ŚDiadeccy, Niemczewski i wielu, wielu innych pod względem naukowym nietylko stali narówni z najznakomitszymi cudzoziemcami, ale niejednokrotnie przewyższali ich; mimo to pod względem uposażenia byli trzymani w granicach etatu, przewidzianego statutem. Ponieważ cudzoziemcy stanowili absolutną większość w Radzie, przeto Polacy nie mogli przeprowadzić żadnego projektu, gdy ten się nie zgadzał z przekonaniem cudzoziemców. Z tych kilku słów nietrudno nabrać przekonania, że J. nie-bardzo zawinił, wojując z nimi. — Po zamknięciu uniwersytetu mieszkał J. w Wilnie i zajmował się pracami naukowemi. Przychodziło mu to z wielką trudnością, bo jeszcze będąc w 110-wicyacie, stracił prawe oko, a lewe skutkiem ospy było osłabione. Używał przeto lektora, któremu dyktował i wzmiankowane „Pamiętniki”. Mając pamięć ogromną, przytomny i świeży u-mysł, żywo zajmował się ówczesną literaturą naukową polską; czynił rozbiory krytyczne niektórych dzieł nowszych, mianowicie Trętowskie-go, a pomimo zupełnej prawie utraty wzroku, na kilka miesięcy przed śmiercią, podał do „Ku-ryera wileńskiego” 1846 r. J\i 62: „O owadach spadłych w Wilnie na Zielonym moście, tudzież

Dr J. B.

słowo o mannie”. Była to już ostatnia praca znakomitego profesora-naturalisty. Dożywszy sędziwego wieku, zakończył życie dnia 27 kwietnia 1847 roku, mając lat 86. Pochowany na cmentarzu Bernardyńskim w Wilnie. J. nie jest gwiazdą pierwszej wielkości, nie odznaczył się geuialnemi, oryginalnemi pomysłami, nie torował nowych dróg w nauce; jednakże w areopagu znakomitych i dobrze zasłużonych dla społeczeństwa mężów nie ostatnie zajmuje miejsce. I słusznie. On pierwszy nauki przyrodnicze, zaledwie kiełkujące na naszej ziemi, podniósł wysoko, a szeregiem dzieł wielkiej wartości zaznaczył ich stanowisko. Cichą, niezmordowaną pracą i wielkiem zamiłowaniem sprawił, że dalszy rozkwit tych nauk opiera się na pewnej, naukowej podstawie. Był twórcą i dopełniaczem słownictwa roślinnego polskiego. Przy największym nawet rozwoju nauk przyrodniczych w Polsce prace J-a nie będą przez naturalistów zapoznane. — Na kamieniu grobowym wyryto mu napis: „Historyi naturalnej w kraju rozkrzewiciel, Ogrodu Botanicznego w WilDie twórca”; lecz napis zczasem się zetrze, kamień się rozkruszy, a imię Stanisława J-a, złotemi głoski zapisane w księdze naszej kultury i cywilizacyi, najdalszym potomkom przyświecać będzie.

Jundziłł Józef, naturalista polski, profesor uniwersytetu wileńskiego. Urodził się d. 6 stycznia 1794 r., z ojca Dominika i Agaty ze Stępkowskich, w Hormanach, majątku dzierżawionym przez ojca. Nauki szkolne rozpoczął u kss. bazylianów w Borunach. Pilnością i Wysokiem rozwinięciem umysłowem zwrócił na siebie uwagę sławnego profesora wileńskiego księdza Jundził-ła, który zaopiekował się swoim imiennikiem, wziął go do siebie, do Wilna, w r. 1809 i umieścił w gimnazyum, w czwartej klasie. Ta opieka zapewniła ubogiemu młodzieńcowi przyszłość. Po świetnem ukończeniu gimnazyum zapisał się w r. 1812 na wydział fizyczno-matematyczny uniwersytetu. Po roku studyów został, stosownie do statutu, kandydatem filozofii i niezwłocznie zajmować się zaczął, pod kierunkiem Drzewiń-skiego, porządkowaniem bogatych zbiorów mineralogicznych, zakupionych przez uniwersytet od Symonowicza. W rok później został pomocnikiem przy Ogrodzie botanicznym, a w r. 1817 ukończył nauki ze stopniem magistra filozofii. Rektorem był wówczas Malewski. Liczna młodzież uniwersytecka, przeznaczona do przyszłych katedr, wybierała się w podróż w celach naukowych. Do liczby wybranych należał J. Adamowicz w życiorysie J-a utrzymuje („Kłosy” Nr 624), że na koszta podróży łożył ksiądz Jundziłł; lecz zdaje się, że przyszły profesor wileński, pozostawiony po ukończeniu nauk przy uniwersytecie, a nawet jeszcze podczas studyów już pełniący obowiązki służbowe przy Ogrodzie botanicznym—miał wszelkie prawo kształcić się za granicą kosztem rządu, wyciągu trzech lat. Ale to nie zmienia istoty rzeczy. Podróż rozpoczął J. w sierpniu 1817 roku, zaopatrzony w szczegółową iu8trukcyę. Pierwszym etapem była Hal-la, gdzie sławny Kurcyusz Sprengel wykładał botanikę, której specyalnie miał się J. poświęcać. Sprengel był zalecany przez Franka do Wilna, nie zajął tej katedry tylko dlatego, że par-tya polska, mając na czele rektora Śniadeckiego, zwyciężyła i postanowiła do katedry wyłącznie botaniki, dotychczas samodzielnie nieistniejącej w Wilnie, przysposobić Polaka. Pod kierunkiem więc Sprengla słuchał J. przez zimę (1817—1818) kursu botaniki kryptogamieznej, anatomii roślin; prywatnie zaś u tegoż Sprengla przykładał się do karpologii (nauka o budowie owoców), na której uczeni francuscy układ swój zasadzali. Z Halli udał się J. na wiosnę do Freiberga, gdzie w ciągu dwóch miesięcy studyował geografię, orykto-gnozyę i mineralogię. W dotychczasowej swej podróży nie pomijał żadnego ogrodu botanicznego, jak np. w Królewcu, Berlinie, Dreźnie, Jenie; nie pomijał zakładów górniczych i metalurgicznych, jak np, w Haunowerze, na Harzu; — wreszcie jesienią 1818 r. podążył do Getyngi dla słuchania w zimowem półroczu kursu historyi naturalnej i anatomii porównawczej uczonego Blumenbacha. Po zwiedzeniu Hollandyi, a mianowicie ogrodów botanicznych w Lejdzie, gdzie z rozrzewnieniem oglądał drzewa botaniczne, sadzone przez Linneusza i Boerhavego (o czem w raportach do uniwersytetu wspomina), w Haarlemie i Amsterdamie, przez Hagę i Rotterdam udał się do Londynu. Tu studyował, prócz historyi naturalnej, i zakłady rolnicze, w tem przekonaniu, że wiadomości, jakich nabędzie, zużytkuje w kraju. Pod koniec lata 1819 r. przybył do Paryża i zapisał się niezwłocznie na kursa. W czasie wa-kacyi studyował Ogród botaniczny, urządzony podług układu Jussieu, a resztę wolnego czasu, z Waleryanem Górskim, późniejszym profesorem wileńskim, poświęcił na podróż botaniczną po Francyi. Odbywał ją pieszo, zbierając zielnik, który częściami przysyłał do Wilna. Przeważnie studyował florę południowej Francyi. W d. 20 listopada powrócił do Paryża; chemii słuchał u Jemmanda, fizyki u Biota i Gay-Lusaca, anatomii i fizyologii roślin u Blainville’a; mineralogię wykładał Brochant w Szkole górniczej, a Bro-gniard w Collège du Plessis. Na wiosnę 1820 roku słuchał u Desfontaines’a botaniki ogólnej, u Geoffry St. Hillaire’a historyi zwierząt ssących i ptaków, u Latreille’a historyi bezkręgowych, u Thouina o uprawie roślin. Po ukończeniu kursów w Paryżu miał J. zamiar udać się do Szwajcaryi i Włoch, a przez Wiedeń, Kraków, Warszawę—powrócić do Wilna; lecz prof. Jundziłł przesłał mu inną instrukcyę: dlatego powrotną drogę odbył przez Sztrasburg, Karlsruhe, Heidelberg, Würzburg, Lipsk i Berliu. W grudniu 1820r. już był w Wilnie i niezwłocznie objął obowiązki pomocuika dyrektora Ogrodu botaniczne-

go. W roku następnym z polecenia uniwersytetu zamknięciu uniwersytetu, w temże samem Wilnie, zwiedził porzecza Niemna, Wilii i brzegi Bałty- Stanisław Batys-Gorski, profesor Akademii leku do granicy Kurlandzkiej. Pierwszy opisał karskiej, w wykładach swoich trzymał się układu skamieniałości w górze Popielany, czem spowo- naturalnego.-Równocześnie z wejściem na katedrę dował żywe zainteresowanie się uczonych za- botaniki został J. dyrektorem Ogrodu botanicznego, chodniej Europy, którzy aż do połowy XIX w. i wówczas-to wprowadził zmiany, dzięki którym odbywali podróże do tej góry i czynili ciekawe Ogród ten stał się dostępnym dla publiczności, jak spostrzeżenia nad skamieniałościami w niej za- zapev nia Adamowicz. Powszechne było narze-wartemi. Sprawozdauie z tych podróży zostało kauie, że ks. Jundziłł Ogród botaniczny trzyma drukiem ogłoszone: „Raporta do fakultetu fizycz- pod kluczem, publiczności do niego nie puszcza— no-mateinatycznego w uniwersytecie cesarskim czemu zaprzeczył energicznie w swej rozpra-wileńskim, przysyłane z podróży botanicznej po wie o Ogrodzie botanicznym wileńskim („Bibliote-gubernii Wileńskiej” («Pamiętnik Farmaceutyczny» ka Warsz.” 1850,1,57, przypisek). W r. 1825 II, 438, 574); „Rośliny skrytopłciowe, postrze- został J. adjunktem, w r. 1828 profesorem zwy-żone w okolicach Wilna na początku wiosny r. czajnym. W przededniu zamknięcia uniwersy-1821” (tamże, 436). Kiedy ks. Jundziłł prze- tetu ogłosił sławne swe dzieło: „Opisanie roślin szedł w stan spoczynku, katedra jego rozdzie- w Litwie, na Wołyniu, Podolu i Ukrainie dziko loną została na dwie niezależne: zoologii z ana- rosnących, jako i oswojonych, podług wydania tomią porównawczą i botaniki. Tę drugą ob- szesnastego układu roślin Linneusza” (Wilno, Zajął w r. 1823 Józef J. Pierwszy rok młody pro- wadzki 1830, 8-o, 583). We wstępie wspomi-fesor prowadził wykłady pod kierunkiem i po- na autor, że wyczerpanie w handlu dzieła Sta-dług podręczników swego poprzednika; lecz już nisława Jundziłła: „Opisanie roślin litewskich” w następnym roku, jak czytamy w programacie było najgłówniejszą pobudką do napisania tej nauk, ułożył własny kurs i podług niego miewał książki. Również układ Linneusza uległ zuacz-lekcye aż do zamknięcia uniwersytetu. Wykła- uym przemianom, szczególniej przez Sprengla dał fytotomię, fizyologię, glossologię, karpologię, poczynionym. Autor te zmiany uwzględnił i u-taksonomię, fytografię, fytonomię, kończąc na tworzył wiele nowych wyrazów. Nowości te wy-geografii roślin. Kurs uniwersytecki, bardzo drukował na str. 8. Dość je przejrzeć, aby się starannie i pracowicie ułożony, zaległ w ręko- przekouać, że bardzo wiele z nich pozyskało pisie. Wykłady uniwersyteckie J-a nie stały na prawo obywatelstwa i do dziś-dnia utrzyma-wysokości ówczesnych pojęć naukowych. Na Za- ło się w słownictwie roślinnem polskiem. — chodzie system Linneusza był zachwiany, a jego Wspominaliśmy, że J. pierwszy w Wilnie zaj-miejsce zajął układ naturalny Jussieu’go i De- mował się szczegółowo poznaniem roślin skry-candolle’a,—w Wilnie układ sztuczny niepodzielnie topłciowych, mianowicie pleśni i mchów, panował. J. ułożył był wprawdzie program swój W czasie pobytu za granicą nad tą częścią podług Sprengla, lecz Rada uniwersytetu nie botaniki najbardziej pracował; w wykładach zatwierdziła go. Za powód podawano, że mło- swych zachęcał uczniów do jej poznania, a w po-dzież za mało jest przygotowaua pod względem wołanem dziele starał się ten dział najliczniej-filozoficznym, że za mało było roślin znanych, szym uczynić. Adamowicz, cytując prace J-a, aby z nich tworzyć familie naturalne, zbliżające przypisuje mu autorstwo dzieła: „Słownik wyra-jedne do drugich rośliny nieznane. System zaś zów botanicznych” (Wilno 1830, 8-o, 298);—ale sztuczny uznano za bardzo pożyteczny pod wzglę- się myli, gdyż rzeczywistym autorem tego dzie-dem dydaktycznym, przeto Rada postanowiła, aby ła jest Aleksander Pławski. — Po zamknięciu wykłady podług dotychczasowych poglądów były uniwersytetu J., nie mając co robić w Wilnie, i na przyszłość prowadzone. Chcąc nie chcąc, wyjechał z rodziną na wieś, do ojca, i zaczął musiał J. porzucić swe zamysły co do wprowa- zajmować się gospodarstwem rolnem. Podobno dzenia na nowe tory wykładów swego przedmiotu: nie porzucił nauki, coś nawet pisał, nad słow-został na katedrze rutynistą. Poza katedrą w ba- nictwem mozolił się, ale, nie mogąc w żywem daniach swoich był postępowym. Skrytopłcio- słowie rozwijać wiedzy, której lat tyle zaszczyt-wemi roślinami litewskiemi zajmował się pierw- nie poświęcił, duży talent pedagogiczny, mimo szy w Wilnie; do tych badań stosował nową swej woli, zmarnował, a do wzbogacenia litera-metodę, uważając ją za ostateczny cel botaniki, tury naukowej żadnem się więcej dziełem nie W tym okresie czasu liczba roślin znanych o- przyczynił. W r. 1857 przybył do Wilna dla wy-gromnie się powiększyła (z 9000 do 70000) i me- chowania dzieci. Wówczas to miasto przedstawiało toda naturalna udoskonaliła się. Gdyby uniwer- niezwykły widok. Po kilkunastoletniej drzemce sytet wileński trwał dłużej, ani wątpić o tem, rozwinął się w niem ogromny ruch na polu spo-że J. usunąłby przeszkody dotychczas mu sta- łecznem, literackiem i naukowetn. Zdawało się, że wiane, sprostałby zadaniu i stałby się znakomi- owe świetne pod względem naukowym czasy witym rzecznikiem z katedry tych poglądów nau- leńskie powróciły; oczekiwano wielkich rezulta-kowych, które na Zachodzie cieszyły się prawem tów w niedalekiej przyszłości... J. znalazł kilku obywatelskiem. Zresztą w parę lat później, po | kolegów swoich, wielu uczniów. Do pracy je-

22

EnoykL Powie. Iluitr. Zen, 259. T. XXXIIL

co bynajmniej nie zasłużył.

Extraction, etc ” (Frankfurt n. M. 1775) i „Methode den grauen Staar auszuziehen und zu heilen” (Marburg 1791). Wogóle rzec można, Jung (Junge, J u n g i u s) Joachim (* iż J. był jednym z najlepszych okulistów nie-1587 —f 1657), matematyk i lekarz niemiecki; mieckich w ćwierci ostatniej wieku XVIII. Po-wykładał matematykę w uniwersytetach w Gies- j wodzenie lekarskie, aczkolwiek niemałe, nie za-sen i Rostoku, był rektorem Johanneum w Ham- dawalało go wszakże dosyć, szukał zatem burgu. Jego „Geometria empirica” wyszła w czte- zajęć innych jeszcze. W roku 1778 przyjął rech wydaniach (1627, 1642, 1649, 1688). Pi- w Kaiserslautern posadę nauczyciela szkoły kasat w przedmiotach fizyki („Trias quaestionum meraluej tamtejszej, trudniąc się atoli wciąż physicarum de naturalium corporum materia et forma” 1637; „De principiis corporum naturalium” 1642 i t. d.), astronomii („Observationes de Stella mirabili a. 1596 primum visa Hamburgi 1647 et 1648 institutae” 1663), botaniki („Opus-

cula botanico-physica etc., cura J. J. Albrecht”

s. D.

dnakże nie zabrał się—owa fala nie porwała go z sobą. Nie tyle podeszły wiek, ile osłabione zdrowie, a przedewszystkiem wzrok, nie pozwalały mu na wzięcie czynnego udziału w tyra ruchu naukowym i społecznym, jaki wszystkich o-żywiał. Wegetował lat 20 i w d. 5 kwietnia 1877 roku zakończył życie; pochowany na cmentarzu Bernardyńskim w Wilnie. Miał wszystkie dane, aby wyjść na znakomitego profesora, jak niemniej na pierwszorzędnego uczonego; mimo to dziś niewiele kto wie o nim, chociaż dzieło jego wartości dotychczas nie straciło. Do zapomnienia musiała przyczynić się i ta okoliczność, że ksiądz Jundziłł był pod wszystkiemi względami więcej zasłużonym dla społeczeństwa i całą jego sympatyę przywłaszczył sobie, a Józef pozostał w cieniu tej kolosalnej postaci, na

Dr J. B.

Koburg 1747).

Jung, zwany Stilling, Jan Henryk (* d. 12 września r. 1740 w wiosce Grund |ks. Nassau-Siegenj—f w Karlsruhe d. 2 kwietnia r. 1817), lekarz - okulista, a przedewszystkiem głośny w swoim czasie pisarz niemiecki, pietysta i mistyk. J., syn wieśniaków ubogich, który dobił się zczasem sławy i stauowiska wybitnego, przechodził w życiu swym koleje bardzo różne. Chłop cem będąc, służył naprzód u węglarza, w lasach wypalającego węgle drzewne, ale, nie smakując w pracy tak ciężkiej, opuścił ją i poszedł na naukę do krawca. Obdarzony zdolnościami rzeczywistemi, oraz ożywiony żądzą wybicia się wyżej, wszelki czas wolny od rzemiosła po święcał wytrwale kształceniu się własnemu, przyczem czytał też wiele dzieł treści piety-stycznej i mistycznej, a to wywarło wpływ niezatarty na poglądy, wierzenia i przekonania jego późniejsze. Zdobywszy sobie, jako samouk, zapas pewien wiedzy, i to wcale już niemały, porzucił nożyce i igłę, a przyjął obowiązki nau czyciela domowego, nie myśląc jednak bynaj mniej poprzestawać na stanowisku tak skrom-nem. Ucząc dzieci, nie przestał pracować nad samym sobą i zaczął gorliwie przysposabiać się do nauk lekarskich, do czego zachęcał go też zaprzyjaźniony z nim pastor w Attendornie, niejaki Mo li tor, który sam, nie będąc lekarzem, zajmował się wielce chorobami ocznemi i obdarzył też J-a przepisami na sporządzanie rozmaitych leków tajemnych przez siebie stosowanych. Mając już lat 30, udał się J. do Sztrasburga, przysposobiony wcale nieźle, i wyjednał sobie wstęp do wydziału lekarskiego tamtejszego; na-koniec już w r. 1772 dyplom doktorski osiągnął, poczem osiadł w Elberferdzie jako lekarz i zajął się wykonawstwem, uprawiając z powodzeniem szczególnie okulistykę, w której doszedł do wielkiej wprawy. Zasłynął zwłaszcza jako bardzo zręczny i szczęśliwy operator zaćmy (ob.); o operacyi tej napisał też dwie prace, w swoim czasie bardzo cenione, a dziś nawet jeszcze godne uwagi; są to: „Günstige Erfolge mit dem Daviel’scheu Verfahren der Cataract-dalej lecznictwem. Gdy zakład rzeczony przeniesiono następnie do Heidelberga, J. podążył tam również i został profesorem gospodarstwa wiejskiego. W r. 1787, porzuciwszy zupełnie zajęcia lekarskie, otrzymał w Marburgu katedrę ekonomiki, a przebywał na niej do roku 1804, w którym powrócił do Heidelberga, gdzie mu, jako profesorowi zwyczajnemu, powierzono wykład nauk politycznych (Staatswissenschaften). Lata ostatnie życia spędził w Karlsruhe jako urzędnik ministeryalny, badeński, zaszczy eony godnością radzcy tajnego. Pomimo zajęć zawodowych J. wcześnie też rozpoczął pracę pisarską, bardzo znaczną, owianą duchem pietyzmu (ob. Pie tyś ci) i mistycyzmu, którym był oddany od wczesnej młodości. Pisma J-a, oprócz już wymienionych lekarskich, są dwojakiego rodzaju, mianowicie powieści lub przynajmniej utwory do nich podobne, i dzieła mistyczno-pietystycz-ne, niby filozoficzne. Do pierwszych należą: „Geschichte des Herrn von Morgenthau” (Berlin 1779; 2 tom^), „Geschichte Florentius von Fuhlendorn” (Monachium 1781 —1783; 3 tomy) i „Theobald, oder die Schwärmer” (Lipsk 1784—1785; 2 tomy). Przygody życia własnego opisał J. (od r. 1777 do 1789) w szeregu książek układem swym powieść przypominających, i mieszających niewątpliwie nieraz prawdę ze zmyśleniem; póź niej wydał je też razem p. n. „Heinrich Stilling’s Leben, eine wahre Geschichte” (Berlin 1806; 5 tomów). Zakończenie dzieła tego stanowi „Heinrich Stilling’s Alter” (Heidelberg 1817, wydane przez wnuka J-a, Schwarza); obie te rzeczy wydano ponownie po raz ostatni w Sztut gardzie w r. 1857 i w F. Réclama „Univer-sal-Bibliothek”. Do rodzaju drugiego zaliezamy:

cy Haidarabadu, i dopiął tego, że państwo to zostało wiernem Anglii. Czynił to w przekonaniu, że upadek panowania augielskiego w Indyach sprowadziłby na kraj zupełną anarchię. Anglicy jemu poczęści zawdzięczają zwycięstwo, to też obsypali go zaszczytami; podczas pobytu jego w Anglii w r. 1876 uniwersytet w Oxfordzie nadał mu tytuł doktora. Nie spełniło się jednak wielkie jego pragnienie, aby prowincya Berar, odstąpiona Anglii w r. 1839, zwrócona została Haidarabadowi. Zarząd wewnętrzny prowadził J. wzorowo i odznaczył się rozsądną oszczędnością. Na stanowisku pierwszego ministra następcą jego był syn, Ludwik Ali (* 1861—fl889), autor wielu artykułów w „Nine-Jung Aleksander, pisarz niemiecki (* 26 teenth Century”, skierowanych przeciwko polity-marca 1799 r. w Rasteinborku w Prusiech Wscho- ce rossyjskiej w Azyi.

„Das Heimweh” (Marburg 1794—-1797; 4 tomy; wyd. nowe, Sztutgard 1876), „Szenen aus dem Geisterreich” (Frankfurt n. M. 1808) i „Apologie der Theorie der Geisterkunde” (tamże 1809). Wydanie zbiorowe, zupełne, wjszło w 12 tomach w Sztutgardzie (1843 —1844). Dzieła te wszystkie, na schyłku wieku XVIII i na początku XIX chciwie czytywano, a nawet i dziś między ludźmi skłonnymi do zabobonu czytelników im nie brak zupełnie; jako źródła do dziejów pietyzmu i mistycyzmu w Niemczech posiadają one w każdym razie wartość niepoślednią.— Por. „Allgem. Deutsche Biographie” (t. XIV str. 697) i A. Hirsch a „Geschichte der Augenheilkunde” (str. 327

Dr. j. p.

i 348).

dnich—f 20 sierpnia 1884 r. w Królewcu). Początkowo, od 1826 r., studyował w Berlinie i Królewcu teologię i filologię; pisywać zaczął od r. 1837 i zdobył sobie imię pracami z zakresu historyczno-literackiego. Poruszał tematy społeczne w kieruuku młodoniemieckim. Z pism jego zasługują na uwagę: „Vorlesungen über die moderne Litteratur der Deutschen” (Gdańsk 1842); „Frauen und Männer” (Królewiec 1847); „Charaktere, Charakteristiken und vermischte Schriften” (tamże 1848, 2 tomy); „Friedrich Hölderlin und seine Werke” (Sztutgard 1848); „Der Bettler von James Park”, romans (Lipsk 1850); „Goethes Wanderjahre und die wichtigsten Fragen des XIX Jahrhunderts” (Moguncya 1854); „Das Geheimui8s der Lebenskunst” (Lipsk 1858, 2 tomy); „Rosmarin, oder die Schule des Lebens”, romans (tamże 1862, 2 tomy); „Joseph v. Schelling und eine Unterredung mit demselben” (tamże 1864); „Über Franz v. Baaders Dogmatik als Reform der Sozialwissenschaft” (Erlangen 1868); „Darwin, komisch - tragischer Ro-mau in Briefen an einen Pessimisten” (Jena 1873, 2 tomy; wyd. drugie 1879); „Panacee und Theo-dicee. Illustrationen, Karikaturen der Gegenwart” (Lipsk 1875); Moderne Zustände” (Roztok 1880). Po śmierci jego wyszły: „Die Harfe von Discatherine, Bekenntnisse eiues Dichter-Philosophen”, dodatek do „Rosmarina” (Lipsk 1885, 2 tomy).

Jung (Dżang), Sir Sal ar, mąż stanu indyjski (* 1829 r. —f 1883), z pochodzenia Arab. Przodkowie jego przybyli do Iudyj Wschodnich z pod Damaszku; jeden z nich został dewanem, czyli pierwszym ministrem Haidarabadu, państwa w Dekanie, zostającego pod protektoratem Anglii; urząd ten stał się dziedzicznym w rodzinie J-a. J. wyuczył się języków indyjskiego, arabskiego i angielskiego; stryj jego, który był wtedy dewanem, zaczął go wtajemniczać w sprawy polityczne. W r. 1853 J. sam doszedł do władzy i rządził krajem bardzo rozumnie. Podczas powstania indyjskiego postarał się o usunięcie awanturników i ludzi ambitnych z dworu władz-

Jung Henryk Feliks Teodor, generał i pisarz francuski (* 22 marca 1833—f 3 października 1896 r.). Był synem inżyniera wojskowego, który znany też jest jako artysta-malarz. Po ukończeniu szkoły wojskowej w Saint Cyr (1851) wstąpił do sztabu generalnego w Algierze i tu nakreślił pierwszą dokładną mapę południowej części depart. Konstantyny. Brał u-dział w licznych wyprawach wojennych i wkrótce otrzymał stopień kapitana. Wówczas po raz pierwszy zaznaczył swą działalność w pismach francuskich jako ilustrator widoków Afryki. R, 1865 został powołany do ministeryum wojny i tu napisał (1866) pierwsze swoje dzieło „Parallèle entre Michel le Tellier et le marquis de Lou-vois” i umieszczał liczne artykuły w „Revue politique et littéraire”. Brał czynny udział w wojnie francusko-pruskiej i dostał się do niewoli, z której powrócił w marcu 1871 r. Po wojnie pełnił przez pewien czas służbę w ministeryum spraw zagraniczuych i był wysyłany kolejno do Włoch, Szwajcaryi, Hollandyi, ogłaszał pomniejsze prace („La vérité sur le Masque de fer”, „Principes de guerre”, „France et Rome” i in.), aż wreszcie r. 1880 został powołany do gabinetu ministeryum wojny gen. Farre’a. Wówczas-to wydał rozgłośne dzieło swoje „Bonaparte et sou temps”, w którem stara się obalić poglądy Thiersa i innych historyków zbyt idealizujących Napoleona I. Uwydatnia się w tern dziele nie-tylko talent pisarski autora, lecz też głębokie przekonanie o słuszności wygłaszanych przez niego twierdzeń. W r. 1882 został J. dyrektorem artylleryi w Brest, a wkrótce potem dosłużył się stopnia generała. Lecz zaledwie lat kilka jeszcze pozostawał w służbie wojskowej i r. 1891 podał się do dymissyi. Mianowany członkiem Tow. literackiego, został współpracownikiem „1’Eclair”, poczem sam założył pismo poświęcone sprawom wojskowym: „La Plume et l’Epée”. Z dzieł jego, prócz przytoczonych, zasługują na uwagę: „Lucien Bonaparte et ses mémoires” (3 t., 1884); „Dubois Crancé” (2 t., 1885); „La guerre et la Société” (1889), wraz z dodatkiem

„Stratégie tactique et politique”. Zwłaszcza to I cisz ku, kapitanie pułku jazdy płockiej, wspo-ostatnie wywołało wielki rozgłus w Europie. — J mina pochwalnie generał Dembiński w swym „Pa-Nekrolog w „Revue histor.” t. LXII i artykuł miętniku”.—K. Estreicher w „Enc. S. Org.”. w „Grandę EncycL”.

Jung Józef, spółczesny matematyk włoski,

(* 1845 w Medyolanie), profesor grafiki statycznej i geometryi w wyższym Instytucie technicznym tamże; ogłosił szereg rozpraw z dziedziny geometryi, mechaniki, teoryi wytrzymałości itd. w Sprawozdaniach Instytutu Lombardzkiego,

w „Giornale di mat.”, w Buletynie Tow. matem.

s, D.

matiky”.

Junga czyli Younga, herb i rodzina nieznane Niesieckierau, ani innym heraldykom. Rodzina wiedzie zawiązek ze Szkocyi, gdzie pisa ła się a Lenie. W herbie trzy sygnety w bia-łem polu tarczy czerwonej, z godłem Salus per Christum. J-owie pojawiają się w Polsce w XVI wieku. Jerzy, pod wodzą Zamoyskiego i Chodkiewicza odznaczył się w Inflantach, za co otrzymał przywilej r. 1607 od Zygmunta III (o czem konstytucya z t. r.). Adryan, jezuita, rodem z Błonia na Mazowszu, lingwista i mówca kościelny, umarł 1607 r.; pozostawił kilka pism religijnych. Antoni, konfederat. Franciszek, pułkownik piechoty, bronił r. 1794 okopów Warszawy na Czystem przeciw Prusakom. Józef, kapitan z tegoż pułku, zginął na Woli pod Warszawą od kuli karabinowej. Stanisław, rotmistrz powiatu Pińskiego, brał udział w powstaniu Jasińskiego. Otton, podpułkownik w drugim pułku piechoty liniowej, ozdobiony krzyżem Yirtuti militari i orderem Legii honorowej, odznaczył się w kampanii z r. 1812. O Frań-

hall.

Kośó.

francuskiego itd.

Jung Juliusz, historyk niemiecki (* d. 11 września 1851 r. w Imst, w Tyrolu); studyo-wał nauk/ historyczne na uniwersytetach w Inns-brucku, Getyndze i Berlinie, w 1875 r. habilitował się jako docent w Innsbrucku, w 1884 r. został nadzwyczajnym, a w 1885 r. zwyczajnym profesorem historyi starożytnej na uniwersytecie niemieckim w Pradze czeskiej. Poza drobnemi rozprawami z historyi rzymskiej wydał: „Römer und Romanen in den Donauländern”, studyum historyczno - etnograficzne (Innsbruck 1877; wyd. 2-e 1887); „Die romanischen Lan8chaften des römischen Reichs” (tamże 1881); „Fasten der Provinz Dacien. Mit Beiträgen zur röm. Verwaltungsgeschichte” (1894); „Grundriss der Geographie von Italien und von dem orbis Romanus” (T. III Müllera „Handb. d. klass. Alter-tumwisseuschaft”, Monachium 1889; wyd. 2-e

1897). Prócz tego wydał w wykładzie popularnym „Leben und Sitten der Römer in der Kaiserzeit” (Lipsk i Praga 1883; 2 części).

Jung Wilhelm, spółczesny matematyk czeski (* 1857), profesor szkoły przemysłowej w Pradze; ogłosił liczny szereg rozpraw artykułów z geometryi, analizy i arytmetyki w czasopiśmie czeskiem „Óasopis pro péstovani mathe-

s. D.

Junga A dry an, kaznodzieja, ur. w miasteczku Błoniu, na Mazowszu, w r. 1550; pochodził z polskich Szkotów; w r. 1570 wstąpił do zgromadzenia jezuitów; biegły w językach i dziejach Kościoła, trzydzieści cztery lata przepędził to na opowiadaniu słowa Bożego, to na nauczaniu młodzieży. Umarł w Poznaniu 1607 r. mając lat 57. Wydał z druku: 1) „Rozwiązanie pięćdziesięciu i dwu kwestyj ministrów nowo-ewan-geliekich, jezuitom gadanych. O Kościele Bożym, własności, znakach i nauce jego, na dwie części rozdzieloue. Nakoniec przydany opis na książki jednego ewangelika, przeciw obrazom chrześcijańskim”, tegoż autora (Poznań 1593, in 4-0; drugie wydanie w Krakowie 1599), przypisane prymasowi Stanisławowi Karnkowskiemu. Oprócz części polemicznej i treści, którą powyższy tytuł wskazuje, J. zbija w niem zmyśloną wiadomość o papieżycy Rudolfie. 2) „Epistolae Joannis Capri Pseudoministri solida confutatio. In qua de transubstantiatione panis et vini in Eucharistiae Sacramento, de Missae sacrificio, de adoratione Eucharistiae, doctrina Catholica tra-ditur et adversa argumenta diruuntur” (Poznań 1593, in 4-o), przypisane Andrzejowi z Bnina Opalińskiemu. Są tu zbijane zasady i doktryny wykładane w listach Jana Kozielskiego, seniora zboru socyniaDÓw w Śmiglu, który wydawał swe dzieła pod przybranem nazwiskiem Jana Capera, seniora. 3) „Synopsis novi Evangelii seu de doctrina, moribus, fructibus, characteribus et hor-rendis atque implacabilibus in religione dissi-diis sectariorum hujus temporis qui dici volunt Evangelici. Libri III“ (Poznań 1595, in 4-o; drugie wydanie tamże 1567).    4) „Refutatio libelli

adversus Ministromachiam S. Rescii a G. Oxo-niensi scripti”. 5) „Conciones de incarnatione Dei et de Sanctiss. Eucharistia”. 6) „Artes et impo-sturae novi Evangelii Ministrorum” (Poznań 1589, in 4-o).— „Enc. S. Org.”.

Jungbreslau, niemiecka nazwa Inowrocławia (ob.).

Jungbrunnen w Wirtembergii, w pięknej okolicy górskiej, 692 metr. nad poz. morza; posiada lekkie wody alkaliczno-ziemne i takież kąpiele, które mogą być wzmacniane przez dodanie solanki z sąsiedniego Wilhelms-

Dr J. M.

Jung-Bunzlau, miasto powiat, w Czechach, ob. Bolesław Nowy albo Młody.

Jünger Jan Fryderyk, nadworny poeta teatralny w Wiedniu (* 15 lut. 1759 w Lipsku—f 25 lut. 1794 w Wiedniu); początkowo, aczkolwiek niedługo, poświęcał się zawodowi handlowemu, potem studyował nauki prawne i literaturę piękną. Pozostawał w zażyłych stosunkach z księgarzem Göschenem, dzięki któremu zapoznał się w r.

J. Trz.

Pellia i Blasia.

J. Trz.

L. Szp.

1785 z Szyllerem. Przez lat kilka mieszkał prywatnie w Lipsku, Weimarze i od 1787 r. w Wiedniu, gdzie w dwa lata potem otrzymał urząd nadwornego poety teatralnego, który porzucił w 1794 r. po przekształceniu teatru Wiedeńskiego. Chociaż J. nie posiadał żadnego daru wynalazczego i naśladował właściwie Filipa Destouches, Molière’a i Marivaux, zdobył jednak sobie uznanie dzięki wielkiej zręczności w przedstawieniu i naturalności swego dyalogu. Z romansów jego miały powodzenie: „Fritz” (Lipsk 1796—97, 4 toiny); „Der kleine Caesar” (tamże 1781 — 87, 3 tomy) i „Vetter Jakobs Launen” (tamże 1786—92, 6 tomów). Są one atoli zarówno, jak „Gedichte” (tamże 1821) mniejszej wartości, niż utwory dramatyczne, które wyszły w trzech zbiorach: „Lustspiele” (Lipsk 1785—90, 5 t.); „Komisches Theater” (tamże 1762—94, 3 tomy) i „Theatralischer Nachlass” (Regensburg 1803—1804, 2 tomy).

Jungermania, rodzaj Wątrobowców, z rodziny Jungermaniaceae, z grupy Wątrobowców u-listnionych (J. foliosae) o cechach następnych: Perianthium walcowate na brzegu, zazębioue lub rzęsowate. Liście zbiegające się (follia succuha), całobrzegie, uzębione lub wielodzielne. Należą tu drobne, porastające korę drzew, skały, lub ziemię, wątrobowce o łodyżkach pełzających lub podnoszących się. Liczba gatunków odnoszących się do rodzaju J. wynosi około 200, z których blizko 70 przypada na Europę środkową. Do najpospolitszych należą: J. biscuspidata L., J. incisa Schrd. i J. intermedia N. v. E.

Jungermaniaceae, rodzina Wątrobowców (He-paticae), obejmująca drobne, rosnące na kamieniach, drzewach, ziemi, a nawet w wodzie, roślinki o piesze taśmowatej, dwudzielnie lub pierzasto rozgałęzionej, do podłoża całą swą powierzchnią za pomocą chwytników (rhizoidae) przyrastającej. Wszystkie J. możemy podzielić na dwie grupy: 1) J. frondosae, o taśmowatej piesze, bez wyraźnie odgraniczonych liści; 2) J. foliosae, o piesze na łodyżkę i liście rozczłonkowanej. Bezszypułkowe listeczki te składają się z jednej warstwy komórek i tworzą na łodydze trzy szeregi: dwa boczne i trzeci dolny (t. zw. amphigastria), złożony z listeczków daleko drobniejszych niż boczne. Ułożenie bocznych listków bywa dwojakie: 1) zbiegające się (folia sue-cuba), kiedy każdy liść dolnym swym brzegiem zachodzi na sąsiedni liść dolny, i 2) nabiegające (folia incuba) — gdy każdy liść zostaje w dolnej swej części przykryty przez bezpośrednio następujący liść dolny. Co się tyczy organów rozrodczych, to u wszystkich J. znajdujemy koliste lub owalne owooniki (sporogonia), otwierające się 4-ma klapami i wypełnione zarodnikami, pomiędzy któremi mieszczą się sprężyce (Elatheres). Owocnik posiada początkowo szypułkę bardzo krótką; dopiero przy dojrzewaniu owocnika wyrasta ona w długą nóżkę. Rodnie i plemnie mieszczą się u J. frondosae w grzbietowej, t. j. przeciwległej podłożu części plechy, przykryte zwykle przez wyrastające części tej ostatniej. U J. foliosae plemnie wyrastają z kątów liści, rodnie zaś tworzą się na wierzchołku łodyżek. Niekiedy takie łodyżki z rodniami sposobem rozwoju i całą swą postacią różnią się od łodyżek zwykłych, jak to widzimy u Calypogeia, Geocolyx. A mianowicie część wierzchołkowa łodyżek ro-dzajnych tworzy rodzaj kubeczka, na dnie którego powstają rodnie. W wypadku, gdzie łodyżki z rodniami nie wyróżniają się od łodyżek wegetacyjnych, najbliższy szereg listeczków, otaczających rodnię, tworzy dokoła niej rodzaj osłony, Perichaetium zwanej. Prócz tej ostatniej powstaje nazewnątrz perichaetium jeszcze osobna błoniasta pochewka, czyli perianthium, przez którą rodnie wraz ze swem perichaetium zupełnie zostają osłonione. Rodzina J. obejmuje około 48 rodzajów z 1 300 gatunkami, rozsianemi po całej kuli ziemskiej. Do ważniejszych rodzajów należą: 1) z grupy J. foliosae: Jungermania, Ptili-dium, Chiloscyphus, Geocalyx, Frullonia, Scapa-nia; 2) z grupy J. frondosae: Aneura, Metzgeria,

J. Trz

Jungermanites, części wątrobowców zachowane w bursztynie. Obok szczątków mchów, również w bursztynie przechowanych (Muscites), są to jedynie wiarogodne paleontologiczne dowody istnienia mszaków w epoce trzeciorzędowej. Rośliny te zapewne musiały obficie znajdować się i w epokach dawniejszych, lecz z powodu delikatności swych organów nie mogły się jako skamieniałości zachować.

Jungfleisch Emil Klemens, chemik francuski (* 21 grudnia 1839 r.), członek akademii medycznej, profesor chemii organicznej i ogólnej w wyższej szkole farmaceutycznej paryskiej i w Conservatoire national des arts et de métiers. Napisał szereg prac z dziedziny chemii mineralnej i organicznej. Prace swe ogłaszał przeważnie w „Comptes reudus de l’Académie des sciences” i „Bulletin de la société chimique”. Wydał podręcznik chemii organicznej pod tytułem: „Traité de chimie organique”.

Jungfrau, jeden z najwyższych szczytów pnia górskiego Finsteraarhorn w Oberlandzie Berneńskim, dochodzący 4167 metr. wysokości; wznosi się on na pograniczu kantonów: Berneńskiego i Wallisu, na połudn. - wschód od dolin: Interlaken i Lauterbrunnen, na połuduio - zachód od Grindelwaldu (doliny Czarnej Lutschiny), na zachód zaś od grupy Finsteraarhornu. Ze strony północnej spada J. stromo do dzikiej doliny Triimleten; urwiste zbocza wschodnie i południowo-wschodnie giną w Alpach Berneńskich, pochyłość północno-zachodnia, Stellifluh, zniża się łagodnie ku dolinie Lauterbrunnen. Szczyt otoczony jest śniegowcami (firn) i lodowcami: na południowej jego stronie znajduje się największy lodowiec systemu alpejskiego, Alecz (Aletschglet-scher), mający przeszło 20 kim. długości przy 2 kim. szerokości; z północy staczają się: z gór Eigeru—Eiger-Gl., ze szczytu Mnicha (Mönch) — Guggi-Gl. i z wierzchołka Jungfrau —Giessen-Gl. Obserwowana ze strony północnej, roztacza J. przed widzem najpiękniejszy i najrozleglejszy krajobraz; góra przedstawia się jako szeroka zlodowaciała piramida, przerżnięta dwoma rozległemi tarasami: Silberhorn (3 690 m.) i na wschód od niego Schneehorn (3 412 m.); patrząc z południa i południo-wschodu, widzimy tylko strzelający w górę, wysmukły, ostro zakończony, wierzchołek. Ze wszystkich gór Alp Berneńskich J. została najwcześniej zbadana; szczytu jej dosięgli po raz pierwszy bracia Rudolf i Hieronim Meyerowie z Aarau, w r. 1811; później, przeważnie około r. 1840, wdzierali się nań w celach naukowych: Agassiz, Desor, Forbes, Studer i inni. Obecnie wszelkie wyprawy na J. wyruszają z hotelu J., poniżej szczytu Eggischhorn. Większa część podróży jest bardziej nużącą niż niebezpieczną; końcowa natomiast, poczynając od siodła Roththal,—nadzwyczaj trudną do przebycia. Lodowa powłoka szczytu z każdym prawie rokiem zmienia swą postać; najczęściej jednak przedstawia się w formie małego trójkąta śnieżnego, na który prowadzi 18 — 30 ctm. szeroki a 20 kroków długi, z obudwu stron gładkiemi lodowemi ścianami oramiony, grzebień. Ostatniemi czasy pomyślano o przeprowadzeniu kolei żelaznej na sam szczyt J-n; zpośród licznych projektów władza szwajcarska zatwierdziła plan inżynierów zurych-skich, Guyera i Zellera, według którego od sta-cyi Scheidegg (dr. ż. Lauterbrunnen Grindelwald) przeprowadzono już istotnie kolej elektryczną do Eigeru, a stąd tunelem (10.5 kim.) przez Eiger, Mnicha (Mönch) i Juugfraujoch na wierzchołek J. Koszt tej kolei przeniósł 8 milionów franków. — Porówn.: Studer „Ueber Eis und Schnee” (Bern 1869 i 1883).

Junghans Zofia, z męża Schuhmann, powieściopisarka niemiecka (* 3 grudnia 1845 r. w Kassel); córka wysokiego urzędnika, otrzymała staranne wykształcenie, które, dzięki wieloletniemu pobytowi w Berlinie, Anglii i we Włoszech, znacznie pogłębiła i rozszerzyła. Po wyj-ści za mąż w 1877 r. za profesora Instytutu technicznego w Rzymie, Józefa Schuhmanna, zamieszkała tam, potem w 1878 r. napowrót w Kassel i Wiesbadenie, a obecnie w Gotha. Po wydaniu jeszcze w 1869 r. tomiku „Gedichte” a następnie paru zbiorków nowelli, jak „Verflossene Stunden” (Lipsk 1871) i „Freudevoll und leidvoll” (Jena 1873, 2 tomy), pisywać zaczęła romanse, wyróżniające się energicznym stylem i plastyczną charakterystyką. Z nich zasługują na uwagę: „Käthe, Geschichte eines modernen Mädchens” (Lipsk 1876, 2 tomy) i „Haus Eckberg”, romans obyczajowy z czasów wojny Trzydziestoletniej (tamże 1878, 2 t.). Dalej napisała: „Orsanna und andre Erzählungen” (Jena 1880, 2 tomy); „Die Erbin wider Willen” (Sztut-gard 1881); „Die Schwiegertochter” (Berlin 1882); „Hella Jasmund und andre Erzählungen” (Sztut-gard 1883); „Neue Novellen” (Lipsk 1883); „Unter der Ehrenpforte” uowelle (Berlin 1891); „Die Gäste der Madame Santines” (Lipsk 1884), Helldunkel” (tamże 1885); „Die Amerikanerin” (t-że

1886); „Spiegelungen” (Berlin 1887); „Der Bergrat” (tamże 1888, 4 tomy); „Ein Rätsel” (t-że

1889); „Zwei Brüder” (Lipsk 1888, 3 tomy); „Zeit” (Sztutgard 1892, 3 tomy); „Schwertlilie” (tamże 1893); „Die Brautschau” (Berlin 1895); Geschieden” (tamże 1895).

Junghuhn Franciszek Wilhelm (* d, 29 października r. 1809 w Mansfeldzie [Sakso nia pruska] — f w Rembangu ua wyspie Jawie d. 21 kwietnia r. 1864), lekarz, zasłużony jako podróżnik i badacz przyrody, który po młodości bardzo burzliwej, pełnej przygód wszelakich, dobił się stanowiska bardzo poważnego w świecie uczonym. J. był synem golarza i początkowo rzemiosłu ojcowskiemu się oddawał, potem zaczął się kształcić, jak mógł, w naukach przyrodniczych i lekarskich, dostał się nawet do uniwersytetu w Halli, lecz nauki przerwał przed ich ukończeniem, aby się przyłączyć do trupy aktorów wędrownych. Nowy ten sposób życia uprzykrzył sobie atoli po czasie niedługim, a dziać mu się w nim musiało wcale niedobrze, gdyż, chcąc się z nim rozstać, targnął się aż na życie własne. Zamach ten wszakże nie udał się, zaczem J., wróciwszy do równowagi, postanowił przeprosić się z nauką; udał się więc do Berlina i, popracowawszy, został chirurgiem wojskowym w służbie pruskiej. Uwikławszy się w zajście, zakończone pojedynkiem krwawym, stawiony był przed sąd wojenny i skazany na 10 lat więzienia w twierdzy. Aby wydostać się stamtąd, zaczął bardzo zręcznie udawać obłąkanego; udało mu się podstępem tym uśpić czujność dozorców więziennych i w końcu zdołał umknąć. Wydostawszy się szczęśliwie z granic pruskich, tułał się czas jakiś po Niemczech, zarabiając ua życie jako malarz pokojowy, lub uprawiając leczenie homeopatyczne. Dostawszy się do Francyi, uzyskał posadę chirurga w legionie zagranicznym; pojechał więc do Algieru, ale i tam miejsca nie zagrzał. Raniony dość ciężko w jednej z licznych potyczek z Arabami, musiał opuścić służbę. Powróciwszy do zdrowia, udał się do Hollandyi i po złożeniu egzaminu otrzymał tamże, w grudniu r. 1834, posadę lekarza wojskowego, z przeznaczeniem odbywania jej w koloniach. Na tern kończy się część awanturnicza życia J-a.—Wysłany na wyspę Jawę, jako lekarz wyprawy naukowej, podróżował od r. 1836 do 1840 bez przerwy, badając wyspę wszechstronnie, osobliwie zaś pod względem geologicznym i botanicznym. W r. 1840 przeniesiono go na Sumatrę, gdzie przebywał do r. 1842

i zbadał ze strony przyrodniczej nieznany przed- j tein nieomal zupełnie kraj Batta, na wyspie tej położony. Po powrocie na Jawę w ciągu lat kilku uzupełniał poszukiwania swe dawniejsze, zwiedzając okolice wyspy, przedtem niezbadane przez siebie. Dla opracowania ostatecznego materyału olbrzymiego, zebranego w podróżach, wrócił w r. 1848 do Europy i, zabrawszy się gorliwie do roboty, w ciągu lat trzech ogłosił drukiem dzieło: „Java, deszelfs gedaante, be-kleeding en inwendige structuur” (Amsterdam 1849—1851; toż po niem. w przekładzie Hasskarl a p. n. „Java, seine Gestalt, Pflanzendecke und innere Bauart”, Lipsk 1852—54, 3 tomy). Dzieło to, będące może najlepszą tego rodzaju monografią ze wszystkich wydanych w cią gu wieku XIX, zjeduało J-i przydomek zaszczytny „Humboldta jawajskiego” i nazawsze ustaliło jego sławę jako badacza uczonego.

lenroda (ob.), za którego rządów Władysław Opolczyk (ob.) zastawił zakonowi Kujawy i ziemię Dobrzyńską, J. załatwia tę sprawę pokojowo. Kujawy wróciły do Polski (1396), ziemia Dobrzyńska pozostała w rękach zakonu do roku 1404, kiedy na zjeździe J-a z Jagiełłą i Witoldem w Raciążu (22 maja) zakon zobowiązał się wydać ją za zwrotem summy zastawnej. Natomiast w stosunku zakonu do spraw litewskich J. trzymał się dotychczasowej polityki swych poprzedników, wyzyskując, jak oni, nadal wszelkie wichrzenia braci Jagiełły, zręczną jednak dyplomacyą nie dopuszczając do stanowczego zerwania z samym Jagiełłą Potrafił też pozyskać dla zakonu od Litwy Żmudź, którą mu Witold samowolnie odstąpił (traktatem na wyspie Salyu 12 paźdż. 1398). Wkrótce potem, popierając czynnie Swidrygiełłę (ob.) w rokoszu przeciw Jagielle i Witoldowi, uzyskał od niego potwierdzenie nadania Żmudzi (traktatem w Malborgu 2 marca 1402 r.), a chociaż Świ-drygiełło uległ w walce, J. wymógł na Jagielle (na owym zjeździe w Raciążu), że pozostawił

W r. 1852 podążył z powrotem na Jawę, by oddać się szczerze opracowaniu dalszemu jej geografii; od r. 1858 zajmował się nadto czynnie założonemi tam sadami drzew chinowych.

kopolską, należącego do Polski od czasów Kazimierza W., było, tak jak posiadanie Żmudzi, powodem do ciągłych zatargów, a po śmierci J-a stało się bezpośrednią przyczyną wojny zakonu z Polską. Ta rozległa, korzystna dla zakonu, działalność J-a sprawiła, że zaliczają go do najwybitniejszych osobistości w szeregu wielkich mistrzów.— Por. Voigt „Geschichte Preus-sens” T. VI i VII, 1834—36; Hirsch „Danzigs Handels- u. Gewerbs Geschichte 1309 — 1454”, 1858; Caro „Geschichte Polens” cz. III, 1869; Lohmeyer „Geschichte v. Ost- u. Westpreussen” cz. IV, wyd. 2-e 1881; Szajnocha „Jadwiga i Jagiełło” T. IV; Lewicki „Powstanie Świdrygiełły” (w «Rozpr. Akad. Um. w. fil.-hist.» S. II, T.

Kant.

Będąc jeszcze w sile wieku, padł ofiarą zlośli- ; zakon w posiadaniu Żmudzi. Również J. pozy-wej gorączki międzyzwrotnikowej. — Z innych prac skał dla zakonu Nową Marchię (ob.) od Zyg-J-a, także cennych, wymienić tu jeszcze wypa- munta L u k s e m b u r c z y k a (ob.; 1402). Zada: „Topographische und naturwissenschaftliche jęcie jednak przez zakon Drezdenka nad Note-Reisen durch Java” (Magdeburg 1845; wydał cią, na pograniczu między Nową Marchią a Wiel-Nees von Es en beck), opis kraju Batta (Lej- , da 1847 i tegoż roku przekl. niem. w Berlinie), nakoniec „Licht-en Scliaduwbeelden uit de Binnenlanden van Java” (Amsterdam 1886, wyd.

4-e). —Por. „Allgem. Deutsche Biographie” (T. XIV

str. 712).

Dr j. p.

Jungingen Konrad v., w. mistrz zakonu krzyżackiego (Konrad III ; wybrany 30 listopada 1393 — f 30 marca 1407 r.). Po objęciu rządów odrazu rozpoczyna rozległą działalność polityczną. Zrazu bierze udział w wypadkach skandynawskich, skłaniając (wespół z Hanzą)

Jungingen Ulryk v., brat Konrada J. i po jego śmierci w. mistrz zakonu krzyżackiego (o-brany 26 września 1407 — f 15 lipca 1410 r. w bitwie pod Grunwaldem). Już za życia brata, jako marszałek zakonu, brał żywy udział w politycznych sprawach, a obrany został na wielkiego mistrza dlatego, że obiecywano sobie po nim również pokojowe rządy. Ale Ulryk, bardziej wojowniczego ducha, zawiódł te oczekiwania, chociaż z początku zdawał się wstępować w ślady poprzednika i na osobistym zjeździe z Jagiełłą (w Kownie, z początkiem 1408 roku) próbował załatwić pokojowo spór zakonu z Polską o Drezdenko, lecz nadaremnie. W tym samym roku (na jesieni) za jego sprawą oddział wojsk

Małgorzatę, królową Danii, Norwegii i Szwecyi, do wypuszczenia z więzienia złożonego z tronu króla szwedzkiego, Albrechta, przyczem Sztokholm na krótki czas dostaje się w ręce Żako- IV). nu (i Hanzy, 1395). Mając na oku interesa handlu morskiego na Bałtyku, wypędza grasujących po tern morzu korsarzy i odbiera im wyspę Gott-land, którą na swą siedzibę byli obrali (1398). We własnem państwie zakonnem napotyka na trudności wskutek antagonizmu miast i zakonu z powodu konkurencyi handlowej; lecz niejednokrotnie, biorąc w opiekę interesa miast, nader zręczną a pokojową polityką łagodzi waśni. Te same cechy łagodzenia trudności nosi jego polityka względem Polski. Według powszechnego mniemania tylko dzięki tej pokojowej polityce J-a nie przyszło za jego życia do „wielkiej” wojny między zakonem a Polską, chociaż zanosiło się na nią ustawicznie od początku panowania Jagiełły. Zrywając poczęści z wojen- , zakonnych pomagał wojskom f polsko-litewskim ną polityką swego poprzednika, Konrada Wal- zgnieść powtórne powstanie Świdrygiełły (wy-

Kanti

Jungmann Józef Jakób, jeden z głównych twórców nowożytnego języka czeskiego literackiego i pierwszorzędny pracownik na polu odrodzenia narodowości czeskiej, ur. 16 lipca 1773 we wsi Hudlicaeh, odległej o dwie godziny drogi od m. Berouna, urn. 14 listop. 1847 w Pradze. Rodzicami jego byli: Tomasz, który po swym ojcu nazywał się Mladota, i Katarzyna z Kynskych; ojciec uprawiał kawałek własnej ziemi, prócz tego na wyżywienie sześciorga dzieci zarabiał rzemiosłem szewckim i był za- ! sta wyraził swoją wdzięczność, nadając mu krystjanem; matka, bardzo pobożna i wielu cnót i prawo obywatelstwa miasta Litomierzyc. —

prawy na w. ks. moskiewskiego Wasyla, sprzymierzeńca Swidrygiełły). Atoli już w następnym roku J. wszedł w potajemne układy ze Świdry-giełłą, więzionym przez Witolda, a zachowaniem się wobec Żmudzi, dokąd kierował wyprawy krzyżowe rycerstwa zachodnio-europejskiego wespół z zakonnem (Heidenjagden), nie poprzestając na pokojowem nawracaniu i koloni-zacyi kraju, rozpoczętej już za Konrada J-a, pobudził ludność żmudzką do szukania opieki u Witolda, który też w obronie Żmudzinów rozpoczął wojnę z zakonem (na wiosnę 1409). Wtedy J. zażądał tak stanowczego oświadczenia od Jagieł-ły, czy popiera Witolda, czy jest mu przeciwny, że odpowiedź przychylna Witoldowi, acz trzymana w tonie bardzo umiarkowanym, stała się przyczyną wypowiedzenia wojny Polsce (6 sierpnia 1409 r.). Po zajęciu ziemi Dobrzyńskiej przez wojska zakonne zawarto rozejm, a spór między zakonem a Polską oddano do osądzenia kr. czeskiemu, Wacławowi Luksemburczykowi. Ten o-twarty Btronnik zakonu za staraniem J-a rozstrzygnął sprawę na jego korzyść i przysądził mu Żmudź, zaczem wznowiła się walka, a J., walcząc na czele wojsk zakonu, poległ w bitwie pod Grunwaldem i Tannenbergiem. W wewnętrznych sprawach zakonu starał się J. naśladować brata i uwzględniał interesa miast pruskich. — Literaturę obacz pod art. Jungi n-gen Konrad.

Jüngken, ob. Juengken.

Jungles, lasy bagniste w Indyach, ob. Dżungle.

Jung-lu (Yung-lu), bratanek cesarzowej -wdowy chińskiej. W r. 1898 polecono mu zorganizować korpus wojska, złożony z 16-u batalionów piechoty i 8-u szwadronów jazdy, w celu osłaniania Pekiuu. Gdy jednak ruchy „bokserów” zmusiły rząd chiński do skoncentrowania wszystkich wojsk, jakie były pod ręką, w prowincyi Pe-czyli, J. mianowany został wodzem naczelnym. Nie ochronił poselstw europejskich od napadów, co ściągnęło na niego energiczne zarzuty ze strony Chińczyków sprzyjających reformom. Został później wraz z księciem Czyngiem i wicekrólem Li-Hung-Czangiem członkiem komissyi, która miała się o pokój układać; mocarstwa jednak nie zgodziły się uznać go, wobec czego złożył swój urząd.

niewiasta, przeznaczyła Józefa w dzieciństwie do stanu duchownego. Młody chłopiec po ukończeniu nauk początkowych w szkole wiejskiej w Hu-dlicach, w 11-tym roku życia wstąpił do skoły pijarskiej w Berounie, gdzie, podobnie jak i w innych szkołach średnich, nauki wykładano po niemiecku. W szkole tej przebył cztery lata (1784 — 88), i nauczył się niemieckiego i trochę łaciny; następnie z początkiem roku szkolnego 1788, mając lat 15, przybył do Pragi na dalszą naukę do gimnazjum pijarskiego, gdzie był przyjęty do klasy 2-ej. W ciągu czterech lat pobytu w tym gimnazjum (1788 — 1792) J. należał do najpilniejszych jego uczniów, pomimo pracy zarobkowej na własne utrzymanie. Znajomość muzyki i śpiewu, których uczył się w Hu-dlicach i Berounie, była mu w tym bardzo pomocna. W roku 1792 wstąpił do uniwersytetu praskiego, gdzie słuchał nauk filozoficznych, między innemi profesora J. Seibta i Aug. Meissnera, którzy zaznajamiali słuchaczów z ówczesne-mi poglądami filozoficznemi myślicieli Europy zachodniej: Woltera, Rousseau’a, Montesquieu’go, Hume’a, Helvetiusa, Basedowa i innych. Podczas tych studjów rozbudziło się w J-e poczucie własnej narodowości, które pozostało nieodstępnym towarzyszem jego pracy w ciągu całego życia. Na wydziale tym obok filozofji zajmował się gorliwie nauką języków i literatur obcych; nauczył się dobrze francuskiego i angielskiego i mógł czytać po włosku i hiszpańsku ; uczył się równie języków słowiańskich, szczególnie polskiego i rosyjskiego. Po trzyletnich studjach na wydziale filozoficznym (1792 — 95), zwrócił się do nauk prawnych, których słuchał w tymże uniwersytecie przez lat cztery, do r. 1799. W roku tym, po złożeniu egzaminu wymaganego, został nauczycielem gimnazjum w Litomierzycach. Tutaj wszedł w stosunki przyjacielskie z ukształcoue-mi kolegami, co po części wzmocniło w nim przywiązanie do zajęć nauczycielskich i chęć pozostania nadal w tym zawodzie, który z początku uważał za tymczasowy i nawet przygotowywał się do egzaminu z nauk prawnych. Tu także ożenił się (1800 r.) z Joanną Swietecką z Czernczycz, córką dość zamożnego mieszczanina. Jako nauczyciel pełnił swe obowiązki gorliwie i z zamiłowaniem, wykładając kolejno naprzód w klasach gramatyki, następnie w retoryce, a potym (1810) jako profesor klas humanistycznych. Nadto od r. 1810 uczył przez szereg lat bezpłatnie młodzież gimnazjalną języka czeskiego; był to pierwszy tego rodzaju wypadek wśród zakładów naukowych w całych Czechach i Morawji. Nauki języka ojczystego u-dzielał także bez żadnego wynagrodzenia ma-terjalnego w seminarjum litomierzyckim od roku 1806 aż do wyjazdu swego z tego miasta. Za tę bezinteresowną działalność J-a magistrat mia-

W/M

.«

Działalność J-a nie ograniczała się tylko nauką języka ojczystego; jednocześnie budził on w młodzieży uczucia patryjotyczne, miłość ku mowie ojczystej, ku narodowi czeskiemu i innym narodom słowiańskim. To też niemałą było dla niego nagrodą, gdy wśród młodych słuchaczów w seminarjum znalazł takich, którzy zrozumieli jego dążność i następnie sami w duchu tych dążności działali. Z seminarjum litomierzyckie-go wyszedł znaczny poczet duchownych, którzy dzięki pracy J-a wpajali następnie wiejskiej ludności kraju obowiązki względem ojczyzny i języka czeskiego. Pomiędzy niemi wielu wskutek zachęty swego profesora pracowało na polu piśmiennictwa, lub też stali się spółpracownikami przy układaniu wielkiego słownika J-a. — Sam J. wszedł na drogę literacką dzięki przyj aciel-

Jy

''i

;p

■Hä

fi:]

Sr

Fig. 16. Józef Jakób Jungmann.

skim stosunkom, jakie zawarł z młodemi patry-jotami i pisarzami czeskiemi, których głównym zadaniem życia była praca około wskrzeszenia języka i piśmiennictwa czeskiego. Wybitną działalność w tym kierunku na początku tej nowej ery odrodzenia narodowego rozwinęli: Ant. Puchną aj er (Puchmir), przewódca szkoły, zwanej Puchmajerowską, który wydawał zbiory poezji własnych i innych poetów spółczesnych p. n. «Sebrâni baśni a zpevû» (Praga 1795 i 1797), oraz «Nové baśni» (1798,1802,1814); Nejedly Wojciech, poeta, i brat jego Jan, profesor języka i literatury czeskiej w uniwersytecie praskim (od r. 1801, po śmierci Pelcla) i wydawca czasopisma «Hlasatel ćesky» (Praga 1806—1808, 4 tomy); Hniewkowsky Sebastjan, poeta dramatyczny, i inni. J. pierwsze próby swoje poe-

Eno. powBB, ilmtr. Zeic. 469. T. XXXIIL

tyczne drukował, będąc jeszcze na wydziale prawnym uniwersytetu, w zbiorowym wydawnictwie Puchmajera «Sebrâni baśni... >    1795

i 1798 r. Potym zajął się tłumaczeniem głośniejszych dzieł obcych, chcąc je w mowie ojczystej wśród ziomków swoich rozpowszechnić. W r. 1804 dokonał przekładu eposu religijnego Miltona „Ztracenÿ räj”, który wydany był w r. 1811; pracą tą dowiódł spółczesnym, że język czeski zdolny jest nie mniej od innych europejskich do wypowiadania myśli i uczuć wszelkiego rodzaju. W rozwoju też języka czeskiego dzieło to ma znaczenie wytyczne, jest jakby kamieniem węgielnym na początku epoki odrodzenia piśmiennictwa narodowego. J. użył w tym przekładzie wielu zapomnianych wyrazów staro-czeskich, spotykanych w dawnych zabytkach, niektóre brał z pokrewnych języków słowiańskich lub z żywego języka ludowego, a nieraz tworzył sam udatne rodzime wyrazy. Przed Rajem Utraconym jeszcze w 1805 r. wydał obszerny wyjątek z dzieła F. Chateaubrianda «Le génie du christianisme» (z r. 1802) p. n. „Ata-la aneb Lâska dvou divochü na pousti” (miłość dwu dzikich ludzi na puszczy; 1805, wyd. 2-e 1832, 3-e 1841 w zbiorze ogólnym). Przekłady te otworzyły mu wstęp do innych wydawnictw literackich. Odtąd został gorliwym spółpracowni-kiem «Hlasatela czeskiego i «Novych baśni». Jest to okres najobfitszej twórczości poetyckiej J-a. Tu ogłaszał liczne przekłady poetów angielskich, jak Goldsmitha, Graya i Pope’a, także niemieckiego Bürgera i in., oraz własne utwory poetyckie. W «Hlasatelu» też drukował dwie swoje słynne rozmowy („rozmlouvâni”) „O jazyku će-ském” (1806). Są one gorącą obroną języka czeskiego. Autor protestuje tu, zupełnie spokojnie, przeciwko niemczeniu narodu czeskiego, żąda, aby język czeski był wprowadzony do szkół i do życia publicznego i zaleca każdemu prawemu Czechowi, jako powinność, aby dokładnie nauczył się języka czeskiego; polepszenia zaś złego stanu w kraju oczekiwał J. od władcy sprawiedliwego... W «Hlasatelu» umieścił jeszcze przekłady: z Lucjana z Samosaty „Tymona”, i z Benj. Fraklina „Stary, chudy Richard”; z prac oryginalnych najobszerniejsza jest rozprawa J-a p. n. „Hra v śacłiy”. Z r. 1809, gdy «Hal-satel» przestał wychodzić, ustaje działalność literacka J-a na lat kilka. Po założeniu w 1813 roku podobnego ogniska literackiego w Wiedniu przez Jana Hromadkę, prof. jęz. czeskiego, p. n. «Prvotiny pëknÿch uméni», J. ogłosił tam niektóre rozdziały z Herdera o Słowianach, w których ten filozof i humanista niemiecki mówi z pewną nadzieją i zapałem o lepszej przyszłości Słowiańszczyzny. Inne J-a przekłady oprócz poezji dotyczą przeważnie życia Słowian; tak np. B. Ko-pitara „O slovanskÿch narecich a prostredcich jim se naućiti”; albo „Vytah z reći Jana Kosa-kowského”, w której biskup ten przemawiał za

23

ściślejszą łącznością pomiędzy Czechami i Polakami; w rozprawie Fr. L. Jahna „Vÿtah o në-meckém närodstvi” («Prvotiny» 1814) przedstawia ważność narodowości dla każdego narodu. Słynną też prowadził polemikę publicystyczną z czasopismem niemieckim p. n. «Bohemia», wydawanym od r. 1812 z tendencją nieprzyjazną dla języka i budzącej się narodowości czeskiej. Artykuły J-a: „Antibohemia” i „Slovo k statećnć-mu a blahovzdëlanému Bohemariusovi”, ogłoszone w «Prvotinâch», miały ten skutek, że autor napastniczego artykułu Bohemii, prof. Aloizy Uhle, poznawszy niesłuszność swego wystąpienia, stał się gorliwym głosicielem dążności czeskich i czeskim autorem.— Od wymienionych tu prac drobniejszych zwrócił się następnie J. na obszerne pole badania dziejów literatury czeskiej. Źródła i raaterjały do pracy tego rodzaju gromadził od początku swej działalności literackiej, zwłaszcza zaś od r. 1815, w którym z Litomierzyc przeniósł się do Pragi na stanowisko profesora gimnazjum staromiejskiego. Godna zaznaczenia, że ostateczna pobudka dla J-a do napisania dzieła o historji literatury czeskiej wyszła od naszego filologa S. B. Lindego, który, zamierzając wydać historje literatur słowiańskich, zwrócił się do J-a w r. 1822 z prośbą o dostarczenie mu działu czeskiego; wskutek tego J., wziąwszy za wzór historję literatury rosyjskiej Grecza, zajął się niezwłocznie ułożeniem potrzebnego dzieła. Obok obfitego materja-łu przez siebie zebranego, który ciągle uzupełniał nowemi poszukiwaniami, J. korzystał przy-tym z dzieła J. Dobrowskiego „Geschichte der böhmischen Sprache u. Literatur” (ob. Encykl. XVI, 693), oraz z Pelcla rękopiśmiennego spisu książek, ułożonego na podstawie katalogów bi-bljoteki uniwersytetu praskiego i wiedeńskiego. W ten sposób powstała księga p. n. „Historie literatury ceské aneb soustavnÿ prehled spisû ceskÿch s krńtkou historii nârodu, osviceni a ja-zyka” (Praga 1825, w 8-e str. IV i 703 i 11; wyd. 2-e 1849, str. IV i 771, z portretem autora). Dzieło to właściwie nie jest historją literatury w ścisłym znaczeniu; jest to raczej dzieło bibljograficzne, które nie daje oceny wartości wymienionych utworów, lecz spis dzieł porządkiem lat podług treści ułożonych, z dodatkiem wstępów objaśniających. Wstępy te z historji politycznej, historji kultury i języka czeskiego przeważnie kreślone są podług książki Dobrowskiego wyżej wymienionej, przy tym nieraz bardzo niedokładne, szczególnie w dziale rękopisów, niekiedy zaś nieprawdziwe, jak np. przesadne wynoszenie dawnej kultury słowiańskiej i fałszywy jej obraz, odtworzony na podstawie Sądu Libuszy (rękopisu Zielonogórskiego), uważanego przez J-a za zabytek staroczeski z w. IX — X, gdy tymczasem jest to utwór poetyczny W. Hanki z początku w. XIX. Mimo te usterki dzieło J-a jest uiezaprzeczenie wysokiej wartości; z niego po raz pierwszy dowiedział się czytelnik o przeszło 1 500 autorach czeskich i 5 428 dziełach treści rozmaitej. Zarówno obfitość złożonego tam ma-terjału jak i układ przejrzysty czynią z niej dzieło i dziś jeszcze niezbędne dla każdego historyka literatury. Na kilka lat przed wydaniem tej historji literatury, kiedy wskutek pewnych ustępstw rządowych na korzyść języka czeskiego (w r. 1816) miała być stopniowo zaprowadzona w szkołach nauka tego języka i okazała się potrzeba odpowiedniego podręcznika szkolnego, J. zajął się ułożeniem chrestomatji czeskiej, której dał nagłówek „Slovesnost aneb zbirka prikladû s kratkÿm pojednńuim o slchu” (zapożyczając wyrazu z jęz. rosyjskiego). Książka ta (napisana 1817 r., wydrukowana po ocenzurowaniu 1820) zawiera zbiór przykładów z pi-sarzów prozą i wierszem, dawniejszych i nowszych, tudzież rozprawę J-a o stylu. Autor, wskutek braku wielu wyrazów w terminologji czeskiej, użył tu nowych na ich miejsce, bądź zapożyczonych z innych języków słowiańskich, bądź też przez siebie utworzonych. Wywołało to naganę ze strony J. Dobrowskiego, który był przeciwnikiem nadmiernego wprowadzania nowotworów do języka literackiego; nadto Dobrow-ski nie mógł godzić się na zamieszczenie takiego utworu jak Sąd Libuszy w książce jako zabytku starożytnego, gdyż uważał go słusznie za nieautentyczny i nawet J-a posądzał o podrobienie.— W tym okresie rozwijającego się piśmiennictwa czeskiego była niejednokrotnie podnoszona sprawa poprawienia niedokładnej pisowni. J. pod tym względem był zwolennikiem Dobrowskiego i użył jego pisowni, zwanej analogiczną, w pierwszym wydaniu swej Slovesnosti (1820). Miała ona przeciwników, dążących do reformy. Udział J-a wraz z W. Hanką w sporach na tym polu z Nejedlym i innemi przedstawia rozprawa polemiczna J. napisana z Hanką p. t. „O po-câtku a promënâch pravopisu ëeského” (1828). Po odpowiedzi Nejedlego na to pismo broszurą niemiecką „Widerlegung der sogenannten analogisch-orthographischen Neuerungen in der böhmischen Sprache” (1828), wystąpił J. w obronie tej pisowni z pismem „Beleuchtung der Streitfrage über die böhmische Orthographie” (1829), do którego dołączona była i odpowiedź K. Vi-narickiego. Przedmiotu tego dotyczy również djalog J-a treści żartobliwej p. n. „Rozepie mezi pismeny” (1820). Spory te nie obeszły się bez cierpkich przymówek i nawet ciężkich wzajemnych oskarżeń, wskutek czego najwięcej może przykrości doświadczył Nejedly. — Na te czasy przypada założenie czasopisma naukowego p. n. «Krok», przy którym gromadziły się przeważnie siły młodszych pracowników. J. prowadził w tym czasopiśmie dział filologiczny w szerszym znaczeniu tego wyrazu. Tutaj odpierał zarzuty Dobrowskiego i jego stronników, podnoszone przeciwko nowatorstwom językowym; tutaj także, jak i w innych czasopismach, drukował teraz swoje przekłady z Goethego, Schillera, Klop-stocba i innych. W tym czasie J. zajmował się gorliwie prozodją czeską i w poglądach swych okazał się stanowczym przeciwnikiem Bobrowskiego, który jeszcze w 1795 r. w gramatyce Pelcla «Grundsätze der böhmischen Sprache» ułożył prawidła prozodji czeskiej, opierając ją na akcencie i utrzymując, że prozodją ilocza-sowa sprzeciwa się naturze jęz. czeskiego. J. przeciwnie, przechylił się na stronę prozodji iloczasowej, a zapatrywania jego podzielali również dwaj młodzi uczeni, Szafarzyk i Palacki, i uzasadnili je w dziełku «Pocâtkové ceského bäsnictvi, obzvlàstë prosodie» (Presburg 1818), broniąc z wielkim zapałem i stanowczością zasad prozodji iloczasowej przeciwko opartej na akcencie. W rozruchu, który dzieło to wywołało pomiędzy pisarzami dwu obozów, brał także udział J., występując w «Kroku» (bezimiennie) przeciwko staremu wierszopisowi Hnewkowskie-mu w obronie prozodji iloczasowej; w tymże «Kroku» (I, 1) J. ogłosił także „Krâtkÿ prehled prosodie a metriky indické podle H. T. Colebro-ka” i niedługo potym rozprawę „Vymesky z pro-sodiky a metriky ćeskć”. Jakkolwiek w rozprawie tej J. nie rozwiązał spornego zagadnienia: która z dwuch zasad, iloczasowa, czy akcentowa, właściwa jest prozodji czeskiej, wszelako większość poetów spółczesnych i ogół czytający podzielał jego zapatrywania, zwłaszcza że teorje te znajdowały silne potwierdzenie w utworach poetycznych, zawartych w rękopisie Królowodwor-skim i Zielonogórskim, które wówczas cały prawie ogół uważał chętnie za rzeczywiste pomniki starodawnej poezji czeskiej; w utworach zaś tych niema wcale miar opartych na akcencie, lecz miary iloczasowe. Zwycięstwo, osiągnięte tą drogą na korzyść prozodji iloczasowej, było tylko teoretyczne; w praktyce liczne utwory poezji czeskiej wręcz temu przeczyły. Mimo to J. pozostał do końca życia wiernym wyznawcą swojej teorji. Wśród tych prac różnorodnych J., przez długie lata zajmował się zbieraniem ma-terjałów do słownika języka czeskiego. Pracę tę rozpoczął w r. 1800 za pobytu swego w Li-tomierzycach, dopełniając dla własnej potrzeby słownik czeski Franc. Tomsy (Vollständiges Wörterbuch der böhm., deut., latein. Sprache, 1799; wyd. 2-e 1805, 2 tomy), o którego niezu-pełności przekonał się przy czytaniu dzieł staro-czeskich i w swojej praktyce literackiej. Dopełnienia przez siebie czynione miał z początku przeznaczyć jako przyczynki do zamierzonego słownika J. Palkovica; gdy jednak widział w Pal-kovicu przeciwnika wszelkich wyrazów nowoutworzonych jako też zapożyczonych z innych języków słowiańskich, postanowił stworzyć dzieło odrębne, własne, i w tym celu zjednał sobie spółpracowników: Ant. Marka, Kollara, Szafarzy-ka, Palackiego i Jana Świętopełka Presla, którzy mu dostarczali materjału słownikowego, zarówno jak i Dobrowski, a przez niego i inni autorowie. J. korzystał ze wskazówek naukowych Dobrowskiego, ale sam był duszą tego wielkiego przedsięwzięcia, którego dokonanie uważano za pierwszą potrzebę narodową. Do słownika swego J. zamierzył zebrać wszystek materjał językowy tak z dawnych dzieł drukowanych, jak i z literatury spółczesnej, nadto włączyć wyrazy gwarowe z różnych okolic kra

ju. Ostatni jednak pomysł okazał się niemożliwym do wykonania z powodu braku odpowiednich zbieraczy wyrazów ludowych. Dzieło tak pomyślane, po latach 30-u doprowadzone do skutku, wyszło z druku w ciągu lat pięciu, od 1834 do 1839, w części nakładem Maticy czeskiej, w połowie zaś kosztem samego J-a, w 5-u tomach w dużej 4-ce, p. n. „Slovnik ćesko-nëmecky (Praga, t. I str. VIII i 852, z portretem autora; t. II str. 1032; t. III str. 974;

t. IV str. 844; t. V str. 988). Ważną pomocą podczas druku dzieła w prowadzeniu korekty i sprawdzaniu wyświadczył autorowi J. P. Szafarzyk. W słowniku tym, oprócz wyrazów i wyrażeń, zaczerpniętych z dzieł dawnych i nowych, J. zamieścił wszystkie wyrazy nowoutworzone przez siebie i spółczesnych pisarzy, prócz tego wprowadził wiele wyrazów z innych języków słowiańskich, a w tej liczbie znaczną ilość polskich ze słownika Lindego. Z obu tych kategorji wyrazów pewna część weszła następnie w ogólne użycie. Przez wydanie słownika J-a język czeski literacki zyskał podstawę poważną i pewną, a form swoich należyte określenie i na długi czas ustalenie. Wskutek tego autor słownika stał się do pewnego stopnia twórcą nowożytnego języka czeskiego. Słownik J-a ze względu na ogrom pracy i wykonanie porównać można z pomnikowym dziełem Lindego, któremu wszakże praca uczonego czeskiego ani wartością naukową ani też obfitością zgromadzonych wyrażeń nie dorównywa. Pomijając w słowniku J-a objaśnienia etymologiczne i wskazówki co do pokrewieństwa wyrazów czeskich z innemi indoeuro-pejskiemi często błędne i pod względem naukowym niewystarczające, ujemną jego stronę zawsze stanowić będą wyrazy i wyrażenia zaczerpnięte z mniemanych zabytków dawnych, Królodworskiego i Zielonogórskiego, i zamieszczone tam jako staroczeskie wbrew rzeczywistej prawdzie. Z tym wszystkim słownik ten jest dziełem pierwszorzędnego znaczenia dla języka i literatury czeskiej. Po wyjściu też z druku doznał gorącego przyjęcia ze strony narodu czeskiego. Towarzyszyły mu i wiersze pochwalne i inne liczne dowody uznania i wdzięczności dla autora za dokonane dzieło. J. był od r. 1830 członkiem towarzystwa naukowego krakowskiego, od 1834 członkiem takiegoż towarzystwa czeskiego, w r. 1847 został członkiem akademji wiedeńskiej, tegoż roku członkiem honorowym uniwersytetu

charkowskiego i in. Uniwersytet praski, którego członkiem był J. jako doktór filozofji od r. 1817, uczcił go po dwakroć godnością dziekana wydziału filozoficznego (1828 i 1839); w r, 1840 przez tenże uniwersytet wybrany był jako „rector magnificus”, po upływie rektoratu brata jego,

kowego, np. cztery rozprawy w Rozbiorze literatury staroczeskiej, z których szczególną uwagę poświęcił Sztitnemu. Znaczny brał udział w przygotowaniu I tomu dzieła p. n. „Vÿbor z literatury ceské” (Praga 1845, w 8-ce dużej), wydanego nakładem Muzeum czeskiego (cislo XVII). Książka ta zawiera we wstępie pracę J. P. Sza-farzyka o języku staroczeskim: „Poćńtkowó sta-roceske mluwnice” (stron 118), a następnie na 1296 łamach obfity i cenny zbiór wyjątków z zabytków piśmiennictwa staroczeskich do początku wieku XV. Oczywista, dostały się tu najniesłuszniej i utwory z rękopisu Zielonogórskiego, umieszczone na czele „doby najstarszej”, jako też pieśni z rękopisu Królodworskiego, zaliczone do zabytków „wieku XIII-go”. W tychże latach J. rozmyślał wiele nad językiem czeskim i wskutek różnych wpływów ustąpił wiele ze swego dawniejszego przesadnego puryzmu i radził swym przyjaciołom, aby nie unikali wyrazów obcych ogólnie używanych i zrozumiałych. Uczestniczył też w obradach nad poprawą pisowni czeskiej, którą Szafarzyk jeszcze w 1842 r. zaprojektował. Dbały wielce o czystość języka zgromadził obfity zbiór wyrazów i zwrotów błędnych, wkradających się do piśmiennego języka czeskiego, czytał go na posiedzeniu towarzystwa naukowego r. 1843, następnie drukował tegoż roku w Czasop. Muzeum czeskiego. Niemniej troszczył się o stronę językową całego szeregu prac, wydanych staraniem Maticy czeskiej: czytał je, poprawiał ich język i prowadził korektę, jakby swoich własnych utworów. Od czasu wyjścia J a do emerytury zdrowie jego słabło z każdym rokiem i w r. 1847 umarł na suchoty. Ogół czeski cenił wysoko zasługi jego około języka i literatury ojczystej. Dzięki jego słownikowi język czeski przeniknął do wszystkich warstw i do wszystkich gałęzi wiedzy i stał się podstawą i głównym czynnikiem rozwoju życia narodowego Czechów. W r. 1859 ku uczczeniu pamięci J-a umieszczono tablicę pamiątkową na domu, w którym się urodził; w 1873, tj. w rocznicę stuletnią urodzin, położono w Pradze kamień węgielny pod pomnik na placu Franciszkańskim, a w 1878 odsłonięto jego statuę bron-zową i plac nazwano Placem Jungmanna. — 0-

Antoniego, profesora wydź. lekarskiego. Obok pracy nad słownikiem i innych zajęć J. brał czynny udział w wydawnictwie „Ćasopis Ôeského Musea”, załoźonem przez Franciszka Palackiego przy Muzeum. Tu ogłosił między innemi artykuł „O klassicnosti v literature vûbec a zvläste ćeske”, na podstawie Pölitza, estetyka niemieckiego. Należał również do Maticy czeskiej, tj. oddziału, założonego 1831 r. przy Muzeum czeskim, przeznaczonego wyłącznie dla literatury i ogłaszał swe prace w jego organie «Musejni-ku». Oprócz przekładów poezji i kilku mniejszych utworów prozą wydrukował tu godną u-wagi rozprawę „O rûznéni ceského pisemniho jazyka”, w której występuje energicznie przeciwko wszelkim awanturniczym nowościom i reformom niepowołanych teoretyków, chociaż dawniej wielu z nich, jak np. Kollarowi, w tym pobłażał. W następstwie poruszonego tu pytania wszyscy celniejsi pisarze w r. 1846 ogłosili publicznie w czasop. <Hlasy» oświadczenie o potrzebie jedności języka literackiego, gdzie przedrukowano także powyższą rozprawę J-a. W r.

1837 J. objął redakcję Musejnika, po wyjeździe Palackiego, dotychczasowego redaktora tego czasopisma, do Rzymu dla studjów archiwalnych.

Obok tych zajęć literacko-naukowych J. nie zaniedbywał swoich obowiązków pedagogicznych.

W r. 1834 został mianowany prefektem gimnazjum staromiejskiego po śmierci Petritscha,

Niemca, i urząd ten piastował do końca roku szkolnego 1844, w którym, po 45 latach służby, wyszedł do emerytury. Od tej daty ostatnie trzy lata życia przepędził wyłącznie wśród ulubionych prac literackich, na wykończaniu

1    przerabianiu niektórych pism drobniejszych.

W krótkim czasie wyszły w zbiorze «Novoceskâ bibliotheka», wydawanym przez Maticę czeską (od r. 1841), w tomie I: przekład Hermana i Doroty Goethego (rozpoczęty jeszcze za pobytu J-a w Litomierzycach), w t. II: przekład Raju utraconego Miltona. Poprzednio jeszcze w r. 1832 prócz dzieł J-a wyżej wymienionych, uiektóre ukazała się w 2-im wydaniu „Atala” z Chateau- z nich, łącznie z innemi drobniejszemi, wyszły brianda. W r. 1845 J. przygotowywał wydanie I w wydaniu zbiorowym w Bibljotece narodowej

Czas. Cz. Mus.>: „Dopisy Jos. J-a

ne są w

k Janu Kollârovi, podâvâ A. F. Vrt'âtko” (1880, st. 38 i 196); „Listy Jos. J-a k Ant. Mar-

2    e „Slovesnosti”, które powiększył nowemi p. n. „Josefa J-a Sebrané drobne spisy versem wzorami z pisarzów ostatnich lat 25-u, część zaś i prosou” (w 3-ch tomach, 1869 — 73). Bardzo teoretyczną tej książki zupełnie przerobił. Wy- ważnym źródłem biograficznym są J-ä „Zäpisky”, danie jej 3-ie wyszło w roku następnym, 1846. ogłoszone przez Józefa Emlera w «Czasop. Cześ. Wreszcie zajął się nowym opracowaniem i do- Musea» r. 1871, str. 248 i 335 iw osobnej od-pełnieniem swojej Historji literatury czeskiej; bitce. Dla poznania całej ówczesnej doby nie-w tym drugim wydaniu liczba dzieł z 5 428 u- małą przedstawia wartość korespondencja wza-rosła do 7 466. Pracę około wydania 2-go tej jemna J-a z jego przyjaciółmi. Z niej ogłoszo-książki doprowadził do końca Wł. Tomek już po śmierci J-a. Niektóre nowsze swoje rozprawy czytywał J, na posiedzeniach towarzystwa nau-

A. A. K.

ustąpieniu J-a długo uchodziła wciąż za pierwszą w Europie całej. Bogata i piękna blibliote-ka zakładu tego jest także dziełem jego wyłącz -nem, ponieważ od niego wyszła myśl założenia jej i on też najwięcej przyczynił się pieniężnie do jej rozrostu. Sam patryota gorący, był też V. S. stale działaczem niestrudzonym w sprawie wskrzeszenia świadomości narodowej wśród rodaków swych. Jako pisarz wyborny zasłużył się J. również krajowi swemu i nauce. Studentem jeszcze / będąc, napisał podręcznik dla akuszerek p. n. „Uvod k babeni” (Praga 1804; wyd. 4-e tamże 1842 p. n. „Umeni porodnické k użitku żenam pri porodu obsluhujiciin”); po niemiecku ogłosił dzieła w swym czasie niezmiernie cenione: „Lehrbuch der Geburtshilfe” (Praga 1812; 2 części), „Lehrbuch der Geburtshilfe für Hebammen” (tamże 1824) i „Das Technische der Geburtschilfe, zum Gebrauche bei Vorlesungen über Operationen für Mediciner und Wundärzte” (tamże 1824). W „Oesterreichische med. Jahrbücher” (T. XXII) ogłosił pracę historyczną, bardzo poważną o dziejach zakładów i pracowni złączonych z wydziałem lekarskim uniwersytetu praskiego. Z dziedziny weterynaryi obdarzył ziomków swych pracami: „Koiisky lekar aneb: Potrebné navedeni o konich itd.” (Praga 1826) i „O sedmeru doby tka domäciho jeho chovänl a nemocech” (tamże 1826). Z języka niemieckiego przełożył Paulitzkyego (ob.) znany poradnik domowy (Praga 1832, wyd. 2-e tamże

1850)    i pomagał bratu, Józefowi, przy układaniu słownika języka czeskiego; zajmował się również pracami innemi z dziedziny językoznawstwa, a pisywał także o antropologii.—Por. v. Wurz-bach „Biogr. Lexicon des Kaiserthums Oesterreich” (T. X str. 316) i „Ottûv Slovuik naucnÿ”

Dr J. p.

Jungmann Jan, pedagog czeski (* 1799 — f 1872); po ukończeniu gimnazyum i politechniki w Pradze otrzymał posadę nauczyciela matematyki najpierw w Litomierzycach, a następnie (1839) w Pradze. Widząc brak dobrych podręczników zwłaszcza w zakresie matematyki w ówczesnych szkołach czeskich, ułożył podręcznik do nauki geometryi i arytmetyki (używany potem przez dłuższy czas w szkołach); następnie złożył komissyi szkolnej szczegółowy plan reform w nauczaniu, wskazując przytem konieczność zmiany dotychczasowych podręczników lichych i uznania języka czeskiego za przedmiot obowiązkowy w szkołach średnich. Skutkiem tego komissya szkolna poleciła mu w r. 1847 opracować program wykładu historyi i geografii w szkołach średnich. W r. następnym J. ogłosił drukiem broszurę p. t. „Otńzka o uzivâni ja-zyka v Óechach” (Praga 1848), a następnie razem z Szafarzykiem i Klicperą utworzył spółkę, mającą na celu wydawanie czeskich podręczników szkolnych, i przez kilka lat (od 1848 do

1851)    wydawał czasopismo, poświęcone specyal-

k o vi” (1881, st. 499 ns.; 1882, 26, 161 i 145; 1883, st. 45, 330 i 496; 1884, st. 54 i 285; 1886, st. 433); „Listy Ant. Marka k Jos. J-ovi” (1888, st. 151 i 385; 1889, st. 264; 1892, st. 292, 457); „Jos. J-a listy k Vojt. Karesovi a jin. podâvâ J. Ćerny” (1890, st. 100 i 405). Z bio-grafji dawniejszych najobszerniejsza:

Stule „ Josef J., Biogr.” (Klar’s «Libussa» 1847). Najdokładniejszy życiorys skreślił V. Zelenÿ „Zivot Jos. J-a” (Praga 1873) z powodu setnej rocznicy urodzin J-a. Wówczas napisano też wiele artykułów okolicznościowych i dziełek popularnych. Najwybitniejszą z nich jest praca: F. Schulze „Josef Jungmann” (wyd. «Matici lidu» r. 1873). Ob. także artykuł o J e w Ottûv Slov. naucnÿ, t. XIII. Odmienną od zwykłej charakterystykę J-a podaje J. Kral w artykule „K cinnosti Jungmannové v prosodickém spóru” («Listy filolog.» 1895, str. 33 — 65). Uzupełnienia do słownika J-a ogłosił Fr. Lad. Czela-kowski p. n. „Dodavky ke Slovniku Josefa J-a” (Praga 1851).

Jungmann Antoni Jan (* w Hudlicach [Czechy] d. 19 maja r. 1775 —f w Pradze d. 10 kwietnia r. 1854), lekarz czeski, brat Józefa J-a (ob.). Skończywszy szkoły pijarskie w Pradze, po uczęszczaniu jednorocznem do wydziału filozoficznego uniwersytetu tamtejszego, wstąpił do nowieyatu ks. pijarów w Lipniku na Morawach; nie wytrwał jednak w zamiarze wstąpienia do ich zgromadzenia i w r. 1800 po wrócił do Pragi, by zapisać się do wydziału lekarskiego. Osiągnąwszy dyplom doktorski w r. 1805, został niebawem assystentem kliniki chorób wewnętrznych i obowiązki te pełnił przez dwa lata; równocześnie był lekarzem szpitala Braci miłosiernych (Bonifratres). W r. 1808 wydział lekarski praski powierzył mu zastępczo wykłady położnictwa, w r. 1811 mianowano go profesorem zwyczajnym przedmiotu tego, nakładając zarazem na niego obowiązek nauczania położnictwa teoretycznego i praktycznego po niemiecku i po czesku. Do r. 1828 sam jeden, bez assystentów, zawiadywał kliniką położniczą, zawsze przepełnioną. O pracy jego olbrzymiej dać może wyobrażenie wiadomość, że w zakładzie tym, od chwili objęcia go przez J-a, do r. 1849, odbyło się przeszło 50 000 porodów, a między niemi bardzo wiele ciężkich, wszystkie zaś pod dozorem lub przy czynnej jego pomocy. W r. 1838 wydział lekarski mianował J-a swym dziejopisem urzędowym, w tymże roku piastował też godność rektorską. Katedrę zajmował z pożytkiem wielkim dla grona licznego uczniów do r. 1850, w którym otrzymał emeryturę równocześnie z nadaniem godności szlacheckiej, dziedzicznej. J. przyczynił się niezmiernie do rozwoju i podniesienia się kliniki położniczej, praskiej; jemu-to zawdzięcza ona sławę ogromną, otaczającą ją w połowie pierwszej wieku XIX i znacznie później jeszcze, gdyż nawet po

(T. XIII str. 677).

N.

W tymże dzienniku podawał przez dwa lata krótkie życiorysy Świętych Pańskich, na każdy dzień roku przypadających, obszerniej traktując Świętych patronów Polskich. Jako członek zarządu Towarzystwa dobroczynności, biorąc w sprawach jego udział żarliwy, dla zaznajomienia publiczności z celem i zadaniami tego Towarzystwa, ogłosił w marcu r. 1902 „List otwarty” do wszystkich redaktorów pism naszych, który znaczna część dzienników podała bądź w streszczeniu, bądź in extenso.

Jungschultz Jan Zygmunt, rodem z Elbląga,

E.

nie sprawie reform szkolnych. W czasach późniejszych opracował szczegółowy program nauk dla szkoły wyższej oryginalnie przez siebie obmyślanego typu. Mianowicie miało to byó połączenie szkoły realnej z gimnazyum klasycznem z dodaniem specyalnych przedmiotów szkół handlowych i agronomicznych. Zakład ten otwarty w Pradze (1853), istniał bardzo krótko. Za swe zasługi, na polu działalności pedagogicznej położone, J. wybrany był w roku 1849 na członka tymczasowej Rady szkolnej czeskiej, a w roku 1850 na członka honorowego królewskiego Towarzystwa nauk w Pradze. Brał on również czynny udział w sprawie budowy teatru narodowego w Pradze.

Jungowski Leon Stanisław, prałat kapituły warszawskiej, proboszcz par. N. P. Maryi na Nowem Mieście w Warszawie, prowizor semi-minarym duchownego, egzaminator prosynodal-ny, cenzor ksiąg treści religijno-moralnej (* w Sokolnikach, w Wieluńskiem 1839 r.). Po ukończeniu szkoły powiatowej w Wielunia, wstąpił w 1856 r. do seminaryum duchownego w Warszawie, skąd przeszedł wkrótce do warszawskiej Akademii duchownej. W 1862 r. skończył cum laude studya akademickie ze stopniem kandydata św. teologii. Rozpoczął duchowną pracę w Łowiczu jako regens Instytutu św. Leonarda. Przeniesiony do Warszawy na urząd konsystorski, przez lat 20 pełnił tam obowiązki, w końcu piastując urząd regensa. Jednocześnie wykładał w seminaryum duchownem filozofię i prawo kościelne. W r. 1882 został proboszczem u P. Maryi na Nowem Mieście, gdzie staraniami swemi przyczynił się do odrestaurowania starożytnej a opuszczonej świątyni. Powołany w r. 1884 do kapituły katedralnej, przez wiele lat pełnił urząd kaznodziei: to też posiada w rękopisach mnóstwo kazań i konferencyj, bądź oryginalnych, bądź tłómaczonych, z których część tylko ukazała się w druku (w «Przeglądzie Katolickim» „O Eucharystyi” i w osobnej odbitce sześć kazań „O Wierze” r. 1887). W „Przeglądzie” też, którego jest stałym współpracownikiem, często zabierał głos w sprawach dotyczących życia religijnego i społecznego, jednocześnie zaś pomieszczał w „Wieku” niektóre ze swych studyów, jak np. „O pozytywiźmie”, „Kartki z dziejów dobroczynności” i „Wydziedziczeni”.

ît.

był profesorem w tamecznych szkołaoh i zajmował się historyą polską; umarł tamże w drugiej połowie XVIII stulecia; wydał w druku ważne do historyi Prus Zachodnich i rzeczy polskich dzieło, p. t. „De incrementis studiorum per Po-lonos ac Prussos” (Lipsk 1723, w 4-ce). Pismo to dzieli się na cztery części, z których w pierwszej wyłożone są początki religii i nauk w Polsce i Prusach, w drugiej o zasługach królów polskich i panów w naukach, w trzeciej o zakładach naukowych w obu tych krajach, bibliotekach, drukarniach i t. p., w czwartej nako-niec o uprawie nauk przez krajowców. Oprócz tego dzieła napisał: Życie prymasa Radziejowskiego (umieszczone przy dziele „Leben des Grafen Brühl”, wydanem w Königsteinie 1754 r., w 12-ce). Życie to Radziejowskiego tłómaczył na język polski A. Zagórski. — „Enc. „S. Org.”.

Junia gens. Były dwa rody rzymskie tego nazwiska, z których starszy był patrycyuszow-skim. Z tego rodu pochodził pierwszy konsul rzymski, założyciel rzeczypospolitej, Junius Lucius Brutus (ob.); wygasł ten ród na synach jego: Tytusie i Tyberyuszu, których on sam kazał śmiercią ukarać, za udział w spisku uknutym dla przywrócenia wygnanych przez niego Tarkwiniuszów. W rodzie plebejuszowskim odznaczył się najpierw także Junius Lucius Brutus, który czynnym był podczas pierwszej se-cessyi plebsu, a w r. 493 przed Chr. został trybunem ludu. Do członków tego rodu należeli między innymi, prócz zabójcy Cezara, Marka Ju-niusa Brutusa, dwaj bracia: Decimus i M. J. Brutus, który r. 264, na pogrzebie ojcowskim wyprawili pierwsze w Rzymie igrzyska gladya-torskie; Decimus Junius Brutus, który gdy objąwszy konsulat r. 138 rządził Hiszpanią, wtargnął zwycięsko do Luzytanii i podbił w Galicii Gallae-ców, skąd miał przydomek Gallaecanus, a był najpierwszym z Rzymian, który dosięgnął brzegów oceanu Atlantyckiego; po czem w tymże roku, co i młody Scypion, zwycięsca Numancyi (132), uczczony był tryumfem; Decimus J. Brutus Albinus; Marcus Junius Gracchanus, nazwany tak z powodu swej przyjaźni z młodszym Gracchem, odznaczył się jako badacz rzymskich starożytności w dziele swojem „De potestati-bus”. Z kobiet, które nosiły imię Julia, godne są wspomnienia dwie siostry przyrodnie M. J. Brutusa: jedna z nich była za tryumwirem Le-pidusem, druga za Cassiusem, wrogiem Cezara. Oddzielne gałęzie rodu Julia nosiły nazwy: Brutus, Bubulcus, Gracchanus, Norbanus, Pacioecus, Pennus, Pera, Pullus i Silanus.

Juniewicz Mikołaj, paulin, sekretarz pro-wincyi polskiej swojego zgromadzenia, żyjący w pierwszej połowie XVIII wieku; wydał: „Re-fleksye duchowne na mądry Salomona sentyment” (Częstochowa 1731); „Wiersz o czterech rzeczach ostatecznych”; w rękopisie zostawił na

te w 1630 r. przez jednego z Indyan). Liczy 6 418 m-ców. Nazwę swą otrzymał departament od wsi Junin (dawnego Los Reyes), leżącej nad brzegiem jeziora Cliinchaycochy, wsławionej zwycięstwem Bolivara (6 sierpnia 1824 r.) nad Hiszpanami. Wieś J. liczy (1876 r.) 1624 J. zbudowaną była w r. 1291; Krzyżacy mieszkańców. — 2) główne miasto obwodowe

der ważne „Akta prowincyi polskiej księży paulinów”.— „Enc. S. Org.”,

Junigeda, na lewym brzegu Niemna, należała do tych twierdz, rozlicznych drewnianych za czasów pogańskich, które wznosili Litwini na Żmudzi, jako obronę przeciw napadom Krzyżaków.

długo daremnie ją zdobyć usiłowali, a w r. 1317 przegrali pod jej wałami bitwę z Litwinami. — „Enc. S. Org.”.

JunimiŚCl, członkowie stowarzyszenia Juni-m ea w Rumunii, które powstało w Jassach i z początku miało tylko cele literackie. Przez dobre tłómaczenia klasyków, wydawnictwo podręczników szkolnych i założonego przez Negruzziego czasopisma „Convorbiri literare”, starało się ono uszlachetnić język rumuński i wpłynąć na urobienie się dobrego smaku w rzeczach literatury. Później zwrócili się J. do polityki i utworzyli stronnictwo młodo-zachowawcze, stojące pomiędzy grupą liberalną, pozostającą pod kierunkiem Bratiana, a partyą bojarów, której przewodził Catargiu. Już w 1888 udało się J-tom pod przewodnictwem Rosettiego i Carpa dostać rządy kraju w swe ręce. Później jednak, zwłaszcza od czasu ministeryum Catargiu (grudzień 1891 roku), J. zleli się zupełnie z partyą bojarów.

w prowincyi argentyńskiej Buenos Ayres, na lewym brzegu rz. Rio Selado, o 230 kim. na zachód od stolicy odległe, węzeł kolejowy linij Buenos Ayres-Villa Mercedes i San Nicolas-Ca-sores, liczy (1890) 3 000 mieszkańców. Miasto utworzyło się naokoło małego fortu, Federacion, założonego w celach obrony kolonistów przeciwko tubylcom-Indyanom.

sk.

Jnniorat. Tak zwie się porządek dziedziczenia, przy którym do spadku przychodzi najmłodszy z synów. J. wogóle zjawia się bardzo wyjątkowo przy fideikomissach i majoratach. U nas w Polsce miał on, choó również bardzo rzadko, zastosowanie przy dziedziczeniu gruntów włościańskich; grunt obejmował w tym wypadku najmłodszy z synów wieśniaka, a starsi mieli udział w spadku tylko co do ruchomości.

Junin: 1) departament w południowo-amerykańskiej Rzeczypospolitej Peruwiańskiej, między 9°30' i 12°30' szerokości południowej leżący, zajmuje 60 484 kilom. □ przestrzeni, między dwoma pasmami Andów i na wschodniej ich pochyłości. Graniczy na północy z departamentami Loreto i Huńnuco, na zachodzie z Ancachs i Lima, na południu z Huancavelica i na wschodzie z Ayacucho i Cuzco. Powierzchnia bardzo nierówna i obfitująca w miejscowości prześliczne, choć dzikie. Niemal w samym środku departamentu leży, na wysokości 4063 m. nad poz. morza, bogate w ryby jezioro Chinchaycocha, zwane także Junińskiem, mające 40 kim. długości i 15 kim. szerokości, ogółem ok. 600 kim. □ obszaru. Po jeziorze Titicaca jest ono największe w Andach. Z niego wypływa rzeka Rio de Jauja, wpadająca do rz. Montaro, dopływu U-cayali, który tworzy południową i wschodnią granicę departamentu. Północną część jego zrasza Huallaga. J. należy do najzamożniejszych departam. peruwiańskich. Mieszkańcy (394 393 w 1896 r.) przeważnie Indyanie albo mieszańcy, trudnią się rolnictwem, hodowlą bydła (woły i owce wywożą do Limy i innych punktów nadbrzeżnych) i przemysłem górniczym, ponieważ departament obfituje w liczne kopalnie złota, srebra, miedzi, żelaza, węgla kamiennego i soli. W okręgu górniczym leży główne od 1851 r. miasto departamentu Cerro de Pasco (co znaczy Kopalnia Srebra), brudne i bezładnie zbudowane, ale ważne jako ognisko kopalni srebra, które zaliczają do najbogatszych w świecie (odkry-

Juniperus L., Jałowiec, należy do rodzi-ny Cyprysowatych (Gupressineae); wyrasta w drzewa lub krzewy aromatyczne z gałęziami przeważnie nieprawidłowo rozchodzącemi się i cien-kiemi, okrągłemi gałązkami ulistnionemi. Liście zestawione okółkowo po 2 lub 3, szydłowate, stojące, trwałe. Dzieli się na dwa podrodzaje: a) Oxycedrus Sach. (J. we właściwem znaczeniu) i b) Sabina. Łuseczki kwiatu żeńskiego, szyszki pierwszego są ułożone w 1—3-członkowe okół ki, z których tylko górny, najwyższy, wydaje owoc. Należące tu gatunki są dwupienne. Pod rodzaj drugi jest przeważnie jednopienny, szysz ki złożone z 2-ezłonkowych okółków; z których górny pozostaje jałowym, a) J. communis L., Ja łowiec pospolity, wyrasta rzadko w drzewo, do chodzące do 15 m. wysokości, przeważnie two rzy krzewy stożkowate, wyższe lub niższe. Kora młodych pędów, z początku zielona, później bru natnieje, u starszych gałęzi podłużnie popękana Liście po 3 w okółku, mocno odstające, szydło wate, ostrokończyste, na wierzchu płytko - ry nienkowate, jasno-zielone, pod spodem niebieska wo-zielone, nieco żłobkowate, na środku z wyraźnym nerwem. Trwałość liści średnio cztero letnia. Kwiaty męskie prawie siedzące, małe w kątach igieł ustawione, jajowate, zebrane w kotki, utworzone z łusek tarczowatych, pod któremi umieszczone są pylniki w ilości 4 — 7, najczęściej 6. Kwiaty żeńskie, umieszczone w końcach pędów w kątach liści, tworzą prawie knlistą szyszkę, której trzy górne łuseczki, zrośnięte początkowo tylko u podstawy, przy dojrzewaniu zrastają się całkowicie z sobą, stają się mięsistemi i tworzą owoc na podobieństwo jagody (tak też w potocznej mowie zwanej), z początku zielony, jajowaty, a po

dojrzeniu kulisty, czarniawy, błękitnawo - oszroniony, wewnątrz z 3-a nasionami kanciastemi, twardemi. J. kwitnie w końcu kwietnia i maja, zapłodniony jest przez owady, które zwabia płyn wydzielany w otworze okienka (micropyle) z miodników. Owoc dojrzewa dopiero w drugim roku. J. pospolity jest bardzo rozpowszechniony w całej Europie, Azyi środkowej i północnej aż do Kamczatki; rośnie na każdym gruncie, przeważnie suchym, udaje się nawet na najnieurodzaj-niejszym. Jako ochrona wydm piaszczystych i gruntów spadzistych jest nader pożądany. Górskie zasięgi J-a dochodzą w Alpach, Apeninach i Pirenejach do 1 623 m., w Sierra-Nevada do 2 598 m. wysokości nad poz. m.—Drewno J-a ścisłe, ciężkie z rdzeniem żółtawo - czerwonawym i bielem białawym, poprzerastanym czer-wonemi żyłkami; bardzo trwałe, ze swoistym zapachem.—Użytek z J-a jest wieloraki. Cienkie, proste pręty wycinają na biczyska, laski, wicie do bron, grubszych używają do wyrobów tokarskich. Całe krzewy są doskonałym materyałem na faszynę. Gałązki, wióry, jagody są poszuki-wanem kurzyskiem przy wędzeniu mięsa; ku-rzysko jałowcowe nadaje wędlinie wykwintny smak i zapach. Jagody, czyli szyszki J-u mają Bmak korzenDy, słodko-gorzki, i zapach przyjemny; w skład ich wchodzi % — 2% olejku eterycznego, 29 — 33% cukru gronowego, żywica, niewielkie ilości kwasów mrówkowego, octowego i jabłkowego, oraz niedostatecznie jeszcze zbadana Juniperina. Z jagód J-cu wyrabiają wódki (dżyn angielski i Kronawitter tyrolski), piwo; służą one do kadzenia, oraz znajdują zastosowanie w medycynie.—J. nana Willd., J. karłowy czyli górski, uważają bądź za gatunek oddzielny, bądź za odmianę J-a pospolitego (J. alpina Gaud.). Jest to krzew płożący się, zwarto i szeroko się rozrastający. Liście ma krótsze i szersze niż J. pospolity i zgięte sier-powato. Kwitnie w sierpniu i wrześniu. Zasięgi J-u karłowatego w górach przechodzą zasięgi kosodrzewiny. Z jagód i drzewa użytek ten sam co i z J-u posp.—J. oxycedrus L., J. kolczasty, od J-u posp. odróżnia się gałęziami kanciastemi, liśćmi podwójnie płytko - rynienko-watemi. Szyszki ma nieco większe, dojrzałe barwy bronzowc-czerwonej, lśniące. Spotyka się w krajach nadśródziemnomorskich, w Algierze, na Wschodzie i na Maderze.—J. macrocarpa Sibth. spotyka się również w krajach położonych nad morzem Śródziemnem i odróżnia się od poprzedniego liśćmi równowązko-lancetowatemi i szyszkami większemi, czerwono-bronzowemi, z niebieskawym nalotem; szyszki są albo równej wielkości z otaczającemi je liśćmi, albo je nawet przechodzą wielkością. W naszym klimacie musi być zimowany w szklarniach.—J. virginiana L., J. wirginijski w ojczyźnie swojej, Stanach Zjednoczonych Am. półn., dochodzi we wzroście do 100 stóp wysokości i 2 stóp grubości.

W Niemczech, hodowany w lasach, nie wyrasta i do połowy powyższej wysokości. U nas tylko w parkach hodowany, jako krzew ozdobny, chociaż wytrzymałość jego na najtęższe nasze zimy bardzo go zaleca do szerszej hodowli. Korona szeroka, ostrokręgowa, z gałęziami gęstemi, poziomo, prawie okółkowo osadzonemi, od stóp pnia wyrastającemi. Liście dwojakiego kształtu: młodych gałązek i wici w trójrzędowym okółku z korą w nasadzie zrośnięte, górna część odstająca jajowato-podłużna, zaostrzona, koląca, na spodzie opatrzone w podłużny gruczołek oleisty; liście gałęzi starszych w czterech rzędach, dachówkowato ułożone, z gruczołkiem owalnym lub kulistym. Kora szara. Jednopienny. Szyszko-jagody małe, na krótkich szypułkach, jajowato-okrągłe, gładkie, ciemno-purpurowe, sino-oszro-niałe; powstały ze zrośnięcia się 4 do 6 łuse-czek zmięśniałych szyszki. Drewno J-u wirgin. jest bardzo poszukiwane; używa się na pudełka do cygar i na oprawy do ołówków. Do Europy J. wirg. sprowadzony w r. 1664.—b) J. Sabina

L., Sabina, Jałowiec-Sabina, jest krzewem jednopiennym z korą rdzawo - szarą, podłużnie popękaną, gałęziami wzniesionemi lub szeroko-płożącemi się z licznemi pędami. Pędy młode gęste, cienkie, pokryte dookoła gęsto liśćmi rozmaitego kształtu, zielone. Liście, jak również i pylniki, opatrzone gruczołkami oleistemi. Szysz-ko-jagody umieszczone na krótkich gałązkach zakrzywionych, jajowate lub prawie kuliste, czarne, z niebieskawym nalotem, powstałe ze zrośnięcia się 4—6 łuseczek. Nasion 1 — 4, podobnych do nasion J-a posp. Kwitnie w kwietniu i maju. Rośnie dziko w górach Europy połudn., na Kaukazie, w Azyi i Ameryce półn., w hodowli w ogrodach rozpowszechniona po całym świecie. W Tyrolu stanowi pospolite podszycie rzadkich lasów iglastych. Ostry, nieprzyjemny zapach gałęzi Sabiny pochodzi z zawartości 2—2%% olejku trującego, izomerycznego z olejkiem terpentynowym, z ostrym smakiem korzennym. W szyszko-jagodach znajduje się go do 10%. Działanie gwałtowne olejku sabi-nowego na uterus było znane już lekarzom starej Romy, a hodowla krzewu Sabiny w Niemczech zalecana już od czasów Karola Wielkiego. — J. phoenica L., Jało wiec-Sabina czer-wono-owocowa, blizko z poprzednią spokrewniona, rośnie na skałach nadbrzeżnych morza Śródziemnego; odróżnia się od poprzedniej liśćmi ustawionemi w 6-u przeważnie rzędach; szyszki czerwone, lśniące, na krótkich szypułkach u-mieszczone lub prawie siedzące. — Z innych gatunków i odmian J-a wymieniamy: J. Cracovien-sis Hort., znaleziony w okolicach Krakowa, ma krótsze igliwie i jaśniejsze, niż J. posp. J. hi-bernica, ozdobne drzewko ogrodowe. J. echino-formis, karłowaty. J. drupacea Labill., J. wielkoowocowy, piękny. J. horizontalis Much., J. poziomy, tworzy wielką przyziemną koronę,

igliwie oszrania na wiosnę. J. religiosa Goud., Jałowiec święty, uważany przez Himalajczy-ków za drzewo święte, zdobi ich świątynie, a gałązki i owoce palą tam na ołtarzach jako kadzidło. W Europie hodowany w oranżeryach.

„Commentarius de coma” (Bazylea 1556 i Rotterdam 1708, także w Middelburgu po hollend. p. n. „Ouden trouwen raad tegen het lang hair”), „Phaltus ex fungorum genere” (Delft 1564 i Lej-da 1601), „Commentarii in Horatii carmina” (Bazylea 1566), „Nomenclator omnium rerum propria nomina variis linguis explicata indicans” (Antwerpia 1567, 1577 i 1583; Londyn 1585; Paryż 1606; Frankfunt n/M. 1590, 1596, 1602 i 1619). Po śmierci J-a wydano dzieło jego „Batavia” (Lejda 1588); jest to praca historyczna, bardzo obszerna, zajmująca się dziejami oj-czystemi autora, ciekawa z tego powodu, że w niej J. pierwszy przypisuje ziomkowi swemu, L. Cos ter owi, wynalezienie sztuki drukarskiej. Spis zupełny prac J-a znaleźć można w słowniku p. n. „Biographisch Woordenboek der Neder-landen etc.”, wydanym przez A. J. van der Aa, K. J. van Harderwijk i G. D. J. Scho-tela (Haarlem 1852 — 1877).

Junius Franciszek, giermanista holenderski, ur. 1589 r. w Heidelbergu, urn. 19 listop. 1677 w Windsorze; wychowany był w Holaudji pod kierunkiem swego szwagra Gerharda Vossiu-sa, znakomitego filologa, następnie przebywał blizko 30 lat w Anglji jako wychowawca młodzieży szlacheckiej angielskiej, potym wrócił do Holandji, gdzie utrzymywał się z pracy naukowej. J. posiadał doskonałą znajomość literatury giermańskiej starożytnej, w czym nie dorównał mu żaden ze spółczesnych mu uczonych. Dzieła przez niego ogłoszone, jako też bardzo liczne rękopisy po nim pozostałe, a przechowywane w bibljotece Bodlejańskiej w Oksfordzie, mają wielką wartość dla badań starożytności giermańskich i dla filologji niemieckiej, są to bowiem odpisy zabytków językowych starogóruo-niemieckich, anglosaskich i fryzyjskich. W r. 1665 J. przygotował do druku pierwsze wydanie Ulfili przekładu gockiego Biblji.

z. z.

Junius, czwarty miesiąc rzymskiego kalendarza Romulusowego, licząc od marca, który był pierwszym w roku (nasz czerwiec). Nazwa jego, według Owidyusza (Fasti VI, 1—100), ma pochodzić od imienia Junony; według innych—od konsula rzymskiego Lucyusza Juniusa Brutu-

R.

sa.

Dr J. p.

Junius Hadrianus, właściwie Adryan de Jonghe, Francuzi nazywają go A. le Jeune (* w Hoornie [Hollandya] d. 1 lipca r. 1511 — f w Middelburgu dn. 16 czerwca r. 1575), lekarz uczony, pedagog, historyk i poeta. Początkowo uczęszczał w Leodyum (Louvain) na wykłady filozoficzne i lekarskie; spędziwszy na tern dwa lata, wyjechał dla kształcenia się dalszego, naprzód do Niemiec, następnie do Włoch, gdzie zwłaszcza w Bolonii bawił dłużej i tam też około r. 1540 dyplom doktorski uzyskał.

A. A. K.

Przybywszy potem do Paryża, starał się jeszcze uzupełnić wiedzę swą lekarską pod przewodnictwem słynnego F er ne la (ob.). W r. 1542 wyjechał do Londynu i został tam lekarzem przybocznym księcia Norfolk, oraz wychowawcą i nauczycielem syna jego. Stanowisko to zajmował lat sześć, poczem do r. 1551 zamieszkiwał naprzemian to w Hollandyi, to w Anglii. Ofiarowanego sobie wtedy stanowiska lekarskiego na dworach królewskich, polskim i węgierskim, nie przyjął; również odrzucił przyjęcie katedry profesorskiej, na którą zapraszano go do Niemiec, i osiadł nakoniec w Hoornie, chcąc zająć się wykonawstwem lekarskiem oraz pracą naukową; lecz i tam długo nie wytrzymał i nanowo do Anglii wyjechał. Sprzykrzywszy sobie atoli Londyn, wrócił do ojczyzny i osiadł w Haarlemie.

Junius, pseudonim Włodzimierza Zagórskiego.

Junius, pseudonim Ludwika Jelskiego.

Juniusa listy (Letters of J.). Jest to świetny pamflet polityczny, który pod tym pseudonimem pojawiał się w czasopiśmie „Public Advertiser”, wydawanem przez księgarza i drukarza Woodfalla, od 21 stycznia 1769 r. do 21 stycznia 1772 r. w formie listów, adresowanych do ówczesnych ministrów i wybitnych mężów stanu. Listy J. wywołane były bezpośrednio ostrem starciem między parlamentem a prasą i opinią. Początek dał mu dziennikarz i poseł, John Wilkes, redaktor oppozycyjnego pisma „North Briton”, w którem z pobudek czysto osobistych zwalczał gabinet lorda Bute’a i krytykował ostro jego politykę parlamentarną i zagraniczną. W ówczesnych stosunkach angielskich było to zdarze-

W r. 1562 udał się do Kopenhagi, powołany przez króla duńskiego na wychowawcę następcy tronu; po roku wszakże porzucił stanowisko to i, wróciwszy do Haarlemu, objął tam obowiązki fizyka miasta, oraz rektora szkoły łacińskiej,

t. j. gimnazyum. W r. 1564 rząd Hollandyi (Staten van Holland) mianował J-a historykiem urzędowym. W r. 1573 gdy bawił w Delft u chorego ks. Wilhelma orańskiego, Hisz panie, obiegłszy Haarlem, spalili dom i bibliotekę jego, bardzo bogatą, więc nie powrócił tam już więcej, lecz osiadł w r. 1574 jako lekarz miejski w Middelburgu, gdzie po roku życia dokonał.—J. należał do najznakomitszych uczonych swego czasu, a sława jego rozbrzmiewała szeroko poza granice ojczyzny; powszechnie zwano go „światłem Hollandyi” lub „ozdobą wieku”.

Pisarzem był J. bardzo płodnym, zajmującym się sprawami różnorodnemi; z liczby wielkiej dzieł jego tu przytaczamy tylko: „Cassii Iatro- I nie niezwykłe. Poruszyło ono z jednej stro-sophistae medicae quaestiones” (Paryż 1541), | ny opinię, z drugiej wzburzyło parlament, który,

zazdrosny o prawo tajności swych obrad, nie zwykł był w prasie peryodycznej, prócz informacyjnych wzmianek, spotykać się z krytyką działalności swojej lub swych członków. Wobec tego nabrał niespodziewanej aktualności zasadniczy spór o to: czy parlament wyższym jest ponad wolę swych wyborców i ponad opinię ogółu, której wyrazem jest wolna prasa? Spór ten przybrał z czasem większe i ostrzejsze rozmiary, skoro rząd i parlament wystąpiły samowolnie i bezwzględnie z surowemi środkami repres-syi przeciwko Wilkesowi, który swą śmiałość przypłacić musiał 22-miesięcznem więzieniem. Wszystkie whigowskie, demokratyczne żywioły angielskie, zwalczając autokratyczne zachcianki króla, Jerzego III, któremu ulegał zawisły od niego i przedajny parlament, ujęły się za prześladowanym Wilkesem; „North Briton” zaś, a szczególniej 45 i ostatni numer tego pisma stał się niemal dźwignią gwałtownej agitacyi politycznej, hasłem, około którego skupiała się cała oppozy-cya. Widząc bezowocność kilkoletniej walki, cofnął się wreszcie parlament i uznał wolność prasy angielskiej w r. 1771. Niemała w tem zasługa J-a, który, stając w obronie Wilkesa, w obronie praw i wolności narodu angielskiego, występuje ze zjadliwą i bezwzględną krytyką ówczesnych stosunków politycznych, nicuje w gruntowny sposób—z małemi tylko wyjątkami—wszystkie osoby, które zajmowały w rządzie wybitniejsze stanowisko, rzuca się z równą gwałtownością na ministrów królewskich, jak i na samego króla, na parlament i jego stronnictwa, jak sądy i sędziów. Listy jego są jakby rękawicą, rzuconą w twarz tym sferom społeczeństwa angielskiego, w których ręku zbiegały się wszystkie nici rządów i wpływów politycznych. Z wyjątkiem lordów: Cbathama (Pitt starszy), Grenville’a i Hollanda, nikt prawie nie uszedł bezlitośnie cliłoszczącemu pióru J-a. Kulminacyjnym punktem jego dziennikarskiej kampanii jest sławna odezwa do króla Jerzego III—adres, który, mimo uszczypliwych alluzyj osobistych, swą świetną prozą i szlachetnym zapałem uderza niemal w ton natchnionej pobudki. Piętnując system rządu „przyjaciół królewskich”, intrygi klik, trzęsących sprzedajnym parlamentem, żąda J. od króla, by sam ujął ster rządów i oddalił precz swych zauszników: „Odłóż na bok ten próżny ceremoniał królewski i przemów do swych poddanych sposobem mężczyzny, językiem dżentel-mana. Powiedz im, że cię fatalnie oszukiwano”. Z adresu tego przemawia wszystek żal whigowski do przedstawiciela dynastyi hannowerskiej, który łączy się z torysami, przemawia i grozi doktryną wbigowską o wyższości parlamentu nad królem: „W naszych czasach jest pogarda ludu tak .samo zgubną, jak jego nienawiść...”. „Różnica w nazwisku nie może nas przez dłuższy przeciąg czasu utrzymywać w błędzie; nazwisko Stuartów samo przez się niewiele znaczy, lecz straszne są ich zasady, zbrojne we władzę monarszą. Dla władzcy, który idzie ich torem, niech ich los będzie odstraszającym przykładem, a choć czuje się potężnym przez swe prawo do korony, niech pamięta: jak zyskał ją przez jedną rewo-lucyę, tak przez drugą utracić ją może”. Listy J-a, mimo chwilowych uniesień, utrzymane są w tonie jakiejś zimnej, lekceważącej wyższości. Ich cechę zasadniczą stanowi, obok ogromnej jasności myśli, gryzący, żółciowy sarkazm. Na argumenta i dowody J. się nie sili; napadając, przedstawia swą ofiarę odrazu taką, jaką ją mieć pragnie, a wytkniętego celu dopina zjadliwą ironią. Pyszna, klasyczna proza, styl giętki i plastyczny, zwięzły, epigramatyczny nieraz sposób pisania,—wszystko to sprawiło, że listy J-a należą nietylko do klasycznych utworów literatury angielskiej, lecz wogóle do najświetniejszych pamfletów politycznych literatury światowej. Mimo swego oppozycyjnego usposobienia, jest J. szczerym monarchistą; mimo niezaprzeczonej tendencyi postępowej, jest gorącym wielbicielem tradycyi, w imię której potępia zarówno opór kolonistów amerykańskich, jak i walkę przeciw korrupcyi wyborczej w „zgniłych miasteczkach”. Listy te—rzecz zrozumiała—wywołały w swoim czasie niezwykłą sensacyę i po dziś dzień trwa jeszcze spór naukowy o osobę autora, który nigdy przyłbicy nie uchylił. Ogólną ciekawość zaostrzało przekonanie, że pod pseudonimem J-a ukrywa się człowiek, który z pewnością zajmował wybitne stanowisko polityczne i towarzyskie w ówczesnem społeczeństwie, za czem-by przemawiała nietylko jego zadziwiająca znajomość ludzi i rzeczy, dostępna jedynie człowiekowi, który się obracał w najwyższych sferach, lecz także dumny i niezawisły ton jego listów. Gubiono się i gubi ciągle w niezliczonych domysłach, kto jest autorem listów? Do r. 1855 naliczono 37 kandydatów do nieśmiertelności z racyi autorstwa listów J-a. Wszystkie jednak przypuszczenia—jak dotychczas—okazują się płonnemi, a dowody nie wytrzymują nieraz nawet powierzchownej krytyki. W pierwszej ćwierci ubiegłego stulecia, skutkiem broszury Taylora, p. t. „J. Identified” (Londyn 1816), przypisywano ogólnie autorstwo listów J-a sir Filipowi Francisowi (ob.).—Autor życiorysu jego w tej Eucykl., niewiadomo na jakiej podstawie, twierdzi, że listy J-a napisał pierwszy ich wydawca, księgarz Woodfall. Proces wytoczony Woodfallowi natychmiast po ukazaniu się listów sprawy bynajmniej nie przesądza; zresztą późniejsze badania, tak krytyczne jak grafologiczne, milczą prawie zupełnie o Woodfallu, jakkolwiek podejrzenie co do niego leżało może najbliżej listów J-a.— Najdobitniejszym wyrazem opinii Taylora, która utrzymywała się przez blizko 50 lat, jest kategoryczne twierdzenie Macaulay’a (w r. 1841), że autorem listów J-a jest tylko Francis. Na poparcie swego twierdzenia przytacza Macaulay

Z. T-ski.

pięć dowodów, zaczerpniętych z życia, pism i przekonań Francisa,—dowodów, jego zdaniem, tak oczywistych, że „w razie procesu cywilnego, ba, nawet karnego, możnaby na nich oprzeć wyrok sądowy”. Jakkolwiek Francis do niczego się nie przyznał (umarł w r, 1818, a więc w dwa lata po wyjściu broszury Taylora), to jednak rodzina jego obstawała silnie przy tern, iż on był autorem listów J-a. Jako jedyne honoraryum autorskie żądał J. od swego wydawcy jednego ozdobnie oprawionego i dwu zwykłych egzemplarzy listów J-a; Francis drugiej swej żonie dał podobno na podarunek ślubny egzemplarz listów J-a, zalecając jej, by strzegła go pilnie, a synowi drugi egzemplarz dziedzictwem przekazał. Okoliczność ta ma być w zestawieniu z honoraryum J-a dowodem, iż był nim tylko Francis. Lecz i współcześnie podnosiły się głosy, podające silnie w wątpliwość autorstwo Francisa, głosy, pochodzące od ludzi, którzy znali go osobiście i na tej podstawie utrzymywali, że Francis nigdy nie byłby zdolnym do napisania czegoś podobnego (F. Dwarris, Tierney, lord Broughton). Z wielu stron również podawano wiarygodne świadectwa, iż tak Pitt młodszy, jak przede wszy stkiem jego wuj, lord Grenville, twierdzili zawsze, iż znaną im jest osoba J-a, wzdragali się jednak wymienić jej nazwisko, a Grenville, który dożył ukazania się broszury Taylora, przeczył stanowczo temu, jakoby J em był Francis. Kiedy wydano w r. 1867 pamiętniki Francisa, weszła kontrowersya naukowa co do jego osoby na inne tory. Z pamiętników wynika jasno, że po-zycya towarzyska, interesa, poglądy, zwyczaje życia i sposób pisania Francisa w czasie, gdy ukazywały się owe sławne listy, nie zgadzają się absolutnie z tern wyobrażeniem, jakie się miało o osobie J-a. Filip Francis urodził się w Dublinie 22 października 1740 r., liczył więc 29 lat w chwili ukazania się pierwszego listu, a był wówczas pierwszym sekretarzem (first clerk) w ministeryum wojny. Jakkolwiek pochodził z szanowanej i dość znanej rodziny, zaślubił kobietę z niższych sfer i głównie z jej rodziną przestawał, nie utrzymywał zatem stosunków towarzyskich z kołami arystokratycznemi czy dworskiemi. W dzienniczku, który dość skrupulatnie prowadził, niema ani śladu dowodu, że pisany był właśnie w chwili, gdy listy J-a elektryzowały całe niemal społeczeństwo angielskie, nie znaleźć w nim nawet wzmianki o jakichś stosunkach dziennikarskich lub jakiejś poważniejszej pracy literackiej. Natomiast roi się w nim od szczegółowych opisów różnych drobiazgów z życia powszedniego. Ale bardziej jeszcze uderza jaskrawa rozbieżność antypatyi i sympatyi osobistych Francisa i Juniusa, na czem najwięcej cierpi zresztą siła dowodów Macaulay’a. J. bowiem ze szczególną ostrością napada na osoby, którym Francis zawdzięczał swą karyerę i chętnie to przyznawał (lord Barrington), lub

z któremi łączyły go związki dawnej i zażyłej przyjaźni (Draper, Calcraft), natomiast wynosi Wilkesa, którym Francis szczerze pogardza, albo oszczędza znowu lorda Holland, od którego, wbrew twierdzeniom Macaulay’a, dzieliła Francisa dziedziczna i głęboka nieprzyjaźń. Tę rozbieżność w stosunkach do poszczególnych osób u Francisa a J-a można wykazać jeszcze na całym szeregu przykładów, z których najjaskrawszym jest może fakt awansu jego mniemanego współzawodnika, Chamiera (w dwa lata od chwili, gdy zaczęły się ukazywać listy J-al), uważany przez Macaulay’a za główny powód żalu Francisa-J-a. do ministra wojny, lorda Baringtona. Jeśli Francis był rzeczywiście J-em, to w takim razie musiałby J. być człowiekiem rzadkiej wprost podłości, musiałby być tak mistrzowskim i klasycznym hypokrytą, jak mistrzowskim i klasycznym jest jego utwór. Dlatego należy stanowczo odrzucić autorstwo Francisa, choć tak ogólnie popierane i kwestyę tę pozostawić nierozstrygniętą. „Stat nominis umbra”, to motto, umieszczone na karcie tytułowej listów J-a, jest jeszcze najlep-szem określeniem dotychczasowych rezultatów badań naukowych, tej sprawie poświęconych. Listy J. ukazały się w pierwszem wydaniu książkowem z przedmową autora w roku 1772 (Londyn); dalsze, najważniejsze wydania są: londyńskie z r. 1783, 1812, 1814, wyd. Wade’a 1849 (2 t.). Dzieło to wyszło także we francu-skiem tłómaczeniu Baudry’ego (Paryż 1819, 2 t.) i Parisota (Paryż 1823, 2 t.), oraz w tłómaczeniu niemieckiem Rugego (wyd. 1-e Mannheim 1847; wyd. 3-e Lipsk 1867). — Bibliografia, szczególnie w odniesieniu do Francisa: John Taylor „The Identity of J. with a distinguished living character” (Londyn 1816); Macaulay’a szkic o Warrenie Hastings; F. Dwarris „Some new facts as to the autorship of the Letters of J. elucidated” (t-że 1848); A. Hayward „More about J.” (t-że 1868); Ch. Chabot „The handwriting of J., professionally investigated, with preface and collateral evidence by tie Hon. Ed. Twisleton” (tamże 1871); Parkes and Merivale „Memoirs of Sir Philip Francis K. C. B. with correspondance and journals” (t-że 1867).

Junker Wilhelm, podróżnik po Afryce (* 6 kwietnia 1840 r. w Moskwie — f 13 lutego 1892 r. w Petersburgu); studyował medycynę w Dorpacie, Getyndze, Berlinie i Pradze, poczem w 1869 r. zwiedził Islandyę. W latach 1873 — 74 objechał Afrykę Północną, w 1876 r. puścił się w podróż z Suakimu do Kassali i Chartumu i we wrześniu dotarł do dolnego Sobatu. W tymże roku przedsięwziął jeszcze nową podróż z Lado w kierunku zachodnim do Maka-raki; w r. 1877 przeszedł rzekę Tondi i do-sięgnął brzegów rzeki Wau, a w roku następnym wrócił do Europy. Wkońcu 1879 r. w towarzystwie Bohndorffa udał się na dłuższą wędrówkę do krajów Niam-Niam i Monbuttu. W r.

1882    Bohndorff, zapadłszy na zdrowiu, zawrócił i przeszłego wieku, wsteczne stronnictwo polityczne na północ i szczęśliwie na ostatnim parowcu, szlacheckie, dążące do odzyskania dawnych przy-odchodzącym w dół rzeki do Chartumu, uniknął wilejów, tak w państwie jak i w społeczeństwie, zastępów zbrojnych Mahdiego. Wobec tego J. z krzywdą innych stanów, przezwano pogardli-sam prowadził wciągu dalszym badania geogra- wie J-ami, a przezwisko to i dziś się jeszcze ficzne, których najważniejszym rezultatem jest utrzymuje, nie braknie bowiem śród potomków ustanowienie biegu rz. Uelle aż do wyspy Mu- krzyżackich ludzi na nie zasługujących, temu (w lutym 1883), przez co umożliwił potem Jünkwe, generał - gubernatorstwo chińskie, wyprawie naukowej van Gèles’a, wysłanej w ce- obejmujące prowincye Jiinnan i Kweiczou, z głów-lu zbadania górnego biegu rz. Ubangi aż do nem miastem Jiinnan.

R.

Mboma, stwierdzenie identyczności obu tych rzek. Jünnan (Y ii n a n n = chmurne południe), po-Stąd poszedł J. dalej na wschód i w końcu r. łudniowo-zachodnia prowincya państwa Chińskie-

1883    udał się do Lado, nad górnym Białym Ni- go, graniczy na zachodzie z Tybetem i Birmą,

lem, do Emina Beja. Nieco później spotkał się na północy z prowincyą chińską Szeczwan, na tutaj z kapitanem Casati, podróżnikiem włos- wschodzie z Kwei-czou i Kwang-si, na południu kim. Tymczasem powrót Nilem do Europy wsku- z Birmą i Tonkinem; zajmuje przestrzeń 396 700 tek powstania Mahdistów został udaremniony, klm. Q, przy 12 mil. mieszkańców. Część za-Usiłowania wyprawy Gustawa Adolfa Fischera, chodma krainy jest bardzo górzysta, wschodnia podjętej kosztem bankiera petersburskiego J-a, przedstawia równinę, zroszoną licznemi rzekami, brata Wilhelma, z Zanzibaru w celu przyjścia które przeważnie płyną w kierunku z północy z pomocą zamkniętym w Lado 3 podróżnikom, na południe (Saluen, Mekong, Songka z dopłynie osiągnęły celu. Udało się to dopiero J-owi, wem Tongbo); naturalną granicę północną sta-który dnia 2 stycznia 1886 r. zawinął do Wa- nowi górny bieg Jang-tse kiangu, zwany King-sza-delai, 6 grudnia tegoż r. dotarł do Zanzibaru, kiang („rzeka złotego piaskur). Z jezior najważ-a stąd wrócił do Europy. W drodze tej J. wszyst- niejsze są: Erhhai, Siënsze i Fu-hien-hu. Na kie swe zbiory utracił, uratował tylko dziennik północy rosną olbrzymie lasy jodłowe, dalej podróży. Sprawozdania ze swych licznych wy- na południu—wiązy i dęby; tutaj, w zaroślach praw i wielkiej wagi spostrzeżenia naukowe o- bambusowych i trzciny cukrowej napotkać moż-głaszał zwykle w Petermanna „Mitteilungen”, na słonie, nosorożce, tapiry, tygrysy, dziki oraz Zebrał je następnie razem i wydał w wielkiem mnóstwo gatunków ptaków o pięknem upierze-dziele p. t. „Reisen in Afrika 1875—86” (Wie- niu. Ze wszystkich prowincyj Chin J. najhoj-deń 1889 — 91, 3 tomy). Biografię jego napi- niej jest uposażona w bogactwa mineralne; ko-sał L. Hevesi: „W. J. Lebensbild eines Afrika- pią tu w wielkiej ilości: miedź, ołów, cynk, sre-forschers” (Berlin 1896).    bro, rtęć, żelazo, węgiel kamienny i sól; obfitu-

Junkier (po niemiecku Junker, Jungherr, je również J. w drogocenne kamienie, jak: rubiny, po liollendersku Jo n k b err=:młody pan, panicz, topazy, szafiry, nefryty; w kilku miejscowościach paniątko), tak zwano niegdyś młodszych synów trafia się marmur. Wskutek górzystego swego książąt panujących, obecnie zaś w mowie potocz- położenia, J. co do urodzajności gleby ustępuje nej miano to służy synom szlachty, władającej innym prowincyom chińskim; głównym produk-dobrami ziemskiemi, nieposiadającym żadnych tern uprawy jest opium i herbata cegiełkowa, innych tytułów. Dawniej panicze ci, wstępując, Przeważną część mieszkańców stanowią Chiń-jako ochotnicy, do wojska, utrzymywali tam u- czycy; poza tern jest kilkaset tysięcy mahometan, rzędownie twoje miano junkrów, a lubo uważa- potomków pierwszej ludności przedchińskiej, któ-ni byli za prostych żołnierzy, korzystali jednak- ra nie zdołała zassymilować się w zupełności że z różnych prerogatyw: przedewszystkiem nie z Chińczykami i zachowała w życiu prywatnem podlegali karze cielesnej tam, gdzie, jej uży- cechy odrębne, znamionujące pokrewieństwo jej wano, mieli prawo nosić mundur z cieńsze- z ludnością indyjską; zwani są oni przez Bir-go sukna, z podoficerskiemi galonami na koł- mańczyków i Europejczyków Pauthai, przez nierzu, i ze względu na stan swój szlachec- Chińczyków Choit su. Ci Pautajowie wyróżniają ki, oraz jako kandydaci na oficerów, wogó- się kształtną a silną budową ciała, jaśniejszą le traktowani byli z większą względnością, niż barwą skóry, pracowitością oraz względnie wy-pospolici szeregowcy. W wojsku polskiem (mię- soką kulturą; kobiety ich cieszą się większą od dzy 1815 a 1820), gdzie szlachectwo nie stano- Chinek swobodą; język i pismo, pokrewne arab-wiło głównego warunku do awansu na oficera, skiemu. W dzikiej północnej części prowincyi nazywano młodych ochotników, wstępujących do J-u zachował się do dnia dzisiejszego nie-wojska dla dosłużenia się rangi oficerskiej, nie poskromiony lud pasterski, Lolo, prowadzący juukrami, lecz kadetami (z francuskiego cadet= handel z Chińczykami; prócz tego wiele ple-młodszy syn). Junkrowie wojskowi najdłużej mion górskich, które nominalnie tylko pozostają utrzymywali się w Państwie Rossyjskiem, gdzie pod opieką państwa Chińskiego.—J., czyli w cza-były dla nich szkoły specyalne, zwane junkier- sach najdawniejszych państwo Czyn, zostało skie mi. W Prusiech, w szóstem dziosięcioleciu w 109 r. po N. Chr. przyłączone do Chin. Po-

quartiers dans les villes” (1855); jako hygieni-stę wysyłał go rząd francuski dwukrotnie: raz do departamentu Haute-Marne w r. 1854, drugi raz do Algieru w r. 1858, dla zbadania chorób nagminnych tamtejszych. — Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. III str. 431 i T. VI

Dr J. P.

mimo to, później było częściowo lub całkowicie niezależnem, dopóki hanowie z dynastyi mongolskiej nie zdobyli go w 1254 r. I po tym wszakże podboju kraina J-u ciągle odłączała się od państwa. W nowszych czasach ucisk ludności mahometańskiej spowodował w J-ie powstanie; w 1853 r. prowincya znów odpadła od Chin, a wódz Sulejman utworzył państwo niezależne, które istniało jednak niedługo, już bowiem w r. 1872 zdobyło wojsko chińskie główne miasto Tali fu, a stronników Sulejmana wytępiło bez litości. Odtąd J. ostatecznie wcielony został do państwa Chińskiego. Kraina ta mało jest dotychczas zbadana; w latach 1867—68 przebył ją wpoprzek Garnier; w 1873 r. podróżnik Margary poszukiwania naukowe przypłacił życiem. W czasach najnowszych była zwiedzana przez kapitana Gilla, Babera i ekspedycyę hr. Beli Szeche-nyi’ego.— Por. Kreitner „Im fernen Osten” (Wiedeń 1881); Rocher „La province chinoise du Yün-Nan” (Paryż 1880, 2 tomy), Colquhoun „Quer durch Chryse” (Lipsk 1885, 2 tomy); Pichou „Un voyage au Yunnan” (Paryż 1893).

Jünnan, główne miasto prowincyi chińskiej tejże nazwy (ob.), siedziba generał - gubernatora Jünkwe (J. i Kweiczou), zarówno jak i gubernatora J-u; Jeży na północnem wybrzeżu jeziora górskiego Tiënsze, 1980 m. n. poz. m., między 25°4' półn. szer. a 102°36' wsch. dług. od Grenwich. Mieszkańcy trudnią się wyiobem najpiękniejszych dywanów chińskich, prowadzą ożywiony handel z Birmą, dokąd wywożą: jedwab’ surowy, słynne ze swej dobroci wyroby jedwabne, herbatę, miedź, rtęć, farby, bawełnę, wosk, kamienie szlachetne, wyroby rogowe, gniazda jaskółek Salangana i inne.

Jnnod Wiktor Teodor (* w Bonvillars [kant. Vaud w Szwajcaryi] d. 2 sierpnia 1809 — f w Londynie na końcu 1881 roku), lekarz i hygienista francuski. Do zawodu swego sposobił się w Paryżu i, obroniwszy rozprawę „Observations cliniques sur le traitement de quelques maladies chirurgicales”, osiągnął w r. 1833 dyplom doktorski, poczem osiadł w Paryżu i zajmował się wykonawstwem lekarskiem oraz pracami naukowemi. Rozgłos zasłużony zjednały mu poszukiwania dotyczące wpływu powietrza roz rzedzonego i zgęszczonego na ustrój ludzki, oraz zastosowanie powietrza takiego w lecznictwie. Jego wynalazkiem jest sposób leczenia przypadłości przyrządów oddechowych i innych, za pomocą powietrza zgęszczonego, dziś rozpowszechniony, odbywający się w umyślnie w tym celu zbudowanych komorach (chambres à air comprimé), przez J-a wynalezionych. Drugim pomysłem jego było stosowanie powietrza rozrzedzonego za pomocą rodzaju baniek olbrzymich, posiadające także zalety pewne, ale dziś zaniechane. Usiłowania J-a w obu kierunkach nagrodzone były w r. 1835 przez Akademię francuską przyznaniem mu nagrody Monthyona, w roku zaś 1870 otrzymał nagrodę wielką, wyznaczoną za przyczynienie się do postępu medycyny i chirurgii.— Po raz pierwszy J. ogłosił pomysły swe w roku 1834 w rozprawie p. n. „Recherches physiologiques et thérapeutiques sur les effets de la compression et de la raréfaction de l’air, tant sur le corps que sur les membres isolés” (w „Revue de médecine”); dalej rozwinął je w pracach następujących: „Méthode hémospasique” (1843), „De l’hémospasie. Recueil de mémoires sur les effets thérapeutiques de cette méthode” (1850), „Considérations” i „Nouvelles considérations sur les effets thérapeutiques de l’hémospasie” (1875). Z prac jego hygienicznych na uwagę zasługuje „Mémoire sur la salubrité relative de différents str. 872).

Junona (łaciń. June), w mitologii rzymskiej królowa bogiń, małżonka najwyższego z bogów, Jowisza (Jupitera), równająca się greckiej Herze (ob. Hera). Starożytna ta bogini wszystkich ludów italskich jest właściwie bóstwem księżyca, a imię jej (=:grec. Dione) pochodzi od pierwiastku div (blask), dlatego też wyobrażano ją z pochodnią w ręce, jak i inne boginie księżyca Artemis, Hera, Selene) i dla tego poświęcone jej były pierwsze dni miesiąca (Calendae). Pierwotnie zwaną była Lucina, Lucesia (od pierwiastku lue) jako bogini porodów, dlatego, że dzieci wyprowadza na światło (in lucern produ-cit), stąd - to kobiety podczas ciąży opasywały się pasem, poświęcanym w jej świątyni, gdzie się modliły do niej o pomoc, z rozczesanemi włosami, nie mając na swych szatach żadnego węzła; jej wzywały podczas połogu, przy którym zapalano świece (stąd Juno Conservatrix, Opifera). Po szczęśliwym porodzie, według zalecenia Serwiusza Tulliusza, ofiarowano do skarbnicy świątyni pieniądz i przez cały tydzień nakrywano stół dla bogini. J. troskała się także o rozwój cielesny niemowląt i stąd zwała się Ossipago (= wzmacniająca kości), Populona (= rozmnażająca ludność); a w sztukach pięknych często wyobrażaną była z niemowlęciem na ręku. J. Lucina podnosi także płodność kobiet: w Rzymie, gdzie był jej poświęcony gaj na Eskwili-nie, Sabinki porwane przez Rzymian, będąc bez-płodnemi, otrzymały radę od bogini: „Italidas matres, sacer hircus, inito”. Wieszczek więc, zabiwszy kozła, rzemieniami, wyrobionemi z jego skóry, zaczął chłostać kobiety, jak podczas Lu-perkaliów. Stała się więc J. jakiemś bóstwem opiekuńczem wszystkich kobiet, analogicznem z geniuszem męskim—Herkulesem: każda kobieta czciła swoją J-ę, na którą przysięgała i której składała ofiary, osobliwie podczas porodu;

lii.

S. K.

dlatego też mówi się o Junonach w liczbie mnogiej, jako o geniuszach żeńskich od których wszakże trzeba odróżniać inne J-y, zwane też Matronami, bo te właściwie były jakiemiś obcemi boginiami niw i lasów, czczonemi w Italii północnej i w Europie środkowej, nad Dunajem i Renem. J. dalej jest boginią małżeństwa, zwie się Juga albo Jugalis (TlpaCo^ta), Fronuha (7ap.7]Xća=swacha), Domiduca, albo Interduca ze względu ua weselne przeprowadźmy z domu panny młodej do domu pana młodego; TJnxia, stąd, że namaszczano drzwi w domu nowożeńców, Gin-xia ( XoaîCoavoç = rozwiązująca pas dziewiczy). Kobiety, żyjące w małżeństwie prawowitem, obchodziły jej uroczystość 1-go marca, w dniu urodzin Marsa (J. jako matka Marsa, zwie się Martialis) ; a gdy małżeństwo składało ofiary za szczęśliwe swoje pożycie, mężowie obdarowywali żony, a żony wyprawiały uczty niewolnikom (tak jak mężowie w Saturnalie). Związek J-y z Jupiterem, pierwowzór wszystkich małżeństw, obchodzony był uroczyście, jak w Grecyi ispóę YcipjLoę, przyczem flamen Dialis i flaminica, jego żona, ofiarniczka J-y, byli przedstawicielami bóstw swoich, żyjących pospołu w związku małżeńskim. Uroczystość tę obchodzono w Faleryach, jak uroczystość Hery w Argos; podczas niej wizerunek bogini odnoszono w processyi do dalekiego gaju, co miało wyobrażać porwanie oblubienicy. W Rzymie uroczystość tę święcono 1-go czerwca {Junius—Junmius) miesiąc ten bowiem uważano za bardzo przyjazny zawieraniu związków małżeńskich, jak grecki YajxeXtwv. Tego też dnia osobliwie czczono na Kapitolu J-ę Monetę Reginę, której tam poświęcane były gęsi, jako symbol piękności niewieściej. — (Przydomek jej Moneta, pochodził od czasownika moneo = przypominam, doradzam, napominam, ostrzegam, przekładam). — Jako małżonka Jupitera J. się nazywa Regina i kult jej pod tym tytułem najszerzej był rozpowszechniony w Ita-Czczona na Kapitolu, w świątyni, zbudowanej przez Tarkwiniusza, w lewej celi (środkową zajmował Jowisz, prawą Minerwa), miała na głowie welon, w ręku berło i srebrne błyskawice, a poświęcony był jej paw i wieniec dębowy. Inna J. Regiua, przewieziona do Rzymu z Wejów przez Kamilla, miała chram swój na Awentynie; trzecia — w cyrku Flaminiusza, wzniesionym r. 179 przed Chr. Że J-ie dawano błyskawice, to się tłómaczy tern, iż księżycowi przyznawano wpływ na pogodę (burze gromowe); dlatego też poświęcano jej także wrony, jako zwiastunki słoty. Oprócz tego J., jako i inne bóstwa księżycowe, jest boginią wojenną, jako Sospita Guritis (Quiritis). Czczona jako obro-nicielka od niebezpieczeństw wojennych, osobliwie w Lanuvium, gdzie miała gaj swój ze świątynią, którym od r. 338 przed Chr. władali wspólnie Lanuwijczycy i Rzymianie. Przedstawiano ją, jadącą na rydwanie ze skóry koziej, uzbrojoną

włócznią i tarczą. W Rzymie wzniesiono dla niej dwie świątynię: jedną na Forum Olitorium, drugą na Palatynie obok chramu Kybeli. Uroczystość jej obchodzono dnia 1-go lutego. Sa-bińska J. Curitis (od sab. curis — hasta — włócznia), wyobrażana również z tarczą i włócznią na rydwanie, czczona była w Tyburze, Faleryach i w Rzymie, gdzie jej, jako obronicielce, z dawien dawna, po wszystkich kuryach składano ofiary. Nadto jeszcze osobną cześć odbierała w Rzymie J. Caprotina, nazwana tak od kozy (capra), która obok krowy należała do rzędu ofiar najmilszych tej bogini. Była to uroczystość rolnicza, obchodzona co rok, 8 lipca, pod dziką figą na pamiątkę następnego wypadku. Raz gdy nieprzyjaciele, otoczywszy Rzym, domagali się, aby wydano im wszystkie niewiasty i dziewice rodów szlachetnych, niewolnice ich, przybrawszy się w szaty patrycyuszek, udały się dobrowolnie do obozu wrogów. Ci, uradowani taką zdobyczą, wyprawili im ucztę wesołą, a zachęcani przez nie popili się na niej do upadłego; wtedy one z drzewa dzikiej (koziej) figi (capri-ficus) dały znak umówiony Rzymianom, którzy, wypadłszy z miasta, łatwy nad nieprzytomnymi tryumf odnieśli. To też na uroczystości tej, „Nonae caprotinae”, przodowały zazwyczaj niewolnice.—Wreszcie J. Goelestis, której kult Scy-pio po zburzeniu Kartaginy przeniósł z tego miasta do Rzymu, jest właściwie fenicką Astar-tą. J. Wergiliusza, nienawidząca Rzymian, z wielu względów jest zupełnie do niej podobna. Z zachowanych zabytków artystycznych, dotyczących J-y, najgodniejszym uwagi jest olbrzymi posąg lanuwijski Juno Sospita, z czasów Antonina Piusa (w. II po Chr.), znajdujący się dziś w rotundzie watykańskiej Nr 552; bogini odziana jest w szatę obcisłą, z zarzuconą po niej kozią skórą, z włócznią i tarczą w ręku. Podobny jest posąg z Lanuvium, w klatce schodowej kapito-lińskiego Muzeum. Wizerunki Junon: Sospity, Lucyny, Martialis, często dają się napotykać z at-trybutami wyżej wymienionemi na mouetach. R-

Junona, planetoida czyli asteroida, jedna z czterech najpierwej odkrytych planet drobnych. Oznaczona jest liczbą 3 i odkryta została przez Hardinga w Lilienthal pod Bremą 1 września 1804 r. Czas jej obiegu dokoła słońca wynosi 4.36 roku czyli 1 592.1 dnia, a połowa wielkiej osi jej drogi = 2.668 promienia drogi ziemskiej ; odległość jej od słońca wszakże jest bardzo zmienna, droga jej bowiem jest elipsą silnie wydłużoną, o mimośrodzie 0.258. Tarczy wyraźnej nie posiada, a stąd wielkość jej daje się ocenić jedynie ze słabem przybliżeniem z natężenia jej blasku; zapewne średnica jej nie dochodzi 250 kilometrów.

Jnnonia Faliscorm, ob. Fal er i i.

Junosza I, Baran, Junoszyc. Jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy, w polu czer-wonem, na murawie lub bez niej—baran biały lub

łowskich, Komarnickich, Konińskich, Kouiuchow-skich, Koniuskich, Konopackich, Konopnickich, Kormanickich, Koskowskich, Kosmaczewskich, Koszkowskich, Kowalewskich, Kozaków (zgaśli), Kozikowskich, Kroguleckich, Krosnowskich (jedna gałąź, hr. austr. 1791 r. zgasła 1846), Kryskich, Krzepczowskich, Kurdwanowskich (zgaśli), Kurnickich, Kurzewskich, Kuskowskich, Kuszewskich, Kuszkowskich, Kuszyckich, Kuturmańskich (nobil. 1512 r.), Lelowskich, Lipnickich, Lissow-skich, Lempickich, Łochowskich, Łojewskich, Ługowskich (zgaśli), Malickich, Maternich (zgaśli), Międzobrodzkich-Jonaszów, Mierzyńskich, Miesz-kowskich, Mokrskich v. Mokrzskich (zgaśli), Mokrzyckich, Molmorów z odm., Naborowskicb, Nie-gorzewskich (zgaśli), Nijewskich, Nowołońskich, Odnodzkich, Omiecińskich, Onichimowskich, Opar-skich, Orańskich, Orłowskich, Orpiszewskich, Or-witowskich, Osińskich, Ostasińskich, Ostrzakow-skich, Ostrzeniewskich, Oyrzanowskich v. Ojrza-nowskich, Pełków (zgaśli), Piankowskich, Piaskowskich, Piątkowskich, Pieszkowskich, Pija-nowskich, Pławińskich, Podolskich, Podoskich, Polikowskich, Połchowskich, Poniatowskich „z Po-niatówka”, Potoczyńskich, Przedojewskich, Przę-dzewskich, Przerowskieh v. Przerownickich, Prze-zwodzkich, Pucydrowskich v, Pucdrowskich, Pu-likowskich, Rachańskich, Rachockich, Radoszów (zgaśli), Radziejowskich, Reydów, Rościszewskich, Rosperskich, Różańskich, Rublów, Runowskich, Ruszalskich, Rzeńskich, Rzeszotarskich, Sapo-rowskich (zgaśli), Segiowskich, Sianowskich, Skierdowskich, Skoczkowskich, Latosków-Skoro-szewskich, Śliwickich, Śliwińskich, Słuszkow-skich, Smlodowskich, Smogorzewskich, Sobańskich (hr. papiescy 1880 r.). Starzeńskich, Ste-fanowskich, Stempowskich v. Stępowskich, Stoiń-skich, Stopińskich, Strykwińskich, Struścińskich, Suchodolskich (zgaśli), Sulerzyskich, Szaniawskich (jedna linia hr. austr. 1800, zgasła 1882 r.), Szarlejów, Szarleńskich, Sępów-Szarzyńskich, Sze-tyńskich, Szkodów, Szymanowiczów, Szyszow-skich, Tabaszów (zgaśli), Taczalskich, Trojanów, Trzebińskich, Ugniewskich, Umienieckich, Um-nieckich, Umieckich, Uszackich z odm., Wieleckich, Wielickich, Winieckich, Wojsławów, Wolskich, Woysławskich v. Wojsławskich, Wściślic-kich, Wyrębowskich, Wysokińskich, Zaliwskich, Załęskich (zgaśli), Tabaszów-Załuskich (hr. austr. 1776 r., baron, franc. 1813 r.), Zamojskich (zgaśli), Zawadzkich, Zawłockich, Zdrodowskich, Zdro-jowskich, Zdunowskich, Zielenieckich, Zielonków, Żakowskich, Żarnowskich, Żukowskich i Życ-kich. — Por. Herbarz arsenalski; Kojałowicz, Nie-siecki, Paprocki, Okolski, Duńczewski, Monografia Załuskich, Małachowski, Kuropatnicki, Herbarz Anonima w bibl. hr. Krasińskich, Herb. Kr. Polskiego; spis szlachty Kr. Polskiego; poczet rodów w Galicyi; Borkowski, Kosiński, Po-Koluszkowskich, Kołańskich, Kołów laczek, Boniecki, Kapica-Milewski, Szeliga-Żer-„z Dalejowa” (zgaśli w XVII w.), Kolonów, Ko- nicki, Żychliński, Ostrowski, Ulanowski, Potkań-

srebrny wprawo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich. Tak ten herb wyobrażony jest już w herbarzu arsenalskim i w her-barzyku Ambrożka. Zawołanie Junosza spotyka się po raz pierwszy w jednym dyplomacie z roku 1335 (Kodeks dyp. małopolski JV® 199). W zapiskach sądowych herb omawiany nazywa się Baran, w zapisce z roku 1510 Junoszyc, w zapisce zaś z 1590 —Junoszyc alias Baranek. Z pieczęci średniowiecznych z tym herbem dotychczas żadna nie jest znana. Niektórzy z heraldyków, a nawet Niesiecki, wywodzą nazwę J-a od niemieckich wyrazów Jung-Schaf (młody baran). Zdaje się jednak, iż daleko prościej będzie nazwę tę uważaó tylko za synonim słowa „Junak”, a jeszcze prędzej za przemianę słowiańskiego imienia Janusz, tembardziej, że jeszcze w XV wieku, w niektórych dokumentach znaleść można pomieszane imiona tego z J-ą, a za protoplastę J-ów Mazowieckich uważany jest powszechnie Janusz Baran, rycerz szląski i wieluński, w początkach XIII stulecia na Mazowszu osiadły. Herbu J-a używały lub używają rody: Badyńskich, Bądzyńskich, Bancarewięzów, Baniaszewiczów, Bańkowskich, Barance-wiczów, Baranowiczów, Baranowskich, Beniu-szewiczów, Bielińskich (jedna linia hrab. pruscy 1790, zgasła 1852 r.), Bielińskich (nobil. 1776 r.), Bojanów (zgaśli), Bonikowskich, Bonińskich, Bo-rawskich, Borcikowskich, hr. Borkowskich, Borowców z odm., Borowskich, Borukowskich (zgaśli 1584 r.), Budków, Bujanowskich, Bukarów, Burczyńskich, Chabowskich, Chądrżewskich, Chociszewskich, Chodeckich „z Chodcza” (zgaśli w XIV st.), Chomętowskich (zgaśli), Chrapuń-skich (zgaśli), Chróścińskich (nobil. 1685 r.), Cieś-lińskich, Wolframów-Cieszyńskicb v. Cieksińskich, Czarnochowskich, Czechanowskich, Czuprynow-skich, Dąbkowskich, Dąbrowskich, Dadzibogów (zgaśli), Dalawskich, Daleckich, Derpowskich, Dobrowolskich, Doleckich, Dominów, Dominikow-skich, Dorożyńskich, Dorpowskich (zgaśli), Pul-czyków-Drewnowskicli, Drowanowskich, Drużbi-ców, Druźdowiczów, Dudzińskich, Dziaskowskich, Dzięgielińskich, Eydesadowiczów, Gałdeckich, Gar-czyńskich, Gigańskich, Girkontów, Glinickich, Godlewskich, Golankowskich, Górnych „z Tarnowa” (zgaśli), Gośeimirskich, Goślinowskich, Go-śniewskich, Gostkowskich, Grochowskich, Gul-czewskich, Gumowskich, Gzowskich, Halickich, Halińskich (zgaśli 1726 r.), Hermanowskich, Ho-ryszewskich, Humięckich, Igańskich v. Ignań-skich, Jabłońskich, Janiczów, Piotrowiczów - Janiszewskich (zgaśli), Jankowskich, Jawaków (zgaśli), Petraszewiczów-Jaworskich, Jurłowów, Kaimów - Podoskich (połączenie nazwiska około r. 1850), Kamieniewskich, Kamieńskich, Karnkow-skich, Karpołuskich, Kęskowskich, Kiernowskich „z Kiernozi”, Kijowskich, Kisielewskich, Kisielińskich,

ski, Piekosiński, notaty ś. p. Laguny, wiele pa- pruskich, Herbarz Dachnowskiego, Kapica-Milew-

ski, Ostrowski.

Junosza IV, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, na murawie zielonej lub bez niej, baran srebrny z chorągiewką. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Junosza I (ob.), prawdopodobnie w początkach XVI stulecia powstała. Jest o niej wzmianka w jednej zapisce sądowej z r. 1583. Pieczętują się nią rodziny: Glińskich, Jakubowiczów (rodzina żmudzka), Krzykowskich „z Krzykos” (zgaśli) i Pawłowskich.—Por. Niesiecki, Borkowski, Ulanowski, Siebmacher.

pierów familijnych i t. d.

miI

l&i

.. ■

il

tiĄ

r.

D.

D.

D.

Fig. 17. Junosza I.

Fig. 18. Junosza II.

(Ti

Junosza II, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, na zielonej murawie lub bez niej, baran srebrny wprawo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra białe strusie. Odmiana herbu Junosza I, powstała prawdopodobnie już w końcu XV lub na początku XVI stule cia. Pieczętują się nią rodziny: Bojanowiczów, Gałeckich „z Gałki”, Gładczyńskich, Karmań-skicb, Ratowskich i Uszanieckich.—Por. Niesiecki, Siebmacher, Herbarz Kr. Polskiego, Kojało-wicz.

Fig. 21. Junosza V (herb).

D.

Junosza V, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, na murawie zielonej—krzew różany. Z za niego wyskakuje wprawo baran srebrny. Nad hełmem, w koronie, pół barana lub trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Junosza I (ob.), już w XV stuleciu używana na Szląsku. Obecnie pieczętują się nią rodziny: Bojanowskich, Piotrowskich i Rotowiczów.— Por. Dorst „Schle-siches Wappenbuch”, Siebmacher, Ostrowski, dyplom Rotowiczów.

Junosza Klemens, pseudonim Klemensa Szaniawskiego.

Junot A n d o c h e, książę d’Abrantes, generał francuski (* w Bussy-le-Grand 23 października 1771 — f w Montbard 29 lipca 1813 r.). W chwili wybuchu Rewolucyi był studentem prawa, w r. 1792 zaciągnął się do batalionu ochotników departamentu Côte-d’Or, z którego pochodził, odznaczył się wkrótce niezwykłem męstwem; podczas oblężenia Tulonu (1793) zbli-Junosza III, herb. polski. Na tarczy, w po- żył się do Bonapartego, został mu wierny pod-lu czerwonem, na murawie zielonej lub bez niej, czas jego chwilowej niełaski po 9 thermidora, baran srebrny wprawo. Nad chełmem, w ko- towarzyszył mu jako adjutant do Włoch (1796), ronię szlacheckiej, pół barana wyskakuje wpra- gdzie dosłużył się stopnia pułkownika, potem do wo. Odmiana herbu Junosza I (ob.), powsta- Egiptu (1798), gdzie został generałem brygady ła prawdopodobnie w wieku XVI. Używają jej i gdzie pojedynkował się z generałem Lanusse rodziny: Cichockich (zgaśli), Klińskich p. Rau- w obronie honoru swego wodza. Po powrocie tenberg i Lehndorfów. — Por. Mns. o familiach do Francyi mianowany został (1800) kommen-

mß

m MS

Fig. 19. Junosza III.

D.

,3

Fig. 20. Junosza IV.

D.

UD

Fig. 22. Juńczyk I.

D.

dantem Paryża przez pierwszego konsula, który ożenił go wtedy z Laurą Permon (ob. księżna d’A b r a n t e s), dał mu stopień generała dywizyi i postawił go na czele korpusu grenadyerów t. zw. armii angielskiej (1803). Po ustanowieuiu Cesarstwa (1804) J. został zamianowany genera-łem-pułkownikiem huzarów i wkrótce potem wielkim oficerem legii honorowej, nie otrzymał jednak buławy marszałkowskiej, co odczuł dosé głęboko. Jego rozrzutność, życie nieporządne i intrygi jego żony zdecydowały Napoleona do wysłania go z Paryża. Mianowany ambasadorem w Portugalii, zachowywał się tam jako żołnierz, a nie jak dyplomata; opuścił swoje stanowisko bez pozwolenia (paździer. 1805), dogonił cesarza w Niemczech, wziął udział w bitwie pod Sławkowem (Austerlitz), udał się następnie do Parmy i Placencyi, aby tam stłumić zaburzenia, w lipcu 1806 został kommendantem Paryża i dowódzcą pierwszej dy wizyi wojskowej. Z powodu niewłaściwego zachowywania się cesarz wysłał go ponownie do Portugalii, tym razem na czele korpusu armii; J. opanował kraj ten i objął jego rządy jako generał-gubernator (listop. 1807). Za te ostatnie czyny otrzymał tytuł księcia Abrantes. J., który był tylko rębaczem i nie znał się ani na administracyi, ani na sztuce prowadzenia armii, odznaczył się w Lizbonie tylko zdzierstwem, gwałtownem postępowaniem i rozrzutnością. Zaatakowany przez Wellingtona, pobity pod Vimeiro, podpisać musiał kapitulacyę w Cintra (30 sierpnia 1808); Anglicy odesłali go do Francyi. Napoleon, bardzo z niego niezadowolony, wysłał go pod obleganą Saragosę, gdzie go wkrótce zastąpił Lannes; podczas kampanii r. 1809 dał mu podrzędniejszą kommendę w Niemczech; później, jako dowódzcę 8-go korpusu, oddał go pod rozkazy Masseny, który podczas kampanii w Portugalii (1810—11) skarżył rię często na niego. Wreszcie J. wziął udział w kampanii rossyjskiej (1812 r.), gdzie niczem się nie odznaczył. Cesarz zarzucił mu publicznie brak stanowczości i oddalił go od siebie, zamianowawszy gubernatorem prowincyj Illiryjskich. J., który miał już początki choroby umysłowej, dostał zupełnego pomieszania zmysłów; przewieziony do domu ojca, do Montbard, w napadzie szaleństwa wyskoczył z okna i złamał nogę; umarł wskutek amputacyi, którą ten wypadek uczynił konieczną.

Junot Laura (Permon), księżna d’Abrantes, ob. d’Abrantes.

Junquera, kąpiele Oceanu Atlantyckiego, w Hiszpanii.    Dr J-M-

Junta, zgromadzenie, rada, komissya, zwłaszcza wybrana z łona jakiego większego zgromadzenia; w Hiszpanii nazywa się tak zgromadzenie, powołane do załatwienia pewnych spraw państwowych, albo nawet do zupełnego rządzenia państwem, czy-to bez monarchy, utworzone samorzutnie przez przedstawicieli narodu, czy też

Rno. Pow. Iluitr. Ze«. 260. T. XXXI1L powołane do rządów przez regenta. Do najsławniejszych należą: zwołana przez Karola II „wielka J.*, z mężów stanu złożona; zwołana w 1808 przez Napoleona do Bayonny J. do ułożenia nowej konstytucyi dla Hiszpanii; wybrana w r. 1808 J. centralna narodowa, która stanęła na czele Hiszpanów w walce z najazdem; J. w Kadyksie 1812 (Kortezy) i tamże w r. 1820 (pronunoiamento).

Junta, Junti, rodzina drukarzy florenckich, ob. Giunti.

Juńczyk I, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, krzyż podwójny, srebrny, u dołu jak kotwica rozdarty. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich. Pieczętują się nim rodziny : Bolesławskich, Bołdyszów, Dobrzańskich, Enczyków, Gomontowiczów, Jucewiczów, Juńczyków, Krzyżańskich, Rzętkowskich, Skrut-kowskich.— Por. Okolski, Kojałowicz, Niesiecki. Borkowski, Polaczek, Kuropatnicki.

Lc>j

liii

Fig. 23. Juńczyk II.

Juńczyk II, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, krzyż srebrny, u dołu w kotwicę bez żeleźców rozdarty. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich. Odmiana herbu Juńczyk I, powstała prawdopodobnie w końcu XVI stulecia. Używają jej rodziny: Boguszewskich, Bolbasów, Flodzyńskich, Juńczyków, Łowczyckich (rodź. tatarska), Pietrzykowskich, Bolbasów - Rostockich, Agiszewiczów - Szyryńskich (rodź. ks. tatarska, zgaśli).—Por. Niesiecki, Kuropatnicki, Małachowski, Borkowski, Ostrowski, autograf z pieczęciami Szyryńskich z 1596 — 1599 r.

Jupiter (Jowisz), boskie uosobienie światła dziennego, identycznego z ciepłem, które powołuje do życia i zachowuje wszystkie istoty na tym świecie. Uosobienie to, pod mianem J u-pitera, Jovis a, Diovisa, lub innemi ana logicznemi, stało się bóstwem najwyższem u ludów rasy italskiej i latyńskiej, jak Zeus (ob.) u ludów rasy helleńskiej. Jupiter (w odległej-

25

które brały udział w uroczystości.

szej starożytności Juppiter) najpierwej bos-kość swoją objawił w zjawiskach przyrody: w światłości niebieskiej, deszczu, piorunie, grzmocie. Przedewszystkiem jest on bogiem światła: L u c e t i u s—miano, pod którem czczony był o-sobliwie u Osków. Z tego tytułu pierwszemi jego świątyniami były szczyty najwyższe, a pełnia księżyca sprowadziła Idy, dni miesiąca, które w Italii latyńskiej były mu powszechnie poświęcone, dla tego, że w tym okresie czasu światło jaśnieje w dzień i w nocy; stąd też lud pospolity zwykle niebo pogodne utożsamiał z Jowiszem (sub Jove). Jest on też bogiem wszystko zapładniającym: on-to w postaci deszczu przenika w łono ziemi, swojej małżonki, i składa w niem zarodki wszech istot. Podczas suszy jego błagano o ratunek; na jego cześć odbywano processyę z kamieniem, sprowadzającym deszcz (Lapis manalis), przechowywanym w świątyni Marsa przy Porta Capena. Rolnicy przed żniwami składali obiaty i modlili się do J-a Dapalis. Cześć mu oddawali żeglarze, korząc się przed nim, jako przed władzcą burz. Ale zpomiędzy wszystkich fenomenów niebieskich najżywiej na myśl go przywodziły: błyskawice, grzmoty i pioruny; zwano więc go F u 1 g u-rator lub Fulminator, Tonans lub Toni tru a lis; błyskawice—to strzały, któremi on potrząsał w ręku; wszelakoż większa część przytoczonych wyżej przydomków J-a w nowszych stosunkowo czasach powstała. Świątynię Jowisza grzmiącego (Jupiter Tonans) wzniesiono na Kapitolu dopiero za Augusta. Starożytnym znany on był szczególnie jako J. Elicius, co oznaczało—boga, mogącego wyciągać z chmur zarówno deszcz, jak i pioruny. Wróżbici (haruspices) etruscy uprawiali w swojej ojczyźnie i w Rzymie też zaprowadzili cały systemat zaklęć rytualnych, przeznaczonych do zapobiegania klęskom okropnym, zrządzanym przez pioruny, i do łagodzenia ich skutków. Według legendy wynalazcą tych zaklęć miał być Numa, który też wystawił na Awentynie ołtarz Eliciusowi. W o-gólności Jowisz się opiekuje żyznością ziemi i stąd nosi imiona Frugifer, Almus, Rumi n u s, a nawet P e c u n i a, przypominające wpływ jego zapładniający na rośliny i trzody. O udziale jego w uprawie zbóż świadczą ofiary z ziarn pszenicy, składane mu przez młode stadła w dniach pierwszych małżeńskiego pożycia; o udziale w uprawie wina — dwie uroczystości, zwane Vinulia, podczas których poświęcano mu młode wino i wzywano jego błogosławieństwa na przyszłe winobranie. Przezwiska jego Jupiter Liber, lub L i b e r t u s, nic innego nie znaczą, jak tylko, że jest on bogiem obfitości i szczęścia powszechnego, który przez skarby ziemi daje ludziom byt bezpieczny i radość. Rola moralna J-a w religii Rzymian wynika naturalnie z funkcyj jego fizycznych. Idea jasności ma-teryalnej naprowadziła na myśl o dobrej wie

rze i prawości w stosunkach społeczeńskich: on tedy stał się rękojmią przysiąg i umów pod mianem F i d i u s; jego utożsamiono nawet z bogiem opiekującym się własnością osobistą (T e r-m in us), z obrońcą zagród wiejskich (Her-ceus); on prezyduje przy zawieraniu osobliwie ważnych kontraktów, zwłaszcza zaś małżeństw religijnych przez confarreatio. W innym znów porządku wyobrażeń jest on bogiem wojownikiem, rozstrzygającym losy bitew, zdobywającym łupy wojenne i rzucającym popłoch na nieprzyjaciół: Victor, Feretrius, Stator. Jako Stator (powściągający pierzchających Rzymian, lub też napastujących nieprzyjaciół) miał on wystawioną sobie przez Romulusa świątynię tam, gdzie droga święta szła pod górę ku Pala-tynowi, tam on bowiem zahamował pochód Sabinów. Tenże król wystawił mu drugą świąty-nję na Kapitolu, jako Feretriusowi, tj. temu, któremu ofiarowywano łupy wojenne (spolia opima), jako przez niego, to jest przy jego pomocy, zdobyte. Uczynił to właśnie na podziękowanie za pierwszą swoją zdobycz. Jako Victor (zwycięsca) miał J. w Rzymie wiele świątyń, a między innemi jedną na Palatynie. Prawdopodobnie jednak miano Feretrius błędnie wyłożono w znaczeniu wojowniczem od wyrazu fe-retrum, oznaczającego nosze (fero — niosę), na których składano łupy wojenne; miano to musi raczej pochodzić od ferire— uderzać; był bowiem stary zwyczaj u Rzymian składania przysięgi uroczystej przez uderzenia żelazem w kamień, będący obrazem symbolitycznym Jowisza, dla wykrzesania z niego iskry, mającej być wyobrażeniem jego piorunu (ferire lapident, per Jovem lapident jurare). J., jako bóstwo najwyższe Rzymian, nie mógł nie mieć wielkiego znaczenia politycznego. Przedewszystkiem był on wcieleniem zjednoczenia trzech pierwotnych pokoleń (tribus), które, osiadłszy dokoła Kapitolu, utworzyły pierwszy zawiązek narodu rzymskiego. Później, pod tytułem Latiaris, prezydował fede-racyi latyńskiej, powstałej pod hegemonią Rzymu. Wyprawiano na cześć jego uroczystości od czasów najdawniejszych na górze Albańskiej. Od czasu zaś ustąpienia ludu i po przywróceniu zgody w r. 494 przed Chr. uroczystość ta nabrała szczególnej wagi, i pod nazwą Feryj latyń-s k i c h, wielką czcią otoczona, przetrwała aż do upadku Rzeczypospolitej. Obchodzono ją zazwyczaj na wiosnę, w terminach rozmaitych, z u-działem wyższych urzędników z Rzymu, oraz głównych miast Latium. Na ofiarę składano białego wołu, zakupionego kosztem związkowców, pomiędzy których rozdzielano go po zabiciu; lecz bywały także inne ofiary, przypadające na różne miasta

O starodawności tego obrzędu świadczy zwyczaj składania na nim ofiary z ludzi, który trwał aż do czasów historycznych: ostatecznie jednakże zabijano na ofiarę człowieka, skazanego sądow-

K.

nie na śmierć. Wszelakoż pochłonięcie całej Italii przez Rzeczpospolitą Rzymską wpłynęło na zmniejszenie ważności kultu Jowiszowego na górze Albańskiej, na korzyść Jowisza Kapitoliń-skiego w Rzymie. Tam-to należy szukać najwyższej manifestacyi religijnej geniuszu rzymskiego. Tam Jowisz cześć odbierał wespół z Juno-ną i Minerwą, tworząc z niemi trójcę kapitoliń-ską, której kult rozszerzył się po całym świecie. Przydomkiem jego charakterystycznym było: Optimus Maximus = Najlepszy i Największy, który przynależał mu od czasów najdawniejszych. A ten Jowisz Kapitoliński nie jest niczem innem, jak tylko uosobieniem potęgi samego Rzymu, boskim wyrazem aspiracyj do królestwa wszechświatowego. Pod jego patronatem obchodzono corocznie uroczystość powrotu wojska, czyli Igrzyska rzymskie, po kampaniach letnich; on prezydował pierwszego dnia nowego roku przy installacyi nowych urzędów; z nim się nareszcie wiąże ważny obrządek Tryumfu, udzielanego przez senat wodzom zwycięskim.—Braknie nam danych pozytywnych o typie najdawniejszym J-a rzymskiego. Można przypuszczać, że wspomnienia greckie od czasów Tarkwiniuszów wpływały na koncepcyę jego wizerunku, wytworzonego przez jakiegoś rzeźbiarza z Wejów. Był on przedstawiony w pozie stojącej, odziany w płaszcz, twarz miał brodatą i piorun w prawej ręce. Głowa uwieńczona wawrzynem, z brodą, na monetach z czasów Rzeczypospolitej, jest widocznem wspomnieniem Zeusa olimpijskiego. Na monetach z doby Cesarstwa spotykamy dwa typy: siedzący lub stojący, niekiedy samego tylko Jowisza, niekiedy w grupie z dwiema boginiami tryady kapito-lińskiej. Żaden ze znanych wizerunków nie ma wartości oryginału—wszystkie przypominają pierwowzory greckie.

Jur (święty), nazwa ruska św. Jerzego. We Lwowie jest kościół grecko-unicki pod wezwaniem św. Jura, od którego wzięło swe miano stronnictwo rusińskie Świętojurców (ob.), wybornie scharakteryzowane w jednej z najlepszych powieści Zacharyasiewieża p. t. „Święty Jur”. E-

Jura, góry wapienne formacyi przeważnie jurajskiej, która od nich otrzymała swą nazwę— jedne z gór średnich Niemieckich, należące zzesztą poczęści już do systematu Alpejskiego: wyrastają one z zewnętrznego wapiennego pasa Alp zachodnich w okolicy wyłomu Rodanu poniżej Genewy i ciągną się na północo - wschód przez wyłom Renu pod Szaffhuzą, przez wyłom Altmühlu do źródłowisk Menu czyli gór Fich-

tel. Góry te dzielą się wyłomem Renu na dwie części: fałdową, łańcuchową J-ę Szwajcarską (francusko-szw aj carską) i taftową (stołową), wyżynową J-ę Niemiecką; ta ostatnia zaś wyłomem Altmühlu dzieli się jeszcze na dwie części: J-ę Szwabską, ciągnącą się w kierunku północno-wschodnim wzdłuż górnego Dunaju, i J-ę Frankońską, ciągnącą się w kierunku północnym wzdłuż Naabu.

I. Jura Szwajcarska. Między Grenoblą i Chambéry niektóre łańcuchy fałdowe wapiennych Alp Delfinatu odgałęziają się od głównej masy Alp ku północy; tutaj właśnie, między Izerą i wyłomem Rodanu, jest początek J-y Szwajcarskiej (Francusko - Szwajcarskiej). Są to góry fałdowe o bardzo prawidłowej budowie: składają się z licznych łańcuchów równoległych, porozdzielanych podłużnemi dolinami; łańcuchy odpowiadają grzbietom fałd, doliny zaś — nieckom; fałdy są wogóle stojące, niektóre jednak zostały przewrócone ku półuoco-zacbodowi, t. j. w stronę zewnętrzną gór; zdarzają się też pęknięcia i wzdłuż nich uskoki poprzeczne (przesunięcia). Podróżując wpoprzek J-y środkowej, mamy do przebycia 10—12 takich grzbietów i niecek kolejno. Wiele z tych fałd ciągnie się na bardzo wielką przestrzeń, nawet przeszło 160 kim.; ze szczytu gór czynią one wrażenie długich fal morskich. Doliny podłużne występują tu niekiedy na grzbietach fałd jako doliny antyklinalne, a nawet na zboczach fałd jako doliny izoklinalne lub mouoklinalne. Rozciąg fałd z północnego w Sa-baudyi przechodzi stopniowo na półn.-wschodni, a wreszcie wpobliżu Renu na wschodni, i wogóle cała J. Szwajcarska ciągnie się łukiem otwartym ku wyżynie Szwajcaryi. Grzbiety J-y są mało zróżniczkowane, ciągną się jako jednostajne wały, szczyty nie o wiele wystają ponad ogólną linię grzbietów. Wysokość grzbietów jest największa po stronie wewnętrznej gór. Najwyższe grzbiety wznoszą się między jeziorem Genewskiem i doliną Valserine: Crête de la Neige (1 723 metr.), Reculet (1 720 m.), Colombier de Gex (1 690 m.), Montoissey (1670 metr.), Montrond (1650 m.), Grand Credo albo Crête d’Eau (1 620), przebity tunelem kolei z Genewy do Lionu na 3 900 m. długim. Góra ta, mająca fortyfikacye, wznosi się nad wyłomem Rodanu (Perte de Rhône). Dalej na północ za zagłębieniem Col de la Francille (1320 m.) na terrytoryum Szwajcaryi góry są już nieco niższe: najwyższe szczyty nie dosięgają 1700 metr.: M. Dole 1675 m. i M. Tendre 1680 m. leżą jeszcze na zlewisku jeziora Genewskiego. Dalej Deut du Vaulion i Suchet 1 590 m. wznoszą się już na zlewisku jeziora Neuchâtel na źródłowiskach rzeki 1’Orbe znikającej w szczelinach wapienia; nieco wyższe od nich są: Chasseron 1611 m. nad jeziorem Neuchâtel i Chassaral 1 609 m. nad jeziorem Biel (Bienne). Dalej na północ szczyty już nie o wiele przenoszą 1300 m., wyjąwszy Hasen-mat 1448 metrów pod Solothurn. Poszczególne grzbiety, których kierunek niezupełnie się zgadza z kierunkiem wewnętrznej krawędzi J-y, kończą się wskutek tego kulisowato, jedna za drugą na wyżynie Szwajcarskiej. Tym sposobem otwierają się z wyżyny wejścia na doliny podłużne J-y (np. Val de Travers itd.), co jest ważne

wobec niedostępnego zresztą charakteru tych j szemu i łagodniejszemu tarasowi keuprowemu. gór. Podczas gdy wpobliżu wyżyny, tj. po stro- i Ten stromy spadek jurajski jest rozkawałkowany nie wewnętrznej J-y fałdy (grzbiety) cisną się blizko siebie, to im dalej stąd ku północo - zachodowi, tembardziej rozsuwają, rozluźniają się one, tracąc równocześnie na wysokości; tym sposobem dzielące je zagłębienia tracą tu coraz bardziej charakter dolin podłużnych synklinalnych i przechodzą w równiny (wyżyny) o poziomem prawie położeniu warstw; wreszcie na wyżynie Franche-Comté, pochylającej się stopniami ku dolinie Saony, fałdy przechodzą we flek su ry (ob.) lub całkiem znikają—J. fałdowa przechodzi i tu w taftową (stołową), zpośród której pod Dôle wynurza się z głębi masa granitowa. W niej-to napotkały opór fałdy Jurajskie i Alpejskie.

przez krótkie, strome doliny; wysyła on też w obszar keuprowy swe forpoczty, t. j. oderwane od głównej massy przez spłókanie części skaliste; te odosobnione, strome skały dźwigają na sobie szczątki dawnych warowni, które były gniazdami rodów książęcych: jedną z takich gór jest Hohenstaufen, drugą Hohenzollern. Przy bliższem rozważaniu tego spadku J-y okazuje się, iż jest on złożony z dwóch części, dwóch stopni: poniżej nagłego i nagiego spadku wapiennego ciągnie się spadek łagodniejszy, przeważnie zalesiony, złożony z piaskowca (spadek oolithowy). Górna powierzchnia właściwej J-y, t. j. tarasu wyższego, przedstawia falistą równinę, pochylającą się zwolna na południe ku wyżynie Podal-pejskiej (Bawarskiej). Na równinie tej spotykamy, właściwe wysoko leżącym krainom wapiennym, zjawiska karstowe; doliny są tu przeważnie suche, pozbawione stałego spadku, śród nich znajdują zię liczne lejkowate zagłębienia, czyli t. z w. „doliny”; przeciwnie zaś doliny werznięte głęboko w wyżynę i rozdzielające ją na oddzielne wyniosłości, są bardzo obfite w wodę. Te z dolin, które zupełnie przecinają wpoprzek wyżynę Jurajską, mają ważne znaczenie, jako drogi, prowadzące z wyżyny Fraukono-Szwabskiej na wyżynę Bawarską; zresztą przedstawiają one pod względem kommunikacyjnym jedną niedogodność: mianowicie, iż kilka takich dolin łączy się z sobą jeszcze przed zupełnem przecięciem J-y, tak, iż mają tylko jedno wspólne wyjście na wyżynę Bawarską; do takich dolin należy dolina Dunaju w części południowo-zachodniej J-y, a Wörnitzu i Alt-mühlu w części północno-wschodniej. Oprócz takich dolin, przekrawających całą J-ę, znajdują się śród niej kotlinowate zagłębienia; z nich szczególniej zasługuje na uwagę kotlina Ries, której dno przedstawia równinę prawie kwadratowego kształtu; przez wschodnią jej część przepływa rzeka Wörnitz, w rogu zachodnim leży miasto Nördlingen. Niedaleko stąd leżą mniejsze kotliny, jak np. Steinheim pod Heidenheim. Z temi zagłębieniami J-y jest związane występowanie skał wulkanicznych, których badanie w ostatnich czasach przez geologa berlińskiego, Branco, przyniosło ważne rezultaty dla teoryi wulkanizmu.— Porów.: Sievers-Philippson „Europa”; Kirchhoff - Pench „Das Deutsche Reich”.

Jeszcze większy opór stawiły wielkie masy krystaliczne Wogezów i Schwarzwaldu; widać to między innemi w zmianie kierunku fałd: najpół-nocniejsze fałdy J-y przyjmują wobec tych mas, jak to już wspomnieliśmy, kierunek równoleżnikowy. Najznaczniejszy z tych łańcuchów, w którym wznosi się Mont Terrible (1 000 m.), przerwany rzeką Doubs w jej biegu północnym i rzeką Birs, uchodzącą do Renu, ciągnie się dalej wpoprzek Aaru, Reussu i Limmatu, w którego dolinie wyłomowej leży Baden z kąpielami cie-płerai. Ten łańcuch stanowi północną granicę J-y fałdowej; dalej na północ, do południowych krańców Wogezów i Schwarzwaldu, rozciąga się już J. stołowa, tworząca tu Bramę Burgundzką (między górami J. i Wogezami), oraz dolinę Renu od Bazylei do Szaffhuzy.— Pod względem hydrograficznym przez J-ę przechodzi główny europejski dział wód, dzielący tu dorzecze Rodanu od dorzecza Renu. Rzeki znikają tu niekiedy w szczelinach wapienia (np. Orbe), często też zmieniają nagle swój bieg, przechodząc dolinami poprzecznemi z jednej doliny podłużnej w drugą, gdzie niekiedy płyną w kierunku wprost przeciwnym poprzedniemu (np. Doubs). Nawet wyłom Rodanu składa się poczęści z dolin poprzecznych, poczęści podłużnych i dlatego ma przebieg zygzakowaty. Wody J-y nie stanowią więc dogodnych dróg żeglownych, ale przynoszą korzyść, jako motory, co jest ważne szczególniej dlatego, że mieszkańcy z powodu nie-urodzajności gruntu wapiennego zmuszeni byli obok pasterstwa zwrócić się ku przemysłowi.

III. Jura Frankońska ciągnie się od wyłomu Altmiihlu, a według niektórych geologów — już od wyłomu Wörnitzu i zagłębienia Riesu, w kierunku północnym do źródłowisk Naabu i Menu, gdzie przytyka do przedgórzy Fichtelu i Lasu Frankońskiego. Jest podobna do Jury Szwabskiej, lecz niższa. W- okolicy wyłomu Altmiihlu, pod Solnhofen, znajduje się tu łupek litograficzny. W części północnej, na północ od

II. Jura Szwabska ciągnie się jako przedłużenie J-y Szwajcarskiej po drugiej stronie Renu; z początku styka się ona tutaj prawie z południowo-wschodnim kątem Schwarzwaldu, będąc odeń oddzielona doliną Wutachu (dopływ Renu), i tutaj dosięga największej wysokości (Hohenberg 1 010 metr.); następnie oddala się od Schwarzwaldu, biegnąc ku północo-wschodowi, jako strome ograniczenie wyżyny Frankono - Szwabskiej. Stromy ten spadek nosi nazwę Rauhe Alb; jest to właściwie najwyższy taras tej tarasowatej wyżyny—taras jurajski, spadający stromo ku niż- linii kolei Norymberga - Amberg, spotyka się

w. N.

Jura, jedna z południowych wysp Hebrydz-kich, należąca pod względem administracyjnym do Argyll, hrabstwa Szkockiego. Od brzegów Szkocyi oddziela ją cieśnina J. Sound, od północnej wyspy Scarby — słynny, niebezpieczny swemi wirami kanał Coirebhreacain (Corryvre-kan), od zachodniej zaś wyspy Islay, cieśnina Sound of Islay. Wyspa ma od północy na południe 45 kim. długości, największa jej szerokość wynosi 14 kim., ogólna zaś powierzchnia 207 kim. (3 Ze strony zachodniej wrzyna się w wyspę fiordowaty Loch Tarbert, który dzieli ją na dwie części. Wyspa jest górzystą; góry są przeważnie skaliste, składające się poczęści z gnejsów i łupków, poczęści z bazaltów. Najwyższym szczytem wyspy jest leżący na południu Paps of J. (782 m.). Ziemi zdatnej do u-prawy jest zaledwie 7°/₀ całego obszaru, najwięcej we wschodniej i północnej części. Tutaj też wyspa ma najgęstsze zaludnienie. Z punktów mieszkalnych wyspy zasługują na uwagę: Tarbert, Ardlussa i Glengarrisdale. Wraz z sąsiedniemi wyspami Balnahua, Scarba i t. d. J. zajmuje 378 klm. Q powierzchni i liczy 619 (1891 r.) m-ców, pochodzenia celtyckiego, trudniących się hodowlą bydła i rybołówstwem.

Jura, departament francuski, utworzony z południowej części byłej prowincyi Franche-Comté,

liczue groty stalaktytowe, jak: Müggendorf, Gai-lenreuth i t. d., na których dnie, pod skorupą nacieków wapiennych, odkopano bardzo wiele kości olbrzymich zwierząt diluwialnych, jak niedźwiedzia jaskiniowego, hyeny jaskiniowej i t. p. Ta część J-y Frankońskiej otrzymała, z powodu swej malowniczości, miano Frankońskiej Szwajcaryi.

Jura (albo J u d r a, J u d r a j): 1) rz., bierze początek w pow. Maryampolskim, wypływa z Warnego bagna, pod wsią Nauszus-strzelce (?) w leśnictwie Pilwiszki, płynie w kierunku zachodnio-południowym pod Koźliszkami, Jurą, Kozłową wodą, stąd też obok drogi żelaznej z Kowna do Eytkun, wreszcie za Wysokiszkami, pod wsią Kaczeros, na północ Pilwiszek, wpada w pow. Władysławowskim z lewego brzegu do Wysokiej. Długa 30 wiorst.—2) J. (st a r a), rzeczka w dawnej ziemi Wiskiej, słynęła z połowu pstrągów (?). Wspomina ją Święcicki w opisie Mazowsza z początku XVII w. („Kwartalnik Kłosów” tom I, 109). Obecnie pod tą nazwą znana jest struga, płynąca w pow. Kolneńskim, około wsi Do-brzyjałowo, a biorąca początek w lasach na płn. tej wsi pod wsią Jurzec, od której zapewne wzięła swą nazwę. — 3) J., rz., dopływ Niemna z prawej strony. Jej lewe dopływy: Ejżerupis, Kirsznia, Degowo, Ajtra, Wieża, Łokistka, Igło-ta, Żyrżmota, Okmiana, Szunia, Szeczuwa; prawe dopływy: Grawmiena, Bykowa, Giermontysz ka, Alanga, Jeziorupa. J. ma źródła niedaleko Retowa, uście pod Schreitlaugken. — „Słów. Geogr.” graniczy na wschodzie ze szwajcarskim kantonem Waadt, na południu z departamentem Ain, na zachodzie z dep. Saône-et-Loire i Côte d’Or, na północy z dep. Wyższej Saôny i na północo-wschodzie z dep. Doubs. Ogólna rozległość wynosi, według obliczeń ministeryum wojny, 5 054 klm. J. rozpada się pod względem geograficznym na 3 części: górzystą, równinę wysoką, pokrytą winnicami, i piękną, choć bagnistą, dzielnicę. J. górzysta zajmuje ²/s całego departamentu i stanowi dalszy ciąg Jury Francuskiej, która wkracza tutaj 7-u równoległemi niemal pasmami gór, zniżających się wciąż w kierunku zachodnim, pokrytych lasami i pastwiskami. Najwyższym punktem departamentu jest Noirmont (1500). Winnice zajmują przeważnie północną część departamentu, przerwaną dolinami rzek Loue i Doubs, między któremi leży równina okryta lasem Chaux. Trzecią część, najmniejszą, stanowi równina Bresse, tylko 200 m. nad p. m. wyniesiona, gdzie zlewają się doliny Loue i Doubs. Niegdyś była ona dnem jeziora; usiana jest licznemi stawami, które czynią ją niezdrową. Pod względem hydrograficznym cała J., z wyjątkiem doliny Rousses, której małe jezioro wody swe za pośrednictwem rz. Orby wysyła do Aaru, należy do dorzecza Rodanu, który przyjmuje tu kilka dopływów, jak Ain (120 kim. w dep. J.) z dopływem Bienne, jak dopływ Saôny Ognon, Doubs (80 kim. w depart. J.) wraz z Loue i Seible. Znaczna różnica (1370 m.) między najwyższym punktem dep. Noirmont (1 550) a najniższym (180 m.) punktem, gdzie rz. Doubs opuszcza dep., świadczy o wielkich różnicach w klimacie. Dzielnica Bresse i równina z winnicami mają klimat rodaóski: wilgotny, umiarkowany; zima zaczyna się w grudniu; roślinność rozwija się w połowie kwietnia. Miejscowości górzyste mają klimat ostry. Z całej powierzchni dep. J-y przypada na grunta orne 1 795 kim. □ , na lasy 1 572 kim. Q, na łąki i pastwiska 690 kim. □, na miejsca wrzosem zarosłe i trzęsawiska 354, na winnice 193 kim. [J. Z roślin uprawnych hodują pszenicę (w 1891 r. na 42 800 hekt. 626 290 hkl.), żyto (na 1800 hekt. 22115 hkl.), owies (na 17 000 hekt. 370 900 hkl.), kukurydzę (183 310 hkl.), kartofle (862 900 q.), białe buraki, rośliny pastewne, koniczynę, rośliny oleiste, konopie, orzechy włoskie i inne owoce. Uprawa winogron stanowi ważną gałąź przemysłu rolnego. Z win miejscowych cieszą się szczególnem uznaniem gatunki: Arbois, Salins, Château-Chalon i Löus-le-Saulnier. W roku 1891 sprzęt z 172.61 kim. □ wynosił 60 515 hkl., ale obecnie jest znacznie wyższy. Hodowla bydła rozwinięta: w 1891 r. liczono 167 295 sztuk bydła rogatego, 12 790 koni i 46 704 sztuk świń. W miejscowościach górzystych prowadzą gospodarstwo na sposób alpejski i produkują dużo serów znakomitych. Rozpowszechniony jest nadto chów drobiu i pszczół (w 1891 r. zebra-

ICĄ

ml

w?*

Fig. 24. Juraha (herb).

D.

(1739).

L. K.

no 28 613 klgm. miodu). Ze skarbów mineralnych najwięcej znajduje się rudy żelaznej i soli (w 1891 r. 25 444 ton.), a następnie marmuru, gipsu, kamienia budowlanego, wapna, gliny garncarskiej i porcelanowej. Przemysł dość znaczny, ale niedostateczny dla zapewnienia zarobku wszystkim mieszkańcom, dlatego bardzo wielu udaje się na zarobki do sąsiednich departamentów. Główne gałęzie przemysłu miejscowego są: wyrób żelaza (w 1893 r. 17 318 ton. żelaza sztabowego i 13 431 ton. stali), zegarków i narzędzi optycznych i tokarskich, oprócz tego jest dość rozwinięty przemysł szklany, garncarski, papierniczy, woskowy (świece), piwowarski i garbarski. Departament ma 355.5 kim. liuij kolejowych, należących do państwa. Drogi ogółem zajmują

294.6 kim. □ przestrzeni. Do najważniejszych linij żelaznych, przerzynających dep. J-ski należą: Paryż-Dijon-Neufchatel i Besançon-Lons le Saunier-Lion; do dróg wodnych — kanał Reńsko-Rodański. Administracyjnie dzieli się departament na 4 powiaty (Dole, Lons le Saunier, Po-ligny i St. Claude), 32 kantony i 584 gmin. Głownem miastem jest Lons le Saunier z 12 437 (1891 r.) mieszkańcami. Departament ma jedno liceum i 5 kollegiów. Ludność dep. w dniu 24 marca 1901 r. wynosiła 261288 m-ców, co daje 52 na 1 klm. □ ; zmniejsza się ona nieznacznie, ale stale: w 1891 r. wynosiła 273 028 m-ców, co dawało 54 na 1 klm. Departament Jurajski zaznaczył się w dziejach Francyi. Rewolucya znalazła szeroki oddźwięk w sercach mieszkańców tamtejszych. Podczas wojny prusko-francuskiej aż do listopada 1870 r. nie postała w nim noga niemiecka i dopiero po porażce armii wschodniej d. 21 stycznia 1871 r. uległ najazdowi niemieckiemu. Jest on ojczyzną wielu znakomitych mężów francuskich, jak Rougeta de 1’Isle (* r. 1760 — f 1836), autora Marsylianki; Juliusza Grevego (* 1807—f 1891), prezydenta; Wiktora Considérant’a; Pasteura, chemika sławnego, i wielu innych.—Por. Rousset „Dictionnaire géografi-que” (1853 — 58, 6 t.); Orégien „Histoire naturelle du J.” (Lons le Saulnier 1863 — 65, 3 t.);

A. Melcot „Le J. Dictionnaire historique, géo-grafique et statistique”

(t-że 1889); Clerc „Études de géologie militaire. Le Jura” (Paryż

1888).

Juraha, Jur acha, herb polski. Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem, czerwonem,— róża srebrna; w lewem, również czerwonem, wpo-przek dolnego końca strzały bez opierzenia, żeleźcem do góry obróconej, a w środku przekrzyżowanej (bez prawego ramienia), — pół kotwicy, żeleźcem wprawo, ukośnie na dół, nakształt litery S. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie białe. Pieczętowała się nim rodzina litewska Jurahów, jednego pochodzenia z Gedroy-ciami.— Kojałowicz, Stryjkowski, Niesiecki (opis niedokładny), Kosiński, Ostrowski.

Juraha Kazimierz Gedroyć, zakonnik Tow. Jezusowego, był około r. 1755 kustoszem archiwum prowincyi Litewskiej. Ogłosił drukiem „Kazanie przy obłuczynach (tak) JO. Xiężnej Ra-dziwiłłównej... w klasztorze WW. PP. Sakramen-tek” (Warszawa 1744). Prócz tego znane są jego mowy na pogrzebie Anny z Sanguszków, księżnej Radziwiłłowej, umieszczone w zbiorze „Kazania i mowy na pogrzebie Anny etc.” (Wilno 1750). Nadto, jak świadczy Janocki w „Polonia litterata”, zostawił w rękopisie dzieło p. t. „Bibliotheca scriptorum s. J. Provinciae Lithua-nae”. Manuskrypt ów, według tegoż Janockiego, znajdował się w bibliotece Załuskich. Ks* Wł- Kr* Juraha Jan, brat Kazimierza, także jezuita, był ok. r. 1755 rektorem kollegium wileńskiego. Zostawił rozprawę anonimową p. t. „Apologia pro Universitate Vilnensi adversus Clericos reguläres, qui a Scholis Piis denominantur”

Ks. Wł. Kr.

Jurajski system, Jurajski górotwór, ob. Jur-ska formacya.

Juraki, jeden z odłamów nielicznego, bo zawierającego około 20 000 osób, szczepu samojedz-kiego. Odłam J-ów posiada własną gwarę, używaną w tundrach połnocno-wschodniej Rossyi Europejskiej oraz na półuoco-zachodzie Syberyi, do rzeki Jenisseju. Ob. Samojedzi.

Juramentum, ob. Przysięga.

Jurançon, gmina w kantonie i obwodzie Pau, w departamencie Niższych Pyrenejów, nad dopływem Soust, liczy ok. 2 800 m-ców. Miejscowe winnice wydają słynne wino alkoholiczne, posiadające silny zapach, a przechodzące z biegiem czasu w maderę. Okolica obfituje w lignit. Fabryka krat drewnianych i całkowitych chaletów, tartak wodny. Latorośl winna J-ska rodzi bardzo obficie białe jagody, wcześnie dojrzewające, i jest rozpowszechniona w winnicach dep. Gers. Z jagód tych wytłaczają wino białe, przyjemne w smaku, ale używane głównie do wyrabiania wódek.

Juraschek Franciszek v. (* w Aradzie na Węgrzech r. 1849), ekonomista i statystyk. Stu-dya uniwersyteckie prawne i filozoficzne odbywał w Grazu, Wrocławiu i Getyndze; doktryzo-wał się w Grazu. Profesorem został najpierw w Czerniowcach, następnie w Insbruku. Później objął stanowisko radzcy centralnej komissyi statystycznej w Wiedniu i jest jej sekretarzem, biorąc bardzo czynny i pożyteczny udział w pracach statystyki państwowej. Jako członek międzynarodowego instytutu statystyki i jako czło-

St. A. K.

nek honorowy „Royal statistical Society”, oraz uczestnik różnych zjazdów i stowarzyszeń statystycznych, położył duże zasługi na polu badań międzynarodowych, przyczyniając się w szczególności do uwspółtniernienia danych statystycznych różnych krajów. Wykłada nadto statystykę, prawo państwowe i prawo narodów w uniwersytecie wiedeńskim, tudzież w wiedeńskiej szkole wojskowej. Z prac jego naukowych do najwydatniejszych i najbardziej znanych należą „Übersichten der Volkswirtschaft”, wydawane od roku 1890 w Berlinie. Jest to dalszy ciąg opracowań powszechnej statystyki, prowadzonych poprzednio przez Neumana-Spallarta. Dzieło to należy do najlepszych wskaźników statystyki porównawczej handlu i rozwoju gospodarczego. Popularnością może jeszcze większą cieszy się inne wydawnictwo J-a, mianowicie t. zw. „Hübners geographisch - statistische Tabellen aller Länder der Erde”, wychodzące od r. 1884 corocznie we Frankfurcie n/M. Są to tablice, o-bejmujące dane o głównych zjawiskach, które dają się ująó w statystyczne zobrazowanie; dane te podzielone są podług państw i zawierają wskazówki porównawcze. Inne prace J-a odnoszą się przeważnie do statystyki austryackiej.

Jura stolae są to honorarya, składane przez wiernych proboszczowi z okazyi udzielanych im niektórych posług duchownych. Nazywają się jura stolae (prawa stuły), ponieważ przy spełnianiu owych posług kapłan używa stuły; nazywają się jeszcze akcydensami, ponieważ nie stały, lecz przygodny stanowią dochód, którego celem jest zabezpieczyć niedostateczne skądinąd utrzymanie kapłana. Początek akcydensów da się wyprowadzić już z pierwszych wieków chry-styaniżmu, gdy wierni przynosili z sobą do kościoła naprzód dary w naturze (chleb, wino, świece, kadzidło i t. d.), potrzebne do sprawowania św. Ofiary. Z tych darów część jedna używaną była do Mszy św., drugą zaś obracano na potrzeby sług ołtarza i ubogich wiernych. Później, zamiast darów w naturze, składano na ten sam cel pieniądze. Oferty, o jakich mowa, były dobrowolne i takiemi je zawsze chciały widzieć prawa kościelne. Nie znaczyło to wszakże, ażeby wierni mogli dowolnie zaniedbywać ich składania. Owszem, Ojcowie święci uważali je za należny dowód czci dla Boga i wdzięczności dla kapłanów, którzy, służąc ołtarzowi, mają też prawo żyć z ołtarza wedle wyrażenia św. Pawła Apostoła w liście I do Kor. 9, 13— 14. Zawsze jednak Kościół ściśle przestrzegał, ażeby przy spełnianiu funkcyj duchownych nie przyjmować takich honoraryów, jako zapłaty za czynność świętą, gdyż byłoby to świętokradz-kiem kupczeniem, noszącem miano s y mon i i. Przeciwko temu ostatniemu nadużyciu wydane zostały odpowiednie postanowienia na soborach Laterańskich, I (1125) i IV (1215). Kto nie może złożyć honoraryum z okazyi posługi duchownej, ten ma prawo, jako parafianin, aby proboszcz, czy jego zastępca, bezinteresownie spełnił to, czego wymagają po nim obowiązki pasterskie. Ktoby zaś, mogąc, nie poczuwał się do pewnej opłaty, pasterz nie odmówi z tego powodu np. pobłogosławienia ślubu, pokropienia zwłok nieboszczyka i t. d.; nie jest jednak obowiązany do spełnienia tych funkcyj, które są, że tak powiemy, czemś naddatkowem, jak np. przydanie zewnętrznej okazałości spełnianym obrzędom, odprowadzenie nieboszczyka na cmentarz i t. d. W każdym zaś razie, osoby interesowane, z wyjątkiem biednych, obowiązane są do przepisanej taksą opłaty za sporządzenie aktów stanu cywilnego, co, ściśle rzecz biorąc, do jura stolae nie należy. Nadto prawa kościelne przy pobieraniu akcydensów każą uwzględniać stan i położenie wiernych i, dla usunięcia nawet pozorów interesowności, posługiwać z równą ochotą ubogim jak i bogatym. — Z okazyi jakich funkcyj duchownych wolno jest korzystać z pobierania honoraryów jura stolae? Z okazyi zapowiedzi, ślubów małżeńskich, pogrzebów. Przy chrzcie (z wyjątkiem opłaty za sporządzenie aktu), spowiedzi, Kommunii św. i Ostatniem namaszczeniu nic brać nie należy, ażeby wiernych od przyjmowania tych Sakramentów nie odstręczać. — Z prawem ogólnem Kościoła zgodne zawsze było prawodawstwo naszych synodów, polecające kapłanom sprawować Sakramenta św. darmo, nie wzbraniając jednak przyjmowania ofiar dobrowolnych (synod włocławski 1620). Nadto biskupi nasi wydawali odpowiednie rozporządzenia, czuwając, aby w pobieraniu akcydensów nie było niesprawiedliwych wymagań (ob. list pasterski Jędrzeja Załuskiego, biskupa płockiego z r. 1693; ustawy synodu warmińskiego 1726; ustawa Krzysztofa Szembeka, bisk. warm. 1729 r.; ustawy synodu łuckiego 1726; Rozporządzenia dla dyecezyi płockiej bisk. Poniatowskiego itd.). Król pruski, Fryderyk Wilhelm, wydał Powszechną ordynacyę Jurium stolae 13 czerwca 1801 r., drukowaną w Poznaniu; po tej taksie nastąpiła druga, wydana za rządów Księstwa Warszawskiego, dekretem Fryderyka Augusta króla saskiego, księcia warszawskiego, 23 lutego 1809. Później, za Królestwa Kongresowego, Komissya Rządowa Wyzuań religijnych i Oświecenia Publ. pod datą 30 grudnia 1818 ułożyła trzecią, z pewną odmianą i znacznem zniżeniem taksy pruskiej. Ta ostatnia taksa wznowiona 19 lipca 1824 i znowu przez księcia Czerkaw-skiego, dyrektora w Komissyi Spraw Wewnętrz. i Duch., 20 lutego 1866, do dziś jest obowiązującą. Zarzuty przeciwko pobieraniu akcydensów o tyle mogą mieć realną podstawę, o ile dotyczą nadużyć, mogących się zdarzać tu i o-wdzie. Nikt przecież rozumny nie będzie ganił samej zasady, że wierni powinni utrzymać swoje duchowieństwo, a zatem, o ile nie wystarcza stałe uposażenie (300 rubli rocznej pen-

Ks. Wł. Kr.

pols.” (str. 203, 204 i 605).

J. K.

syi i używalność 6 morgów ziemi), przyczyniać się do tego ofiarami dobrowolnemi, składanemi przy pewnych funkcyach religijnych, odpowiednio do przyjętego zwyczaju.

Jurasz Antoni (* w Spławiach pod Poznaniem d. 24 listopada r. 1847), lekarz, uprawiający laryngologię. Po ukończeniu gimnazyum w Poznaniu, w r. 1867 wstąpił do wydziału lekarskiego w Greifswaldzie, stamtąd udał się do Würzburga na naukę dalszą, którą przerwać musiał w r. 1870, by wstąpić do służby wojskowej pruskiej, jako lekarz. Uwolniony po wojnie skończonej, udał się znów do Greifswaldu i tam w r. 1871 po obronieniu rozprawy p. n. „Untersuchungen über die Einwirkung der Galle und der Gallensäuren auf die Blutkörperchen” dyplom doktorski osiągnął. Rozprawę wymienioną ogłosił też po polsku p. n. „Poszukiwania nad wpływem żółci i jej kwasów na ciałka krwi” („Klinika” r. 1870, T. VI str. 71 i nast.). W r. 1872 zajął stanowisko assystenta kliniezńego w Heidelbergu i wtedy też zaczął pracować nad chorobami gardła, krtani, oraz nosa. W r. 1877 został docentem prywatnym do wykładu chorób wymienionych. Złożoną wtedy wydziałowi lekarskiemu heidelberskiemu rozprawę pro venia legendi wydał również po polsku w streszczeniu p. n. „O skurczowym szmerze mózgowym u dzieci” („Przegląd lek.” 1877, nr 12 i 14). W r. 1881 mianowano go profesorem nadzwyczajnym wykładanych dotąd przedmiotów, nakoniec, gdy w państwie Niemieckiem zaprowadzono katedry zwyczajne laryngologii, J. w r. 1902 został również profesorem zwyczajnym. Oprócz już wspomnianych ogłosił jeszcze liczne prace większe i mniejsze w wydawnictwach lekarskich, polskich i niemieckich; z prac obszerniejszych wydał nadto „Laryngoskopia i choroby krtani” (Kraków 1878); „Ueber die Sensibilitätsneurosen des Rachens und des Kehlkopfs” (Lipsk 1881; w „Sammlung klin. Vorträge” nr 192) i „Die Krankheiten der oberen Luftwege. Klinische Beobachtungen und Erfahrungen” (Heidelberg

1892).—Por. S. Ko śmińskiego „Słown. lek.

Dr J. p.

Jurata ma być królową morza, najstarsza z bogiń morza Bałtyckiego w wierzeniach Litwinów. Zdaje się, że jedyna o tern wiadomość, podana przez Ludwika z Pokiewia (Jucewicza) w jego „Litwie” str. 26, jest wysnuta z bujnej wyobraźni i z nazwy litewskiej morza: jures, albo jura.

Jurborg, Jurburg, miasto, zwane też J u r -bork, Jurbark, Jurburk, niem. Georgen-burg dawniej, leży w pow. Rossieńskim, o 6 mil od Rossień, nad samą granicą Królestwa Polskiego, niedaleko granicy pruskiej, o 131 w. od Kowua, o 42 w. od Taurogów. Jedno z naj-starożytniejszych miast żmudzkich, nazywające się w krajowym języku Jurbarkas. Zbudowane na obszernej dolinie nad Niemnem, ma przyjemny widok przed sobą. Przez miasto płynie rzeka Imstra, a za miastem rzeka Mitwa. Obie wpadają do Niemna, płynącego tu szero-kiem korytem. J. ma pocztę, telegraf, kościół katolicki, synagogę, komorę celną pierwszej klasy, przez którą w r. 1888 wywieziono tawarów za 5 milionów rubli, wwieziono zaś tylko za pół miliona. Głównemi artykułami wywozu są: zboże, siemię lniane, len i konopie. Już w XI w., według kronikarzy, mieszkał tu na zamku Gim-but, władzca ziemi Jurborskiej i wojownik żmudz-ki; ślady zamku są dziś zaledwie widoczne. Kto był pierwszym założycielem tego zamku — dzieje nie wskazują; to tylko pewna, że do czasu przybycia Skandynawów w te strony była już w tern miejscu osada żmudzka. W 1290 r. Krzyżacy, oblegając zamek Koliniany (zapewne Kałnienaj), niżej Jurborka, na prawym brzegu Niemna leżący, i nie mogąc go zdobyć, podstąpili pod J.; jednakże na ten raz zostawili tę warownię nietkniętą i dopiero znowu 1316 r. przystąpili do jej zdobycia. Po upadku zaś twierdzy krzyżackiej Christmemla (dzisiejszy Skirsty-moń) 1328 r. rycerze uznali potrzebę mocniejszego obwarowania J-a, zatem na miejscu dawnego zamku zbudowali nowy. R. 1382 Kiejstut zdobywał go bombardami prochowemi bezskutecznie, bo komtur, Jan Meldingen, tak się mężnie bronił, iż doczekał odsieczy i zmusił Kiejstuta do odstąpienia od oblężenia. R. 1384 Witold opanował zamek podstępnie i spalił. W r. 1388 Krzyżacy znowu go odbudowali i murem opasali. W 1392 r. przemieszkiwał w nim przybyły z Prus Witold z rodziną, a także krewni jego, książęta bełscy. Tu nastała zgoda Witolda z Jagiełłą, mocą której Witold ostatecznie skłonił się do porzucenia Krzyżaków, a 1396 r. przybył tu w. mistrz krzyżacki, Konrad v. Jun-ffingen, wzywając Witolda do zgody. R. 1412 Jagiełło i Witold po bitwie grunwaldzkiej, oraz po traktacie toruńskim, zwiedzili J. i bawili się tu łowami. Biskup żmudzki, Mikołaj Dierzgo-wicz, fundował w J-u pierwszy kościół 1430 roku, a Zygmuut I nanowo go erygował 1522 r. Z u-stawy Zygmunta I, nadanej dla Żmudzi 1529 r., widać, że J. należał do dóbr stołowych wielkich książąt litewskich i nadany był królowej Bonie. J. był przytułkiem chłopstwa żmudzkiego, uciśnionego przez dziedziców, którzy, mimo skarg zanoszonych na sejmach 1547, 1551 i 1555 r., nie mogli odzyskiwać swych zbiegów. Ta opieka królowej Bony nad uciśnionymi zrobiła jej tak wielką popularność u włościan i u drobnej szlachty żraudzkiej, że ją i dotąd pamiętają. R. 1552 Zygmunt August, wracając z Królewca do Wilna, przejeżdżał przez J. i bawił w nim dwa dni. Konstytucyą sejmową 1593 r. J. z leśnictwem (Nowa Wola, dziś Wierzbołów), założonem przez królową Bonę, przeznaczony był między in-nemi dobrami na oprawę żony Zygmunta III. Konstytucyami zaś 1638, 1646 i 1670 r. był za-

N.

sk.

bezpieczeniem oprawy żon Władysława IV, Cecylii Renaty i Ludwiki Maryi, a także królowej Eleonory, żony króla Michała. R. 1598 naznaczeni byli komissarze królewscy dla odgraniczenia leśnictwa i starostwa Jurborskiego od Prus, z przyczyny wdzierających się coraz głębiej do ziemi Jurborskiej Prusaków. Z opisu puszczy Jurborskiej, przez Grzegora Wołłowicza Mścibo-gowskiego 1554 r. uczynionego, widać, że miała ona obszerności do siedmiu mil kwadratowych, a granice jej zaczynały się od rzeczki Marg-upis, wpadającej do rzeki Gerżdanwy, od rzeki zaś Szeszupy szła ona do rzeki Cesarki, i od tej ostatniej ciągnęła się do rzeki Nawy. W 1611 r. Zygmunt III dał J-owi przywilej na prawo magdeburskie, oraz nadał mu za herb trzy lilie białe w polu czerwonem; przywilej ten potwierdził 1736 r. August III.— „Słów. Geogr.”.

Jurborskie starostwo niegrodowe leżało w księstwie Żmudzkiem, powiecie Wielońskim. Starożytne to starostwo sięga najodleglejszych czasów Litwy, bo w XI wieku Montwiłł, syn Gim-buta, książę panujący na Żmudzi, obrał sobie zamek Jurborski za swą stolicę. Podług metryk litewskich król Aleksander Jagiellończyk, zaciągnąwszy dług na potrzeby Rzpltej w ilości dukatów węgier. 1 060 u sekretarza swego, Jana Sapiehy, oddał mu w r. 1502 toż starostwo w zastawne posiadanie aż do czasu wykupienia. W r. 1569 zaliczało się jeszcze do dóbr stołowych królewskich. W r. 1771 posiadał je Ignacy Potocki, pisarz w. ks. lit., wraz z swą małżonką Elżbietą z Lubomirskich, opłacając z niego łącznie z leśnictwem Wilkiskiem kwarty złp. 16 641, gr. 26. Na sejmie warszawskim z roku 1780 stany Rzpltej zabezpieczyły dochody z tego starostwa Eleonorze księżnie kancl. Czartoryskiej aż do śmierci, bez względu na prawa Potockich („Vol. Leg.” VIII, 982).

Jurcić Józef, powieściopisarz słoweński (* 1844—f 1881), do gimnazyum uczęszczał w Lu-blanie, do uniwersytetu w Wiedniu, gdzie skończył wydział prawny. Wróciwszy do ojczyzny, najpierw redagował dziennik polityczny „Sloven-ski Naród” w Lublanie, jednocześnie ogłaszał drukiem w czasopismach słoweńskich drobne wiersze liryczne, które mu wszakże rozgłosu nie wyrobiły, jak również i większych rozmiarów opowiadania historyczne p. t. „Jurij Kozjak” (wydane nakładem słoweńskiego «Towarzystwa św. Mohora» w r. 1864). Zostawszy później stałym współpracownikiem czasopisma „Glasnik slovinski” i zaprzyjaźniwszy się z jego redaktorem, Janeżićem, który młodego pisarza ku studyom historycznym zachęcił, J., nie zrywając z dziennikarstwem, począł ogłaszać drukiem szereg powieści historycznych i współczesnych, z których wielką popularność zyskała sobie powieść p. t. „Deseti brat” (Dziesiąty brat,

1866), osnuta na tle podania słoweńskiego o przygodach nieszczęśliwego brata, najmłodszego w ro-

Eno. po w. iluatr. Zeus £60. T. XXXIII.

dżinie. Wogóle powieści J-a odznaczają się trafną charakterystyką życia codziennego Słoweńców, zwłaszcza wieśniaków, i niekiedy posiadają prawdziwie typowe postacie. Akcyę przeprowadza autor zazwyczaj prawidłowo i w sposób bardzo zajmujący, jakkolwiek nierzadko usiłuje zaciekawić czytelnika przez kreślenie scen mocuo efektownych i nienaturalnych. J. jest także autorem pierwszej w literaturze Słoweńców trage-dyi orygnalnej p. t. „Tugomir” (1876), osnutej na tle dziejów Słowian nadbałtyckich.

Jurgens Karol Henryk, pisarz niemiecki (* 3 maja 1801 r. w Brunświku — f 2 grudnia 1860 r. w Wiesbadenie), od 1834 r. pełnił urząd kaznodziei w Stadtoldendorf i zajmował się jednocześnie pracami literackiemi. Wybrany w r. 1848 do parlamentu niemieckiego, potem do komitetu pięćdziesięciu, wreszcie do Zgromadzenia Prawodawczego, był zdecydowanym przeciwnikiem hegemonii pruskiej, aczkolwiek należał do stronnictwa konserwatywnego. Porzuciwszy w r. 1851 urząd kościelny, został w roku następnym redaktorem dziennika „Hannoversche Zeitung”. Z dzieł jego zasługują na uwagę „Luther von seiner Geburt bis zum Ablasstreite” (Lipsk 1846— 47, 3 tomy); i „Zur Geschichte des deutschen Verfassungswerks” (Brunświk 1850—57, 2 t.).

Jurgensen Urban, zegarmistrz duński (* 5 sierpnia 1776 r. w Kopenhadze — f 14 maja r. 1830 tamże); kształcił się w swym zawodzie w Neufchńtel, Genewie, Paryżu i Londynie, w r. 1809 r. osiadł na stałe w Kopenhadze, gdzie w 1815 został członkiem Akademii Nauk, a w trzy lata później zegarmistrzem marynarki królewskiej. Doszedł do niezrównanej doskonałości w wyrabianiu zegarów i chronometrów i wydał, oprócz pamiętników zamieszczonych w zbiorach Akademii w Kopenhadze i w „Astronomische Nachrichten” następujące prace: Główne zasady dokładnego wymiaru czasu (po duńsku, Kopenhaga 1804, in 4-o; wyd. 2-e 1839;—tłom. franc. 1805, in 4-o; wyd. 2-e 1838); „Mémoires sur l’horlogerie exacte” (Paryż 1832, in 4-o; Dokładność w zegarmistrzostwie; po duńsku Kopenhaga 1842, in 4-o).—Dwaj jego synowie, Ludwik Urban (* 1806) i Juliusz Fryderyk (* 1808), oraz bratanek, Jerzy Urban Fryderyk (* 1818), byli zdolnymi zegarmistrzami; dokonali wielu wynalazków i doszli do wielkiej doskonałości w swym zawodzie.

Jurgielt, jurgieltnik. Nazwa ta pochodzi od niemieckiego słowa: j ahrgeld, tj. płaca roczna, i pojawia się u nas w wieku XVI. Jurgieltni-kami nazywano tych, którzy pobierali jurgielt, tj. otrzymywali roczną płacę.

Jurgiewicz, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu czerwonem, druga tarcza mniejsza, fioletowa o srebrnym skraju. Nad hełmem, w mitrze bez krzyża, między dwoma skrzydłami or-lemi, mnr z bramą, o szczycie rozszerzonym,

26

ii

Ks. Wł. Kr.

a nad nim ręka zbrojna z mieczem. Odmiana herbu Janina, nadana Maciejowi Jurgiewiczo-wi, bojarowi putnemu litewskiemu, przez Stefana Batorego, w d. 9 września 1581 r. wskutek adoptacyi tegoż Jurgiewicza przez Marka Sobieskiego, herbu Janina, chorążego królewskiego.— Pawiński: Akta metryki koronnej od 1576 do 1586 r. („Źródła Dziejowe” t. XI str. 202). D*

ism

Fig. 25. Jurgiewicz (herb).

Jurgiewicz Andrzej (f 1640), doktor teologii, nauk wyzwolonych i filozofii magister, kanonik kateralny wileński; z kardynałem Jerzym Radziwiłłem jeździł do Rzymu. Pisarz łaciński polemiczno-religijny. Ogłosił osiem rozpraw przeciwko owoczesnym krzewicielom protestautyzmu w Polsce, a zwłaszcza przeciw Wolanowi, głośnemu kalwiniście. Z nich tylko jedna wyszła w polskiem tłómaczeniu p. t. „Questiey kilkadziesiąt, albo pytania katolickie o Kościele Pana Krystusowym, o Piśmie św. i o rozlicznych błędziech i bluźnierstwach ewangielików dzisiejszych And. Wolanowi i ministrom litewskim ku rozwiązaniu podane” (Kraków 1590).

Jurgiewicz Władysław, prof, uniwersytetu charkowskiego i odeskiego, archeolog i filolog wysoce ceniony, wice-prezes Odes, towarz. hi-storyi i starożytności w Wilnie, urodził się d. 9 grudnia 1818 r. w gmachu uniwersytetu, gdzie jego ojciec, Norbert J., magister obojga praw, był wówczas „naukowym sekretarzem uniwersytetu”. Dziecię, zrodzone pod dachem tak głośuej wtedy akademii, od pierwszych dni świadomości swego ja, spotykało tuż obok siebie bądź postacie znane w sferze ówczesnej wiedzy, bądź też gmachy poświęcone nauce, przesiąkło niejako trady-cyą pracy ludzkości na polu niecenia światła. Z okna, przez które dziecię po raz pierwszy na świat wyjrzało, widziano na dziedzińcu uniwersyteckim obserwatoryum, a naprzeciw kościół św. Jana, świątynię osłaniającą w ciągu wieków swym puklerzem starą szkołę wileńską. Tuż obok, w tychże murach, mieszkali profesorowie uniwersytetu; bywali oni u rodziców przyszłego starożytnika. Życki, Reszke, Porcyanko, Becu, — są to postacie najczęściej przezeń widywane wśród ścian rodzicowego gniazda, byli oni bowiem najbliższymi jego sąsiadami. Szczególnie Reszke utkwił mu najbardziej w pamięci, bo karmił go pierniczkami za dobre deklamowanie bajeczek, i Becu, którego śmierć tragiczna zaszła o ścianę tylko od mieszkania Jurgiewiczów, sprawiając tam popłoch ogromny. Szkolna nauka zaczęła się dla J-a bardzo wcześnie: naprzód w Wilnie, potem w Kownie uczęszczał on do szkół. W pierw-szem z tych miast przewodniczył wtedy szkołom Krassowski, prefektem zaś był Ostrowski; lecz gimnazyum to nie zostawiło silniejszych wrażeń w umyśle pacholęcia, oprócz uczucia obawy, którą nieciła nadmierna surowość prefekta, karzącego każdą małą dziecinną swawolę jak występek. Ówczesna szkoła kowieńska, gdzie kierownikiem był Dobrowolski, ten sam, co jej przewodniczył, gdy Adam Mickiewicz wykładał tam przed niewielu laty łacinę, wywarła wpływ stanowczy na wykształcenie klasyczne J-a i utorowała mu niejako drogę do przyszłego zawodu. Szkoła ta, złożona z pięciu klas, gdzie uczono wszystkiego potrosze (matematyki, fizyki, pięciu języków, miernictwa, botaniki, ogrodnictwa), posiadając w gronie wykładających ludzi prawdziwej nauki, kilku magistrów uniwersytetu wileńskiego, a nadewszystko prawdziwych miłośników swego zawodu, pedagogów kochających młodzież, kształciła swych uczniów znacznie wyżej, niż szkoły przy późniejszej reorganizacyi—po r. 1831—dawać były zwykły. Trudnem jest, zaiste, do uwierzenia, a jednak fakt to prawdziwy, świadczący korzystnie o szkole kowieńskiej, iż przyszły nasz archeolog, po ukończeniu kowieńskiej szkoły powiatowej, ze wszystkich prawie przedmiotów mógł się mierzyć ze studentami 2-go kursu Instytutu Pedagogicznego, który był wyższym zakładem naukowym w Petersburgu, kształcącym profesorów dla uniwersytetów Rossyi; widzimy tam J-a na ławie akademickiej już w roku 1837. Szczególnie był on mocnym w łacinie, a jej gruntowną i niepospolitą, jak na swe lata, znajomość zawdzięczał ówczesnemu nauczycielowi łaciny w szkole kowieńskiej, Medekszy. Było to przedmiotem podziwu dla młodzieży ros-syjskiej, która w swym kraju nie mogła nawet marzyć o takich wykładach w szkołach średnich, jakiemi odznaczały się naukowe zakłady, o skromnych nazwach, licznie na Litwie rozsiane. U-kończywszy chlubnie Instytut Pedag. (w r. 1842), gdzie lepszymi profesorami byli Niemcy—Middendorf, Grimm, Grefe, Lorenz—został J., jako celujący uczeń, przez rząd wysłany na dwa lata do Lipska; tam go polecono szczególnej opiece znakomitego filologa niemieckiego, Gotfryda Hermanna. Lipska wszechnica uzupełniała tylko

to, co dały wykłady kowieńskie skromnego, nieznanego światu, Medekszy. J. wyłącznie poświęcił się klasycznej filologii, której uprawa szła mu z łatwością, dzięki pracy wytrwałej i gruntownym studyom przygotowawczym. W r.

genueńskich w Krymie. Każda z tych rozpraw, opartych na źródłach przez J-a przeważnie odkrytych, jest oddzielną dyssertacyą, oświetlającą mroki niebadanego przedtem działu wiedzy. Wśród innych prac tego niestrudzonego badacza, drukowanych bądź w Genui, bądź w Turynie, w Paryżu, Moskwie, lub Odessie, gdyż każde ze starożytniczych towarzystw miast rzeczonych od lat wielu zaliczyło go do grona swych członków, a w odeskiem przewodniczył, zaznaczyć winniśmy: Rzecz o monetach genueńsko-tatarskich; O imionach barbarzyńskich na napisach greckich miast starożytnych, na brzegach Czarnego morza; O imionach pseudo - normandzkich w rossyjskiej historyi. Poza wskazanemi tu tytułami są całe szeregi innych rozpraw J-a. Ta głęboka znajomość dziejów cywilizacyi greckiej nad Pontem, jaką J. wyłącznie się odznaczał, skłoniła uniwersytet odeski do poru-czenia mu, niezależnie od wykładów jego, katedry literatury rzymskiej, odczytów o historyi rozwoju rzeczonej kultury nad Pontem i na Meotyjskiem pomorzu. Najwymowniejszem świadectwem jego wielkiej wiedzy, w zakresie dziejów cywilizacyi greckiej nad Pontem, są właśnie owe odczyty i liczne rozprawy, wyświetlające stan dawnych osad greckich, a z późniejszej doby genueńskich, na Czarnomorskiem pomorzu, na Tauryckich wybrzeżach, u uść Tanaisu i Tyrasu. Prace te w znacznej części były umieszczane we włoskich Rocznikach Genueńskiego To warz. histor. (di storia patria), lub w Roczn. Parysk. Arab. Towarzystwa. Wreszcie J. przetłómaczył, opracował i opatrzył cennemi przypiskami starożytny Statut osad genueńskich (dla rzeczonych kolonij wydawany kilkakrotnie, a po raz ostatni w Genui w r. 1449). Najcelniejsze jego rozprawy z tego działu studyów spotykamy w Rocz. Odes. Tow. Hist, i Staroż. J. zakończył swój żywot pracowity w Odessie, w r. 1898. Mar- Dub-Jurgiszki, starostwo niegrodowe, było położone w województwie i powiecie Trockim, w parafii Olickiej. W r. 1771 małe to i zniszczone starostwo było w posiadaniu Ludwika i Jadwigi Koreywów, którzy opłacali z niego kwarty złp, 60, a hyberny złp. 20. Nie należy mieszać tego s-stwa z dzierżawą (tenutą) tejże nazwy, w temże samem województwie i powiecie położoną, bo ta była w posiadaniu Boreckich, stanowiąc oddzielną zupełnie nomenklaturę. — „Encykl. S. Org.”

1844 młodziutki filolog otrzymał katedrę literatury rzymskiej w uniwersytecie charkowskim.

Odtąd widzimy go pracującym na katedrach uniwersyteckich prawie pięćdziesiąt lat, zdała od swoich, lecz z chlubą dla ziemi rodzinnej.

W owej epoce uniwersytet charkowski posiadał liczne grono ziomków J-a na katedrach. Jednocześnie tam wykładali: Alfons Walicki, Aleksander Mickiewicz (brat Adama), Antoni Stanisławski, Władysław J., podczas gdy niemniej znani w kraju, Józef Korzeniowski (dramaturg, powieśeio-pisarz) i Jan Nep. Wiernikowski, przewodniczyli szkołom tamecznym, Edw. Ostrowski był profesorem Instytutu weterynaryi, Halicki zaś kierował tym zakładem. Działalność tych pracowników budziła wielekroć cześć wśród obcych, a swoi, acz nielicznie tam na kursa uczęszczali, niemało wynosili duchowych zasobów do dalszego życia. W r. 1858 opuszcza J. katedrę charkowskiego uniw., przenosi się do Odessy, gdzie liceum przekształcano na zakład wyższy. Przeistoczenie to Liceum Odeskiego na uniwersytet Noworossyjski odbyło się ostatecznie w r. 1865.

W tym młodym uniwersytecie, po przedstawieniu rozprawy „De Jove Lycaco cognominisque hujus ratione”, osiąga on doktorat (w r. 1867); niezadługo potem zostaje profesorem zwyczajnym, dziekanem wydziału historyczno-filologicz-uego, a wreszcie, po 25-ciu latach pracy na katedrze uniw., otrzymuje tytuł „zasłużonego profesora”. Z tym tytułem zasiada na katedrze uniwers. Noworossyjskiego aż do przedostatniego dziesięciolecia XIX wieku. W Odessie rozpoczął J. swe wieloletnie badania zabytków osadnictwa i cywilizacyi greckiej, tak przed wiekami kwitnących u wód Pontu. Badania te wieloletnie tworzą osobny dział jego prac, przez obcych, szczególnie przez naukowe towarzystwa włoskie i francuskie, chlubnie ocenionych. Pracom tym, nad któremi J. wzrok nadwerężył i zdrowie ostatecznie zrujnował, zawdzięcza wiedza odtworzenie licznych rysów w obrazie prastarej cywilizacyi greckiej, ongi przyświecającej uściu południowych rzek naszych i wybrzeżom Tauryki.

Jurien de la Graviere Jan Chrzciciel

Jego - to inicyatywa, zachęta, wywołała odkopywanie zabytków Chersonezu Tauryckiego. Odczytując zabytki napisów z odkopalisk osad dawnych greckich i genueńskich, pisał o nich licz- Edmund, admirał francuski i znany autor wie-ne rozprawy, wśród których do najcelniejszych lu dzieł nautycznych (* w Brest d. 19 listopada należą: „Objaśnienia napisów greckich, znalezio- 1812 r., jako syn zasłużonego marynarza — f nych w ostatnich czasach w Olbii, Tyrze (Tyra- w Paryżu 5 maja 1892 r.). Poświęciwszy się sie), Pantikapei, Chersonezie Tauryckim”; „Opis zawodowi ojcowskiemu, przechodził szybko niż-Tany”, włoskiej, średniowiecznej osady, u uść sze szczeble karyery marynarskiej, a wyszcze-Tanaisu; tudzież zbiory napisów łacińskich, któ- gólniany przychylnością Napoleona III, który nie-re dziś się jeszcze znajdują, lub niegdyś się jednokrotnie powierzał mu ważne missye natury znajdowały, na murach twierdz i wogóle budowli politycznej lub strategicznej, np. ekspedycya do

Z. T-ski.

Jurieu. Piotr, pastor protestancki (* w Mer 1637 r. — f w Rotterdamie 1713). Imię jego nieodłączne jest od dziejów protestantyzmu francuskiego za Ludwika XIV. Uczył się w akademii w Saumur, poczem czas jakiś przebywał w Anglii; później był pastorem w Mer, Vitry-le-François i profesorem akademii w Sedanie; miasto to musiał opuścić, aby się schronić do Rotterdamu, gdzie został pastorem kościoła wygnańców francuskich. Jeden z pierwszych zrozumiał niebezpieczeństwo grożące reformacyi, i wystąpił energicznie przeciwko francuskiemu duchowieństwu katolickiemu, które ubiegało się o pomoc władzy świeckiej, aby stłumić herezyę i, choćby przy pomocy najokrutniejszego prześladowania, przywrócić jedność wiary. W pisanych z wielkim zapałem i talentem publika-cyach, jak „La Politique du clergé de France” (1681), „Préservatif contre le changement de religion” (1680), „Lettres pastorales aux fidèles qui gémisseut sous la captivité de Baby-lone” (1686—89), polemizował śmiało z Bossue-

Meksyku w latach 1860—62, został mianowany jego adjutantem przybocznym i kommendantem eskadry śródziemnomorskiej w r. 1864. Wcza-sie wojny francusko - niemieckiej oddał ważne usługi domowi cesarskiemu, ułatwiając cesarzowej Eugenii ucieczkę do Anglii. Za trzeciej rzeczypospolitej mianowany został dyrektorem archiwum marynarki i członkiem rady admiralskiej. J. de la G. był niepospolicie płodnym pisarzem; historya morska prawie wszystkich krajów i czasów miała w nim dziejopisa niestrudzonogo, zadziwiająco wszechstronnego, a przytem bądź co bądź gruntownego i pouczającego, bo długoletnie doświadczenie zawodowe sprawiało, że mógł z niezaprzeczoną kompetencyą zabierać głos we wszelkich zagadnieniach sztuki i taktyki morskiej. W uznaniu jego zasług mianowała go w r. 1866 Akademia nauk swym członkiem, a w r. 1888 wszedł J. de la G. w grono 40-u nieśmiertelnych. Pierwszem jego dziełem była Historya wojen morskich za czasów republiki

1    (pierwszego) cesarstwa (1847), potem nieprzerwanym prawie szeregiem nastąpiły: Dawna marynarka (1865); Przystanie Lewantu (1876, 2 t.); Żeglarze XV i XVI w. (1879); Marynarka u starożytnych (1880, 2 t.); Wyprawy Aleksandra W. (1883—4, 5 t.); Marynarka Ptolemeusza i Rzymian (1884, 2 t.); Ostatnie chwile żeglugi wiosłowej (1885); Doria i Rudobrody (1886); Kawalerowie maltańcsy i marynarka Filipa II (1887,

2    t.); Korsarze berberyjscy a marynarka Solima-na W. (1887); Wojna cypryjska i bitwa pod Le-panto (1888, 2 t.); Sławni żeglarze francuscy (1889, 2 t.); Pracownicy jedenastej godziny („Les Ouvriers de la onzième heure—1790”); Początki żeglugi i taktyki naturalnej (1891). Śmierć zaskoczyła go w chwili, gdy pracował nad Hi-storyą walk morskich gezów niderlandzkich z Hiszpanią.

tern i nieraz rozbijał zwycięsko jego argumenta-cyę. W walce tej okazał się głosicielem nowych myśli, obrońcą tolerancyi i swobód politycznych. Stanowisko J-go, teoretyka zwierzchnictwa narodu za Ludwika XIV, można sobie wyjaśnić należycie dopiero wtedy, gdy się spojrzy na odwołanie Edyktu Nantejskiego uietylko ze strony strat, jakie stąd Francya poniosła, ale jako na akt rewolucyjny, podkopujący zasadę monarcliiczną. Edykt Nantejski, zaregestrowa-ny przez parlamenty, zaprzysiężony przez królów, wydawał się prawem niewzruszalnem ; po jego odwołaniu J. zaatakował zasadę monarchii absolutnej, głosząc, że Ludwik XIV stracił prawa swoje królewskie, gwałcąc prawo, które winien był zachować. W r. 1685, w swych „Réflexions sur la cruelle persécution” uważa się z tego powodu za zwolnionego z obowiązku wierności poddańczej. Głosi on, że „naród tworzy monarchów i nadaje im zwierzchnią władzę; posiada przeto władzę tę w stopniu najwyższym, gdyż ona w nim źródło swe znajduje”. J. prześladował nienawiścią swą Ludwika XIV przez całe życie; jedną z najrewolucyjniejszych książek dawnej Francyi były jego „Les Soupirs de la France esclave qui aspire après sa liberté” (1689), gdzie wybucha szlachetne oburzenie wygnańca przeciwko tyranii, jaka się w jego ojczyźnie rozpanoszyła. Książka ta zawierała tyle myśli żywotnych i tak prawdziwy pogląd na przyszłość, że w sto lat później, w przededniu wielkiej rewolucyi, wydano ją ponownie (p. t. „Les Voeux d’un patriote” 1788). Jest rzeczą pewną, że jeżeli protestantyzm francuski nie uległ prześladowaniu, zawdzięcza to w znacznym stopniu dzielnej polemice J-go. Przez lat dwadzieścia stał on bez przerwy na stanowisku, walcząc z prześladowcami i nie cofając się przed żadnym, oddając na usługi sprawy swych współwyznawców styl giętki i silny, rzadką erudycyę i potężną dyalektykę. Jego Listy pasterskie zwłaszcza rozgłosiły się po całej Francyi i dodawały odwagi uciemiężanym.—J. obrzucał ciosami nietylko prześladowców; również ciętym i namiętnym pisarzem okazał się względem swych przeciwników teologicznych. A jednak ten namiętny i groźny polemista, gdyby mógł był pójść za popędami naturalnemi, stałby się mistykiem. Zostawił „Traité de la dévotion”, pismo, które stało się klassycznem w kościołach wygnańców; napisał „P Accomplissement des prophéties”, dziwny kommentarz do Apokalipsy.— Jeżeli jednak można wyrzucać J-emu jego gwałtowność i namiętność, nie należy zapominać, że był energicznym przeciwnikiem prześladowań religijnych i jednym z pierwszych bojowników swobód politycznych, na których wyrosła Francya nowożytna.—(Frank Pu aux w „Grande En-cycl.” Lamiraulta).

Jurin Jakób (* w Londynie r. 1684—f tamże 29 marca r. 1750), lekarz uczony, matematyk

T. XXIX str. 443).

„Biographie médicale” (T. V str.

oraz

Dr J. p.

z. z.

i fizyk. Początkowo kształcił się w Newcastel, poświęcając się wyłącznie fizyce, w roku 1709 przeszedł do nauk lekarskich iw r. 1716 został doktorem medycyny w Cambridge. Osiadłszy w Londynie, bardzo prędko doszedł do wzięto-ści i sławy, jako lekarz biegły i szczęśliwy; pełnił też obowiązki ordynatora (Physician) w Guy’s Hospital. Pomimo że wykonawstwo lekarskie zabierało mu wiele czasu, J. zajmował się nauką bez przerwy, i od r. 1718 ogłaszał w „Philosophical transactions” prace swe, mające za cel główny przystosowanie matematyki do badań fizyologicznych. Później zebrał większość rozpraw tych i wydał razem p. n. „Physico-mathematical dissertations” (Londyn 1732); wypowiedziane w nich zdania i poglądy uwikłały go w polemikę długotrwałą z wielu uczonymi spółczesnymi. W r. 1738 ogłosił, jako dopełnienie do „System of optic” Smitha, rozprawę p. n. „An essay upon distinct and indistinct vision”, w której bardzo dobrze mówiło akomo-dacyi (ob.). Jeszcze jako student wydał ponownie dzieło Vareniusa „Geographia generalis” (Londyn 1712). Napisał też w latach 1723 — 1727 trzy broszury o szczepieniu ospy (variolisatio), będącem wtedy nowością, i zalecał je w nich gorąco.—Skłonione do tego przez J-a Towarzystwo królewskie (Royal Society) w Londynie podjęło badania meteorologiczne bardzo rozległe, do których sam też J. przyczyniał się z pilnością wielką; do Towarzystwa rzeczonego należał od r. 1718, w latach 1721 — 1727 był jego sekretarzem, w końcu nawet dostąpił zaszczytu przewodniczenia mu. — Por. „Nouvelle biographie générale” (T. XXVII str. .211) i Er-scha i Grubera „Allg. Encyklop.” (sekeya 2-a,

Dr j. p.

Jurine Ludwik (* w Genewie d. 6 lutego r. 1751 — f tamże d. 24 października r. 1819), lekarz i przyrodnik. Do nauk lekarskich przykładał się początkowo w mieście rodzinnem, następnie zaś w Paryżu, a po osiągnięciu tamże dyplomu doktorskiego wrócił w r. 1773 do Genewy i zajął się wykonawstwem lekarskiem, oraz pracami naukowemi, badając z zamiłowaniem szcze-gólnem powietrze i własności tlenu, niedawno przedtem odkrytego przez Priestleya (ob.). Owocem prac tych była rozprawa p. n. „Mémoire sur cette question: déterminer quels avantages la médecine peut retirer des découvertes modernes sur l’art de connaître la pureté de l’air par les différents endiomètres” (w „Mémoires de la Soc. royale de méd.” 1778). Praca ta, nagrodzona w Paryżu, zajmuje się zmianami, którym podlega powietrze przy wdychaniu i wydychaniu u ludzi zdrowych, zarówno jak u chorych. Tlenem i znaczeniem jego w lecznictwie zajmuje się też jedna z prac późniejszych J-a, również w Paryżu nagrodzona, p. n. „Mém. sur l’angine de poitrine” (Genewa 1815). Czas wolny od zajęć zawodowych J. poświęcał chętnie poszukiwaniom zoologicznym, osobliwie entomologii oraz ornitologii. Z prac większych J-a wymienić tu jeszcze wypada: „Mém. sur l’allaitement artificiel” (Genewa 1807); „Nouvelle méthode de classer les hyménoptères et les diptères” (Paryż 1807) i „Mémoire sur le croup, qui a partagé le prix extraordinaire de 12 000 frcs, fondé par le gouvernement impérial” (Genewa 1810). Prócz tego ogłosił jeszcze wiele prac drobniejszych, treści lekarskiej lub przyrodniczej, w wydawnictwach następujących: „Journal des mines”, „Bibliothèque universelle de Genève” i w genewskich „Mémoires de la Société d’histoire naturelle”.—Porów. Erscha i Grubera „Encyclop.” (Sekeya 2, T. XXIX str. 444),

385—387) i Haesera „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. Il str. 739).

Jurinea cyanoides Rchb., Modrzeniczka kąkolowata, należy do rodziny Złożonych (Gom-positae). Liście pod spodem biało-kutnerowate, pierzastosieczne o wycinkach równowązkich, ca-łobrzegich. Kielichokrywa szaro - kutnerowata. Owoc—niełupka (Achaemium) gładka. J. wyrasta do Va m- wysokości. Kwiateczki ma purpurowe, kwitnie w lipcu do września. Trwała. Lubi pola piaszczyste, suche wzgórza.

Juris consulti (jure consulti, juris périt i, juris auctores, juris prudentes, juris sacerdotes) oznacza wogóle znawców prawa. W Rzymie, w czasach najdawniejszych, byli nimi wyłącznie patrycyusze, zwłaszcza kapłani; choć bowiem prawa były znane, jednak wszystko, co się tyczyło ich zastosowania, formuły prawne, wiadomości o dniach, w których dokonane czynności prawne ważne były lub nieważne, starannie ukrywane było przed tłumem przez klasy rządzące. Po wyzwoleniu się prawa pospolitego z więzów jus sacrum, znajomość prawa staje się osobnym zawodem, nauki prawa niema jednak jeszcze. Ówcześni J-i byli to przeważnie praktycy. Dopiero w czasach późniejszych, gdy do XII tablic przybyło mnóstwo praw nowych, gdy ten bogaty materyał prawodawczy godzić należało z zasadami prawa powszechnego (ius gentium) i słuszności (aequitas) pojawiają się J-i prawnicy uczeni i zasilają literaturę łacińską wielką ilością dzieł prawniczych, z których wyjątki, zebrane na rozkaz Justyniana, złożyły się na wspaniały pomnik prawo-znawstwa rzymskiego: 50 ksiąg Digestów czyli Pandektów. — W księdze I Kodeksu Napoleona (obowiązującej w Królestwie Polskiem do r. 1825) w art. 467 i w art. 468 francuskiego Kodeksu postępowania Cywilnego (obowiązującego u nas do reformy sądownictwa w r. 1876), mowa jest o juryskonsultach, przez których rozumie się adwokatów; polskie teksty nazywają ich popro-stu prawnikami. I tak art. 448 Kod. cyw. Kr. Pol., który jest powtórzeniem art. 467 Kod. Nap. głosi: „Opiekun nie może w imieniu małoletnie-

go zawierać układu pojednawczego, tylko z ino- skorzystania ze zwłoki, tylko generaliter a nie cy upoważnienia rady familijnej i za zdaniem in concreto udzielonej przez prawodawcę. J. trzech prawników, przez prokuratora królewskie- wstrzymywało proces i nie dopuszczało do niego; go wyznaczyć się mających”; art. zaś 468 Kod. moratorium, przeciwnie, jak o tern z całą jasno-post. Cyw. w przekładzie Zawadzkiego brzmi: ścią przekonywa tekst prawa z d. 14 (26) kwiet-„W razie równości zdań w sądzie apellacyj- nia 1818 r. wraz z rozprawami, które poprze-w przypadkach, w którychby wszyscy dziły uchwalenie prawa z d. 12 października

nym

sędziowie sprawę byli już rozpoznawali, przywołanymi będą do wyroku trzej dawni prawnicy”.

ig. p.

Juristicium, Juristitium, także Justicium oznaczało w prawie rzymskiem zawieszenie sądownictwa czyli czynności władz sądowych w czasach nieszczęść krajowych, a mianowicie wojny, zarazy powietrznej. Takie czasowe zawieszenie (res differre) postanawiał senat i najwyżsi dostojnicy państwa (magistratus cum im-perio). W prawie cywilnem miało to ważne znaczenie, np. pod względem przedawnienia skargi. Taki czas trwającej przeszkody wytrącał się z czasu na przedawnienie potrzebnego, przez co o tyle powiększał się czas na przedawnienie zakreślony, o ile trwała przeszkoda czyli zawieszenie sądownictwa. Zdarzało się także, że zawieszano czynności władz sądowych, jeżeli pretor, sprawujący jurysdykcyę, opuszczał Rzym na czas pewien. Miało to miejsce w tych czasach, kiedy tylko jeden pretor (urbanus) rozstrzygał w Rzymie sprawy. Skoro zaś z czasem ustanowiono drugiego pretora dla załatwiania spraw i sporów z cudzoziemcami (pretor peregrinus), to pretor miejski musiał pozostawać w Rzymie dla sprawowania sądownictwa i tylko w ważnych okolicznościach zaprowadzano justitium. Również w czasach dyktatury zawieszano często czynności sądowe bez oddzielnego rozporządzenia senatu (sine auctoritate patrum). Podczas trwania t. zw. iusticium zawiesza się jurysdykcyę cywilną, prywatną (differt vadimonia pretor), również zamyka się skarb narodowy (aerarium claudi), odracza się wszystkie sprzedaże publiczne, senat zawiesza swe posiedzenia; niekiedy też zamykano wszystkie składy (tabernae). Po usunięciu przeszkód, zawieszających sądownictwo, wprowadza się na mocy edyktu wyższego magistratu dawniejszy stan rzeczy (iustitium remittitur).

Juristitium (w prawie polskiem XIX wieku), nazwa (od łac jus -ris = prawo, przewód sądowy o prawo i sistere w formie perfectum i n d i c. stiti — wstrzymać) wraz z instytucyą samą pochodzenia rzymskiego (ob. wyżej); miało też samo znaczenie i doniosłość co w Rzymie: było wstrzymaniem biegu sprawiedliwości cywilnej, albo w ogóle we wszelkich stosunkach prawnych, albo też tylko dla pewnych grup zobowiązań i spraw sądowych lub osób pewnego stanu. Od Moratorium (ob.) odróżniało się zasadniczo tern, że powstrzymywało samo dochodzenie sądowe, gdy przy moratorium przewód w sądzie mógł być nakazanym, a nawet musiał być przeprowadzonym dla stwierdzenia praw dłużnika do

T. D.

1820 roku („Dziennik posiedzeń Izby Poselskiey w czasie seymu Królestwa Polskiego w roku 1826 odbytego” str. 173 — 242; „Dz. Pr. Kr. Polsk.” T. IV str. 407 i T. VII str. 103), bez przewodu sądowego stawało się martwem. J. nigdy nie ma zgóry prawnie oznaczonego terminu; moratorium mieć go musi. J. promieniem swoim obejmować może wielorakie stosunki prawne; moratoryum dotyka jedynie tylko zobowiązań polegających na uiszczeniu (solutio) i termin tego uiszczenia dłużnikowi przedłuża. Z natury swej oba instytuty prawne są przywilejami, wyjątkami z pod prawa, i usprawiedliwiają się tylko ciężkiem położeniem społeczeństwa całego, po-jedyńczych jego warstw, zawodów i powołań, wskutek wojny, nieurodzaju, głodu i wielkich klęsk elementarnych. Prawodawca polski działał tu z należytą ostrożnością; otaczał przywilej dłużnika zastrzeżeniami chroniącemi wierzyciela od ostatecznej straty, co przy artykule Moratorium wyłożone będzie; tu poprzestaje się na wzmiance, że wszystkie akty tego rodzaju za Księstwa i Królestwa streszczały się w upoważnieniu sądu do udzielenia zwłoki, a bynajmniej udzielać jej nie nakazywały, ani też nie dopuszczały zwłoki pozasądowej, z samego prawa. W obu tych okresach J. znano także i pod nazwą moratoryum ogólnego, generalnego, gdy właściwe moratorium nazywano spe-ć y a 1 n e m (ob. głos radzcy stanu Kalinowskiego podczas pomienionych rozpraw sejmowych). Przyznawano też jednocześnie dla jednych stosunków prawnych moratorium, dla innych J. W porządku chronologicznym, poczynając od Ko-missyi Rządzącej przed utworzeniem Ks. Warszawskiego, znamy następujące J-a na terryto-ryach weszłych w skład Księstwa, później Królestwa: 1) Komissya Rządząca, ustanowiona dekretem Napoleona z d. 14 stycznia 1807 roku, po ułożeniu zasad rządu i zaprowadzeniu sądownictwa uchwaliła J. dla długów hypotecznych, oraz moratoryum specyalne dla innych, zastrzegając moc przyznawania go dłużnikowi dla samej siebie w każdym poszczególnym wypadku — jedno i drugie tylko na czas trwającej wojny. — Tak wstrzymany bieg sprawiedliwości przywrócił dopiero dekret króla saskiego z Warszawy d. 12 grudnia 1807 roku („Dz. Pr. Ks. Warsz.” T. I str. 1).—2) Rząd Tymczasowy Centralny dla Galicyi, pod prezydencyą Ordynata Stan. Zamoyskiego d. 18 czerwca 1809 r. zaprowadził J. ogólne na terrytoryum swej władzy,— 3) Postanowienie Namiestnika Kr. Polskiego w Radzie stanu na posiedź. Rady Administra-

s.

R.

R.

R.

my).

cyjnej d. 27 lutego 1816 r. („Dz. Pr. Kr. Poisk.” T. I str. 222), w art. I rozporządziło: „Wszelkie procesy w zwyczajnych sądach, dotyczące publicznych własności, drogą prawa wprowadzone, zawieszają się z wyjątkiem oddanych d. 20 lutego 1816 osobnej Delegacyi Administracyjnej”. Sądom nie wolno było ani nowych spraw przyjmować, ani przyjętych już kończyć. — To J. zniósł namiestnik w d. 20 maja 1817 r. (t-że

T. III str. 170).—4) Juristitium z r. 1831, zniesione przez Rząd Tymczasowy Kr. Polskiego d. 27 paźdz. (8 listopada) 1831 r. od dnia 25 grudnia t. r. („Dz. Pr. Kr. Poisk.” T. XIII str. 244). Z tern zniesieniem połączono i rozciągnięcie fikcyjne terminu a quo J. aż do d. 30 listopada 1830 r. w Warszawie a 5 grudnia na prowincyi i cały czas do terminu ad quem (25 grudnia 1831) nakazano uważać za wcale nie ubiegły, przywiązując do tego rozporządzenia skutki prawne przerwania preskrypcyi, perempcyi i upadku wszelkich terminów.— 5) Co do spraw wytoczonych już przed Sąd Najw. instancyi oraz należących do sądownictwa administracyjnego mia-ły wyjść osobne postanowienia, ale zamiast wydać te postanowienia faktycznie zaprowadzono J., zniesione dopiero przez Radę Administracyjną Kr. Polskiego d. 8 (20) lutego 1835 r. od d. 18 (30) marca t. r. (t-że T. XVI str. 312), przy-czem bezprawność postępowania Rządu Tymczasowego, utrzymaną przez późniejsze władze naczelne, usiłowano pokryć wyrażeniem: „Znosi się wątpliwości zachodzące co do istnienia juristitium w sprawach do sądownictwa administracyjnego należących”. Istniało ono bez żadnej wątpliwości, ale tylko de facto i istnienie jego przyznaje sama Rada w słowach „Juristitium ustaje”. — 6) Ukaz z dnia 27 kwietnia (9 maja) 1853 r. ustanowił J. dla wojskowych z Królestwa Polskiego na czas wojny, we wszelkich sprawach, z wyjątkiem 7-u kategoryi w art. 8 wymienionych; ale i w tych sprawach egzekucyi nie wolno było posuwać aż do wywłaszczenia dłużnika z nieruchomości. Ostatnie to postanowienie prawodawcze utraciło moc swoją wskutek ukazu z d. 21 czerwca (3 lipca) 1856 r. ob. Moratorium.

Jurjew Sergiusz Andrzej ewicz, pisarz rossyjski (* w powiecie Kalazinskim, w gubernii Twerskiej, r. 1821—f w Moskwie r. 1888); stu-dyował matematykę i astronomię w uniwersytecie moskiewskim, potem pracował przy tamtej-szem obserwatoryum, chcąc się poświęcić zawodowi naukowemu, wkrótce wszakże oddał się literaturze i publicystyce: przełożył na język rossyjski najlepsze dramaty Calderona, Lope de Vega i Szekspira; a pracując nad teoryą sztuki dramatycznej, wydał godne uwagi studyum „Nie-skolko mysiej o sceniczeskom iskustwie” (w czasopiśmie „Russkaja mysi” 1888). Od 1878 do 1885 był prezesem moskiewskiego Towarzystwa przyjaciół literatury rossyjskiej, a przedtem zawiązawszy stosunki z gronem Słowianofilów, założył czasopismo p. t. „Biesieda” (1871—1872), a w r. 1879 stanął na czele kółka literatów, którzy założyli miesięcznik „Russkaja mysi” i redagował go w ciągu pięciu pierwszych lat jego istnienia.

Jurjew Liwoński (Inflancki), ob. Dorpat.

Jurjew polskij (t. j. polny), tak nazwany od rozległych pól okolicznych, dla odróżnienia od Jurjewa Inflanckiego, miasto powiatowe w gub. Włodzimierskiej; leży po obu brzegach rzeki Kołokszy, ma pocztę, telegraf, 2 monastery i 2 cerkwie, przędzalnie i jest ogniskiem handlu zbożowego w gubernii; mieszkańców liczy blizko 6 000. Założony w r. 1152 przez Juryja Włodzimierzowicza Monomacha, bywał rezydencyą książąt suzdalskich.—Powiat Jurjew-ski zajmuje płn.-zachodnią część gubernii Włodzimierskiej i ma na obszarze 3 010 kim. □ około 96 000 ludności.

Jurjewiec powołżskij, miasto powiatowe w gubernii Kostromskiej (r. 1889 liczyło 2 961 mieszkańców), leży na prawym brzegu Wołgi przy uściu Unży; ma pocztę, telegraf, 14 cerkwi, bank miejski, przędzalnię, warsztaty do budowy łodzi i bardzo ożywiony handel zbożowy.—Powiat Jur-jewiecki zajmuje część płd.-zachodnią gub. Kostromskiej i ma na przestrzeni 3 421 kim. □ 128432 m-ców (r. 1889).

Jurkiewicz Marceli, franciszkanin, kaznodzieja drugiej połowy XVIII wieku. Przemieszkiwał w klasztorach swej reguły: poznańskim, kaliskim i warszawskim. Wydał swoje prace p. t. „Kazania świętne” (Poznań 1762, 2 tomy); „Kazania niedzielne” (Poznań 1766, 2 tomy); „Kazania postne i inne w katedrze warszawskiej i gdzieindziej miane” (Kalisz 1770, 3 to-

Ks. WŁ Kr.

Jurkiewicz Benedykt (pseud. Benedykt Dołęga (* 1808—f 1875 r.), publicysta z obozu postępowego, rubaszny i jowialny, pisał wierszem i prozą, tłómaczył poetów rossyjskich, mia-nowioie Puszkina. Z początku pomieszczał jako J. B. h. Dołęga artykuły w „Tygodniku Petersburskim” (między innemi ocenę poezyi Bohdana Zaleskiego), wiersze w „Niezabudce”, wydawanej w Petersburgu. Potem wspólnie z Z. Fi-8zem i Ant. Nowosielskim założył organ oppo-zycyjny, „Gwiazda”, w którym, mianowicie od drugiego tomu, rej wodził, napadając na koteryę „Tygodnika Petersburskiego”, a szczególniej na

H. Rzewuskiego, M. Grabowskiego i Ign. Hoło-wińskiego. Roił obszerne plany wydawnictw, jakie miał prowadzić w Kijowie, ale z końcem r. 1849 zamiary te rozbiły się do szczętu, bo nawet dalszych tomów „Gwiazdy” nie mógł ogłosić. Obwiniał o to Rzewuskiego i w listach do przyjaciół nie miał słów oburzenia; jednakże gdy Rzewuski założył 1851 r. „Dziennik Warszawski” i zwrócił się do niego o spółpracow-

P. Ohm.

działalności Jurkiewicza.

nictwo i jednanie spółpracowników, zapomniał o wrogiem usposobieniu i, powiedziawszy sobie, że niema środka do przeciwdziałania, zachęcał do zadośćuczynienia prośbie Rzewuskiego. Trwało to niedługo, bo „Dziennik Warszawski” rychło utracił wziętość. Osobno J. wydał: „Czem jest i jakie zajmuje miejsce w rozumowanej medycynie homeopatya” (Kijów 1847), „Trio muzykalno-literackie z ciekawych motywów czasowego piśmiennictwa” (Kijów 1862). W r. 1872—3 w „Opiekunie domowym” warszawskim pomieścił ciekawe artykuły, przedstawiające, co można w bieżącej ówczesnej literaturze rossyj-skiej znaleźć o poetach i poezyi polskiej, mianowicie zaś o Mickiewiczu. J. pierwszy na szerszą skalę zwrócił u nas uwagę na to źródło in-formacyi, wtedy prawie zupełnie pomijane, bo nieznane. Od owej chwili krytyka nasza zaczęła pilniej się niem zajmować.

te"".

Sr

WA’

Fig. 26. Jurkiewicz Karol.

Jurkiewicz Karol, przyrodnik (* r. 1822 w Wólce Zawieprzyckiej, w Lubelskiem); studyo-wał nauki przyrodnicze, głównie zaś mineralogię i geologię, w uniwersytecie petersburskim, a w r. 1844 rozpoczął zawód pedagogiczny jako nauczyciel nauk przyrodniczych i technicznych w gimnazyum realnem w Warszawie. Obok tych zajęć przez lat kilkanaście prowadził własną, czteroklasową, szkołę prywatną. W r. 1860 objął nadto wykład technologii chemicznej w Instytucie rolniczym w Marymoncie. Gdy w r. 1862 założona została Szkoła Główna, objął w niej katedrę mineralogii i geologii, a katedrę tę zatrzymał i w uniwersytecie, otwartym po zniesieniu Szkoły Głównej w r. 1869. W roku 1872 uzyskał w uniwersytecie kijowskim stopień doktora mineralogii i geologii na podstawie rozprawy „O formacyi kredowej w gubernii Lubelskiej”. W r. 1877 był dziekanem wydziału fizyko - matematycznego, a w r. 1879 otrzymał emeryturę i katedrę opuścił. Obok tych zajęć nauczycielskich wielokrotnie wygłaszał odczyty publiczne na rzecz różnych celów filantropijnych, zalecające się jasnym wykładem i wytwornym językiem. Miał czynny udział w założeniu Towarzystwa ogrodniczego w Warszawie i w ciągu r. 1894—1899 był jego prezesem. Zgromadził bogaty zbiór minerałów, a ze szczególnem zamiłowaniem zajmuje się też hodowlą roślin pokojowych.—W roku 1844 ogłosił „O wapieniach i wapnie hydraulicznem”, a rezultaty późniejszych swych badań nad wapieniami złożył w przytoczonej już wyżej rozprawie „O formacyi kredowej w gubernii Lubelskiej”, w której podał spis znalezionych tam skamieniałości, wykazał cechy właściwe formacyi kredowej lubelskiej i różnice w różnych okolicach występujące, a na drodze doświadczalnej wykrył zależność pomiędzy wietrzeniem margli w Lubelskiem i zdolnością pochłaniania przez nie wody.—Na polu piśmien-niczem bardzo był ezynny. W r. 1878 — 1881 redagował tygodnik „Przyroda i przemysł”, następnie należał do komitetu redakcyjnego „Wszechświata”. Był też członkiem redakcyi niniejszej „Wielkiej Encyklopedyi ilustrowanej” i w pierwszych jej tomach zamieścił znaczną liczbę artykułów z mineralogii i paleontologii. Oddzielnie ogłosił „Kamienie drogie” (odczyt, 1879), oraz znaczną liczbę przekładów dzieł przyrodniczych: „Wykład hygieny” Fleury’ego (1853), „Kurs chemii nieorganicznej” Cahours’a (1862), „Woda” Tyndalla (1874), „Odczyty popularne o chemii nowoczesnej” (1875), „Plan stworzenia” Agassi-za, „Tajemnice Afryki” Jacolliota, „Człowiek, jego pochodzenie, rasy i dawność” Platza (1892), „Geografia powszechna” Schweiger-Lerchenfelda (2 t., 1895 —1897). W roku 1894 obchodzono

w Warszawie uroczyście jubileusz 50-letniej

s. K.

Jurkowski Jan (początek XVII w.), jeden z bardzo nielicznych przedstawicieli naszej starej literatury dramatycznej, nieznany nam ze szczegółów biograficznych i wiemy tylko, że był bakałarzem filozofii; działalność jego literacka trwała nader krótko, bo tylko cztery lata (1604 —1607). Najważniejsze w niej miejsce zajmuje: „Tragedya o polskim Scilurusie i o trzech synach koronnych ojczyzny polskiej: żołnierzu, rozkoszniku i filozofie, których imię: Herkules, Parys, Dyogenes” (Kraków, u Mik. Scharffenber-gera, 1604). Scylurus, czując się blizkim śmierci, wita powracających trzech synów, z których jeden żołnierzem, drugi zabawami, trzeci nauką się parał. Wszyscy trzej opowiadają po kolei swe przygody. Poczem Scylurus robi testament, udzielając wszystkim trzem rad, jak mają służyć ojczyźnie. Śmierć „w Koronie” przychodzi zabrać starca. Następuje intermedyum, w któ-rem Matys-pijak i Ktoś-złodziej, wracając ze stypy, rozmawiają o dokonanej kradzieży po śmierci Scylurusa. Potem dzieje Herkulesa, Parysa i Dyogenesa przesuwają się w sposób przeważ-

P. Chm.

zwłaszcza pogrzebowe; najważniejsze z nich na pogrzebie Zygmunta III (druk. 1633) i na pogrzebie królowej Cecylii Renaty (druk. 1634). Pisywał też sporo wierszy, osobliwie pochwalnych i weselnych, mianowicie w młodszym wieku: „Gratulatorium carmen” (1624 i 1626) ku czci swego dobroczyńcy, lekarza Andrzeja Kazimierza, i „NuptialiR hymen” (1624) z powodu małżeństwa dzieci rajcy krakowskiego Ludwika i rajcy Amenda, przełożonego nad kopalniami olkuskiemi. Przy promocyach studentów na różne stopnie naukowe często zabierał głos wierszem i prozą.— K. Estreicher: „Bibliogr. polska”

P. Ohm.

nie allegoryczny, oczywiście, z zastoso^ aniem do rzeczy krajowych, a urozmaicane intermedyami, w których już-to dyabli, już-to ludzie wzięci z rzeczywistości występują (mianowicie najlepszy epizod o szlachcie Orczykowskich, którzy dziwią się, że pedagog żąda rocznie 20 zł., kiedy za te pieniądze możnaby konia kupić). Brodziński widział w tej sztuce allegoryę, przedstawiającą chylenie się Rzpltej do upadku. Scylurus—to prawdziwy duch kraju, przedstawiający potęgę jego w XVI wieku, w synach jego znać osłabienie tego ducha. Zaraza cudzoziemczyzny wytępia w Parysie przejawy narodowości; Herkulesowi za jedyne dziedzictwo pozostała sława wojenna; i Dyogenes jest w pogardzie i nie pozostaje nic więcej prócz fałszywej pedanckiej eru-dycyi i nadziei, że tylko sława przeszłości może dawnego Scylurusa, t. j. ducha ojczyzny, przypomnieć. Wykonanie jest bardzo słabe, często niesmaczne i gdzieniegdzie tylko jakiś pomysł trafny, jakieś wyrażenie zręczne.—Inne pisemka J-go można podzielić na dwie grupy: epitala-mia i satyry. Do pierwszej należą: „Hyme-naeusz I. M. Pana Baptysty Cekiego” (1604), „Muzy na weselu I. M. Pana Morskiego” (t. r.), „Lutnia na weselu Najj. i Niezwyciężonego Zygmunta III” (1605), „Hymenaeusz Najj. Monarchy Dymitra Iwanowica” (t. r.). Tu także z powodu moralnej treści zaliczyć można „Pieśni muz sarmackich przy szczęśliwym objęciu kardynal-stwa w Stolicy apostolskiej... Bernarta Maciejewskiego” (1604). Ciekawsze są satyry, w których J. często się posługiwał wyrażeniami prze-jętemi od Jana z Czarnolasu. Tu należą: „Poselstwo z dzikich pól od Sowizrzała do małocno-tliwej drużyny” (1606), „Lech wzbudzony i lament jego żałosny w roku od jego panowania 1056” (1606, drugie wyd. 1689); „Chorągiew Wandalinowa” (1607; Wandalin jest to „wiślany bohater”, przez którego usta autor, opłakując nieszczęścia kraju, nieład i niezgodę, stara się pobudzić do męstwa i do zaprowadzenia porządku oraz praw dobrych).

Jurkowski Stanisław (f 1669), doktor filozofii i teologii, proboszcz św. Floryana, wicekanclerz Akademii krakowskiej, po kilkakroćjej rektor, nader gorliwie się krzątał około podniesienia w niej poziomu nauki, zachęcał mianowicie do pilnej uprawy matematyki, z której uuiw. krakowski niegdyś tak słynął, przypominał profesorom, by spełniali swe obowiązki nie przez zastępców, lecz sami, by się do odczytów starannie przygotowywali itp. Jaki był skutek doraźny tych często ponawianych upomnień, nie wiemy, lecz wiadomo wogóle, że akademia w drugiej połowie XVI wieku bardzo mało liczyła zdolnych i zamiłowanych w nauce profesorów i że jej dawniejsza sława już się nie podniosła. Jako uczony teolog J. roztrząsał głównie w sposób scholastyczny kwestye z summy teologicznej św. Tomasza z Akwinu. Miewał też mowy,

Enoykl. Powił. Ilu«tr. Ze«« 260 T. XXXIII.

XVII, 682—684.

Jurkowski A. J., kandydat filozofii, prefekt szkoły powiatowej w Kiejdanach, później w Wilnie, nakoniec w Telszach. Urodził się w Mści-sławiu, w gub. Mohylewskiej, pod koniec XVIII w.; nauki odbył w uniwersytecie wileńskim, tłó-maczył z niemieckiego i francuskiego rozmaite powieści i sam pisał dość udatnie; z tych ważniejsze są: „Historya początku i postępów poe-zyi w rozmaitych jej rodzajach, przez Browna” (przekład z francuskiego, Wilno 1823, w 8-ce); „Juliusz albo nierówność losu” (romans historyczny, w 3-ch częściach, tamże 1826, w 8-ce); „Jasnowidząca, powieść Zschokke, z niemieckiego” (2 części, tamże 1826, w 12-e; umieszczona także w «Dzienniku Wileńskim» na r. 1825, w tomie III); „Julija S. albo skutki kokieteryi, z dzieł Augusta Lafontena” (Wilno 1823, w 12-e); „Takie są kobiety, powieść” (tamże, w 12-ce); „Zbójca uśpiony, powieść Sartoryjusza” (tłórna-czona z niemieckiego, t-że 1840, w 2-ch tomach, w 16-e); „Łęczycki albo najście Szwedów na Polskę, powieść historyczna z początku XVIII wieku” (Wilno 1827, w 12-e; wyd. 2-e tamże 1843, w 12-e; powieść ta, tłómaczona na język rossyjski, wyszła w Petersburgu 1830 r.); „Hi-storyja zakonu rycerskiego Templaryjuszów, od założeuia jego, aż do upadku, od r. 1118 do 1314, podług najlepszych źródeł pokrótce zebrana i krytycznie ułożona” (Wilno 1845, w 8-e).—

F. M. Sobieszczański w „Encykl. S. Org.”.

Jurkowski Michał, filolog klasyczny, ur. w Krakowie 1766, um. w Krzemieńcu 1846 r., nauki wyższe odbywał w Akademji krakowskiej i na uniwersytetach zagranicznych, gdzie oddawał się literaturze starożytnej, w szczególności zaś greckiej. Po powrocie do kraju był profesorem jęz. greckiego w gimnazjum akademickim w Krakowie i tamże zastępcą prefekta, skąd Tadeusz Czacki powołał go do Krzemieńca na nauczyciela nowoutworzonego gimnazjum wołyńskiego r. 1805. W szkole tej, jako też w późniejszym (od r. 1808) liceum krzemienieckim wykładał język i literaturę grecką przez lat 26 aż do zniesienia tego zakładu w r. 1832; poczym otrzymał emeryturę i pozostał w Krzemieńcu do końca życia. J. był znawcą greczyzny niepospolitym i świat heleński przedstawiał dla

27

1814, w 8-ce str. 41).

li

Nad

Fig. 27. Jurowski (herb).

D.

Dogger <J5

niego ulubiony przedmiot badania, do pracy też w celu poznania tego świata starał się wykładami swemi młodzież pobudzać. Obok obowiązków pedagogicznych pracował przez długi sze reg lat nad ułożeniem słowników: grecko - polskiego i polsko-greckiego, i obszerne te dzieła przygotował w całości do druku przed r. 1829. Słownik grecko-polski był ukończony jeszcze w r. 1820; zdanie o nim, jako o książce bardzo dla uczniów pożytecznej, wyraził na piśmie prof. Groddek na posiedzeniu uniwersytetu wileńskiego 15 grudnia 1820 r., przemawiając przytym za udzieleniem autorowi zapomogi na jej wydanie. Stało się jednak inaczej. Słownik rozpoczął drukować w r. 1829 N. Glücksberg w Krzemieńcu swoim nakładem i drukiem; z powodu jednak wypadków politycznych w kraju, druku dzieła nie doprowadzono do końca. W 1830 r. wyszedł Słownika grecko-polskiego tom I do litery K (str. 1175), a w 1831 tomu II od L do Pir. (str. 768). W r. 1862 miał księgarz Żupański w Poznaniu podjąć nowe wydanie obu tych słowników po uzupełnieniu ich przez filologów: Wannowskiego i Węclewskiego, lecz zamiar ten nie przyszedł do skutku. J. jeszcze w pierwszych latach pobytu swego w Krzemieńcu przygotował do druku chrestomatję grecką, a następnie wydał ją nakładem gimnazjum wołyńskiego p. n. „Antologja grecka, którą dla uczniów języka greckiego w gimnazjum wołyńskim z różnych sławnych rymotwórców zebrał i krótkim objaśnił wykładem...” (Wilno 1815, w 8-ce, str. 360 i XX). Ogłosił także w roku następnym po śmierci T. Czackiego (f 1813) rozprawę p. n. „O Demonach czyli Gienjuszach u filozofów greckich w stosunku do duszy człowieka, rozprawa czytana na publicznym posiedzeniu w czasie obchodzonej pamiątki J. W. ś. p. Tadeusza Czackiego,... przy dokończeniu roku szkolnego d. 15 lipca 1814...” (Krzemieniec

A. A. K.

Jurowianin, pseudonim Aloizego Kozłowskiego.

Jurowski, herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem, na srebrnej misie, — serce bokiem na lewo leżące, z prawej strony na dół u-kośnie strzałą przeszyte, hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich.

Odmiana h. Przyjaciel (ob.), u-żywana od XVII wieku przez Ju-rowskich - Pawłowiczów. —Kojałowicz, Niesiecki, Ostrowski.

Jurska, jurajska (jurasowa) formacya (system) zajmuje miejsce środkowe w szeregu warstw mezozoicznych, leży w stropie formacyi tryasowej, a pod kredową; nazwa pochodzi od gór Jura (Szwajcarya). J. f. zajmuje nader znaczne obszary w krajach najlepiej pod względem geologicznym zbadanych (Anglia, Niemcy zach., Francya), a dzięki swej potężnej grubości od-dawna zwracała na się uwagę geologów. William Smith, a po nim Leopold v. Buch podzielili J-ą f-ę na trzy oddziały: dolny — J. czarna, środkowy— J. brunatna, górny — J. biała. Quenstedt w jurze bawarskiej odróżnił szereg jeszcze drobniejszych poddziałów, które oznaczył literami alfabetu greckiego. Wreszcie d’Orbigny zaproponował podział, obecnie, z małemi zmianami, powszechnie przyjęty: cała formacya dzieli się na trzy oddziały: jurę czarną czyli lias, jurę brunatną czyli dogger, jurę białą czyli malm; te zaś dzielą się na szereg pięter:

(I    piętro    Siuemurskie

Lias j2    „    Liasowe

(3    „    Toarskie

4    „    Bajoskie

„    Batońskie

„    Kellowejskie

„    Oksfordzkie

Malm (8    „    Kimerydzkie

Portlandzkie.

Każde z pięter wymienionych powyżej Oppel podzielił na poziomy, dla każdego zaś wybrał właściwego mu amonita, którego miano poziomowi nadał; mamy tedy poziomy w Oksfordzie np. Peltoceras transversarium lub Peltoceras bimam-matum. Poziomów tych zawiera lias 14, dogger 11 a malm 8.

Fauna J-ej f-yi. Z glin plastycznych morskich otrzymano nadzwyczaj liczne otwornice i krzemionkowe skielety radyolaryj, które zapewne doniosłe posiadały znaczenie i dla tworzenia się skupień krzemiennych w wapieniach jury białej. Takie nader doniosłe znaczenie posiadają gąbki morskie, przedewszystkiem krzemionkowe, zpośród których rozwinęły się najliczniej Hexac-tinellidy i Lithistidy. Rozlicznej postaci ich ciała wypełniają całe warstwy, tworząc rozległe pokłady i rafy wapieni gąbkowych (scyfiowych). Korale znajdują się głównie w malmie Europy środkowej, w nadzwyczajnych niekiedy ilościach, i tworzą całe rafy i skałki wapienia koralowego; dogger zawiera mało, lias wcale prawie korali nie zawiera (wskutek wykształcenia przeważnie gliniastego). Symetryczne Tetracorallia paleozoiczne są zastąpione przez nowszy sześcio-promienisty typ Hexacorallia. Szkarłupnie występują w ogromnych ilościach: liliowce (Grinoi-\ dea) wykazują mniejszą rozmaitość rodzajów i gatunków, niż w utworach przedpermskich, lecz nie ustępują dawniejszym okresom pod względem rozprzestrzenienia poszczególnych gatunków, a przewyższają je wielkością i skomplikowaną budową. Dotyczy to przedewszystkiem Penta-crin'ôw, które mierzą do 17 m. długości, a korony ich do 1 m. średnicy. Jeże morskie, rzadkie w dawniejszych okresach, osiągają w juize wysokiego stopnia rozwoju. Przeważają jeżowce prawidłowe (regularne), które znajdujemy już w tryasie, a które są jedynemi przedstawicielami tej klasy w Hasie dolnym; stopniowo w coraz wyższych poziomach dołącza się do nich coraz większa ilość rozmaitych jeżowców nieprawidłowych (o przesuniętym otworze odchodo-wym). Zpośród ramienionogów (Brachiopoda) rozwijają się jedynie dwie grupy: Terebratulidae i Rhynchonellidae, które stanowią 90$ wszystkich jurskich ramienionogów. Zpośród mięczaków w niezmiernych ilościach i w wielce rozmaitej postaci występują blaszkoskrzelne i brzu-chopełzy. Po raz pierwszy w historyi ziemi pojawiają się masami prawdziwe ostrygi i skręcone ich formy Exogyra i Gryphaea. Nader liczne są Trigonie, których obecnie nieliczne okazy zamieszkują morza Australii. Doniosłemi są jeszcze skręcone spiralnie Dicerasy o nader grubej skorupie, które wraz z Neryneami (brzucho-pełzy), wykazującemi te same cechy charakterystyczne, t. j. nader grubą skorupę, zamieszkiwały w ogromnych ilościach jurskie rafy koralowe.— Najdonioślejszemi wszakże zpośród mięczaków są głowonogi, a mianowicie amonity, osiągające w jurze szczytu swego rozwoju, i służące, jak wiemy, do oznaczania poziomów J-ej f-yi. Obok nich pojawiają się po raz pierwszy liczne be-lemnity. Zpośród zwierząt bezkręgowych wymienić wreszcie należy liczne raki, najwięcej z grupy długoogonowych Decapod a.—Bez porównania umiej liczną jest fauna bezkręgowych lądowych i słodkowodnych; nadzwyczaj rzadkie ślimaki lądowe, nieliczne ślimaki i blaszkoskrzelne wód słodkich reprezentują klasę mięczaków. Pewne wreszcie miejscowości dostarczyły dość licznych szczątków owadów, że wymienimy warstwy liasowe z Schambelen w Szwaj-caryi i z Anglii, przeważnie drobnych żuków, które raczej na umiarkowany, niż gorący klimat wskazują. Natomiast owady z wapienia litograficznego z Solnhofen w Bawaryi, olbrzymie ważki, koniki polne, olbrzymie żuki (Bupresti-dae) mają najbliższych krewniaków w krajach zwrotnikowych. Dość liczne są wreszcie szczątki kręgowców w pokładach jurskich. Najrozmaitsze ryby, przeważnie kostołuskie, jak Lepi-dotus, Dapediu, obok nich liczne zęby rekinów, pierwsi wreszcie przedstawiciele ryb kościstych, znajdują się w łupkach jurskich. Uderzającym w przeciwieństwie do pokładów dawniejszych jest zupełny brak skrzeków; natomiast gady osiągają maximum swego rozwoju. Zapełniają one oceany, lądy a nawet powietrze. Do najważniejszych należą gady morskie, ichtyosaury (rybojaszczury) i plesiosaury (wężojaszczury), rozmaite krokodyle (Teleosaurus)\ zpośród gadów latających (Pterosauria) formy o krótkim ogouie (Pterodactylus) i o wydłużonym (Rhamphorhyn-chus). Ląd objęły w posiadanie Dinosauria, dosięgające kolosalnych wymiarów: Atlantosaurus mierzył do 36 m. długości. Nieco mniejszy był Brontosaurus. Do 7-u m. dorastały chodzące na tylnych kończynach Iguanodony. Obok tych olbrzymów roślinożernych istniały gady drapieżne najrozmaitszych wymiarów (Geratosaurus, Gompso-gnathus). Wogóle gady okresu jurskiego dosięgają najwyższego stopnia rozwoju, zastępują zwierzęta ssące na lądzie a ptaki w powietrzu. Pod koniec wszakże okresu jurskiego pojawiają się ptaki prawdziwe, choć posiadające wiele cech wspólnych z gadami (Archaeopteryx). Wreszcie znane są dość liczne szczątki zwierząt ssących, zbliżone poczęści do torbaczów owadożernych (Pliascolotherium), poczęści zaś do trawożernych, jak kangury. Flora J-ej f-yi co do charakteru ogólnego nie wiele się różni od flory tryasowej: liczne paprocie, nieliczne widłaki, Gingkraceae osiągają maximum rozwoju, licznie występują Gy-cadaceae, i dość wiele typów drzew iglastych. Typów wyższych w jurze brak jeszcze.

Podczas okresu jurskiego odróżnić już możemy kilka różnych pod względem fauny obszarów, zoogeograficznych „prowincyj” morskich, które prawdopodobnie (Neumayr) zależą od stref klimatycznych. Tak tedy prowincya środkowoeuropejska zajmuje Francyę i Niemcy północne, poza obszarem alpejskim, Anglię, pobrzeże Bałtyku i Królestwo Polskie, aż do podnóża Karpat. Dalej na wschód ciągnie się ona przez Kaukaz północny, Japonię, i została odnaleziona w Kalifornii. Cechą charakterystyczną wszystkich pokładów, do wymienionej prowincyi należących stanowi pewna właściwa fauna amonitów i nadzwyczaj bogaty rozwój raf koralowych. Prowincya alpejska czyli śródziemnomorska obejmuje Alpy, Karpaty, Sewenny, całe Włochy, Hiszpanię, półwysep Bałkański, Krym, południowe zbocze Kaukazu, Azyę Mniejszą, Indye, część Afryki, Peru i Meksyk. Charakterystycznemi są dla niej amonity, należące do rodzajów Phylloceras Lytoceras i Simoceras, i pewne ramienionogi (Te-rebratula diphya). Jedną z najciekawszych cech jury alpejskiej stanowią t. zw. skałki, czyli odosobnione części wapienia, otoczone formacya-mi młodszemi i sterczące zpośród nich. Ciągną się te skałki około podnóża Alp i Karpat wschodnich, poczynając od Wiednia, około Dunaju, przez Austryę Dolną, Morawy (okolica Brna) do Stram-bergu. Najpiękniej wszakże skałki są wykształcone w Karpatach, a mianowicie na obszarze zajętym przęz piaskowiec Karpacki. Na obszarze, na 11 mil długim, w okolicy Nowego Targu w Galicyi znajduje się do 2 000 to ma-

■

»

HT'

1

'

3»

B

ni

a

m.

a¹«

Si

£

1

imm

h,

S

i

)

"i

to

B

m

m

m

|î

an

m

.-■w

m\

M

m

sa

K

;

Co

P?

U

I

3$

■

■

. •

i

i

8

?

PSg fvl

mm

«

y.....-•

te:

m

i "

Wż

m

.mi

SS

«s

r- ••

il

w

/•

Y/i

U

■

A

m

m

msm

05

: H

■

J

*0

<0

r.

i

es»»

ara

m

mm

n

«IM

J

!

c3

ffl

mu

3k*

sa

mm.

W

m

gPi

mm w

>4agph»P~>^

m

m

li

Æ

O

m

rv

'.iï

Ï3

K

Jura czarna (Lias): 1. Ammonites (Psiloceras) psilonotus. 2. Ammonites (Amaltheus) costatus. 3. Ammonites (Schlotheimia) angulatus. 4. Ammonites (Arietites) Bucklandi (‘/₂ wielkości naturalnej). 5. Belem-nites digitalis. 6. Pentacrinus basaltiformis. 7. Ammonites (Lytoceras) fimbriatus (³/₃ Avielk. natur.). 8. Plica tula spinosa. 9. Terebratula numismalis. — Jura brunatna (Dogger): 10. Rhynchonella varians.

11. Ammonites (Harpoceras) opalinus. 12. Trigonia costata. 13. Pecten personatus. 14. Ammonites (Par-

kinsonia) Parkinsoni.

z*

mm

co

SMI

A\\

i’

.. i /V

mr*m

H®

im,

K JB

Mm

-JHT

v«-.

z.*

sät

13

3Ba8®ia

il

T

Wm

In

L

I»

eS

Co

ÎS5.'' I '

si

mi

mm

S

fm

miiÊËÊÊm.

-u

-rr-ßA k ' m,. ** /

Jara brunatna {Dogger)-. 1. Ammonites (Cosmoceras) ornatus. 2. Pleurotomaria conoidea. 3. Phola-domya Murchisoni. 4. Belemnites absolutus. — Jura biała {Malm): 5. Ammonites (Oppelia) tenuiloba-tus. 6. Megerlea pectunculus. 7. Pteroceras Oceani. 8. Terebratula digona. 9. Ammonites (Aspiduceras) bispinosus (V₂ wielkości naturalnej). 10. Isastraea heliantoides. 11. Exogyra virgula. 12. Cnemidiastrum rimulosum. 13. Pygope diphya. 14. Glypticus hierogłipbicus. 15. Ammonites (Perispbinctes) biplex. 16. Ci-daris florigemma. 17. Theocosmilia trichotoma (‘U wielk. natur.). 18. Ammonites (Phylloceras) ptychoicus.

łych, to olbrzymich skałek o najrozmaitszym układzie warstw, tak, iż wyglądają one jak szczątki pogruchotanego pasma górskiego. Jedne składają się z brekczyi amonitowej, inne z wapieni diphyowych lub liliowcowych, inne wreszcie tworzą rafy koralowe. Skałki ułożyły się w warstwy, należące do najrozmaitszych pięter jury, poczynając od margli plamistych doggeru a kończąc najwyższym tytonem. Skałki podobne występują również na Bukowinie, w Karpatach siedmiogrodzkich i w Rumunii. Prowincya borealna czyli rossyjska posiada również sobie tylko właściwe typy: amonity z rodzaju Cardioceras, amonity z grupy Olcostephanus virgatus i blaszko-skrzelne Aucella, które znajdują się w Rossyi północnej i środkowej, na Nowej Ziemi, na Szpic-bergu, w Syberyi, w Grenlandyi i na północo-zachodzie Ameryki. W Rossyi, gdzie utwory jurskie stanowią typ rozwoju borealnego, szereg pokładów jurskich zaczyna się dopiero od górnej jury brunatnej. Górne poziomy Kelloweju, Oksfordu i Kimerydżu są jeszcze żbliżone do typu środkowo-europejskiego, nad niemi wszakże leży szereg warstw, połączonych w t. zw. piętro wo ł skie, o odrębnej faunie (Aucella i Olcostephanus virgatus) przy zupełnym braku form alpejskich. Piętro wolskie występuje w Polsce koło Tomaszowa, a Aucelle aż na Morawach; w portlandzie Anglii znaleziono również amonity, do typu Olcos. virgatus należące.

Dolne pokłady jurskiej formacyi są znacznie mniej rozprzestrzenione, niż dogger górny i malm, i zajmują wyłącznie prawie Europę zachodnią. Polska, Rossya, Indye, Szpicberg, Ameryka północno-zachodnia tworzyły ląd stały podczas lia-su i dolnego doggeru. W Kelloweju zaczęła się jedna z największych transgresyj w historyi ziemi, która pokryła morzem wszystkie wymienione powyżej kraje.—Lias, czyli jura czarna, tworzy pokład skał na 100 m. gruby, złożony prze ważnie z piaskowców, wapieni, margli, glin łupkowych i zwykłych, szarych, brunatnych lub czarnych. Łupki margliste, przesiąknięte sub-staneyami bitumicznemi przechodzą częstokroć w łupki palne. Olbrzymia większość skamieniałości znajduje się w glinach i łupkach gliniastych. Z kopalin pożytecznych w liasie znajduje się węgiel kamienny, znany w Austryi, na wybrzeżach morza Kaspijskiego, w Turkiestanie, w Persyi i w Chinach. Na Węgrzech koło Fünfkirchen znajduje się do 25 pokładów węgla kamiennego. Znajdują się również w liasie rudy żelazne oolityczne i sferosyderyty. Z roślin w liasie najczęściej spotykane są morszczyny, cykadowe i iglaste. Bardzo liczne są szczątki zwierząt morskich, pierwsze zaś miejsce zajmują liliowce, mięczaki i gady. Z liliowców najbardziej rozpowszechnionym jest rodzaj Pentacrinus, z ramienionogów—Terebratula i Rhynchonella, z blaszkoskrzelnych — Gryphaea, Pecten, Tjima, Avicula, Mytilus, Trigonia, Pholadomya i Astarte. Amonity i belemnity z głowonogów znajdują się w nadzwyczajnej ilości zarówno gatunków jak osobników. Z gadów najważniejsze Plesiosaurus i Ichtyosaurus. Najniższy lias (p. Sinemurskie) cechują: Gryphaea arcuata, Psiloce-ras planorbis, Arietites Bucklandi, Schlotheimia angulata, Lima gigantea, Pentacrinus scalaris, Pentac. Briareus. Lias środkowy (p. liasowe) posiada następujące formy charakterystyczne: Amaltheus margaritatus, Aegoceras capricornu, Tropites costatus, Belemnites paxillosus, Gryphaea cymbium, Terebratula numismalis, Pentacrinus ba-saltiformis. Lias górny (dolna częśó p. toarskie-go) zawiera: Harpoceras bifrons, Phylloceras hete-rophyllum, Lytoceras jurensis, Harpoceras serpen-tinum, Posidonomya Bronni, Monotis substriata.— Jura brunatna czyli dogger składa się z grubych na 400 metr. pokładów piaskowców, glin, margli i wapieni; bardzo rozpowszechnione są piaskowce, to jasno-, to ciemuo-brunatne. Częste są wapienie ikrowcowe, oolity żelaziste i żela-ziak gliniasty. Dogger tworzą przeważnie utwory morskie, nader rzadkie są przeto szczątki flory lądowej; w łupkach gliniastych znajdują się morszczyny, z roślin zaś lądowych znane są cy-kadowce, iglaste, paprocie i skrzypy. Bardzo liczne są szczątki zwierząt morskich; względnie niezbyt obszernie rozprzestrzenione korzenio-nóżki i gąbki; rodzaj Pentacrinus jest głównym przedstawicielem liliowców, Terebratula i Rhyn-chonella—ramieuionogów, Ostrea i Trigonia blasz-koskrzelnych, Pleurotomaria brzuchouogów. Amonity i belemnity są również częste; z ryb najliczniejsze kostołuskie; Ichtyosaury i Plesiosaury zajmują miejsce naczelne między gadami; naj-donioślejszem jest wszakże znalezienie szczęk wygasłych torbaczy Amphitherium i Phascolothe-rium. Dogger dolny (górna częśó p. toarskiego i p. bajoskie) cechują-. Harpoceras opalinum, Lytoceras torulosum, Harpoceras Murchisonae, Trigonia navis, Hucuła Hammeri. Dogger środkowy (p. batońskie) zawiera jako formy charakterystyczne: Stephanoceras coronatum, Stephanoce-ras Humphriesianum, Belemnites giganteus, Ostrea Marshi. Górny dogger (p. kellowejskie) zawiera: Macrocephalites macrocephalus, Reineckia anceps, Peltoceras athleta, Belemnites subhastatus, Belemnites canaliculatus, Trigonia costata, Rhynchonella varians.—Jura biała, czyli malm, składa się ze skał znacznie od opisanych powyżej różnych, są one mianowicie białe lub żółtawo-białe. Wapienie, margle i dolomity zajmują pierwsze miejsce, piaskowce zaś i gliny mają tu stanowisko podrzędne. W Niemczech ogólną grubość warstw jury białej oceniają na 300 m. Szczątki roślin są nader rzadkie, spotyka się wszakże niekiedy nieliczne cykadowe, iglaste i paprocie. Za to fauna jest nader liczna. Gąbki tworzą całe pokłady wapieni (scyfiowych). Korale są nader liczne, tworząc częstokroć rafy koralowe (Isas-traea, Thamnastraea, Montlivaultia). Ze szkar-

J. L.

Jurta, wyraz pochodzenia tatarskiego, oznacza typ budowli, w jakich mieszkają różne syberyjskie ludy koczujące. Skielet J-y jakuc-kiej, do której mniej - więcej są podobne jurty innych ludów, składa się z 4-ch słupów, wkopa-

łupni najliczniejszemi są jeżowce: Cidaris, He-micidaris Pygaster. Ostryg mniej niż w dogge-rze, zastępuje je poczęści rodzaj Exogyra. Z innych blaszkoskrzelnych najwięcej jest Trigonia i Diceras. Amonity i belemnity są bardzo liczne; panują gatunki: Perisphinctes, Oppelia, Pelto-ceras. Obfita fauna kręgowców: żółwie Emys i Ghelonides, gady podobne do krokodylów: Te-leosaurus, Geosaurus, Enaliosaurus, Pliosaurus\ gady uskrzydlone: Pterodactylus, Rhamphorhyn-chus. Pierwsze ptaki: Archaeopteryx. Dolny malm (p. oksfordzkie) posiada formy charakterystyczne: Aspidoceras perarmatum, Peltoceras transversa-rium, Gardioceras cordatum, Gidaris florigemma, Gidaris coron ata, Rhynchonella lacunosa, Meger-lea loricata. Środkowy malm (p. kimerydzkie) cechują: Oppelia tenuilobata, Aspidoceras acanthi-cum, Oppelia lithographica, Exogyra virgula, Pte-roceras Oceani. Malm górny (p. portlandzkie) zawiera Trigonia gibbosa, Gorbula inflexa, Tere-bratula diphya, Terebratula janitor. Górne części portlandu są w Anglii i północnych Niemczech zastąpiono przez osady wód słodkich i słona-wych — piętro purbekskie. Piętro tytońskie (nazwa nadana przez Oppela) obejmuje potężne pokłady warstw, występujące w Alpach i Karpatach i odpowiadające najwyższym poziomom malmu, lecz odrębnie wykształcone. Dzieli się na dwa poziomy: wapień a Terebratula diphya, czerwony, podobny do marmuru, szeroko rozpowszechniony w Alpach tyrolskich i weneckich, nieco zaś mniej w Alpach bawarskich i austryac-kich; warstwy stramberskie z białych nieuwar-stwionych jasnych wapieni, obfitujących w amonity (Phylloceras ptychoicum), rozprzestrzenione w Salzkammergucie, w Alpach południowych i w Karpatach (przeważna część skałek).

Jura w Polsce. Pomijając wzmiankowane już powyżej skałki karpackie (tytońskie), jura w Polsce występuje w trzech równoległych pasmach. Pierwsze, najważniejsze, krakowsko-wieluńskie, ciągnie się od okolic Krakowa przez Ojców, Częstochowę do Wielunia; łagodnie pochylone i stopniowo znikające pod kredą ku wschodowi, na zachodzie kończy się ono przeważnie stromern, Wysokiem urwiskiem, wznoszącem się nad szląską niziną, pokrytą przez starsze, węglowe i tryasowe, a poczęści i środkowo-jurskie pokłady. Pasmo zaś samo składa się z wapieni, niekiedy przez erozyę w głębokie jary i parowy pokrajanych (Ojców, Ogrodzieniec). Drugie pasmo okala góry Świętokrzyskie od zachodu, od okolic Chmielnika na południe, przez Małogosz-czę do Przedborza. Szereg wychodni ku zachodowi (Dmeniu, Kodrąb) łączy to pasmo z wychodniami jury około Kalisza (Burzenin, Wielka Wieś, Trojanów). Trzecie pasmo ciągnie się wzdłuż wschodniego zbocza gór Świętokrzyskich od Ćmielowa przez Bałtów, Iłżę, okolice Jastrzębia, ze znacznemi przerwami aż do Inowłodzia. Wreszcie szereg wychodni nad Pilicą (Tomaszów, Sulejów) łączy obydwa powyższe pasma, okalając góry Świętokrzyskie od północy. — Liasu w Polsce brak zupełny; szereg warstw jurskich zaczyna się od doggeru, który w postaci szarych glin batońskich leży u zachodniego podnóża pasma krakowsko-wieluńskiego. Gliny te zawierają pokłady sferosyderytu, eksploatowanego dla hut żelaznych, nad nimi zaś leżą kellowej-skie gliny i poczęści wapienie. W pasmach, okalających góry Świętokrzyskie, dogger wyraża się przez brunatne lub żółte piaskowce, które zawierają gniazda żelaziaka brunatnego również górniczo eksploatowane. Piaskowce te są obficie rozprzestrzenione tylko na wschodnim zboczu gór Świętokrzyskich, od Bodzechowa do Inowłodzia, na zachodniem zaś dogger znaleziono tylko około Drochowa i Chęciu (gliny). Górna jura składa się na całym obszarze wyłącznie z wapieni, należących do piętr oksfordz-kiego i kimerydzkiego; wapień ten jest już-to przepełniony gąbkami (scyfiowy) i tworzy t. zw. wapień skalisty, z którego strome urwiska się składają, już oolityczny, już znowu koralowy, przepełniony muszlami Dicerasów i Nerinej (przeważnie dokoła gór Świętokrzyskich). Cały szereg warstw górno-jurskich kończą wreszcie prawie wszędzie ławice z Exogyra virgula złożone. Wogóle jura polska jest rozwinięta we dług typu środkowo-europejskiego. W Tomaszowie jednak nad Pilicą występują szare gliny z fauną najwyższych poziomów jury rossyjskiej, poziomu Olcostephanus virgatus\ pokrywa je zaś wapień płytowy z Serpula coacervata i Gorbula inflexa — prawdopodobnie purbek. Oprócz tych pasm jurskich na obszarze ziem polskich znane są pojedyńcze, rozrzucone punkty występowania jury: w Ciechocinku wiercenie wykazało obecność warstw oksfordzkich, które występują na powierzchnię w okolicach Inowrocławia. W Po-pielanach na Żmudzi występują czarne środkowo-jurskie gliny z fauną typu rossyjskiego; takież gliny znaleziono w otworach świdrowych we Wschodnich Prusach (Królewiec). Podawano wreszcie Łuków, jako miejscowość, gdzie jura środkowa typu rossyjskiego wychodzi na powierzchnię, lecz prawdopodobnie jest to tylko odłam jury żmudzkiej, przyniesionej przez lodowce,—Literatura co do jury w Polsce jest nader obfita; ob. „Spis bibliograficzny dzieł i artykułów, dotyczącząch geologii Królestwa Polskiego, Galicyi i krajów przyległych”, przy „Szkicu geologicznym Królestwa Polskiego i t. d.” w XI tomie „Pam. Fizyogr.”, «Dopełnienie» do tegoż „Spisu” w tomie XVII i bibliografię literatury, dotyczącej fizyografii Polski w „Kosmosie”.

Juma, prawy dopływ Amazonki, bierze początek w Rzeczypospolitej Peruwiańskiej, pod 8°30' szerok. południowej, we wschodniem przedgórzu Andów, Conomamas zwanem. Po krótkim biegu w Peru i w Boliwii, wstępuje do prowincyi brazylijskiej, Amazonas, i płynie w kierunku północno-wschodnim: pod 69°45' dług. zachód, przyjmuje od strony południowej dopływ Rio Turacuaca (Trahuaco), potem pod 6° szerok. południowej i 68° dług. zachodniej zawraca na północ-północo-wschód i, przebiegłszy 1 500 kim. wśród ciągnących się od samych źródeł niezmierzonych lasów dziewiczych niziny Amazońskiej, wpada do Amazonki pod 2°30' szerok. południowej, niedaleko od Fontebóa. W uściu J. ma 800 m. szerokości, jest głęboka tak, że parowce docierać mogą do samych niemal jej źródeł. Od lutego aż do kwietnia rozlewa się szeroko, zalewając okoliczne lasy; wysokość wody dosięga wówczas 14 m. Lasy nadbrzeżne obfitują w kau-

nych w ziemię w rogach kwadratu, zajmującego 70—100 łokci obszaru. W głowniach słupów wydłubane są gniazda, w które wkładają belki poprzeczne. Na nicli pośrodku umieszczają jedną grubą belką okrągłą, na której z okrąglaków też opierają dach. Po zbudowaniu dachu obstawiają ściany wkoło, pochyło, szczelnie okrąglakami, i jurta gotowa. Okien zwykle 3; w lecie wstawiają w okna pęcherz, naskórek rybi lub mozajki, ułożone z kawałków szkła, wstawionych w oprawę z kory brzozo wej; w zimie zakrywają wszędzie grubemi taflami lodu. Drzwi zawsze jedne, latem lekkie, ze skóry naciągniętej na wierzbową giętką ramę, zimą — z desek obitych krowią skórą. Ściany J-y obmazują z początku polepą z czystej gliny, a następnie grubą warstwą nawozu, która natychmiast powinna zamarznąć. Dach kryją korą modrzewiową, a na-nią narzucają glinę i ziemię. Wkoło, dla ciepła, obsypują J-ę, prawie do okien, warstwą ziemi. Wnętrze J-y wzdłuż ścian ciągną się wokoło nizkie ławy, z których każda ma pewne stałe przeznaczenie. Pośrodku stoi komin, tworzący dużą rurę, zrobioną z cienkich, związanych wikliną żerdzi, grubo w środku wymazanych gliną. Rura tyłem zwrócona jest do drzwi, a gardzielą na izbę. Dodatkowo istnieje czasem wewnętrzna przegroda, która oddziela męską połowę od żeńskiej. J-y innych ludów różnią się głównie kształtem: są bądź stożkowate, jak u 0-stjaków, bądź okrągłe, jak u Tunguzów i Burja-tów. J. jakucka przedstawia piramidę uciętą, z bokami o pochyłości 70° mniej-więcej. Wszędzie główny materyał budowlany stanowią skóry reniferowe, wojłok, kora brzozowa i drzewo. Burjaci latem budują J-y z wojłoku, zimą z drzewa. Kałmucy latem mieszkają w J-ach wojłokowych, zimą w kibitkach. Niektóre ludy nie mają wewnątrz J-y komina, a natomiast otwór w pułapie, przez który wychodzi dym z o-gniska.

czuk. Rzekę badali w 1867 r. Chandless, w r. 1873 Browne i Lidstone.

Jury, ob. Przysięgli.

Jurydyka (pochodzi od łacińskiego juris dic-tio, co znaczy dosłownie „wymiar sprawiedliwości”). W historyi rozwoju miast naszych pojęcie to miało inne cokolwiek znaczenie. J-ą zwano część miasta lub przedmieścia, należące do szlachty lub duchowieństwa, która na skutek specyalnego przywileju królewskiego lub uchwały sejmowej, miała rząd swój własny i sąd oddzielny i stanowiła jakby miasto w mieście, a przytem wolną była od wszelkich podatków i opłat na rzecz miasta. Zakładano takie J-i, zwane niekiedy miasteczkami, pośród lub obok miast wielkich i szybko się rozwijających, gdyż zapewniało to zakładającemu je możno-władzcy świeckiemu lub duchownemu duży dochód i znaczenie, a prawie żadnych ciężarów nie pociągało za sobą. Na gruncie J-i chętnie osiadali i budowali domy zamożniejsi ludzie, skupiał się tam handel i przemysł, rzemieślnicy i ludność dysydencka z powodu wielkich swobód jakie zapewniały J-i. Dziedzice J-i, sami, jako szlachta i duchowni prawu miejskiemu nie poddawali się, dla osiadającej ludności zaś wyjednywali prawo rządzenia się prawem magdebur-skiem lub chełmińskiem (a więc pewną niezależność), prawo wyrobu trunków i ich sprzedaży, a nawet prawo tworzenia cechów, oraz urządzania stałych targów i jarmarków. Korzystając z rozwoju miasta osiągali dziedzice J-i znaczne dochody z gruntów, wypuszczanych w użytkowanie osiadającym na nich, z opłat pobierauych od procederzystów, i dochody te przeznaczali w części na utrzymanie miejscowej administracyi jurydycznej, resztę obracali na swą korzyść. Do wydatków miasta głównego w niczem uie przyczyniały się J-i, nawet w czasach tak ciężkich jak pożary, morowe powietrze. Starały się oue uwolnić od kwater dla wojska i dla osób na sejmy przyjeżdżających wogóle od wszelkich powinności, miasta ciążących. Nad potrzebami ogólnemi zdrowotności, bezpieczeństwa, ozdoby i obwarowania całości, musiała czuwać wyłącznie zwierzchności śródmieścia i jego mieszkańcy nieśli na to wydatki sami tylko, bez żadnej ze strony J-i pomocy. Stąd powstały nieustanne między śródmieściem i J-mi spory, które w końcu XVIII wieku uwieńczone zostały upadkiem samodzielności J. i wcieleniem ich całkowitem do miasta głównego. Rządy i sądy w J-ch sprawowały oddzielne dla każdej J-i magistraty, w których skład wchodzili burmistrze z rajcami i wójt z ławnikami, wybierani corocznie, lub na lat parę. Sądzili oni sprawy wszelkie cywilne i karne z wolną apelacyą w sprawach drobnych, najczęściej w sprawach o sukcessyę do dziedzica, a w ważniejszych do sądów assesorskich czyli zadwornych. Do wyjątkowo ważnego znaczenia i do nadzwyczajnego rozwoju doszły J-i

w Warszawie i na Pradze. W Warszawie istniało głównych i uznanych 15 J-k, które zwartym pasem dookoła objęły śródmieście zwane „Starą Warszawą”. Stara Warszawa, opasana mu-rem dookoła, mieściła w sobie zamek królewski, kościół św. Jana, rynek Starego miasta i część miasta pomiędzy Podwalem i brzegami Wisły. Resztę stanowiły J-i, zwane inaczej przedmieściami lub miasteczkami. Najważniejszą z J-k i jedną z najwcześniej powstałych była Nowa Warszawa. Stworzoną została przywilejem Jana Starszego, księcia mazowieckiego, z r. 1408. obejmowała posessye położone pomiędzy rynkiem Nowego miasta i Powiślem. Była to J. wyjątkowa, bo chociaż miała oddzielnego wójta i magistrat, to jednak, jako zależna od książąt mazowieckich, a następnie od królów polskich, nie uchylała się od ponoszenia wydatków i powinności na ogólne potrzeby miasta, sporów zażartych ze Starą Warszawą nie wiodła i wreszcie sama, pod wpływem Komissyi Porządkowej (Boni Ordinis), a wreszcie Sejmu czteroletniego (1788), dobrowolnie się pod wspólnym zarządem ze Starą Warszawą połączyła. Trzy J-i: Dziekanka, Zadzikowska (inaczej zwana „Kapitulną”) i Nowoświecka (św. Ducha) należały do dziekana i kapituły św. Jana. Pierwsza z nich obejmowała posessyj 87, położonych na Krakowskiem Przedmieściu od Bednarskiej do Kościoła karmelitów, oraz na części ulicy Trębackiej, powstała na zasadzie przywileju Jana ks. mazowieckiego na Czersku z dnia 12 marca 1402. Drugą z inicyatywy Jakóba Zadzika, biskupa krakowskiego, ks. siewierskiego, aprobowała konstytucya sejmu warszawskiego z 1638. Rozciągała się ona na 10 posessyj przy ulicach: Miodowej, Kapitulnej i Podwalu. Trzecia, powstała z erekcyi kapituły 3 października 1659, ciągnęła się od posessyi JV» 1255 na Nowym Świecie, gdzie mieścił się ratusz tej J-i, wązkim pasem przez ulicę Szpitalną, Zielną, Złotą, Sienną, Wielką, Twardą, Żelazną poza rogatki Jerozolimskie. Wszystkie trzy J-i: Dziekanka, Zadzikowska i Nowoświecka połączone zostały pod wspólnym zarządem wójta J-i Dziekanki w ratuszu tej J-i, w domu A» 380 na Krakowskiem Przedmieściu, i wójtowi temu dodano po dwóch ławników, wybranych z pozostałych dwóch J-k. Trzy inne J-i utworzone zostały z gruntów, należących do folwarku starostwa Warszawskiego, a mianowicie Jurydyki: Grzybów, Wielopole i Bielin o, za inicyatywą starostów warszawskich: Jana Grzybowskiego, Jana z Pieskowej Skały Wielopolskiego i jego synowej Maryi de la Grange d’Arquien, oraz Franciszka Bielińskiego, marszałka wielkiego koronnego, którzy w ten sposób grunta starostwa kolejno uszczuplali. J. Grzybów aprobowaną została przywilejem Jana Kazimierza, z d. 30 czerwca 1650 r., i zatwierdzoną przez jego następców; miała ona oddzielne sądy, burmistrza i ratusz w po-

Kno. powsE. Uuatr. Zoie. *60. T, XXXIII.

sessyi JVî 1017a, zburzony w r. 1830; miała także i osobną miarę długości: łokieć grzybowski, dłuższy o 4 cale od łokcia pospolicie w kraju używanego. J. ta obejmowała 206 posessyj, zwaną była „miasteczkiem” i ciągnęła się od Elektoralnej do Grzybowa i od Mazowieckiej do Żelaznej. Szczególniej rozwiniętym był w tej J-ce przemysł piwowarski; w r. 1785 miasteczko posiadało 28 browarów. J. Wielopole zatwierdzoną została przez Augusta II, w d. 31 lipca 1731, miała swój ratusz A» 1011 przy ulicy Krochmalnej, osobnego wójta, obieralnego co rok, i 4 ławników dożywotnich. Tu gromadził się drobniejszy handel, zaspokajający potrzeby całej Warszawy. J. ta ciągnęła się między Graniczną i Ciepłą, w okolicach dzisiejszej Żelaznej Bramy (dawna Targowica). Jurydyka Bielino trwało bardzo krótko, bo zatwierdził ją dopiero 15 maja 1757 r. August III. Miała ona swój magistrat z wójta i 4 ławników, corocznie wybieranych, złożony, apellacya jednak od tego sądu służyła do jurysdykcyi miejskiej miasta Starej Warszawy, a stąd do sądów zadwornych. Sprawy o sukcessyę rozpatrywał dziedzic w celu dopilnowania praw miasteczka, na rzecz którego przechodziły jure caduco dobra po zmarłych pozostałe w razie niezgłoszenia się sukcessorów. W tej jurydyce wolno było osiadać dyssydentom pod warunkiem, że nie będą odprawiali publicznych oratoryów i schadzek. W tej J-e znajdowały się posessye pomiędzy ulicami Wielką i Jasną, S-to Krzyską i Pańską, a między inne-mi pose8sya Al 1358, późniejszy szpital Dzieciątka Jezus. W tej jurydyce było szynków 45. Jurydyka Leszno, czyli—jak je w przywileju zatwierdzającym nadanie („Vol. leg.” t. IV str. 457) nazwano—Nowe Leśno, erygowana było przez Hr. Bogusława na Lesznie Leszczyńskiego d. 8 stycznia 1648 r. Miała ona osobny ratusz pod A¹« 722, osobne sądy, wójta i 4 ławników. Obejmowała 94 posessye na Lesznie, Orlej, Solnej, Rymarskiej, Żelaznej i najlepiej była w swoim czasie zabudowaną ze wszystkich jurydyk warszawskich.— Jurydyka Tamka i Kałęczyn, później poprostu jurydyką Tamka zwana, erekcyjuego przywileju nie posiadała. Należała do zakonnic miłosiernych (fundus monialium misericordiae) z nadania im gruntów przez Ludwikę Maryę w r. 1652 na utrzymanie szpitala i kościoła na Tamce. Po odłączeniu od niej Kałęczyna, wcielonego w części do J-i Ordynackiej Źamoyskich (w 1725), w części zaś do J-i Bożydar Sułkowskich (w r. 1765), obejmowała jurydyka Tamka posessyj 101, ciągnących się długim wąskim pasem przez Tamkę, Warecką i Śliską, aż za okopy między rogatkami Jerozolimskiemi i Wolskiemi.—Jurydyka Bożydar, utworzona przywilejem erekcyjnym Józefa Szwartzenberga z Witowa Czernego, kasztelana sandeckiego, generała-adjutanta wojsk polskich, z d. 4 lipca 1702 r., obejmowała posessyj

28

22 na Nowym Świecie i Drodze (alei) Jerozo- października 1769 r., obejmującą grunta blizko limskiej. Miała swój ratusz pod N° 1284.— J u-rydyka Ordynacka powstała na zasadzie przywileju Jana Jakóba Zamoyskiego, woj ewodzi-ca smoleńskiego, w r. 1739 z główną rezyden-cyą w pałacu, gdzie dziś Instytut muzyczny się mieści. Dla wymiaru sprawiedliwości wyznaczony został oddzielny burmistrz i 6 rajców, którym w r. 1754 dodano jeszcze 4 gminnych.

pałacu Kazimirowskiego położone, przy ulicach Radnej, Lipowej, Leszczyńskiej i Browarnej. Jurydyki te trwały krótko, bo już w dniu 7 maja 1784 r. zawartą została między królem Stanisławem Augustem i magistratem m. Warszawy komplanacya, mocą której jurydyki przyłączono do Starej Warszawy, a wzamian za to magistrat ustąpił królowi, dla rozszerzenia Łazienek Królewskich, grunta swoje na Solcu położone. Odtąd mieszkańcy tych dwóch jurydyk, dopuszczeni do używania tych swobód, co i mieszkańcy Starej Warszawy, musieli ponosić równe z nimi podatki i jednym sądom podlegać.—Praga cała w stosunku do Warszawy była jedną jurydyką, sama jednak dzieliła się na kilka oddzielnych jurydyk. Jeszcze w r. 1583 Praga była wsią, należącą do rodziny Prackich. Część jej, nabyta przez Jana Zamoyskiego, przeszła na Marcina Białobrzeskiego, biskupa kamienieckiego. Ta część otrzymała nazwę jurydyki Kamienieckiej, utworzonej przez Michała Działyń skiego, biskupa, i zatwierdzonej przywilejem Władysława IV z d. 10 lutego 1648 r. J. ta miała burmistrza, wójta, radnych i gminnych. Zapewniono jej wolność zupełną handlu i rzemiósł, wraz z prawem sprowadzania wszelkich towarów lądem i wodą, urządzania jarmarków i targów, zwłaszcza na bydło i konie, tworzenia korporacyj kupców i rzemieślników, wreszcie zwolniono ją od kwaterunku, podwód i podatków. Temu zawdzięcza Praga powstanie i wzrost handlu, oraz szybki rozwój całego przedmieścia. Obok tej J-i powstały pomniejsze, przemijające, J-i Czartoryskich, Kazanowskich i Lubomirskich, które łącznie z J-ą Kamieniecką niewłaściwie nazywano J-ą Praga. Wszystkie te J-i łącznie obejmowały posessyj 254, a ulic 14, między ulicami Szeroką, Brukową a Wisłą. — Jednocześnie powstała w r. 1641, utworzona przez królewicza Karola Ferdynanda, biskupa płockiego, J. Skaryszewska, zatwierdzona przez Jana Kazimierza przywilejem z d. 20 maja 1655 r. i przez jego następców aprobowana, oraz od podatków i kwaterunku zwolniona. Mieszkańcy mieli zapewnioną wolność handlu, rzemiosł, warzenia i sprzedawania piwa i wódek, wreszcie paszę dla bydła na łąkach Skaryszewskich. Do tej J-i należała czasowo mniejsza J., Kam i on, a obie razem obejmowały posessyj 206, na 8 ulicach, od Brukowanej i Ząbkowskiej do Skaryszewskiej. Magistrat J-i składali: burmistrz, wójt i 4 radnych. J. Golędzinów istniała więcej na papierze, niż w rzeczywistości. Część majętności przytykającej do Pragi nabył król Stanisław August od Załęskich i założył tu osadę miejską, w celu osadzenia w niej Żydów, lecz magistrat miasta starej Warszawy, urząd marszałkowski i stany temu się sprzeciwiły, i miejscowość ta, jako

Założyciel jurydyki pozwolił osiadającym na jej gruntach warzyć piwo, trudnić się wszelkiemi handlami, a w szczególności sprzedażą żywności i napojów. Jurydyka liczyła 48 posessyj na Tamce, Wróblej, Szczyglej i Nowym Świecie. —

Ratusz miała pod N« 1305, a więzienie czyli wieżę własną pod N« 2887 przy Wróblej ulicy.—

Jurydyka Aleksandrya utworzona została przez Aleksandra, ks. ua Ostrogu i Zasławiu, lir. na Tarnowie, Zasławskiego d. 18 sierpnia 1670 r.

Zatwierdził jej przywileje August II d. 4 lipca r.

1724, zapewniając jej swobody służące Starej Warszawie. Miała więc jurydyka magistrat z burmistrzem i 4 rajcami, oraz sąd złożony z wójta i 4 ławników wybieralnych, które mieściły się w ratuszu pod N« 2775. Oddzielny przywilej w r. 1729 nadany został cechowi rzeźniczemu dla wykonywania rzemiosła w tej jurydyce, z czego powstały jatki rzeźnicze na Sułkowskiem pod Ne 1315. Jeden z dziedziców tej jurydyki, Gozdz-ki, kuchmistrz koronny, postawił tu 2 pałace: jeden dla córki swej, zamężnej za ks. de Nassau, drugi na Sewerynowie. Jurydyka obejmowała 66 posessyj od Nowego Światu przez Aleksan-dryę do ulicy Topiel i Dobrej.—Jurydyka Solec, zwana śpichrzem i karmicielką Warszawy.

Była to wioska, darowana miastu Warszawie przez jej obywateli: Mikołaja Panczatkę i Piotra Bruua. Darowiznę tę Jan, książę mazowiecki, zatwierdził d. 26 maja 1382 i oddzielną z niej ju-rydykę-miasteczko uformował. Jurydyka ta mimo, że miała swój ratusz pod N 2977 i swego wójta oddzielnego, zachowywała jednak łączność ściśłą ze śródmieściem i tem się od innych jury-dyk wyróżniała. Zawierała posessyj 111, od Solca i Czerniakowskiej do Górnej i Smolnej ciągnących się.—Wreszcie dwie jurydyki należały do króla Stanisława Augusta: Marjensztadt i Stanisławów. Na utworzenie jurydyki Marjensztadt przez Eustachego i Maryę Potockich dał przywilej August III d. 17 czerwca 1762 r. na prośbę panów rad, przy jego boku zostających.

J. ta, między kościołem bernardynów, Zamkiem i Wisłą położona, posesyj 72, oznaczonych 15 numerami, obejmująca, miała swój ratusz pod 2629, magistrat z burmistrza i 4 ławników złożony, który sądził sprawy wszelkie, prócz spraw o zadanie ran śmiertelnych, z wolną a-pellacyą do dziedzica. J-ę Marjensztadt nabył król Stanisław August i d. 23 lutego 1781 r. połączył ją co do rządów i sądów z jurydyką włas- $ dość jeszcze wówczas odległa, pustkami stała.— ną Stauisławów, utworzoną przywilejem 10 i J-i warszawskie, jako szkodliwie oddziaływające

J. W. Dom.

Kośó.

na rozwój śródmieścia, jako niedbale pod względem zdrowotności, porządku i bezpieczeństwa u-trzymywane, jako uchylające się od spełniania wszelkich powinności i posług obywatelskich, chciano zreformować i pod ogólny zarząd miasta podciągnąć. Usiłowania te, jakkolwiek popierane statutami i konstytucyami 1544, 1550, 1558, 1654, 1659, 1678, 1764 r., wobec przeważnego wpływu i znaczenia dziedziców J-k, tj. możnowładz-ców i duchowieństwa, długo pozostawały bez skutku. Dopiero, dzięki energicznej inicyatywie Komissyi Porządkowej i jej dekretom 1766, 1771, 1772 i 1773 r., oraz Komissyi Brukowej z roku 1784, a wreszcie Sejmu Czteroletniego, — udało się nakoniec ład zaprowadzić, jurysdykcye oddzielne znieść, poddać J-i pod ogólny zarząd, wspólny dla oałego miasta i pod kompetencyę zwykłych sądów, zobowiązać J-i do płacenia podatków na potrzeby ogólne, skłonić do ponoszenia ogólnych ciężarów i powinności, zmusić do zaprowadzenia porządku, czystości i bezpieczeństwa. W roku 1794 znikły J-i, a jako ślad po nich pozostał tylko do dziś-dnia obowiązek, ciążący właścicieli budowli wystawionych na gruntach do J-i należących, opłacania czynszu wieczystego na rzecz sukcessorów lub nabywców praw dawniejszego dziedzica J-i.

Juryj Włodzimierzowicz („ Długorę-ki”), ks. rostowsko-suzdalski, syn Włodzimierza Monomacha (* 1091 —f 1157 r.). Mając zaledwie lat 5, otrzymał dzielnicę rostowsko-suzdal-ską; za życia ojca (f 1125) i brata Mścisława, następcy jego na tronie kijowskim (f 1132), nie mieszał się do sporów książąt dzielnicowych. Dopiero za panowania słabego Jaropołka WTło-dzimierzowicza (1132 —1139) wystąpił z preten-syami do księstwa Perejasławskiego i po ustąpieniu ztamtąd ks. Wiaczesława wymógł na Ja-ropołku przyznanie sobie (1135 r.) tej dzielnicy, którą oddał wkrótce bratu swemu, Andrzejowi. Wówczas-to Izasław Mścisławowicz (niegdyś książę perejasławski), wygnany przez Wiaczesława z nowej swej posiadłości, Turowa, otrzymał pomoc od Nowogrodu i najechał dzielnicę Suzdalską, lecz J. odniósł nad nim świetne zwycięstwo na Żdanowej Górze i zmusił go do odwrotu (1135). Gdy (1139) tron kijowski zajął Wszewołod Ole-gowicz, J., uważając to za ubliżenie dla Mono-machowiczów, wyruszył przeciw w. ks., lecz, nie otrzymawszy żądanej pomocy z Nowogrodu, zwrócił się przeciwko niemu i opanował Torżek. Za panowania Wszewołoda, niejednokrotnie przez Ole-gowiczów napastowany, po jego śmierci (1146), nie chcąc uznać za wielkiego księcia Izasława Mści-sławowicza (synowca swego), zawarł przymierze z jednym z Olegowiczów, Swiatosławem. R. 1150 z pomocą Połowców zajął Kijów, wypędziwszy stamtąd Izasława, który jednak niebawem otrzymał posiłki z Węgier i Czech i zmusił J-a do opuszczenia stolicy wielkoksiążęcej. W następnych latach J. kilkakrotnie zdobywał i tracił Kijów, aż wreszcie po śmierci Izasława i Wiaczesława (który też przez pewien czas był w. ks. kijowskim), zajął go po raz ostatni (r. 1155) i utrzymał się przy nim aż do śmierci.— Z imieniem J-a łączą latopisy pierwsze wiadomości o Moskwie. Według archiwów J. ukarał śmiercią niejakiego bojara Kuczkę, posiadłości zaś jego, znajdujące się nad rzeką Moskwą, zabudował w tern miejscu, gdzie powstało późniejsze miasto Moskwa, i chętnie tutaj przebywał. W marcu 1147 r. miał tu podejmować sprzymierzeńca swego, Swiatosława Olegowicza.— Porów. „Karamzin „Istor. gosud. Ross.” II, 7 — 14; Soło-wjew „Ist. Rossii” t. II, r. 4.

Juryj II Wszewołodowicz, ks. włodzi-miersko-suzdalski, syn Wszewołoda III „Wielkie Gniazdo”, wnuk J-a Długorękiego (* 1189 r.—f 1238). W. ks. Wszewołod, umierając, przekazał tron włodzimierski wraz z godnością wielkoksiążęcą J-owi, ponieważ starszy syn jego, Konstantyn, ks. rostowski, nie chciał usłuchać rozkazu ojcowskiego i odstąpić J-owi dzielnicę rostow-ską. — To rozporządzenie Wszewołoda po jego śmierci dało powód do ustawicznych sporów pomiędzy braćmi, z których każdy uważał siebie za prawego w. ks.: J. na podstawie testamentu ojca, Konstantyn zaś na mocy prawa starszeństwa. Bitwa Lipiecka (r. 1216) rozstrzygnęła wreszcie te spory. J. poniósł tutaj zupełną klęskę od Konstantyna, sprzymierzonego z Nowogrodzianami, i musiał z dzielnicy swojej (włodzimiersko-suzdalskiej) uchodzić do Radiło-wa nad Wołgą. Przywołany (r. 1217) przez Konstantyna, który tymczasem tron wielkoksiążęcy zajął, pogodził się z nim i został przez niego za następcę uznany. Po śmierci brata (1218) otrzymał godność wielkoksiążęcą i zaznaczył swą działalność przedewszystkiem rozszerzeniem granic wschodnich swojego księstwa przez szczęśliwe wyprawy do ziemi Bułgarów nadwołżańskich (r. 1220 i 1221) i przy uściu Oki do Wołgi założył ważny punkt strategiczny Niżnij-Nowogród. Umiał J. skutecznie zapobiegać wojnom domowym między książętami, tak iż panowanie jego upłynęło w pokoju dla Rusi północno-wschodniej. Dopiero r. 1237 nawiedził ją straszny najazd Tatarów, któremu J. nie zdołał skutecznego stawić oporu: nie rozumiał grożącego niebezpieczeństwa, nie połączył się z innymi książętami, którzy udawali się do niego o pomoc, nie zebrał nawet zawczasu siły zbrojnej i dopiero w ostatniej chwili wyruszył w tym celu do dzielnicy Jarosławskiej za Wołgę. Tu też zginął niebawem w bitwie nad brzegami Siti (wpadającej do Mołogi). — Por. Soło-wjéw „1st. Rossii„ t. II, r. 6 i t. III r. 1; Karamzin „Ist. gosud. Ross.” t. III, r. 3—8. Kość-Juryj Daniłowicz, ks. moskiewski, wnuk Aleksandra Newskiego (* 1281—f 1325 r ). Po śmierci w. ks. Andrzeja Aleksandrowicza (1304) J. rozpoczął walkę o tron wielkoksiążęcy z Mi-

Koś6.

chałem ks. twerskim. Lecz już r. 1305 chan przyznał godność w. ks. Michałowi, J. zaś zajął się, nie przebierając w środkach, powiększaniem swych posiadłości. Zaraz w latach następnych zdobył Możajsk i udusił ks. rjazańskiego, Konstantyna, w nadziei opanowania całej dzielnicy rjazańskiej, przy której jednak zdołał utrzymać się syn uduszonego, Jarosław; przyłączył do Moskwy jedynie należącą do Rjazania Kołomnę. R. 1314 Nowogrodzianie, niezadowoleni z w. ks. Michała, który w Nowogrodzie miał swych namiestników, ogłosili ks. J-a. — J. wygnał namiestników Michała i sam zajął Nowogród, lecz już r. 1315, wezwany przez chana, pojechał do hordy, przebył tam 2 lata, potrafił przychylnie dla siebie usposobić chana Uzbeka i pojął za żonę córkę jego, Honezakę, która na chrzcie o-trzymała imię Agaty. Lecz w czasie nieobecności J-a Michał zdołał znowu opanować Nowogród, a gdy (1317) J. poprowadził przeciwko niemu Tatarów (pod dowództwem Kawgadyja)—zadał mu Michał klęskę (o 40 wiorst od Tweru, pod Barteniewem), i brata jego, Borysa, żonę Agatę i Kawgadyja wziął do niewoli; bojąc się jednak gniewu chanów, zwrócił J-owi jeńców i ciało Agaty, zmarłej w niewoli. Oskarżony niebawem (być może, że za sprawą J-a) o jej otrucie, poniósł śmierć w hordzie, J. zaś otrzymał godność wielkoksiążęcą (1319 r.). Jako w. ks., prowadził z pomocą Nowogrodu ustawicznie walki z Litwą, Ustiużanami i Szwedami. W czasie jednej ze swoich wypraw założył nad Ładogą twierdzę Oreszek (dzisiejszy Szlisselburg). Wezwany do hordy, został tu przez syna Michało-wego, Dymitra („Groźne Oczy”), oskarżony o u-krywanie daniny, przynależnej chanowi, i przez niegoż zamordowany (21 listopada 1325).—Por. Kostamarow „Russkaja ist. w żiznieopisanijach jeja gławn. diejatielej” (171 —182 r.); Sołowjew „Ist. Rossii” II r. 4 i 5.

Juryj I, książę czerwcno-ruski, ob. Halickie księstwo.

Juryj II, ks. halicki. Zdania badaczy, dotyczące osoby tego księcia, są podzielone na dwa obozy. Jedni historycy, jak Karamzin, Iło-wajski, Stadnicki, Bobrzyński, Zubrzycki, Szara-niewicz (po części Antonowicz), a w ostatnich latach (1895) Iwanow, utrzymują, że między r. 1323 a 1340, po śmierci Andrzeja i Lwa (którzy pomarli przed czerwcem r. 1323), na Rusi halickiej panowali dwaj różni książęta: naprzód Juryj, syn jednego ze zmarłych książąt (mniej-więcej do r. 1337), a po nim Bolesław Juryj Trojdenowicz (do 1340). Zgodnie z tem twierdzeniem dyplomy z lat 1325, 1327, 1334, 1335 i 1339, wystawione przez ks. halic. J-a, mają pochodzić nie od jednego księcia, lecz od dwóch różnych, po sobie następujących. Zdanie to jednak ustępuje dzisiaj miejsca coraz bardziej innemu, które wyraził już Naruszewicz, a po nim cały szereg nowszych badaczy (Bielowski, Prohaska, Reżabek, Daszkiewicz, Filewicz, Linni-czenko, Łonginar, Hruszewski (1900). Według nich tron halicki w owym czasie należał tylko do jednego księcia J-a. Ze śmiercią Andrzeja i Lwa—twierdzą oni—wygasła męska linia Ro-manowiczów i bojarowie ruscy obrali na księcia Bolesława, syna Trojdena, ks. czerskiego, i Maryi, prawdopodobnie siostry zmarłych Romano-wiczów a córki Jurya I, ks. halickiego (1306 — 1308). Jako katolik, miał on imię Bolesława i później dopiero, ubiegając się o księstwo Halickie, przyjął obrządek wschodni i otrzymał imię Jur, skąd znany jest pod podwójnem imieniem Bolesława-Jury a, lub też tylko J-a II. Z r. 1325 mamy list jego do mistrza krzyżackiego o odnowienie przymierza, który nie ma jednak ani dnia, ani miejsca, a więc nie wyjaśnia kwestyi, czy J. zajmował już wówczas tron halicki. Jak przypuszczają niektórzy, jeót to tylko projekt przymierza, którym J., jeszcze jako kandydat do tronu halickiego, chciał zjednać sobie poparcie potężnego Zakonu. R. 1327 J. wystawia we Włodzimierzu dyplom już jako „dux terre Russie, Galicie et Ladimirie” i potwierdza w nim przymierze z w. mistrzem. W ciągu walk Polski z Zakonem zachowywał się J. neutralnie, a w r. 1334, gdy zbliżał się koniec rozejmu między te-mi potęgami i gdy obie strony musiały myśleć o pozyskaniu sprzymierzeńców, odnawia przyjazne stosunki z w. mistrzem i potwierdza je roku następnego—1335. Pokojowej polityki trzymał się też J. w stosunkach z Litwą, w źródłach bowiem nie znajdujemy żadnej zgoła wiadomości o jakimkolwiek zatargu Litwy z księstwem Halickiem w tym czasie; wiemy nadto, że r. 1331 ożenił się J. z córką Gedymina, która przyjęła chrzest w Płocku (co każe przypuszczać, iż według obrząd, łacińskiego) i otrzymała imię Eufemii (Ofki). W księstwie swojem krzewił J. kolonizacyę, zakładając osady na prawie nie-mieckiem i sprowadzając cudzoziemców (Niemców, Polaków i Węgrów). Ciekawem świadectwem tej wewnętrznej działalności J a jest dyplom jego z r. 1339 dla Sanoka, w którym uwalnia go na lat 15 od wszelkich podatków, a wójtostwo Sanockie nadaje Bartkowi z Sandomierza. J., który w młodości był łaeinnikiem, i po przyjęciu obrz. wschodu, okazywał skłonność do katolicyzmu. Dowiedziawszy się o tem, papież Jan XXII w liście z r. 1327 do króla Wład. Łokietka poleca mu, aby wpłynął na ks. halickiego w celu powrócenia go na łono Kościoła rzymskiego; nie mamy jednak dowodów na to, że J. w istocie przyjął już jako książę halicki obrządek zachodni (jak to twierdzą niektórzy). W każdym razie wiemy, że sprzyjanie katolicyzmowi wywołało niechęć ku księciu wśród bojarów i stało się hasłem do spisku na jego życie; J. też d. 25 marca 1340 roku został otruty. — Szaraniewicz „1st. hal.-wołod. Rusi...”; P. A. Iwa-

now „Istoriczeskija sud’by Wołynskoj ziemli”; Hruszewskij „Istorja Ukrain. Rusi” t. III. Kośó-

Juryj (Jerzy) Narymuntowicz, syn Nary-munta, wnuk Gedymina (ob. Gedyminowice), książę bełski, wspomniany po raz pierwszy w akcie rozejmu, na przeciąg lat dwóch zawartego (1340—45) pomiędzy książętami litewskimi a królem Kazimierzem Wielkim. Otrzymał wtedy w zastaw na dwa lata gród Kamieniec, pod warunkiem, że nie będzie umacniał zamku. W r. 1347 wymieniony w traktacie, w którym wraz z Jawnutą (ob.), Kiejstutem, Lubartem i in., a także w imieniu Olgierda i Koryata zawiera pokój z Kazimierzem. Z poręki Litwy otrzymał potem ziemię i twierdzę Bełską i powiat Chełmski, i tam go zastał Kazimierz Wielki, gdy w r. 1366 przybył powtórnie na Ruś, aby odzyskać powyższe ziemie. J., nie mając dość sił do obrony, przysiągł Kazimierzowi na wierność i otrzymał jako lenno Bełz i Chełm. Następnie, gdy Kazimierz zajął Włodzimierz, Łuck i Olesko i zawarł pokój z Olgierdem, J. otrzymał w posiadanie dożywotnie pod zwierzchnictwem polskiem Chełm i Bełz. Po śmierci Kazimierza J. wraz z Lubartem i Kiejstutem zajął Włodzimierz (1370) a w r. 1376 za jego namową Olgierd, Kiejstut i Lubart wraz z nim wkroczyli do ziemi Sandomierskiej, przeszedłszy przez San około Zawichostu, i posunęli się aż pod Tarnów, siejąc zniszczenie. W następnym roku Ludwik Węgierski wyprawił się na Wołyń, wziął Chełm i obiegł Bełz, gdzie pod murami twierdzy, po dość długiem oblężeniu, za pośrednictwem Kiejstuta stanął pokój. J. oddał klucze zamku bełskiego królowi, który go obdarzył zamkiem Lubaczów na Rusi Czerwonej i wyznaczył mu 100 grzywien dochodu z żup solnych w Bochni. Ziemia Bełska i Chełmska przyłączone zostały do Polski. Przed rokiem 1379 J. był na Węgrzech, poczem przybył do Nowogrodu Wielkiego. Jak długo tu bawił, niewiadomo. W r. 1387 znów jest na Rusi. J. z Witoldem, Konradem i Ko-rybutem napadał w 1388 r. na zamek Wiznę, będący w zastawie u Krzyżaków. Jako zakładnik Witolda przebywał (1390 — 92) u Krzyżaków, a w r. 1392 znajdował się przy Witoldzie, gdy ten obejmował rządy na Litwie. Na tern urywają się znane o nim szczegóły. Umarł bezpotomnie, prawdopodobnie przy końcu XIV wieku.—Por.: K. Stadnicki „Synowie Gedymina” (Lwów 1849, t. I 21 — 24, t. II str, 18); J. Wolff „Ród Gedymina” (Warszawa); Antonowicz „Mc-nografji po istorii zapadnoj i jugo-zapadnoj Rossii” (Kijów 1885, I 130 — 132).

Juryj Swiatosławowicz, ostatni ks. smoleński (f r. 1407). R. 1386, w czasie wyprawy na Litwę, ojciec jego zginął w bitwie nad Wiechrą, on zaś wraz z bratem, Hlebem, dostał się do niewoli; niebawem jednak przez książąt litewskich (Witolda, Skirgiełłę i innych przeciw Smoleńszczanom walczących) uwolniony, został

J. B.

t. V.

• z ich ramienia księciem smoleńskim. Odtąd musiał J. staczać ustawiczne walki z braćmi, aż wreszcie uciekł do teścia swego, ks. rja-zańskiego, Olega. W czasie jego nieobecności Witold najechał Smoleńsk, a korzystając z wewnętrznych walk między książętami, uprowadził ich do niewoli i osadził w Smoleńsku swych namiestników (1395). Wówczas J. (pod koniec tegoż r.) zyskawszy pomoc od teścia i od innych książąt, napadł i spustoszył granice litewskie, Smoleńska jednak nie zdobył i musiał wrócić do Rjazania. Nawiązał wkrótce stosunki z dawnymi poddanymi i, korzystając z uciążliwego położenia Witolda po bitwie nad Wor-skłą i z niechęci znacznej części bojarów smoleńskich do panowania litewskiego, r. 1401 z pomocą Olega rjazańskiego Smoleńsk odzyskał, wymordowawszy tutaj stronników witoldowych wraz z namiestnikiem litewskim, Romanem ks. brańskim. Witold jednak postanowił znowu utwierdzić swą władzę w Smoleńsku. Po kilkakroć (od r. 1401 do 1404) najeżdżał i pustoszył dzielnicę smoleńską, oblegał nawet sam Smoleńsk, lecz bezskutecznie. Widział jednak J., iż w końcu będzie musiał uledz przeważnym siłom przeciwnika, zwłaszcza, że po śmierci teścia nie mógł już liczyć na pomoc z Rjazania i że par-tya litewska wśród bojarów smoleńskich poczęła podnosić głowę. Udał się przeto do ks. moskiewskiego Wasyla I o pomoc; gdy bawił w Moskwie, bojarowie smoleńscy, Litwie przychylni, wezwali Witolda i oddali mu miasto (1404). Wyzuty ze swej posiadłości, J. udał się do Nowogrodu, z radością przez Nowogrodzian został przyjęty i otrzymał rządy w 13 miastach nowogrodzkich (w Rusie, Ładodze, Wołoku Łamskim i innych), lecz sprzykrzył sobie wkrótce zależność od burzliwego wiecu nowogrodzkiego. Jak opowiadają latopisy, zamordowawszy w przystępie gniewu żonę przyjaciela swego, ks. Wiaziemskie-go, życie zakończył w klasztorze, trapiony wyrzutami sumienia. — Por. Sołowjew „1st. Rossii” t. IV, r. 1; Karamzin „Ist. gos. Ross.” t. V, r. 1, 2; Narbutt „Dzieje starożytne narodu lit.”

Kość.

Juryj Dymitrowicz, ks. galicki, syn Dymitra Dońskiego (* 1374—f 1434). Po śmierci ojca (1389) otrzymał Galicz (w dzisiejszej gub. Kostromskiej), Zwienigrod i Rużę. Gdy umarł starszy brat jego, w. ks. Wasyl I, J. nie chciał uznać w. ks. mosk. syna jego, Wasyla II Ociemniałego, i sam wystąpił z prawami do tronu w.-książęcego (1425); nie mając jednak dosyć siły, aby je poprzeć orężem, musiał (1428), chwilowo przynajmniej, uledz przed możniejszym od siebie synowcem. Lecz już r. 1431, gdy po śmierci w. ks. litewskiego Witolda, dziada i opiekuna małoletniego Wasyla II, na tronie litew. zasiadł sprzymierzeniec J-a, Swidrygiełło, wybuchły nowe między J-em a Wasylem II spory. Wdał się w nie wreszcie Machmet-chan i r. 1432 uznał

r. 1, 2, 3.

J. B.

w. ks. Wasyla, który oddał sryjowi tylko Dmi-trow (dzielnicę zmarłego Piotra Dymitrowicza). Lecz J., niezadowolony z takiego załatwienia sprawy, r. 1433 wyruszył przeciwko Wasylowi, pobił go nad Klaźmą, opanował Moskwę i ogłosił się w. ks. mosk. Niedługo jednak piastował tę godność. Nie usłuchał uamów synów swoich (Wa-Byla Kosego i Dymitra Szemiaki), którzy doradzali mu, aby czemprędzej przeciwnika swego, Wasyla II, się pozbył,—i dał mu niedaleko Moskwy położoną Kołomnę. Tu poczęli tłumnie zewsząd napływać książęta, bojarowie i wojewodowie, aż wreszcie J., widząc się zupełnie opuszczonym, J. odstąpił Wasylowi Moskwę i tron wielkoksiążęcy, zrzekając się w swojem i młodszego syna swego (Dymitra Krasnego) imieniu Dmitrowa i wszelkich pretensyj do Moskwy, o-raz zobowiązując się nie popierać starszych swych syuów, którzy w dalszym ciągu o Moskwę walczyli. Następnie udał się J. do Galicza, lecz już r. 1434 wygnany został stamtąd przez Wasyla, gdy, wbrew zobowiązaniu, udzielił synom czynnej pomocy. Lecz J. niebawem zebrał wojsko, pobił Wasyla (wiosna 1434) i powtórnie zajął Moskwę. Tu jednak tegoż 1434 r. zmarł nagle.—Por. Sołowjew „Ist. Rossii” t. III, r. 7 i t. IV, r. 1; Karamzin „Ist. gosud. Ross.” t. V,

Kość.

Juryj (Jerzy) Lingwenowicz albo Lich-wennowicz, syn Lichwena (ob. Lingweni) Olgierdowicza, namiestnik nowogrodzki, książę mścisławski (f ok. 1457 r.). Za młodych lat zarówno jak i ojciec jego stawał po stronie Witolda. W r. 1422 podpisał traktat melneński (nad jeziorem Melno), zawarty pomiędzy Koroną, Litwą i Krzyżakami. W r. 1428 towarzyszył Witoldowi w wyprawie na Nowogród Wielki. Po śmierci Witolda stanął po stronie Swidrygiełły i w r. 1431 podpisał przymierze rozjemcze między kniaziami a Władysławem Jagiełłą. Na krótko przed upadkiem Swidrygiełły Nowogro-dzianie wezwali J-a na namiestnika do Nowogrodu, za zgodą Swidrygiełły. Po jego upadku J. utracił księstwo Mścisławskie i dostał się do niewoli, umknął jednak z więzienia w Oszmia-nie wraz z 14 towarzyszami i jesienią tegoż roku (1432) zjechał się z żoną w Nowogrodzie. Nie przesiadywał tam stale, a przynajmniej przez kilka lat następnych niema śladów bytności jego w Nowogrodzie. Powtórnie przybył do Nowogrodu w r. 1438 (3 marca). W tymsamym roku podejmował tu księcia Cleve, który przez ziemie Zakonu i Ruś jechał do Palestyny. Po objęciu władzy na Litwie przez ks. Kazimierza Jagiellończyka, opuścił Nowogród i podążył do po-wróconego mu Mścisławia. Gdy przejeżdżał przez Smoleńsk, mieszkańcy, którzy powstali przeciwko Litwie, okrzyknęli go hospodarem. J. pokonał bojarów, trzymających z Litwą, jednych z nich wziął w okowy, drugim konfiskował dobra, a miastu nadał taką postawę obronną, że wojsko litewskie, które nadciągnęło jesionią 1440 roku musiało ustąpić po trzytygodniowem oblężeniu. Po poskromieniu buntu przez Kazimierza Jagiellończyka udał się do Moskwy (1441). Przez Jana GasztoJda, swego kuma, uzyskał powrót do Mścisławia (1442—3) a w r. 1444 znów rządził w Nowogrodzie z ramienia wielkiego księcia Kazimierza Jagiellończyka. Niebawem jednak ustąpił przed kniaziem Iwanem Włodzi-mierzowiczem Olgierdowiczem i udał się do Prus, a ponieważ tam nie został przyjęty podążył do Moskwy. Powrócił w r. 1445 do Nowogrodu, gdzie objąwszy rządy, ogłosił się za stronnika Michała Zygmuutowicza, wskutek czego Kazimierz Jagiellończyk był zmuszony do zajęcia mu księstwa Mścisławskiego na rzecz Wasila Jarosławicza (1446). Dopiero za wstawieniem się wielkiego mistrza krzyżackiego król Kazimierz powrócił mu Mścisław, którym też odtąd spokojnie władał. W r. 1447 z Nowogrodu przez Iuflanty i Prusy odbywał pielgrzymkę do Wils-naku w celu uczczenia relikwii Krwi świętej (zum heiligen Blute). W 1448 r. znajdował się na sejmie w Lublinie. Z żony, Zofii, miał syna Iwana, który rządził w Mścisławiu (f 1490—5) jako ostatni Lingwenowicz. Z drugiej żony, Julianny, miał dwie córki: Anastazyę i Juliannę. — K. Stadnicki „Bracia Władysława Jagiełły” (Lwów 1867, str. 293—301); J. Wolff „Kniaziowie li-tewsko-ruscy” (Warszawa 1895, str. 263, 4).

Juryj I (Jerzy), książę słucki, syn Semena (Szymona), wnuk Michała Olelkowicza (* 1492 —f 17 kwietnia 1542). W r. 1505 wraz z matką, Anastazyą, praprawnuczką w. ks. Olgierda, bronił dzielnie zamku w Słucku przeciw Tatarom, którzy też musieli odstąpić od oblężenia. W r. 1508, mając podobno lat 16, odpierał wraz z matką napaści na Słuck Michała Glińskiego, który chciał przemocą pozyskać rękę Auastazyi i opiekę nad nim i jego ojcowizną. Następnie wraz z Andrzejem Niemirowiczem, namiestnikiem kijowskim, pobił Tatarów pod Kijowem (1511). Pod r. 1513 wymieniony w liczbie książąt, dopominających się spadku po Zofii z Rohatyń-skich 3-0 voto Radziwiłłowej. R. 1519—24 występuje kilkakrotnie obok matki w sprawie o Mścisław. W tym czasie pozywa ks. Fedora Jaro-sławowicza, owdowiałego po kniahini Aleksau-drze Semenównie, blizkiej krewnej J-ego, o posiadanie Pińska i rości pretensye do posiadania Mścisławia, jako swej macierzyzny. W popisie 1528 zapisany jest, że może dostarczyć 433 koni na potrzeby wojenne. W 1529 pisze do papieża, że zamierza pojąć za żonę katoliczkę, gdy zaś sam wyznaje obrządek wschodni i chce nadal pozostać mu wiernym, prosi więc papieża o upoważnienie do zawarcia tego związku, pod warunkiem, aby synowie byli chrzczeni w wierze ojca, a córki w wierze matki. Małżonką tą miała być Helena, córka Mikołaja Radziwiłła, kancl. lit. i wojewody wileńskiego. Ożenił się

(Warszawa 1895, str. 330—2).

J. B.

sk.

z nią w r. 1530, a za wstawieniem się Zygmunta Augusta naówczas wielkiego księcia, otrzymał zezwolenie od papieża, ażeby nietylko synowie byli chrzczeni w wierze ojca, ale także i córki alternatą. W r. 1533 Zygmunt I upomina go, aby nie czynił krzywd i ucisków plebanii grodzieńskiej. W następnym roku J. otrzymał potwierdzenie na Słuck i Kopyl z przy-należytościami, król wyznaczył go do komis-syi, mającej podzielić spadek po kniaziu Jurym Dubrowickim. W 1542 skazany został na zwrot Grubińskiin, bojarom słuckim, zabranych im majątków. Znaczną częśe życia spędził w obozie. Miał się szczególniej odznaczyć w bitwie pod Orszą (1514) i Olszanicą (1527). — K. Stadnicki „Bracia Władysława Jagiełły” (Lwów 1867, str. 170—2); J. Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy”

J. B.

Juryj II (Jerzy) Jurjewicz, książę słucki, starszy syn ks. Semenowicza (ob.) i Heleny Radziwiłłówny, wojewodzianki wileńskiej. W r. 1546 po śmierci matki obejmuje opiekę nad młodszem rodzeństwem: Semenem i Zofią. W r. 1555 wraz z bratem ma sprawę z Maryną Zda-nową Stetkiewiczową o zamordowanie jej męża i zabranie jego majętności. W r. 1557 dzielą się bracia dobrami z siostrą Zofią. W r. 1558 ożenił się J. z Katarzyną, córką Stanisława Ten-czyńskiego, wojewody krakowskiego. Podczas sejmu konwokacyjnego r. 1573 J. uskarżał się, że od panów litewskich nie otrzymał uwiadomienia „w sprawach publicznych”, do czego, jako dziedziczny członek Rady, miał prawo. Pozwolono mu na elekcyi zasiąść tam, gdzie siadywał dawniej, t. j. przy biskupie wileńskim. Na elekcyę jednak nie stanął. Na wyprawę Inflancką (1556) J. dostarczył własnym kosztem 4 000 rycerzy, a na wojnę z Moskwą (1544) 1 200 hussarzy, oprócz kozaków i innych żołnierzy, którymi osobiście dowodził. Miał trzech synów: Jerzego, Aleksandra i Szymona, którym Stryjkowski dedykował swą kronikę. Aleksander i Szymon przyjęli katolicyzm i umarli bezpotomnie pomiędzy 1591—93 r. Jerzy, najstarszy z braci, ożeniony z Barbarą Kiszkówną, pozostawił córkę Zofię, żonę Janusza na Birżach i Dubin-kacb księcia Radziwiłła, kasztelana wileńskiego, która, zapisawszy mężowi Słuck i Kopyl, umarła bezpotomnie (19 marca 1617).— K. Stadnicki „Bracia Władysława Jagiełły” (Lwów 1867, str. 192—5); J. Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy” (Warszawa 1895, str. 333—4).

Jurysdykcya. Przez jurysdykcyę (iurisdictio) rozumie się prawo, przysługujące pewnej władzy do wykonywania sądownictwa. J. może być cywilną i kryminalną. J. cywilna upoważnia do rozstrzygania sporów (jurysdykcya w sprawach spornych — iurisdictio contentiosa) i do u-czestniczenia w niektórych czynnościach niespornych osób prywatnych, np. w charakterze władzy nadopiekuńczej itd. (jurysdykcya w sprawach niespornych — iurisdictio voluntarid). J. kryminalna zaś nadaje prawo do karania przestępstw. Jest to główny podział J-yi.— Odróżnia się także J-ę zwyczajną, tj. tę, do której z zasady należą pewne sprawy, od nadzwyczajnej, pod której rozpoznanie przychodzą te sprawy tylko wyjątkowo (extra ordinem). Pojęcie różnego rodzaju J-yi wykształciło zwłaszcza prawo kościelne (ob. Jurysdykcya kościelna). Obecnie J. należy do atrybucyj państwa. Obok państwa wykonywa ją w zakresie pewnych spraw także Kościół. Jest to jednak wynik długiego rozwoju historycznego. Obok państwa bowiem wykonywały J-ę także inne władze, Kościół, władze miejskie w miastach, po wsiach ławy lub później panowie wsi (J. patrymouialna), panowie lenni nad wassalami w sprawach lennych. Jurysdykcyę te powoli poznikały. — Również został przeprowadzony w państwach nowożytnych rozdział J-yi od administracyi. Dopiero jednak w niektórych państwach utworzono osobne sądy także i dla spraw administracyjnych (ob. Sądy administracyjne).

Jurysdykcya kościelna jest to władza rządzenia wiernymi i Kościołem. Kościół, insty-tucya boska, jest społeczeństwem zupełnem, do-skonałem i uiezależnem od jakiejkolwiek innej władzy; posiada własny rząd duchowny, ustanowiony przez Chrystusa Pana, i własną moc prawodawczą, sądową, karcącą i administracyjną, daną również temu rządowi od Boskiego jego Założyciela (Mat. 28; Jan 20; Dzieje Ap. 20). Rząd kościelny zawsze tej władzy swojej był świadom i zawsze ją wykonywał i nie wolno mu z niej rezygnować, jako z ustanowienia samego Boga sobie powierzonej; tym zaś, którzy-by mu w spełnianiu własnej jego jurysdykcyi przeszkadzali, grozi ekskommuniką ipso facto, jak to widać z bulli Apostolicae Sedis (VI-o). Cesarze chrześciańscy, od czwartego wieku począwszy, uznawali władzę jurysdykcyonalną Kościoła, a późniejsze przepisy, tak cywilne jak i kanoniczne coraz dokładniej określały kompe* tencyę i rozgraniczenie jednego i drugiego forum, zwłaszcza w dziedzinie sądowniczej. Z biegiem czasu jurysdykcya kościelna obejmowała następne kategorye spraw: l-o) Sprawy czysto duchowne, czy ze względu na naturę przedmiotu, czy na osoby kościelne (gdy mianowicie jedna lub obie strony należały do stanu duchownego albo zakonnego), zawsze obowiązkowo i wyłącznie należały do kompetencyi sądów kościelnych i nikt z duchownych nie mógł się zrzec forum kościelnego, jako prawa przysługującego całemu stanowi duchownemu. Z tego powodu ustawy kanoniczne wzbroniły sędziom świeckim pod groźbą ekskommuniki ipso facto wykonywać jurysdykcyę nad duchownymi. Sobór trydencki potwierdził to prawo i dopiero pomieniona wyżej bulla Apostolicae Sedis (VII-o) zmodyfikowała je, zostawując karę ekskommuniki nie na sa-

Ks. Wł Kr.

mych sędziów świeckich, lecz na tych, którzyby ich zmuszali do powoływania przed swój sąd osoby duchowne. A chociaż w XIX zwłaszcza wieku prawodawstwa różnych krajów nadwerężyły w tej mierze jurysdykcyę Kościoła, zawsze jednak niezbitą pozostanie zasadą, że rozpoznawanie przekroczeń popełnionych przez osoby duchowne w zakresie ich obowiązków i przeciwko ich stanowi, wyłącznie należy do sądów duchownych, gdyż z natury rzeczy wynika, że sędzia świecki nie może znać i dokładnie oceniać doniosłości takich wykroczeń i że urzędnik Kościoła, spełniający funkcye kościelne, musi co do sposobu ich spełniania i odpowiedzialności, z tego powodu na nim ciążącej, zależeć tylko od władzy kościelne. 2-o) Sprawy cywilne osób świeckich, mianowicie wtedy, gdy strony interesowane na żądanie, czy powoda, czy pozwanego, zgodziły się na wytoczenie akcyi przed forum biskupie. Kościół to prawo, nadane przez Konstantyna W. i cesarzów późniejszych, uznał, a stosowanie jego, jak świadczy św. Augustyn, było bardzo częste. 3-o) Sprawy ubogich, wdów, sierot i osób pozbawionych opieki, a zasługujących na współczucie. Początkowo władze kościelne dawały im tylko protekcyę i wyznaczały obrońców; później i sprawy ich przeniesione zostały do forum duchownego. 4-o) Wreszcie pewne sprawy osób świeckich z powodu swej szczególnej natury, mianowicie: sprawy małżeńskie, dla świętości sakramentu; sprawy testamentowe, dla obowiązku sumienia w ich egzekwowaniu; zobowiązania zaciągnięte pod przysięgą, dla świętości aktu; sprawy o pogrzeby, o prawo patronatu, o dziesięciny.—Od XVI wieku tylko sprawy w czysto duchownych kwestyach i sprawy małżeńskie poczęto zostawiać sądom duchownym; lecz duch wrogi Kościołowi nawet i tę ostatnią kategoryę spraw usiłuje uchylić z pod jurys-dykcyi kościelnej, co w wielu krajach już mu się udało. — Różne są rodzaje jurysdykcyi kościelnej: 1) J. fori interni, której zadaniem jest osobisty każdego wiernego pożytek, a wykonywa się przez udzielanie sakramentów, zwłaszcza sakramentu Pokuty, przez wykład nauki chrześciańskiej itd. Jeżeli się spełnia w kon-fessyonale względem penitentów, nazywa się ju-rysdykcyą fori interni poenitentialis; jeżeli poza spowiednicą, np. przy udzielaniu jakiej dyspensy—fori interni extrapoenitentialis. Jurysdykcya fori externi ma pewne podobieństwo do jurysdykcyi urzędów świeckich i dotyczy publicznego pożytku Kościoła; obejmuje też przedewszyst-kiem władzę stanowienia praw, sądzenia, karania i rządzenia. 2) Jurysdykcya powszechna (universalis), nad całym Kościołem, przysługuje samemu tylko papieżowi, jako głowie Kościoła powszechnego, i soborom powszechnym; cząstkowa (p articular is), ograniczona jest co do miejsca, np. jurysdykcya biskupów; co do osób, np. jur. zwierzchników zakonnych;

co do spraw, np. jur. różnych Kongregacyj Rzymskich. 3) Jur. indywidualna, własna poszczególnym osobom duchownym, np. papieżowi, biskupowi; ko lie g i a Ina, wykonywana przez ciało zbiorowe, np. przez synod, albo przez którą z dykasteryj kuryalnych w Rzymie. 4) Jur. sądowa albo sporna (contentiosa), odbywa się według przepisów procedury sądowej; pozasądowa albo dobrowolna (voluntaria), ma miejsce na żądanie osób interesowanych, bez postępowania ściśle sądowego. 5) Jur. zwyczajna (or-dinaria), przywiązana dyspozycyą prawa stale do jakiegoś urzędu lub godności. Taką jest jur. fori interni proboszcza, jur. fori externi biskupa, metropolity, papieża. Jur. delegowana, którą osoba duchowna posiada nie stale, na mocy urzędu lub godności, lecz na mocy specyalnego polecenia i przejściowo, np. jur. wikaryuszów parafialnych. Ta ostatnia jur. może być albo ad universitatem causarum, t. j. gdy posiadający ju-rysdykcyę zwyczajną przelewa na kogoś, czy wszystką swą władzę, czy część jej jaką, dotyczącą ogółu spraw jednego rodzaju, np. spraw małżeńskich; albo ad particularem casum, gdy kto delegowany jest do pewnej tylko, szczegółowej sprawy.

Jurysdykcya kościelna w Polsce. Podobny, jak na Zachodzie, był także rozwój uprawnień Kościoła w zakresie sądownictwa i w Polsce, lecz się nieco w stosunku do Zachodu spóźniał. Jeszcze do XIII wieku kompetencya sądowa Kościoła miała dość ciasne granico. Forum kościelnemu podlegały, zdaje się, tylko sprawy ściśle duchowne (causae spirituales), w innych sprawach był kompetentny tylko sąd świecki, nawet, gdy szło o sprawy spiritualibus annexae. Dopiero w XIII wieku udało się Kościołowi przeprowadzić swoje postulaty. Synody: sieradzki z r. 1262, i wrocławski z r. 1267 żądają, by sprawy kleryków rozpoznawały tylko sądy kościelne, jeśli chodzi o sprawę kryminalną lub mającą cechę kościelną. Jeszcze więc wówczas nie wpełni było uznane privilegium fori, choć już je przeprowadzono w niektórych dzielnicach. Kościół np. krakowski uzyskał już w r. 1255 w wielkim przywileju swobód z r. 1255 stwierdzenie zasady, że duchownych przed sąd świecki nie wolno pozywać w żadnej sprawie (pro quacumque re, contractu, maleficiove), tak cywilnej, jak świeckiej, z wyjątkiem spraw o nieruchomości. Ale już według statutów synodu uniejowskiego z r. 1326 privilegiuni przysługuje w pełni całemu Kościołowi: do sądu tego należą także i sprawy t. zw. „personae miserabiles”, t. j. wdów, sierot i biednych. Władza państwowa uznawała — jak zaświadcza t. z w. „statut Bodzanty” z r. 1369— sądownictwo Kościoła także i nad świeckimi w sprawach duchownych i co do causae spiritualibus annexae, oraz w sprawach o dziesięciny, ale zastrzegała dla sądów świeckich kompeten-cyę z zobowiązań, o ile szło o osoby świeckie,

a o nieruchomości także i co do duchownych. Takich umów jednak wobec sądu kościelnego Na wiek XIV i XV przypada największy rozwój ! nie mogą zawierać poddani szlacheccy, chyba, jurysdykcyi kościelnej w Polsce. Księgi sądów biskupów i ich officyałów, które się zachowały w wielkiej ilości, od początku XV wieku począwszy, dają dokładny obraz tej wszechstronnej działalności, którą rozwija Kościół na tern polu.

że chodzi o zobowiązanie wobec Kościoła lub wobec osoby duchownej. Testamenty należą zarówno do kościelnego, jak do świeckiego sądu, jeśli testament sporządzono wobec notaryusza, wobec świadków, lub go spisano własnoręcznie; jeśli testament zeznano w sądzie kościelnym, sprawy o ten testament idą do tego sądu wyłącznie, zaś wyłącznie do sądu świeckiego, jeśli testament zeznano do ksiąg sądów świeckich (z wyjątkiem zapisów ad pias causas, w tychże testamentach zawartych). — Uznano więc w szerokich granicach jurysdykcyę Kościoła, lecz przecież z pewnemi ograniczeniami co do spraw ściśle świeckich, choćby szło o osoby duchowne. Zasady, uznane w konstytucyi z r. 1543 zostały podstawą dla unormowania kompetencyi forum kościelnego. Jednak faktycznie sądownictwo kościelne zostało w biegu czasu znacznie ograniczone. Przedewszystkiem już konstytucya z r. 1562 zniosła moc egzekucyi wyroków kościelnych, która właśnie polegała na tern, że w razie, gdy kto dłużej niż rok zostawał pod klątwą, starosta przychodził z pomocą władzy kościelnej, biorąc w areszt jego dobra. Nie pomogły skargi duchowieństwa. Konstytucya z r. 1565 potwierdziła ten przepis. Wobec tego oczywiście osłabło znaczenie wyroków kościelnych.—Drugą klęską dla sądownictwa kościelnego było utworzenie trybunałów koronnych, dla Korony w r. 1578, dla Litwy w r. 1581. W trybunałach zasiadało po 6-u deputatów księży, wybieranych przez kapituły. Sądzili oni razem z równą liczbą sędziów świeckich (iudicium compositum) sprawy, w których występowali duchowni. Wprawdzie nie zmieniało to zakresu działania sądów duchownych, bo do trybunału szły tylko sprawy apellacyjne od sądów świeckich, jednak fakt ten, że duchowni zasiadali w trybunale, wpływał na to, iż chętniej, niż dotąd, zwracali się duchowni o pomoc prawną, zamiast do kościelnych, do świeckich sądów. Kwestya ta kompetencyi sądów kościelnych była jedną z tych, które miała załatwić „ugoda między stanami” (compositio inter status), projektowana już w r. 1607. Ale „compositio”, choć ciągle przez dwa wieki wznawiano tę sprawę, nie przyszła do skutku. A tymczasem sądy świeckie coraz większe zyskiwały prawa. Konstytucye ponawiają kilkakrotnie przepis, że sprawy o grunt, choćby szło o księży, należą do sądów świeckich (r. 1607, 1635, 1678). W r. 1726 zaliczono do kompetencyi trybunału litewskiego sprawy o aryanizm, apostazyę i naruszenie immunitetu Kościoła, w r. 1768 obu trybunałom przekazano sprawy o apostazyę i o dziesięciny. Ograniczono również odwołania do Rzymu. Już w XVI wieku nieraz tego żądają konstytucye. Wreszcie uznał to Urban VIII w r. 1634 w breve: „Singularia atque eximia”. Pierwszą instancyą jest biskup, drugą metropolita,

A Kazimierz W. w osobnym statucie gwarantował egzekucyę wyrokom tych sądów, gdyby wyklęty dłużej niż rok pozostawał pod klątwą.

Ale przeciw rozszerzaniu jurysdykcyi kościelnej pojawia się oppozycya. Granic ścisłych dla kompetencyi sądów świeckich i Kościoła nie było. Stąd często scyssye, zwłaszcza co do dziesięcin. Od końca wieku XV zaczynają w statutach pojawiać się coraz częściej zakazy, by spraw świeckich nie pociągano przed forum kościelne. Zawierają te zastrzeżenia konstytucye z lat 1496, 1505, 1510 i 1519. Ale w nich nie określono, co należy rozumieć przez sprawę świecką i które sprawy w szczególności należą do sądu kościelnego. To trzeba było zrobić, jeśli miały ucichnąć te spory. Kiedy w r. 1532 wybrał sejm krakowski komissyę, która miała zająć się „korrekturą praw”, t. j. ułożeniem kodeksu, wyraźnie zlecił jej także, by „rozróżnili, określili i spisali pilnie, jakie sprawy uważać należy za świeckie i do świeckiego należące sądu, a jakie za duchowne, oraz za spiritua-libus annexae, a więc do duchownego należące forum, by później nikt się nie mógł tłómaczyć nieznajomością prawa, i uchylać się w ten sposób od kary za przekroczenie przepisów. Projekt statutu, opracowany przez komissyę, a znany jako t.zw. „korrekturą Taszyckiego”, został w r.

1540 odrzucony przez sejm. Postanowienia odpowiednie statutu zostały jednak przyjęte co do kompetencyi sądów kościelnych przez piotrkowski z r. 1543, a w następnym roku weszły także w skład konstytucyi sejmu krakowskiego.

Konstytucya więc z r. 1543 po raz pierwszy wyraźnie określiła granice kościelnego sądownictwa. Ze względu na charakter osób, o które chodzi (ratione personae) należą do tego sądu: sprawy o zabicie, zranienie i zniewagę osób duchownych, z wyjątkiem tych, którzy mieli niższe stopnie i potem się pożenili, oraz tych, którzy są właściwie tylko sługami Kościoła, a przez swoje zachowanie się sami wywołali bójkę; sprawy t. zw. „personae miserabiles”, oraz osób, które uciekły pod ochronę kościoła lub klasztoru (ob. Prawo azylu), z wyjątkiem takich, którzy z azylu nie mogą korzystać, jak znani złodzieje, rabusie i t. d. Ze względu na charakter sprawy (ratione causae), należą tu według konstytucyi sprawy tyczące się wiary, a więc o he-rezyę, schizmę, apostazyę, bluźnierstwo, symo-nię i t. d., sprawy o dziesięciny, patronat, do-tacyę kościoła, sprawy małżeńskie i o prawość pochodzenia. Do sądu należą także sprawy, wynikłe z umów zawartych wobec tego sądu.

29

Kno. powie. iluatr. ZeiE. 860. T. XXXIII.

Geistliche Gerichtsbarkeit im

sk.

trzecią nuncyusz. Jeśli pierwszą instancyą jest metropolita, to w drugiej sądzi jeden z biskupów jako delegat papieski. Pomimo jednak o-graniczeń. przecież kompetencya sądów kościelnych ostała się aż do końca bytu Rzeczypospolitej w znacznie szerszych granicach, niż w innych państwach Europy. — Co do jurysdykcyi matrymonialnej w Polsce ob. Prawo małżeńskie w Polsce.— Literatura: Hebenstreit „Historia iurisdictionis ecclesiasticae” (1773 — 1778); Schilling „De origine iurisdictionis ecclesiasticae in causis civilibus”; Dove „De iurisdi-ctione ecclesiastica apud Germanos Gallosque” (1855); Bouix „De iudiciis ecclesiasticis” (1855); Molitor „Ueber kanonisches Gerichtsverfahren gegen Kleriker” (1856); Fessier „Der kanonische Process” (1860); München „Das canouische Gerichtsverfahren” (1865); Grashof „Die Anerkennung des privilegirten Gerichtsstandes des Klerus durch die römischen Kaiser” (1877); Friedberg „De finium inter ecclesiam et civitatem regundorum iudicio” (1861); teuże „Grenzen zwischen Staat und Kirche” (1872); Fockema An-dreae „Kerkelijke Aechtsspraak in Nederland” (1902); Sohm fränkischen Reich” (1869); Nissl „Gerichtsstand des Klerus im fränkischen Reich” (1886); Hin-schius „Das Kirchenrecht” t. IV.—Co do Polski, brak opracowania tej kwestyi. Trochę wiadomości: Abraham „Organizacya Kościoła w Polsce do połowy XII w.” (str. 228 — 232); Bandtkie „Historya prawa polskiego” (str. 205—213, 442 —452); «Encyklopedya Kościelna» (art. Deputaci duchowni na trybunał w Polsce) t. IV str. 151—166; Hube „Prawo polskie w wieku XIII” (str. 30—31, 53); tenże „Prawo polskie w wieku XIV” (str. 55—56); Rittner „Prawo kościelne katolickie” (wyd. 2-e, t. II str. 28 i nast.). sk-Jurysprudencya. Przez J-ę rozumiemy dzia-łaluość sądów, wydających wyroki. Zasadą jest, iż wyrok wydany przez sąd nie wiąże go co do wyroków w innych sprawach, w których chodzi o taki sam przypadek prawny. Sąd więc, a nawet ten sam sędzia, może w analogicznym przypadku wydać odmienny wyrok, jeśli w tej chwili inaczej interpretuje przepisy prawne. W praktyce jednak oczywiście wyrabia się pewien zwyczaj w interpretowaniu przepisów.— Przecież na mocy wyraźnych przepisów prawa wyroki niektórych sądów mają znaczenie prejudykatów i wiążą, bądź te sądy, co do interpretacyi prawa w analogicznych wypadkach, bądź nawet inne sądy. Chodzi tu oczywiście o to, by ustalić praktykę sądową i zapobiedz chwiejności wyroków. Taką moc wiążącą co do interpretacyi prawa nadają ustawodawstwa tylko sądom najwyższym. Praktyka tych sądów w tym wypadku staje się miarodajną dla sądów niższych. Choć bowiem sędzia niższych instancyj zwyczajnie mimo to nie jest związany interpretacyą sądu najwyższego, to jednak musi z nią się li-

czyć ze względu na możliwość apellacyi. Z tego powodu wyroki takich sądów najwyższych stanowią zwyczajnie jedną z głównych podstaw interpretacyi przepisów prawa.—W szerszem tego słowa znaczeniu rozumie się przez juryspru-dencyę także naukę prawa (ob.).

Jurystów historyczna szkoła. Aż do początków wieku XIX nauka prawa miała na celu bądź wyjaśnianie przepisów prawa przez ich in-terpretacyę (metoda egzegetyczna), bądź też porządkowanie ich i układanie w system (metoda systematyczna). Ograniczała się jednak badaniem przepisów obowiązujących (metoda dogmatyczna). Jeśli zaś nawet gdzieniegdzie odwoływano się do historyi instytucyj prawnych, czyniono to tylko dla wyjaśnienia prawa pozytywnego. Za twórcę nowej szkoły historycznej nauki prawa uchodzi niemiecki uczony Sa-vigny. W r. 1814 ogłosił on rozprawę pt. „Vom Berufe unserer Zeit zur Gesetzgebung”, w której wypowiedział swoje poglądy na zadanie nauki prawa. Twierdzi on, iż prawo jest wytworem ducha i rozwoju każdego narodu, że tylko to prawo odpowiada narodowi, które jest rozwinięciem jego historycznie wytworzonych pojęć prawnych. Kiedy aż do czasów Savigny’ego panowało wszechwładnie prawo natury (ob.) i prawo rzymskie (ob.), pod wpływem nowych poglądów zwrócono się do badania praw poszczególnych narodów. Pojęcie historycznych badań prawa doznało jednak później jeszcze dość znacznych modyfikacyj. Nie chodzi już o cel praktyczny, o to, by w nauce historyi prawa znaleźć podstawę i wskazówki do praktycznej działalności na polu ustawodawstwa. Nauka historyi prawa ma dać obraz rozwoju instytucyj prawnych narodu w ich rozwoju dziejowym i w ich przyczynowym związku z równem u względnieniem wszystkich epok życia narodowego. Ustrój prawny każdego narodu odpowiada jego kulturze, jest wyrazem jego działalności i jego potrzeb. To punkt wyjścia nowej szkoły.— Sa-vigny przeprowadził głoszone przez siebie zasady odnośnie do prawa rzymskiego. Kiedy dotąd roztrząsano tylko te jego przepisy, które po re-cepcyi tego prawa w Niemczech miały moc o-bowiązującą, odtąd zaczęto je badać w jego rozwoju. Na tern polu obok Savigny’ego najwyżej odznaczył się Ihering (ob.). Zasługą jednak główną tej szkoły było pobudzenie do badań praw narodowych, zwłaszcza w Niemczech, gdzie prawo rzymskie zupełnie prawie wyparło prawo niemieckie. Za twórcę historyi tego prawa uchodzi Giethorn. Obok niego największe zasługi położyli na tem polu: Grimm, Waitz i Sohm. Dziś pracuje w Niemczech nad histo-ryą prawa długi szereg pracowników. Stąd nowa szkoła szła dalej, objęła Francyę (Fustel de Coulanges, Glasson, Viollet), Anglię (Stubbs, Gneist), Hiszpanię (Manteza y Manrique), Włochy (Pertile, Ficker) i t. d.—Wśród ludów słowiań-

sk.

skich najpierw pojawia się nowa szkoła w Polsce. Do niej zaliczają—choć niesłusznie—Czackiego Tadeusza. Na przełomie stoi J. W. Baudt-kie. W pełni już jej hołduje W. A. Maciejowski, który pierwszy usiłuje rzucić podwaliny pod historyę prawodawstw słowiańskich. Silnie naprzód popchnęli tu tę naukę zwłaszcza Z. A. Helcel i A. Hube. Obok nich pracuje cały szereg uczonych i ciągle się zwiększa. Wybitniejsi z nich: Pawióski, Bobrzyński, Laguna, Pieko-siński, Ulanowski, Balzer. Dla Rossyi podstawą do tych prac było wydanie „Prawdy ruskiej” przez Rakowieckiego. Do znakomitszych liczą się tu: Władymirskij-Budanow, Leontowicz, Ser-giejewicz. W Czechach, po próbach Palackiego i Szafarzyka, stwarza naukę czeskiego prawa Jirećek, po nim idą Kalousek, Óelakowski i inni. Słabiej rozwija się historya praw narodów południowo-słowiańskich. Ale i tu spotykamy poważne prace i nazwiska takich, jak Bogiśić i Novakovié.

Jus. Niektórzy filologowie słowiańscy, głównie rosyjscy, jusami nazywają dwa znaki piśmienne czyli dwie litery a i ä abecadła starosłowiańskiego, wyrażające samogłoski nosowe, odpowiednie polskim samogłoskom ę i ą. Pierwszej z tych liter dają miano jus mały, drugiej — jus duży. Właściwsze nazwy tych liter są: ęs i ąs, używane przez filologów czeskich (ob. J. iSafarik „Pamätky hlaholského pisemnictvi” Praga 1853, str. 11). Oprócz znaków wymienionych, na oznaczenie samogłosek nosowych używały się także dwa inne, złożone z poprzednich z dodaną na początku jotą (ia ek). Stałe i prawidłowe użycie tych znaków, wyrażających samogłoski nosowe, mamy w najstarszych rękopisach starosłowiańskich czyli starobulgarskich wieku XI, powstałych wśród ludności bułgarskiej, jak np. w Księdze Saby (wykłady ewangielji), Rękopisie supraskim (żywoty świętych i nauki) i innych. W rękopisach zaś, które z Bulgarji i Macedonji przeszły do krajów sąsiednich i rozpowszechniły się w Serbji i na ziemiach ruskich, a więc w rękopisach redakcji serbskiej i ruskiej prawidłowe użycie znaków nosowych stopniowo ustaje i wytwarza się z czasem w ich stosowaniu zamieszanie, t. j. litery te używane są na oznaczenie samogłosek nienosowych, te bowiem w okresie czasu wcześniejszym uległy już zatraceniu tak w mowie serbskiej jak i ruskiej, podobnie jak i w średniowiecznym języku bułgarskim miejsce pierwotnych samogłosek nosowych zajęły samogłoski czyste nienosowe. To właśnie używanie niejednostajne w piśmie znaków nosowych dla oznaczenia samogłosek czystych wśród tych narodów, które nie miały już w mowie żywej samogłosek nosowych, było powodem, że przez długi czas, bo do początku wieku XIX nie rozumiano istotnego znaczenia tych znaków, nie wiedziano, że są one wyobra-zicielami samogłosek nosowych języka starosło-

wiańskiego czyli starobulgarskiego, które to brzmienia nosowe były właściwe temu językowi jeszcze w wieku XI, t. j. w okresie piśmiennictwa starobulgarskiego. Zasługa odkrycia znaczenia tych liter a tym samym odkrycia samogłosek nosowych tego języka należy się Aleksan. Wostokowowi, filologowi rosyjskiemu, który w r. 1820 w rozprawie „Razsużdenije o słavjanskom jazykë” (w t. XVII wydawnictwa «Trudy obsce-stwa lubitelej rossijskoj literatury» przy uniwersytecie moskiewskim) wyłożył swoje badania szczegółowe tego przedmiotu. Badania te polegają głównie na zestawieniu porównawczym wyrazów języka starosłowiańskiego z odpowiednie-mi polskiemi (np. ząb'L, mążn — ząb, mąż; siłą, rąką — siłę, rękę; idą, pisą — idę, piszę; siłoią, rąkoią—siłą, ręką i t. p.) i doprowadziły autora do wniosku, że Słowianie, na których język była przełożona biblja, mieli brzmienia nosowe takie same jakie dotąd przetrwały w języku polskim, tj. ę, ą (lub an) i że do oddania w piśmie tych samogłosek twórca abecadła starosłowiańskiego użył osobnych znaków, jusami zwanych. Zabytki starosłowiańskie redakcji ruskiej najstarsze, jak: Ewangieljarz Ostromira z wieku XI (1056—57), Izborniki Swiatosława (1073, 2-gi 1076) i in. odznaczają się jeszcze dosyć prawidłowym użyciem znaków nosowych, podobnie jak i zabytki staroserbskie z w. XII (Ewangieljarz Symeona, Ew. Mirosława i in). Pisarze na ziemiach ruskich, gdzie język ksiąg starosłowiańskich stał się językiem obrzędów kościelnych i wogóle językiem książkowym, wzorowali się na rękopisach starosłowiańskich i starali się zachowywać pisownię tych wzorów, pomimo że pismo nie odpowiadało wymawianiu rosyjskiemu. I w tych jednak najstarszych zabytkach redakcji rosyjskiej spotykają się już pewne odstępstwa od oryginałów starosłowiańskich i niedokładności w użyciu znaków nosowych. W późniejszych rękopisach coraz widoczniejsze jest zastępowanie jednego znaku drugim, lub używanie litery u zamiast ą i e lub ja zam. ę, t. j. zastępowanie nosówek temi samogłoskami, które wymawianiu rosyjskiemu były właściwe. Wskutek zmieszania w piśmie obu znaków nosowych od początku wieku XIV nie można już dopatrzeć zasady używania ich prawidłowego. Jasną też jest rzeczą, że język książkowy starosłowiański w zastosowauiu przy służbie bożej, jako język cerkiewny na ziemiach rosyjskich ulec musiał również pewnym zmianom fonetycznym, skoro brzmienia wyrazów właściwe temu językowi wymawiano na sposób rosyjski. Dla i tego też dzisiejszy język książkowy, cerkiewno-słowiańskim zwany, pod względem fonetycznym nie jest bynajmniej identyczny z językiem starosłowiańskim czyli starobulgarskim, lecz jego pewną zmianą, jaka się dokonała pod wpływem miejscowego wymawiania rosyjskiego. Skutkiem tego wpływu wymawianie samogłosek nosowych

A. A. K.

starosłowiańskich zatarło się, miejsce ich zajęły samogłoski czyste właściwe językowi rosyjskiemu (np. stsł. mążŁ, sątt, język... =cerk. muż, sutt, jazyk, itp.). Przy takim stanie rzeczy nic dziwnego, że gramatycy języka starosłowiańskiego najdawniejsi, od końca w. XVI, a m. Lawrenty Zizanij (1596 w Wilnie) i Melecjusz Smotryc-ki (1619 w Jewiu na Litwie), nie przypuszczali, ażeby znaki nosowe, jusami zwane, mogły oznaczać brzmienia inne aniżeli samogłoski czyste. Nawet na początku wieku XIX Józef Dobrowsky, znakomity uczony czeski, autor gramatyki starosłowiańskiej („Institutiones linguae slavicae dia-lecti veteris”, Wiedeń 1822), nie wiedział o istnieniu samogł. nosowych w języku starosłowiańskim, i znaki nosowe w zabytkach rękopiśmiennych tego języka czytał na sposób rosyjski (ą jak u ; ę jak ja), dopiero po bliższym zapoznaniu się z badaniami Wostokowa, już po wydaniu jego dzieła („Institutiones”), mógł ocenić wielką niedostateczność swojego wykładu we wszystkim, co dotyczy samogłosek i znaków nosowych. Jeszcze w kilkanaście lat po ogłoszeniu pracy Wostokowa, mianowicie w r. 1836, Bartlom. Kopi-tar, uczony Słowieniec, przy wydaniu zabytku głagolickiego Kloza (Glagolita Clozianus), wypowiedział wielką wątpliwość co do istnienia samogłosek nosowych w starosłowiańskim i znaki nosowe (dla ę i ą) skłonny był czytać, zgodnie z wymawianiem nowosłowieńskim, t. j. stsł. ę jak e, i ą jak o. Nawet Fr. Miklośić z początku (w Vergl. Lautlehre der slavischen Sprachen, 1852) przyznawał pierwotne istnienie samogłosek nosowych tylko w językach południowo-sło-wiańskich i w jęz. polskim (wraz z kaszubskim i nadłabskim), inne zaś języki słowiańskie, sądził, dźwięków tych nie miały. Ale mniemanie to niedługo zmienić musiał, skoro badania porównawcze języków aryjskich wykazały niewątpliwie, że samogł. nosowe należały również do właściwości jęz. staroczeskiego i staroruskiego, a tym samym, że posiadał je także pierwotny nieznany język słowiański, zwany prasłowiańskim.— Nie tylko zabytki pisane cyrylicą posiadają znaki nosowe czyli jusy; również zabytki starosłowiańskie głagolickie z wieku X i nast., jak: Kodeks Zografski, kodeks Kloza, kodeks Marjański i in. (ob. Enc. XXV, 166), mają na wyrażenie samogłosek nosowych dwie osobne postaci liter abecadła głagolickiego. Prócz tego i w głagolicy, podobnie jak w cyrylicy istniały osobne znaki na oddanie tych dźwięków nosowych poprzedzonyah jotą, czyli na wyrażenie nosówek jotowanych (ję, ją). Znaki samogłosek nosowych nazywają się ęs, ąs, połączenia zaś tych liter z poprzedzającą jotą — jęs, jąs (ob. tablicę przy art. Abecadło w t. I str. 32).— Bibljografja: Fr. Pastrnek „Bibliographische Übersicht über die slavische Philologie” 1876— 1891 (Berlin 1892, jako Supplement-Band czasop. «Archiv, f. slav. Philol.» str. 130 nst.); J. Srez-

ńeyskij „Drevnije słavianskije pamiatniki ju-sovago piśma” (Petersburg 1868); Marcin Hat-tala „O nosnih samoglasih u bugarśtini u obće, i napose u novoj” (Zagrzeb 1865, osob. odb. z czasop. chorwack. «Knjizevnik»); A. A. Kryński „0 nosovych zvukach v slavianskich jazy-kach” (Warszawa 1870, osob. odbitka z «Varsav-skija universitetskija izvëstija» N° 3 i 4); Po-tebnja „K istorii zvukov russkago jazyka” (Woroneż 1876), i wyciąg z tej pracy p. n. „Zur Frage nach dem ursprünglichen Lautwerth der slavischen Nasalvocale” (w Arch. f. si. Phil. III 614—620); A. Leski en „Bemerkungen über den Vocalismus der mittelbulgarischeu Denkmäler. Die Vertretung der ursprünglichen Nasalvocale” (Archiv f. sl. Phil. 1877, t. II 269 i IV 565); P. Bilarskij „O sredńe-bołgarskom vokaliz-më...” (Petersburg 1847; wyd. 2-e t-że 1858, str. 78 — 102); Fr. Mi kłosić „Vergleichende Lautlehre d. Blav. Sprachen” (Wiedeń 1879, wyd. 2-e).

Jus abstinendi, ob. Beneficium deliberandi.

jus acquisitum, ob. Jus quaesitum.

Jus ad rem i Jus in re. Według przepisów prawa kościelnego osoba wybrana przez kapitułę na biskupa, z chwilą gdy o tern zostanie u-wiadomioną i wybór przyjmie, zyskuje ius ad rem, tj. wyłączne prawo do instytucyi na tę godność. Kapituła nie może więc już wtedy cofnąć się i innego przedstawić kandydata. Dopiero jednak wskutek właściwej instytucyi kanoniczej, tj. potwierdzenia wyboru przez papieża, zyskuje ius in re, tj. właściwe prawa biskupie. — A rozróżnienie dwóch pojęć: ius ad rem i ius in re powstało wskutek podciągnięcia, zupełnie niewłaściwego, tych praw pod pojęcia prawa prywatnego. Pojawia się to rozróżnienie najpierw u glos-satorów, a potem przechodzi i do ustawodawstwa Kościoła (za Bonifacego VII). — Porów.: Bruneck „Ueber der Ursprung des sogenannten ius ad rem” (1869); Gross „Ius ad rem” (1887); Hinschius „Das Kirchenrecht” t. II str. 652.sk-

Jus advocatiae, ob. Jus circa sacra.

Jus Aelianum. Tak oznaczano dzieło rzymskiego prawnika Sestusa Aeliusa Paetusa (konsula w r. 198), traktujące o prawie rzymskiem. Dzieło to zwane było także „tripartita”, ponieważ podzielone było na 3 części; pierwsza część zawierała lex tj. ustawę 12 tablic, druga inter-pretacyę jej przepisów, trzecia t. z w. iuris actio-nes tj. formułki, których trzeba było używać wobec sądu. Niektórzy przypuszczają, że część druga tego dzieła była pracą systematyczną.sk*

Jus albanagii, albinagii. W państwie Frankoń-skiem obcy nie miał z zasady ochrony prawnej. Dawał mu ją monarcha, który za to rościł sobie prawo do pewnych korzyści. Jedną z najważniejszych było prawo, że w razie śmierci obcego, majątek jego przechodzi na monarchę, w ra-

sk.

sk.

zie jeśli nie zostawił spadkobierców, osiadłych w kraju. Zniósł to prawo dopiero Fryderyk II. Pozostałością jego jest ius albanagii (ius detractus, droit d'aubaine), na mocy którego w razie śmierci obcego, jeśli on nie zostawił w kraju dziedziców i majątek wskutek tego wychodził po jego śmierci za granicę, monarcha miał prawo żądać części tego majątku. Opłata ta zwała się gabella haereditaria. Jus albanagii w Niemczech należało do cesarza, lecz przeszło z biegiem czasu (od XIII wieku) na książąt. Później traktaty międzynarodowe znosiły to prawo w stosunku do pewnych państw, wreszcie w wieku XVIII i XIX usunięto je zupełnie. — Prawo to znane było także w Polsce. Majątek cudzoziemca zmarłego bezdzietnie i bez testamentu przechodził na rzecz króla. Dopiero w r. 1768 o-graniczono to prawo, stanowiąc, że także dalsi krewni mają prawo do spadku, a tylko potrąca się jedną-dziesiątą dla miasta, gdzie mieszkał obcy, lub dla pana miejsca, gdzie przebywał. Dopiero gdyby mimo ogłaszania sukcessorowie się nie zgłosili, przechodził spadek po upływie lat trzech od śmierci, jako kaduk, na rzecz króla. — Por.: K. Brunner „Der Fremde im germanischen Rechtsstaate”; Siegel „Erbrecht”; Toma-schek „Heimfallsrecht”.

Jus appellandi. Za źródło prawa uważany jest w Wiekach Średnich monarcha, od wyroku więc niższych sądów można się było odwoływać do wyroku monarchy (ob. A p e 11 a c y a). W Niemczech prawo apellacyi uległo jednak z biegiem czasu ograniczeniu. Odkąd bowiem książęta, hrabiowie, margrabiowie i t. d. zaczęli przemieniać się z urzędników na panujących, dążyli do tego, by ich wyroki były ostateczne, by nie można się było od nich odwoływać do cesarza. Ce-sarzowie nadawali też nieraz książętom to prawo przez t. z w. privilégia de non appellando, postanawiając, że do cesarza od tego księcia apel-lować nie wolno. Złota bulla z r. 1356 nadawała to prawo wszystkim kurfirstom, z biegiem czasu uzyskali je wszyscy książęta, jeszcze w o-kresie Wieków Średnich. W ten sposób przeszła w ich ręce najwyższa władza sądowa w o-brębie ich terry tory urn. — W Polsce apellacya od wyroków sądów niższych do króla pojawia się w XV wieku i silnie bardzo rozwija, zwłaszcza za Zygmuntów. Przez pewien czas nie dopuszczano apellacyi do króla od wyroków ko-missarskich i wyroków sądów assessorskich, choćby w nich król nie zasiadał. Ale i to o-graniczenie przełamano. Wskutek tego ilość spraw, które miał załatwiać król, stała się wprost monstrualną. Daremnie starano się za Zygmunta I i Zygmunta Augusta zaradzić złemu, bądź-to przez nadawanie wiecom charakteru sądów ostatniej instancyi, bądź-to nawet przez tworzenie doraźnych sądów ostatniej instancyi po województwach (r. 1563 Judica ultimae instantiae). Dopiero utworzenie trybunału koronnego (1578), położyło kres nadużyciu prawa apellaçyi. — Literatura: Franklin „Reiehschofgericht im Mittelalter” 1867—1869, T. II str. 205 i nast; Ho-meyer „System des Lehnrechts” str. 567 i nast; Brunner „Das gerichtliche Exemtionsrecht der Babenger”. — Co do Polski: Balzer „Geneza trybunału koronnego”; Kutrzeba „Sądy ziemskie i grodzkie. Część I”; tenże „Studya do historyi sądownictwa w Polsce. Studyum I”.

Jus asyli, prawo schronienia, ob. Azyl.

Jus canonicum, ob. Kanoniczne prawo. Jus cavendi et inspiciendi, ob. Jus circa

sacra.

Jus circa sacra i Jus in sacra. Tak nazywają się dwa systematy, z których pierwszy przyznaje państwu pewne prawa ze szkodą Kościoła, drugi w zupełności przenosi władzę duchowną na panujących. Pierwszym rządzono się w różnych krajach nawet katolickiej Europy, a i dzisiaj, pomimo protestu Stolicy Apostolskiej, ma on w wielu razach zastosowanie; drugi właściwy jest państwom czysto protestanckim. Źródłem jednego i drugiego jest duch rewolucyjny XVI wieku, usiłujący zniweczyć powagę Kościoła i rozbić jednolity chrystyanizm na kościoły narodowe, w niczem niezależne od wspólnego, przez Chrystusa danego centrum—Piotra i jego następców. Protestantyzm, odrzuciwszy władzę Głowy Kościoła powszechnego, zarówno jak i władzę biskupów, hierarchicznie podporządkowanych papieżowi, i pierwszego, i drugich jurys-dykcyę, podług swej własnej myśli zmodyfikowaną, przeniósł na panujących świeckich, którzy chętnie w swe ręce ujęli (jus in sacra). Dla uzasadnienia takiego przewrotu, teologowie protestanccy na różne zdobywali się tłómaczenia. Jedni utrzymywali, że przez reformacyę prawa biskupów na terrytoryach sprotestautyzowanych krajów niemieckich uległy zawieszeniu, a następnie przeszły na książąt (systema épiscopale). Gdy jednak powyższa hypoteza samym nawet protestantom wydawała się zbyt jaskrawym sofizmatem, inni (Guizot, Puffendorf, Boeh-mer) w myśl zasady, odrzucającej boskie ustanowienie hierarchii kościelnej, dowodzili, iż Chrystus całemu Kościołowi kollegialnie wziętemu nadał władzę duchowną, że później taż władza, przywłaszczona przez wytworzoną (?) hierarchię, za czasów reformacyi, z usunięciem biskupów, znowu przeszła na społeczność wiernych, którzy dobrowoluie (?) przelali ją na książąt protestanckich (systema collegiale). Wreszcie Grocyusz i jego szkoła usiłowali wykazać, że prawo kierownictwa sprawami Kościoła i religii tak samo należy do istoty atrybutów władzy panującego, jak i wszelkie inne prawa t. n. majestatu. Ten ostatni systemat (systema territoriale), zgodnie z zasadą: „cuis regio, illius est etiam religio” (czyj kraj, tego i religia), a wbrew wyraźnemu postanowieniu Chrystusowemu: Oddajcie, co jest cesarskiego cesarzowi, a co jest

cura”.

sk.

sk.

Boskiego Bogu (Mat. 22, 21), usiłuje złączyć w jednych ręku obydwie władze: kościelną i świecką—i przyznaje panującym całkowicie jus in sacra (ob. Soglia „Institutiones juris publici eccle-siastici”, pars II, lib. I, cap. I). Doktryny protestantów nie pozostały bez wpływu na wielu panujących katolickich, którym bardzo uśmiechały się nieurzeczywistnione przez Henryka IV, Barbarossę, Fryderyka II i in. marzenia o zwierzchnictwie, do pewnego przynajmniej stopnia, nad Kościołem. Dopomagały im w tej mierze pseu-do-teorye o stosuuku państwa do Kościoła pewnych pisarzów, którzy, nie pojmując istoty i ducha prawodawstwa kościelnego, albo go wypaczając, podtrzymywali antykościelne tendencye władzców świeckich. Niemałe również zamieszanie pojęć, dotyczących stosunku książąt do spraw religii, wprowadziły Gallikanizm, Febro-nianizm i inne tego rodzaju systematy, godzące na organizacyę Kościoła katolickiego. Stąd powstał cały szereg tak nazwanych jura circa sacra, przyzwalających władzy świeckiej na inge-rencyę w sprawy kościelne. Najgłówniejsze z owych jura circa sacra są: 1) Jus prote-gendi (prawo opieki), miało początkowo oznaczać rękojmię ze strony władzy świeckiej, dawaną Kościołowi, iżby mógł nie doznawać przeszkód i zakłócenia w nauczaniu, nabożeństwie, karności, w prawie nabywania i posiadania. Później wszakże, pod pozorem tej opieki, pauujący przywłaszczyli sobie kierownictwo wielu sprawami natury czysto-kościelnej, tak, iż owa rzekoma protekcya wyrodziła się w istotną niewolę Kościoła. Na zasadzie tego prawa przypisywano panującym kompetencyę w zwoływaniu synodów, cenzurowaniu pism religijnych, konfiskowaniu onycb, zwoływaniu konferencyj celem rozstrzygania sporów religijnych, rozporządzania majątkami kościelnemi i t. d. 2) Jus caven-di, prawo czuwania nad tern, aby państwo z powodu postanowień kościelnych nie doznało jakiego uszczerbku. Stąd poszły t. n. wolności gallikańskie we Francyi i prawa Józefińskie w ziemiach austryackich (ob. art. Gallikanizm i art. Józefin izm). 3) Jus inspi-ciendi, prawo wglądania, kontrolujące stosunki biskupów, duchowieństwa i ludu wiernego z Najwyższym zwierzchnikiem Kościoła, oraz nadzór nad bullami i brewiami papieskiemi, zarówno jak i nad rozporządzeniami arcybiskupiemi i bi-skupiemi (ob. art. P lace tum régi um). 4) Jus subveniendi, czyli prawo pomocy, okazywane duchownym, którzyby chcieli od wyroku swej władzy kościelnej apellować do władzy świeckiej. Wiele z praw powyższych do r. 1848 miało szerokie zastosowanie, mianowicie w państwach niemieckich; dopiero nadanie konstytucyi, równając prawa różnych wyznań, wyzwoliło i Kościół katolicki z pod uroszczeń circa sacra, dopóki ich w formie nierównie surowszej majowe ustawodawstwo pruskie nie ponowiło r. 1873.

W Austryi konkordat ze Stolicą Apostolską z r. 1856 zagwarantował większe niż dotąd prawa Głowie Kościoła i biskupom państwa, wszakże nie na długo. We Francyi sprawiedliwsze przez czas jakiś traktowanie praw kościelnych zanikło zupełnie. O bezzasadności tytułu do wykonywania jura circa sacra gruntownie rozwodzą się kanoniści, np.: Tarquini „Institutiones juris ec-clesiastici publici" lib. I, cap. I; Zallinger „Institutiones juris ecclesiastici, liber isagogicus”, cap. XI; ob. nadto encyklikę Piusa IX „Quanta

Ks. Wł. Kr.

Jus civile. 1) Pierwotnie w państwie Rzym-skiem oznaczano przez ius civile przepisy prawne, z których korzystać mogli tylko obywatele rzymscy i ci, którzy mieli nadane ius conmercii} w przeciwstawieniu do ius gentium (ob.). Główną podstawą tego ius civile była ustawa dwunastu tablic.—2)=p r a w o prywatne (ob.).—

3) w Wiekach Średnich oznacza ius civile prawo miejskie, tj. należenie do obywateli pewnego miasta. Nadawała to prawo rada miejska. Żądać go mogli tylko ci, co się urodzili z mających ius civile. Inni, chcący je nabyć, musieli się wykazać t. zw. litterae bonae famae, tj. że pochodzą z prawego łoża, i że się dobrze zachowywali. Nieraz żądano od tych, którzy przyjmowali prawo miejskie, by w ciągu pewnego czasu kupili w mieście grunt, lub jeśli byli bezżenni—by się w mieście ożenili. Te przepisy miały także zastosowanie i w miastach polskich.

Jus civitatis, ob. Ci vit a s.

Jus commercii. Według dawnego prawa rzymskiego tak zwie się prawo zawierania stosunków prawnych na podstawie przepisów ścisłego ius civile. Mieli je oczywiście wszyscy właściwi obywatele (cives), a nadto nadawano je innym ludom, którzy wtedy uchodzili za obywateli non pleno iure.

Jus communicativum. OJ XV wieku wielka część dóbr państwowych przechodzi w Polsce do rąk prywatnych w czasowe dzierżenie, bądźto w nagrodę zasług, bądź też jako zabezpieczenie, lub odpłata za pożyczki. Za Zygmuntów idzie ta gospodarka dalej jeszcze, tak, że dochody skarbu wskutek tego znacznie się zmniejszyły. To dało powód bezpośredni do ruchu reformy, znanego pod nazwą „exekucyi praw”. Obdarzeni, ci zwłaszcza, którzy dostawali starostwa i tenuty tylko w dożywocie, starali się oczywiście o to, by o ile możności nie wypuszczać z rąk swej rodziny królewszczyzn, przynoszących bardzo znaczne dochody, nie stojące w żadnym stosunku do tych małych sum, które wzamian dawali. Za Zygmuntów pojawia się i rozszerza forma prawna, która umożliwiała zatrzymanie królewszczyzn na czas dłuższy. Tą formą jest „wspólne dzierżenie”. Król nadawał dobra in solidum nietylko temu, którego chciał

sk.

obdarować, ale także jego żonie lub dzieciom. W ten sposób, kiedy gasło dożywocie główne, utrzymywali się przy niem najbliżsi członkowie rodziny. Egzekucya praw występuje także przeciw tym wspólnym dzierżeniom. W r. 1550 znosi je konstytucya sejmu; lecz postanowienie to nie miało, zdaje się, żadnego skutku. W lat dwanaście później (r. 1562) wprowadził sejm piotrkowski pewne ograniczenia wspólnych dzierżeń, lecz niezbyt doniosłe. Wyraźnie uznano nadawanie in solidum dożywocia ojcu i synowi (z wyjątkiem, jeśli szło o grodowe starostwa), oraz mężowi i żonie. Jedynie obostrzono pojęcie nadań in solidum na rzecz braci. Egzekucya praw więc wspólnych dzierżeń nie zniosła. Zostają one i rozwijają się bardzo silnie; utrzymały się też aż do końca prawie bytu państwa Polskiego. Nieco tylko zmieniła się forma. Zwyczajnie nie odrazu nadawał król prawo do dożywocia także żonie i dzieciom, lecz dopiero później na prośbę tego, który już miał starostwo czy królewszczyznę. Od XVII w. takie prawo, nadawane żonie lub dzieciom, nazywają: jus communicativum, ponieważ w ten sposób żona lub dzieci stawali się wspólnikami w korzystaniu z prawa, jakie przysługiwało temu, który właściwie został obdarowany. Niewielkie tylko wprowadzono ograniczenia ze względu na kobiety. Konstytucye mówią zwykle tylko o żonach, ale nie ulega wątpliwości, że tyczyły się te zastrzeżenia i córek. „Wiele—mówią konstytucye—rzeczypospolitej na tern zależy, aby zamki w jaknajlepszem opatrzeniu były i na nich starostowie według powinności swych rezydowali”. Tam więc, gdzie zależało na obecności starosty—więc na kresach—wzbraniano na dawania kobietom juris communicativi na starostwa. Po raz pierwszy postanowiono to w r. 1635 co do starostw ukrainnych. Do tych starostw jednak— jak to stwierdziła konstytucya z r. 1647—nie zaliczano starostw podolskich. W r. 1662 przecież, widocznie z powodu coraz większego niebezpieczeństwa granic państwa od Turcyi, rozszerzono zakaz także na starostwa pograniczne nietylko na Podolu, ale nawet na Rusi, i wogó-le zastrzeżono, że kobiety nie mogą uzyskać juris communicativi na zamki i fortece. Z istoty rzeczy wynikało, że wogóle nigdy nie podpadały pod jus communicativum starostwa grodowe, lecz tylko starostwa-tenuty. Jeśli starostwo przechodziło na żonę, to zatrzymywała je ona po śmierci męża nawet i w tym wypadku, gdyby potem wyszła po raz wtóry za mąż. Zdarzało się, że w takim razie drugi mąż niekiedy uzyskiwał jus communicativum na starostwa swej żony. Od r. 1662 nie wolno było jednak żonie uzyskiwać juris communicativi na dwie królew-szczyzny lub dwa starostwa, oczywiście z tego względu, by zapewnić królowi większą możność szafunku starostwami, które jako panis bene meren-tium tak były pożądane. — Z chwilą emfiteu-tycznej reformy starostw i reformy zarządu dóbr

koronnych za Stanisława Augusta ustało z natury rzeczy i jus communicativum.

Jus connubii. Tak nazywało się prawo zawierania małżeństwa na podstawie ścisłych przepisów prawa rzymskiego (ius civile). Mieli to prnwo przedewszystkiem obywatele rzymscy (cives), obok tego także te ludy, którym państwo to ius connubii wyraźnie nadało. Początkowo nadania te były bardzo ograniczone, z czasem objęły całą prawie ludność państwa Rzymskie go.    sk’

Jus deportuum. Dochody z wakujących be-neficyów kościelnych pobierali w Wiekach Średnich bądź monarchowie odnośnie do wyższych be-neficyów, zwłaszcza biskupich (ob. Jus regaliae), bądź też, co do niższych, patronowie i adwokaci (wójtowie). Pretensye patronów i adwokatów usunięto już w XII i XIII wieku; do dochodów interkalarnych jednak zaczęli sobie wtedy rościć pretensyę biskupi. Pobierali też oni rzeczywiście nieraz dochody beneficyów w czasie wakansu onych, bądź-to na podstawie zwyczaju, bądź na podstawie papieskich przywilejów. Ale w XIV wieku także papieże zaczęli wykonywać to prawo, chcąc zasilić swój skarb, w tym okresie wciąż pusty. Najpierw przyznał sobie Klemens V prawo poboru dochodów interkalarnych z beneficyów, wakujących w Anglii—ale tylko na dwa lata. Jan XXII rozciągnął to prawo na wszystkie beneficya rezerwowane (t. j. których obsadzenie zastrzeżone było na rzecz papieża). To prawo poboru dochodów interkalarnych przez biskupów i papieży zwie się lus deportuum. Papieże mieli nawet osobnych kollektorów (collectores deportuum),    Prawa do

interkaiaryów zrzekł się papież Marcin V na sos8yi 43 soboru w Konstancyi. Wkrótce później ustało także i jus deportuum biskupów. sk-Jus detractus, ob. Jus alb a na g i i.

Jus divinum. Z pojęciem iuris divini spotykamy się w prawie kościelnem. Wychodzi ono z tej zasady, że są pewne takie przepisy, które mają znaczenie wszędzie i zawsze, u wszystkich ludów, które są niejako przyrodzone. Te przepisy określa jako ius divinum. Żąda też prawo kościelne także od pogan, by tych przepisów przestrzegali. Praktyczne znaczenie ma to w prawie małżeńskiem. Tak np. za przeszkody, wypływające z tego ius divinum, uznaje Kościół np. pokrewieństwo w linii prostej, błąd, przymus i t. d., a więc jeśli np. poganin ożenił się z swoją matką lub babką, Kościół w razie przyjęcia przez nich chrztu, małżeństwa takiego nie uzna, choć uzna w takim wypadku np. małżeństwo między blizkimi krewnymi w linii bocznej, zabronione w zasadzie między katolikami. Za taką instytucyę iuris divini uznaje Kościół monogamiczne i nierozerwalne małżeństwo. Jeśli więc np. niekatolik ożenił się z jakąś kobietą, potem z nią się rozwiódł i ożenił z inną i potem przyjął chrzest, to Kościół uważać bę-

sk.

sk.

sk.

sk.

dzie za prawowitą żonę tę pierwszą, gdyż według Kościoła tylko z jedną można ożenić się kobietą, a rozwód nie jest dopuszczalny.

Jus dominii impetrandi. Według przepisów prawa rzymskiego może zastawnik (tj. ten, który rzecz dostał w zastaw) żądać przyznania sobie rzeczy tej na własność, jeśli przy licytacyi nikt nie ofiarował summy wyższej nad tę, którą obciążony jest zastaw. To prawo zastawnika zwie się ius dominii impetrandi. Zastawca (tj. ten, kto dał rzecz w zastaw) ma jednak prawo odkupienia tej rzeczy w ciągu lat dwóch.—Nowsze ustawodawstwa przepis ten zniosły: zastawnik nie może nabyć zastawu na własność. sk-Jus eminens. 1) W Wiekach Średnich wyrabia prawo pojęcie podwójnej własności na nieruchomościach, którą zwie: ius emine s i ius utile. Przez ius emine s rozumie prawo abstrakcyjne do ziemi, bez możności faktycznego wykonywania tego prawa, przez ius utile zaś rozumie właśnie to faktyczne prawo korzystania z ziemi, ciągnienia z niej pożytku. Tak np. len-nodawca ma ius eminens do ziemi, którą posiada lennik na mocy swego ius utile, w miastach i po wsiach, pan miasta lub wsi jest właścicielem gruntu (ius eminens), ale mieszczanie, względnie wieśniacy, mają ius utile. Dopiero w nowszych czasach ginie to pojęcie. Ten, kto miał ius emine s, posiadał jedynie prawo do poboru pewnych opłat lub czynszu, interwencyi przy sprzedaży ziemi, do czego nieraz trzeba było jego wyraźnego pozwolenia i t. d. — Schröder „Eigentümliche Formen des Miteigenthums im deutschen und französischen Recht” 1896; Stob-be „Miteigenthum und gesammte Hand”; Heusler „Institutionen” §§ 50 — 53. — 2) Wyrażenia ius eminens używa się także na oznaczenie władzy zwierzchniczej państwa (ob.).

Jus episcopale, ob. Biskup.

Jus eundi in partes. Traktat westfalski z r. 1648 zastrzegł, iż w sprawach religijnych w sejmie rzeszy niemieckiej nie rozstrzyga większość głosów, lecz katolicy i protestanci rozdzielają się i głosują zosobna. Uchwała przychodzi do skutku tylko w razie zgodności w uchwałach obu grup. To rozdzielenie się sejmu rzeszy na dwie grupy (corpus catholicorum i corpus evan-gelicorum) zwie się itio in partes. Przepis miał na celu zapobieżenie majoryzacyi w sprawach religijnych. Korzystano jednak z tego prawa i w innych sprawach, niereligijnych.

Jus evocandi. Za czasów frankońskich monarcha miał prawo każdą sprawę, niezakończo-ną wyrokiem prawomocnym, wywołać przed swój sąd. To prawo zwało się ius evocandi, a było wypływem zasady, że monarcha jest najwyższym sędzią. Kiedy książęta zaczęli utrwalać w Niemczech swoje stanowisko władzców w terrytoryach, w których pierwotnie byli tylko urzędnikami cesarza, dążyli do tego, by ograniczyć to prawo cesarza na rzecz swej jurysdykcyi. Od Rudolfa I nadają też cesarze nieraz książętom t. zw. privilégia de non evocando, na mocy których zrzekali się możności wywoływania spraw z ich terry-toryów przed swój sąd. Złota bulla z r. 1356 nadała ten przywilej obok przywileju de non apellando (ob.) wszystkim kurfirstom. W XIV i XV wieku zyskują go i inni książęta, a nawet klasztory i miasta królewskie (Reichstädte). W r. 1487 ostatecznie zniesiono wyraźnie prawo ewo-kacyi cesarza.—lus evocandi znane było w Polsce. Są na to przykłady z okresu od XIV do XVI wieku. Król w mandacie zakazywał sądowi niższemu sądzenia pewnej sprawy i zastrzegał ją sobie dla swego sądu. Prawa tego jednak królowie nie nadużywali. — Literatura: ob. dzieła cytowane przy artyk. Jus apellandi. sk-

Jus exclusivae. Od XVI wieku wyrobiła się praktyka, że przy wyborze papieża większe państwa katolickie mogą za pośrednictwem jednego z kandydatów w czasie konklawe (dawniej kardynała protektora), wskazać osobę, której wyboru sobie nie życzą. To prawo zwie się prawem exkluzywy; można jednak wykonać je tylko przeciw jednemu z kandydatów. Tego prawa exkluzywy użyła ze skutkiem np. Austrya przy wyborze papieża w latach 1823, 1829 i 1831. Zwyczajnie wtedy kardynałowie nie głosują na taką osobę. Prawnie jednak ten przywilej kardynałów nie wiąże, i tak np. wybrano Piusa V (r. 1566) przeciw exkluzywie cesarstwa Niemieckiego, lub Aleksandra VII (r. 1655) przeciw exkluzywie francuskiej. Jus exclusivae ma więc tylko to znaczenie, iż kardynałowie mogą je uwzględnić, nie chcąc narażać na szwank stosunków dyplomatycznych Stolicy Apostolskiej z pewnem państwem. — Literatura: Estor „Programma de iure exclusivae, r. 1670”; „Realen-cyklopädie für katholische Theologie und Kirche” pod „Exclusion” (artykuł Jacobsona); Gindely „Zur Geschichte der Einwirkung Spaniens auf die Papstwahlen, namentlich bei Gelegenheit der Wahl Leon XI im J. 1605, „Sitzungsberichte der Wiener Akademie” t. 38; Hinschius „Das Kirchenrecht” t. I str. 293.

Jus exuviarum, ob. J u s s p o 1 i i.

Jus Flavianum. W najdawniejszych czasach w Rzymie zajmowali się nauką prawa tylko kapłani (pontifices), którzy też przepisy prawne trzymali w tajemnicy. Po ogłoszeniu ustawy dwunastu tablic zajmowali się oni głównie układaniem t. z w. legis actiones, tj. formułek, których trzeba było używać w postępowaniu przed sądami, oraz pouczali, w które dni można działać przed sądem (dies fasti). Dopiero Cneius Flavius, pisarz Appiusza Claudiusa cenzora, ogłosił zbiór tych formuł i dies fasti, i w ten sposób uprzystępnił ogółowi poznanie przepisów postępowania w sprawach spornych (około roku 304 przed Chr.). Ten zbiór — o którym tylko

sk.

sk.

sk.

*k.

sk.

*k.

wzmianki się dochowały — nosi nazwę: jus Fla-vianum.

Jus gentium: 1) Przepisy prawa rzymskiego (ius civile) pierwotnie miały zastosowanie tylko odnośnie do „cives”, tj. do obywateli państwa Rzymskiego lub do tych, którzy mieli nadane t. z w. ius commercii. Wszyscy inni nie mieli prawa korzystania z przepisów, które zawierało „ius civile”. W sprawach więc między tymi którzy mieli ius commercii, a którzy go nie mieli, sędziowie rzymscy przestrzegali reguł— bądź zwyczajowych, bądź zawartych w edyktach pretorów (ob. Jus honorarium)—reguł, które według ich pojęć wypływały z natury rzeczy, były wspólne wszystkim ludziom. Faktycznie jednak te reguły były wytworem rzymskich prawników i ich ducha. Przepisy iuris gentium różniły się od przepisów iuris civilis tern, że były znacznie swobodniejsze i nie miały zupełnie cechy religijnej, którą się odznaczało ius civile. Z czasem i ci, którzy mieli ius commercii, zaczęli w stosunkach między sobą używać iuris gentium ze względu właśnie na to, że nie było takie formalistyczne. Ostatecznie wyparło ono dawne ius civile, a to prawo rzymskie, które się rozwija za cesarzy i zostaje wreszcie skodyfiko-wane przez Justyniana, powstało przedewszyst-kiem z tego ius gentium. — 2) lus gentium jest także łacińską nazwą na oznaczenie prawa międzynarodowego (ob.).

Jus gladii = prawo miecza, tj. prawo karania śmiercią; ob. Kara śmierci.

Jus honorarium. Dostojnicy, wykonywający w państwie Rzymskiem władzę, mieli prawo wydawania edyktów, tj. zarządzeń w zakresie swej władzy. Prawidła zawarte w edykcie tych dostojników, którzy mieli także władzę iurysdyk-cyjną, obejmowano nazwą ius honorarium. Takimi dostojnikami byli: pretor, edylowie i namiestnicy prowincyi. Największe znaczenie miały edykta pretora. Te edykta głównie wpłynęły na rozwój prawa rzymskiego. Dawne ścisłe prawo rzymskie, oparte na prawie dwunastu tablic i późniejszych ustawach, było bardzo formalistyczne i dostępne tylko dla tych, którzy mieli ius commercii, nieraz z powodu swej formali-Btyki bardzo niesprawiedliwie. Pretor nie mógł ustaw zmienić, lecz przez swoje zarządzenia mógł złagodzić ścisłe przepisy prawne, wstrzymując na czas swego urzędowania przepisy ścisłego prawa, bądź-to mógł brać w obronę stosunki prawne osób, niemających ius commercii. W ten sposób przez edykta pretorów, obowiązujące wprawdzie tylko tego pretora, który je wydał, ale zwyczajnie ponawiane przez następcę, rozwijało się prawo rzymskie, rozszerzając swoje przepisy poza formalistyczne granice pierwotnego ius civile. Podobne znaczenie miały także dla prawa—choć w mniejszym stopniu—edykta edylów i namiestników prowincyi.

jus intercessionum. Tak zwie się prawo pa-

Kncykl. Powae. lluatr. Z««* 260 X XXXIII.

trona do osobnej wzmianki w modlitwach kościelnych kościoła, podlegającego patronatowi, ob. Patronat.

Juslenius Daniel, biskup Finlandyi i Szwe-cyi (* 10 czerwca 1676 r. w Vorino [Finlandya] — f 17 czerw. 1752 r. w Brunbo), w 1707 r. był sekretarzem Akademii w Abo, a w 1712 r. został tamże profesorem „linguarum”. Wykłady swoje zagaił prelekcyą „De Convenientia linguae fennicae cum hebraea et graeca”. Niebawem razem z wielu urzędnikami finlandzkimi zmuszony został do porzucenia kraju. Mianowany w 1715 r. w Vesterâs lektorem „eloquen-tiae et poëseos” rozpoczął wykłady mową o nieszczęściach Finlundczyków „De Miseriis fenno-rum”. W r. 1722 wrócił do Abo, gdzie dostał nominacyę na profesora teologii. W 1734 r., posunięty na biskupa i mając do wyboru Abo lub Borgâ, wybrał katedrę biskupią w Borgä. W r. 1742, wskutek nowych zaburzeń, uciekł po raz wtóry do Sztokholmu i nie wrócił więcej do Finlandyi. W 1744 r. został biskupem w Ska-ra i tutaj przepędził ostatnie lata życia swego. J. był bardzo przywiązany do zasad najsurowszej ortodoksyi. Jako teolog niczem się nie wyróżnił. Wielką wartość mają za to prace jego z zakresu historyi, geografii i lingwistyki fińskiej. Z nich zasługują na uwagę: „Aboa vêtus et nova” (1700); „Vindiciae fennorum” (1703), a głównie „Fińska Ordaboks försök Suomalaisen sananlugum coetus” (Sztokholm 1745; większa część tej pracy, składająca się ze słowniczka fińskiego, przełożona jest na języki łaciński i szwedzki).

Jus listrae. Jest to prawo patrona do umieszczenia swego herbu w Kościele, podlegającym jego patronatowi.

Jus manuarium = prawo pięści (ob.).

Jus naturale: 1) Tak określali Rzymianie przepisy prawa, które, według ich zdania, wypływały z natury rzeczy i obowiązywały wszystkie ludy. Na tych przepisach oparło się rzymskie ius honorarium (ob.).—2) J. n. = prawo natury (ob.).

jus novissimum. Tak zwą się źródła prawa kanonicznego od uchwał soboru trydenckiego począwszy, w stosunku do źródeł tegoż prawa z przed czasów soboru.

Jus optionis lub ius optandi: 1) Prawo kościelne. Każdy z kardynałów ma sobie nadany jako tytuł jeden z kościołów rzymskich (ob. Kardynałowie). Tytuły te nie są wszystkie równe, w szczególności najwyższe znaczenie mają tytuły siedmiu dyecezyj suburbikaluych. Prawo kościelne przepisuje, że najstarszy z kardynałów może żądać nadania sobie wakującego tytułu, zrzekając się wzamian tego, który ma. W ten sposób może posunąć się naprzód: kardynał-dyakon na tytuł kapłański, kardynał-kapłan na tytuł biskupi. To prawo zwie się „prawem opcyi”. Jeśli najstarszy z tego prawa nie korzysta, mo-

30

sk.

sk.

gą to zrobić jego następcy według starszeństwa. Względem biskupstw suburbikalnych można wykonać ius optionis tylko raz jeden, z wyjątkiem biskupstwa ostyańskiego, które jest pierwszą godnością w Kościele po papieżu. Prawo opcyi mogą jednak wykonywać tylko kardynałowie obecni w Rzymie lub też nieobecni w sprawach publicznych.— Literatura ob. Kardynałowie.

2) Prawo międzynarodowe. W razie oderwania jakiejś części państwa i przyłączenia jej do państwa innego zachodzi potrzeba ustalenia obywatelstwa tych, którzy wraz z tą ziemią dostają się państwu. Zasadą jest, iż stają się oni obywatelami tego państwa, do którego przyłączony został odnośny kawałek kraju. Zwyczajnie atoli pozwala państwo to nowym poddanym do pewnego terminu zastrzedz sobie poddaństwo dawne. To prawo wyboru obywatelstwa nosi nazwę „prawa opcyi”. Miały te przepisy zastosowanie np. po zajęciu Alzacyi i Lotaryngii w r. 1870 przez Niemcy.

Jus polonicum. 1) Wieśniacy w epoce Piastowskiej ponosili na rzecz księcia cały szereg różnorodnych ciężarów, obowiązani byli do Stróży, tj. do straży w grodach, do wyprawy wo-jenej (wojna), budowy grodów i mostów, wznoszenia przesieki, dostarczania wozów i koni dla księcia i jego ludzi (podwody, przewód, powóz), dawali rozliczne daniny, w zbożu (osep), bydle (narzaz) i w pieniądzach (obraz) i t. d. Kiedy w XIII wieku rozpoczęła się kolonizacya wsi na prawie niemieokiem, koloniści żądali uwolnienia od wszystkich tych ciężarów—a w przeciwstawieniu do prawa niemieckiego, którem się rządzili tacy koloniści, zaczęto te ciężary wsi polskiej określać jako ius polonicum. Od tego też czasu odróżnia się wsie, osadzone na prawie niemieckiem (iure teutonico) i wsie polskie, rządzące się prawem polskiem (iure polonico). W XV, a jeszcze więcej w XVI wieku ginie już zupełnie to odróżnienie. — Smolka „Mieszko Stary”; Piekosiński „Ludność wieśniacza w epoce piastowskiej”.— 2) Jus polonicum jest także nazwą łacińską na oznaczenie prawa polskiego (ob.). Stąd także użył jej J. W. Bandtkie (ob.) jako tytułu dla swego wydania pomników prawodawstwa polskiego z Wieków Średnich. sk-Jus praetorium. Tak określano ogół przepisów prawnych, które wprowadzał w życie w Rzymie pretor przez swoje edykta, ob. Jus honorarium.

jus primae noctis. Od XVIII wieku rozpowszechnia się w Europie pogląd, iż w Wiekach Średnich panu wsi służyło wobec poddanych prawo do spędzenia pierwszej nocy poślubnej z każdą oblubienicą jego wsi. Prawo to zwano: ius primae noctis. W XIX wieku cały szereg uczonych zajmuje się tą kwestyą i długo nikomu na myśl nie przyszło podać w wątpliwość istnienie tego zwyczaju. Do tych uczonych należą zwłaszcza Francuzi, jak Dupin, Martin, Veu-illot, Barthélemy, Laferrière, Chassin i t. d. Odszukują oni ślady tego prawa we wszystkich krajach Europy; także i w Polsce znachodzą je Naruszewicz, Czacki, Maciejowski. Nawet Bismark wspomina o istnieniu tego prawa w jednej ze swoich mów parlamentarnych. Obok nielicznych wzmianek, które wprost mówiły o prawie do „pierwszej nocy”, opierano się w tych wywodach przedewszystkiem na tern, że w całej Europie były znane opłaty, składane przez poddane, wychodzące za mąż, panu wsi. Opłaty te— maritagia—tłómaczono tem, iż były one zapłatą za to, że pan wsi zrzekał się prawa pierwszej nocy. Naodwrót więc twierdzono, iż gdzie było w zwyczaju składanie takich danin, tam widocznie pan wsi pierwej wykonywał ius primae noctis. Poparcia niespodziewanego doznała teo-rya o ius primae noctis w badaniach nowszej socyologii, a w szczególności w teoryi o, t. zw. heteryzmie. Bachofen postawił pierwszy teo-ryę (w r. 1861), że w społeczeństwach pierwotnych monogamia znaną nie była, że pierwotnie w obrębie szczepu, czy klanu, wszystkie kobiety należały do wszystkich mężczyzn. Za Bacho-fenem poszli inni uczeni, jak M’Lennan, Morgan, Lubbock i t. d. Przyjęli oni teoryę heteryzmu, i dalej ją rozwinęli. Zauważono, że u niektórych ludów bądź naczelnicy plemion, bądź kapłani mieli, lub mają nawet prawo do spędzenia pierwszej nocy poślubnej z każdą kobietą ich szczepu, wychodzącą za mąż. Objaw ten połączono z teoryą heteryzmu, twierdząc, że to ius primae noctis jest stopniem przejściowym od heteryzmu do monogamii. Prawo pierwotne wszystkich mężczyzn do każdej kobiety ich szczepu w tem stadyum przejściowem zostało ograniczone do prawa kapłanów lub naczelników plemienia, by wreszcie ustąpić miejsca czystej monogamii. Te fakta połączono z ius primae noctis, które istniało w Wiekach Średnich, i zaczęto tłómaczyć to ostatnie, jako objaw szczątkowy pierwotnych stosunków. Przeciw tym ogólnie przyjętym twierdzeniom wystąpił w r. 1881 dr Karol Schmidt. Poddał on dokładnej analizie i krytyce wszystkie źródła, które mówią o ius primae noctis, a jako rezultat wygłosił zdanie, że ius primae noctis nigdy nie istniało, że cała ta nauka o prawie pierwszej nocy, to tylko „uczony zabobon”. Śmiałe twierdzenie, oczywiście, napotkało na opór, ale też znalazło i obrońców. Zwłaszcza w pomoc przyszły mu nowe prace, które, jeśli nie obaliły jeszcze zupełnie teoryi heteryzmu, to jednak ją podkopały, i to bardzo silnie. Krytyka źródeł bystro i sumiennie odoiosła zwycięstwo. Dziś już niewielu tylko się znajdzie (jak np. u nas Witort), którzy-by bronili tak niedawno ogólnie jeszcze uznawanych twierdzeń. A więc ius primae noctis nie istniało? Schmidt za daleko się posunął. W każdym razie dziś nie ulega żadnej wątpliwości, iż tych opłat małżeńskich, o których już była wyżej mowa, nie można łą-

L. K.

czyć z prawem pierwszej nocy. Pochodziły o-ne z zupełnie innego źródła. Toż tyczy się także ruskich i polskich wiadomości o „kniażeje”, kunicy, o „wdowiem” i „dziewiczem”. Cały szereg świadectw upadł, a w szczególności okazało się, że fałszerstwem jest wyrok panów z Durasfort z r. 1302, który najwyraźniej stwierdzał istnienie tego prawa, zwanego we Francyi droit de cullage. Kwestya prawa kapłanów i naczelników też bardzo niepewna, bo świadectwa o tych zwyczajach niezbyt na wiarę zasługują. Ale przecież ius primae noctis nie jest zupełną bajką. Wyraźnie stwierdzają jego egzystencyę słynny wyrok Ferdynanda Katolickiego z r. 1486, który je znosi w Katalonii, oraz kilka „cou-tume’ôw” francuskich, pieśni i t. d. Ale dziś już nie można twierdzić, jakoby prawo pierwszej nocy było jakąś prawną instytucyą, która była wspólna całemu średniowiecznemu światu, jakoby je znano w całej Europie i wykonywano w stosunku do poddanych. Ius primae noctis w takiem pojęciu należy już dziś rzeczywiście do „uczonych bajek”. Ale sporadycznie—rzadko, lecz przecież gdzieuiegdzie, np. w okolicach Pirenejów istniało ono jako instytucyą prawna.— Literatura jest bardzo obszerna. Podajemy tylko najważniejsze dzieła: dr Karol Schmidt „Ius primae noctis” 1881; tenże „Der Streit über das ius primae noctis” (w «Zeitschrift für Ethnologie» T. XVI, 1884); tenże „Slavische Geschichtsquellen zur Streitfrage über das ius primae noc-tis” (w «Zeitschrift der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen» T. I, r. 1885).—Porów, także recenzye z tych prac Schmidta, zwłaszcza Bernhöfta w „Zeitschrift der Savigny-Stif-tung” T. IV i Darguna w „Zeitschrift” Grünhu-ta T. X i XIII; Witort „Ius primae noctis” (w czasopiśmie „Lud” T. II r. 1886).    sk;

Jus primi occupantis. Termin ten łaciński wypowiada tę samą myśl, jaką w sobie zawierają zwroty mowy ludowej: Bifang, purprise, zaimka (u Rossyan), i wyraża stosunek ozłowieka do ziemi i wogóle sił przyrody, które nie przeszły jeszcze w indywidualne władanie pojedynczych jednostek. Fustel de Coulanges, Hildebrand są tego zdania, iż ziemia w tym okresie jest „niczyją”, „bożą” jak lud nasz mówi jeszcze o lesie, i że ten kto pierwszy ją zajmował, tern samem przywłaszczał ją. Natomiast szkoła, której Maine i badacze obszczyny wiel-koruskiej są przedstawicielami, formułuje rzecz nieco odmiennie, a ma za sobą poparcie faktów. A mianowicie w okresie pierwotnym każde plemię troskliwie strzeże nietykalności swoich gra nic, obcoplemieńca czeka śmierć za ich przekroczenie. Siły przyrody są podzielone pomiędzy plemionami i dopiero wewnątrz plemienia można mówić o własności, która jest „niczyją”, a raczej jest „wspólną”, bo do niej każdy ple-mieniec posiada prawo, ten zaś użytkuje, kto pierwszy przywłaszczy zwierzynę, upatrzy drzewo, wykarczuje kawałek kniei. Australczycy spożywają pewne „robaki”, gnieżdżące się w Xan-torei. „Jeśli dwóch lub więcej dzikich posiada prawo polowania na pewnym obszarze i jeden z nich odłamie wierzchołek drzewa, to według ich zwyczajów, robactwo w nim gnieżdżące się, stanowi jego własność i nikt inny nie posiada prawa dotknięcia się do tego drzewa (Gray)”. Jest to jus primi occupantis. Zwłaszcza ujawnia się ono w sposób charakterystyczny dla gruntów. „Jeśli ktoś wykarczował grunt pod uprawę, zatrzymuje go z roku na rok, póki mu się podo

ba. W osadach sadyba pod chatą dopóty należy do pojedynczej osoby, póki istnieje tam ślad budynku” (Gibbs o plemionach Oregonu). „Jeśli ktoś wyrąbał las dziewiczy, tem samem nabywa prawa do ziemi; może ją sprzedać, wydzierżawić. Ale gdy opuszcza kraj, traci prawo do gruntu i nie może nadal wymagać renty” (Brooke-Low o Borneo). Jus primi occupantis istnieje, póki osoba uprawia ziemię lub siedzi na niej; gdy przestaje ją uprawiać, staje się ona niczyją”. Iż pod „niczyją” własnością w okresie pierwotnym ukrywa się własność spólna, świadczy o tem dalszy rozwój stosunków. Kiedy ziemi zaczyna brakuąć, jus primi occupantis doznaje ograniczenia: W Samaranga na Jawie karczujący grunt użytkuje z niego jedynie w ciągu trzech lat, poczem kawałek ten ziemi dołączony zostaje do gruntów dzielonych corocznie. Na Sy-beryi zaś, gdy zaludnienie wzrosło, odejmują część gruntów karczownikowi jeśli ma ich zanadto, i dzielą pomiędzy rodziny posiadające za mało ziemi. Z tych zwyczajów wreszcie powstaje spólnota wioskowa, dzieląca grunta w prawidłowych odstępach czasu. Jus primi occupantis jest więc instytucyą właściwą tylko pierwotnej fazie rozwoju własności gminnej. Nadaje ono jednostce bezwzględne dopiero użytkowanie w fazie rozwiniętej własności prywatnej gruntów, a w takiej postaci występuje zwłaszcza na dziewiczej glebie krajów kolonialnych. Słowem, jus primi occupantis posiada różne oblicze w różnych epokach dziejowych. Działa ono i dzisiaj w naszych rozwiniętych społeczeństwach w takich przypadkach, jak zajęcie miejsca w auli, przed kasą, w wagonie kolejowym.

JtlS privatum = prawo prywatne (ob.). Jus processionis — jest to prawo patrona do żądania zaszczytniejszego miejsca podczas publicznych processyj, wychodzących z kościoła podlegającego jego patronatowi.

Jus quaesitum = p r a w o nabyte (ob.).

Jus reformandi. Pokój religijny, zawarty w Augsburgu w r. 1555, zapewniał swobodę wyznania, ale tylko dla książąt, stanów i miast królewskich. Co do ludności poddanej, nadał panom wobec niej ius reformandi, t. j. prawo stanowienia o religii, jaką dla nich dopuszczają. Pan więc mógł uznać bądź obie religie za dopuszczalne, bądź tylko jedną: katolicką lub pro-

sk.

sk.

sk.

sk.

Ilustr.

testancką. Tym jednak, którzy wyznawali re-ligię przez pana wzbronioną, zapewniał pokój augsburski możność emigracyi z posiadłości wraz z majątkiem. — W tych przepisach wprowadził zmiany pokój westfalski (r. 1648). Uznał on rok 1624 za t. zw. „rok normalny”; gdzie w tym roku wolno było wyznawać poddanym inną re-ligię, niż pan wyznawał, czy-to na mocy wyraźnego zezwolenia, czy na mocy długoletniego zwyczaju, tam tego prawa pan cofnąć nie mógł. O ile gdzie swobody wyznania nie broniła zasada roku „normalnego”, panowie utrzymywali swoje ius reformandi, zawsze jednak z tem ograniczeniem, że ewentualnie mógł poddany wyemigrować. Ius reformandi zniosły dopiero ustawy o równouprawnieniu religijnem z końca XVIII i z XIX wieku. — Brandi „Der Augsburger Religions-Friede” (1896); ob. także literaturę o Pokoju Westfalskim.

Jus regaliae lub ius regalium. Monarchowie uważali przez czas długi beneficya biskupów za lenna, które nadawali przez inwestyturę (ob,). A jak pan lenny w razie opróżnienia lenna zajmował je i ciągnął z niego dochody aż do nadania go komu innemu, tak też i monarchowie (we Francyi od Ludwika XII, w Niemczech od Henryka V) rościli sobie prawo do pobierania dochodów z beneflcyów biskupów w czasie wakansu, czyli do t. zw. inter-kalaryów (ob.). Zczasem Kościół pretensye te usunął. W Niemczech zrzekają się tego prawa, zwanego ius regaliae, już Otto IV (r. 1209), Fryderyk II (r. 1213 i 1219) i Rudolf I. We Francyi przetrwało przecież to prawo aż do końca XVIII wieku. W Polsce nie było znane.— Porów.: Friedberg „De finium inter ecclesiam et civitatem regundorum iudicio”; Philipps „Das Regalienrecht in Frankreich” (1873); Geffcken „Die Krone und das niedere deutsche Kirchengut” (1890).

Jus respondendi. Prawnicy rzymscy już za czasów rzeczypospolitej wydawali opinie i rady (responsa) w poszczególnych wypadkach, wyjaśniając niejasne przepisy prawa. Takie opinie naprzód dawali krewnym i znajomym, później wogóle każdemu, kto się do nich udawał, a strona przedstawiała je sędziemu. Sędzia jednak nie był, oczywiście, obowiązany stosować się do takiej opinii. Dopiero za Augusta nastąpiła zmiana. Postanowił on, iż opinia prawnika, któremu imperator nada t. zw. ius respondendi, wiąże bezwzględnie sędziego, który jej się musi trzymać przy rozsądzeniu sprawy, o którą chodzi. Początkowo imperatorowie nadawali ius respondendi bardzo wyjątkowo. Później, kiedy wzmogła się liczba prawników, mających to prawo, mogło się zdarzyć, iż opinie kilku z nich w pewnej sprawie nie były zgodne. By więc zaradzić wątpliwości, jak ma w takim wypadku postąpić sędzia, zarządził cesarz Hadryan, że responsa wtedy wiążą sędziego, jeśli są zgodne, w przeciwnym razie mógł przechylić się do opinii jednego z nich, według własnego zdania.

Jus retractus. W Wiekach Średnich krewni mają t. zw. prawo bliższości do dóbr nieruchomych i w razie, jeśli dobra takie przejdą w obce ręce b z ich zezwolenia, mogą żądaó od nabywcy, by je odstąpił za zwrotem ceny kupna. To prawo krewnych zwie się ius retractus. Podlega ono jednak różnym ograniczeniom i tyczy się tylko dóbr szlachty, zwyczajnie tylko dóbr dziedzicznych i t. d. Prawo to jest pozostałością pierwotnej własności rodu do nieruchomości. — lus retractus znane jest i w Polsce. Silnie występuje w XIII wieku, ale widocznie już dawniej się rozwinęło. W razie jeśli kto dobra sprzedaje, zamienia lub darowuje komu, muszą na ten akt zgodzić się krewni. Jeśli nie zostali do aktu wezwani, lub jeśli nie dali swego zezwolenia, mogą obalić umowę i odebrać dobra, wynagradzając jednak cenę kupna. Ius retractus tyczy się jednak tylko dóbr dziedzicznych, tj. tych, które ktoś otrzymał w spadku po swoich krewnych. Dobra nabyte, t. j. kupione, lub też t. z w. wysłużone, t. j. nadane przez księcia za zasługi, nie podpadają temu ograniczeniu, i kto je nabył lub dostał, może też zupełnie swobodnie niemi rozporządzać. W XIII wieku przeprowadza Kościół zasadę, że ius retractus nie tyczy się dóbr, które kto darował Kościołowi. Wyraźnie np. stwierdził to dla Kościoła włocławskiego ks. łęczycko - kujawski Kazimierz w latach 1252 i 1254. W statutach Kazimierza W. ograniczono możność wykonania prawa retractus do trzech lat i trzech miesięcy, licząc od chwili nabycia dóbr przez tę osobę, względem której można było wykonać to prawo. Prawo retraktu utrzymało się i nadal. Stwierdzają jego istnienie także źródła mazowieckie. Rozszerzyło się ono nawet z biegiem czasu; kiedy bowiem pierwotnie mogli je wykonywać tylko krewni męscy, potem to prawo uzyskały także kobiety. Zniesiono je dopiero konstytucyą z r. 1768.— Hube „Prawa polskie w wieku XIII” str. 71—79; Tenże „Prawa polskie w XIV wieku” str. 162—163; Dunin „Dawne prawo mazowieckie”; Burzyński „O prawie bliższości w dawnej Polsce” (Rozpr. wydz. hist.-fil. Akad. Um., t. VI).

Jus romanum, ob. Prawo rzymskie.

Jussiaea L., Ziel i sław a, rodzaj roślin z rodziny Wiesiołkowatych (Onagraceae Juss.), przezwany tak przez Linneusza dla uczczenia pamięci wielkiego botanika francuskiego Jussieu. Należące tutaj gatunki, poczęści zielne, poczęści podkrzewy, rosną przeważnie po miejscach błotnistych w Ameryce podzwrotnikowej. Liście mają naprzemianległe, kwiaty pojedyńcze, do naszych Wiesiołków podobne. Gatunek Isnardia L., Płytek, został podany w T. XXXI str. 182 W. Enc.

z. z.

Dr j. P.

Jnsserand Jan Adryan Antoni Juliusz, dyplomata i literat francuski (* w Lionie 1855) W r. 1876 wszedł do służby dyplomatycznej, w r. 1881—82 wysłany został do Tunisu, a po powrocie mianowano go szefem biura spraw tu-netańskich. W r. 1887 — 90 był radzcą ambasady w Londynie; w 1890 r. został wicedyrektorem wydziału Północy i Dalekiego Wschodu w ministeryum spraw zagranicznych. Ogłosił drukiem: „De Josepho Exoniensi vel Iseano” (1877); „Le Théâtre en Angleterre depuis la conquête jusqu’aux prédécesseurs immédiats de Shakespeare” (1877); „Les Anglais au Moyen-Age” (1884); „Le Roman anglais” (1886); „Le Roman au temps de Shakespeare” (1888); „L’Epopée mystique de William Langland” (1893); „Histoire littéraire du peuple anglais des origines à la Renaissance” (1894) i w. in.

Jussey (J u s s i a e u s), francuskie miasto kan-tonalne, w departamencie Wyższej Saôny, w o-kręgu Vesoul, nad Amance, dopływem Saôny, stacya kolejowa linii z Paryża do Belfortu i punkt wyjścia odnogi kolejowej do Darnieulles; liczy około 3 000 m-ców. Ma kopalnie żelaza, kamienia wapiennego i żwiru, dalej młyny, fabryki smarów, browary, fabryki tkackie, przędzalnie, garbarnie i cegielnie. Wpobliżu miasta przechodzi starożytna droga rzymska. Gród ufortyfikowany w Wiekach Średnich, broniony przez zamek z wieżycami, był oblegany, zdobywany i burzony przez Anglików w 1360 r., przez Lotaryńczyków w 1475 i przez Francuzów w 1436, 1596 i 1636 r. Karol V nadał mieszkańcom J. w 1548 r. swobody miejskie. W r. 1635 zaraza morowa zdziesiątkowała ludność. Od miasta J. otrzymał nazwę wielki francuski dom hrabiowski, wygasły w XVI w. Za dawnych czasów istniało w mieście opactwo Benedyktyńskie, klasztor kapucyński i szpital (połączony ze szpitalem w Vesoul w r. 1696, a następnie przywrócony w 1855); kościół z XVII w. ze starożytnym chórem. Podczas rewolucyi J. był miastem okręgowem. — Por. Abbés Coudriet et Châtelet „Histoire de J.” (Besançon 1876, 8-o).

Jussieu, nazwisko to nosi rodzina południo-wo-francuska, która wydała szereg ludzi w nauce zasłużonych; głową jej był ceniony w swym czasie aptekarz lioński, Krzysztof de J., autor dzieła „Nouveau Traité de la thériaque” (Trévoux 1708), ojciec lub dziad pięciu botaników znakomitych oraz dwu polityków i pisa-rzów, o których poniżej będzie mowa.

Jussieu Antoni de (* w Lionie d. 6 lipca r. 1686 — f w Paryżu d. 12 kwietnia r. 1758), lekarz i botanik, syn aptekarza Krzysztofa de J. Do nauk lekarskich i przyrodniczych przykładał się w Montpellier od r. 1704 do 1707, w którym dyplom doktorski otrzymał. Rok niespełna zajmował się wykonawstwem lekar-skiem w Trévoux [Ain], poczem udał się do Paryża, by tam pod przewodnictwem Tournefor-

ta (ob.) kształcić się dalej w botanice, do której od młodości wczesnej zawsze miał skłonność niemałą i nad którą też już podczas pobytu swego w Montpellier pracował usilnie. Wkrótce po przybyciu jego do stolicy Touruefort umarł, a J. otrzymał po nim katedrę botaniki przy Ogrodzie królewskim (Jardin du Boy, dzisiejszy Jardin des Plantes). Na stanowisku tem rozwinął działalność naukową, bardzo chwalebną, pomimo że wiele czasu poświęcał wykonawstwu lekarskiemu, należąc do najwięcej wziętych le-karzów paryskich. Już w r. 1712 Akademia francuska przyjęła go w poczet członków. W r. 1716 podjął podróż botaniczną do Francyi połudn., Hiszpanii i Portugalii i przywiózł z niej zbiory bardzo bogate. Będąc zwolennikiem stanowczym systemu botanicznego Tourneforta, pracował dalej nad jego rozwinięciem i uzasadnieniem, uporządkował też podług niego Ogród botaniczny paryski. — Oprócz wielu monografij botanicznych, umieszczonych w „Mémoires de l’Académie des Sciences”, ogłosił drukiem „Discours sur le progrès de la botanique au Jardin royal de Paris” (Paryż 1718) i wydał ponownie Tourneforta „Institutiones rei herbariae” (tamże 1719), opatrzywszy je uzupełnieniem własnem; po śmierci jego dopiero wyszło „Traité des vertues des plantes” (Nancy 1771, z dopełnieniami wydawcy, Gandoyera de Foigny).    DrJ. p.

Jussieu Bernard de (* w Lionie d. 17 sierpnia r. 1699 — f w Paryżu d. 6 listopada r. 1777), lekarz i botanik, brat młodszy Antoniego de J. (ob.). Początkowo kształcił się w Paryżu pod okiem brata, zajmując się głównie botaniką, towarzyszył mu też w r. 1716 podczas wycieczki botanicznej do Hiszpanii oraz Portugalii; po powrocie z niej udał się do Montpellier i tam w r. 1720 dyplom doktora medycyny osiągnął. Stan zdrowia wstrzymał go od zajęcia się wykonawstwem lekarskiem, wrócił więc do Paryża i pomagał bratu w zajęciach botanicznych. W r. 1726 otrzymał posadę demonstratora botaniki przy ogrodzie królewskim (Jardin du Boy), będąc już od roku poprzedniego członkiem Akademii umiejętności. W pamiętniku tego ciała uczonego ogłaszał też swe monografie wyborne z działu botaniki i zoologii.

B. de J. jest właściwie twórcą t. zw. podziału naturalnego roślin (ob. Jussieugo podział roślin), uzupełnionego i ogłoszonego później przez bratanka jego, Antoniego Wawrzyń-c a (ob.), sam wszakże już podług systemu swego w r. 1758 ogród w Trianon, położony w parku wersalskim, urządził i uporządkował. Oprócz monografij już wspomnianych wydał tylko jeszcze Tourneforta (ob.) „Histoire des plantes, qui naisseut aux environs de Paris” (Paryż 1725) i pracę swą własną „Quaestio medi-ca, an compar animantium et vegetantium per-spiratio” (tamże 1777); w rękopisie pozostawił „Traité des vertues des plantes”.—Przypomnieć

też należy tu, iż on własnoręcznie zasadził cedr libański, zdobiący dotąd paryski Jardin des Plantes; pierwszy także opisał dokładnie krzew wy-

Dr j. p.

274-378).

Jussieu Antoni Wawrzyniec de (* w Lionie d. 12 kwietnia r. 1748 — f w Paryżu d. 1 września r. 1836), botanik znakomity i lekarz; bratanek i uczeń Bernarda d e J. (ob). Naukami przyrodniczemi i lekarskiemi zajmował się w Paryżu pod okiem stryja, tam też w r. 1772, po obronieniu rozprawy „Oeconomiam animalem inter et vegetalem analogia” dyplom doktora medycyny mu przyznano. Wykonawstwem lekarskiem nie zajmował się nigdy, oddany cały pracy naukowej. Już od r. 1770 wykładał w Ogrodzie królewskim (Jardin du Boy) botanikę, jako demonstrator, a od r. 1773 był członkiem Akademii umiejętności. Od r. 1777 do 1785 zajmował stanowisko dyrektora Ogrodu botanicznego. Podczas Rewolucyi od r. 1790 do 1792 stał na czele wszystkich szpitali paryskich. W r. 1790 był założycielem głównym Muzeum historyi naturalnej w Paryżu i do końca życia wciąż się nim zajmował najgorliwiej, uchylił się atoli od objęcia nad nim zarządu, ofiarowanego mu w r. 1800 przez ministra spraw wewnętrznych, Lucyana Bonapartego. W r. 1808 Napoleon mianował go członkiem rady ogólnej uniwersyteckiej (Membre du conseil de V Université). Po upadku Cesarstwa, za rządów Ludwika XVIII,

s!

■‘ft

dająoy kawę.

Jussieu Józef de (* w Lionie d. 3 września r. 1704—f w Paryżu d. 11 kwietnia r. 1772), lekarz, botanik, oraz inżynier, brat Antoniego i Bernarda (ob.). Po ukończeniu nauk lekarskich, zajmował się wiele matematyką i wykształcił się na inżyniera zdolnego i cenionego, nie zaniedbując wszakże przytem, ani lecznictwa, którego wykonawstwem trudnił się z powodzeniem, ani też botaniki, do której miał pociąg wielki, równie jak nieomal wszyscy członkowie rodziny jego.—Gdy w r. 1735 rząd francuski wysłał La Condamine’a do Peru, dla wymierzenia stopnia południka, de J. przydany był wyprawie tej, jako botanik, nie powrócił z nią wszakże do Europy, lecz pozostał w Ameryce południowej, zajmując się badaniem jej flory, pracami inżynierskiemi, oraz wykonawstwem lekarskiem, i przemieszkał tam lat przeszło 35. Do Fran-cyi powrócił w r. 1771, jako chory umysłowo, i po latach ośmiu życia dokonał. Większość zbiorów jego botanicznych przepadła; to, co z nich pozostało, jako i rękopisy jego, przechowuje dotąd biblioteka Muzeum historyi naturalnej w Paryżu. Drukiem nic nie ogłosił. Członkiem Akademii umiejętności był od r. 1743. We Fran-cyi rozpowszechnił pierwszy roślinę heliotrop.— Wiadomości obszerniejsze o trzech wymienionych powyżej braciach, de J., znaleźć można w „Biographie médicale” (T. V str. 387 — 390), oraz w „Nouvelle biogr. générale” (T. XXVII str.

Dr J. P.

został profesorem farmakologii w wydziale lekarskim, paryskim, a zarazem profesorem botaniki w Muzeum historyi naturalnej. — Przejąwszy się zasadami stryja, Bernarda, całe nieomal życie swe poświęcił wykończeniu, oraz wydoskonaleniu i ustaleniu podziału roślin podług pomysłu jego (ob. Jussieugo podział roślin naturalny). Zacząwszy od r. 1773, pomieszczał w „Mémoires de l’Académie des Sciences” wiele monografij rzeczy tej poświęconych; w ciągu lat 1773 i 1774 uporządkował i przekształcił podług zasad tych nowych ogród botaniczny, paryski, a po latach kilkunastu, spędzonych na pracy olbrzymiej, wydał nakoniec dzieło swe znakomite p. n. „Genera plantarum secundum ordines naturales dis-posita, juxta methodum in horto regio Parisien-si exaratum etc.” (Paryż 1789; przedruk P. Usteriego, Zurych 1791), dzieło zawierające

i'-'¹'

m:;'

i-hBu

Fig. 28. A. W. de Jussieu (podług medalionu Davida z r. 1836).

zasady podziału roślin podług systemu naturalnego, oraz podział ich, opracowany szczegółowo. Dokonawszy tyle, J. nie spoczął bynajmniej, lecz wciąż pracował dalej nad uzupełnieniem dzieła swego, jak świadczą o tern rozprawy jego różne, zwłaszcza w „Annales du Museum” oraz w „Mémoires”, wydawanych przez tenże zakład. Wydania powtórnego dzieła swego nie był już w możności dokonać; nie dopuścił do tego stan zdrowia jego, pogarszający się stale od roku 1824. Dopiero po śmierci jego wydano „Intro-ductio in historiam plantarum. Introductionis olim generibus plantarum praemissae editio altera posthuma aucta et maxima parte nova” (Paryż 1838, wydana przez syna). J. był niewątpliwie najwybitniejszym botanikiem z całej rodziny swej, a zarazem jednym z najpierwszych w Europie. — Por. A. Fée „Les Jussieu et la

noliścieniowych rozpada się na klasy: Monohypo-Układ roślin według Jussieu go. Główna za- gynie (Podsłupkowe), Monoperigynie (Kołosłupko-

méthode naturelle” (Sztrasburg 1837) i „Mé- » rzędy, które jako rodziny w większości wypad-moires de l’Académie des Sciences” (Paryż 1838, ków zachowały się dotąd w nauce. Oddział Jed-

Dr J. P.

T. XVII str. 1—60).

sługa, jaką położył Antoni Wawrzyniec Jussieu w botanice, polega na utworzeniu pierwszego dokładnego układu naturalnego roślin, opartego nie na jednym organie, jak np. układ płciowy Linneusza, lecz uwzględniającego szeroko całą organizacyę roślinną. Próby utworzenia tego rodzaju naturalnego układu napotykamy wprawdzie daleko wcześniej nawet przed Linneuszem, np. u Piotra Magnola w 1689 r., Oedera w 1764 r. Nawet sam Linneusz pozostawił nam prace w tym kierunku. Lecz próby podobne z powodu nizkiego stanu ówczesnej wiedzy morfologicznej były przedwczesne. Czuł to sam Linneusz, który wkrótce wszystkie swe siły poświęcił całkowicie wykończeniu swego sztucznego układu, tern bardziej, że uporządkowanie wielkiej liczby już wtedy znanych gatunków roślin w ten sposób, aby nazwy ich szybko odszukać się dały, było naówczas kwestyą palącą. Lecz jeżeli sam Linneusz uważał stworzenie układu sztucznego, nie za cel nauki, ale jedynie za środek ułatwiający szybkie oryentowanie się w ogromnej ilości postaci roślinnych, to następcy jego, jak oto: C. L. Willdenow (1765 — 1812), J. A. Murray (1740 — 1791 r.), Chr. Persoon (1755 — 1837), upatrywali jedyny i ostateczny cel nauki o roślinach w wynajdywaniu coraz-to nowych gatunków i w rozmieszczaniu ich w odpowiednie rzędy i klasy klucza Linneuszowskiego. Dopiero Antoni Wawrzyniec Jussieu zwrócił uwagę, że klasyfikacya roślin winna się opierać na ich naturalnych podobieństwach i sam podał pierwszy przykład takiego układu w r. 1789 w Sławnem swem dziele: „Genera plantarum secundum ordines naturales disposita”. Przeprowadzony tutaj podział królestwa roślinnego na klasy i rzędy uderza nas swą śmiałością oraz umiejętnem wyzyskaniem podobieństw w organizacyi roślinnej. To też odrazu zdobył sobie, pomimo wielu błędów, jak np. zaliczenie grupy Najadałeś do bezliścieniowych, lub iglastych do dwuliściennych, powodzenie w nauce na długi czas, a i dziś jeszcze w podręcznikach stosowanym bywa. U-kład Jussieu’go posłużył jednocześnie za punkt wyjścia dla późniejszych prac tego rodzaju. Całe królestwo roślin Jussieu podzielił według ilości liścieni lub też braku ich na 3 oddziały: Acotyledones (Bezliścieniowe), Mono coty-ledones (Jednoliścieniowe) i Dicotylédones (Dwuliścieniowe). Oddział Bezliścieniowych, o-bejmujący jedną tylko klasę tegoż nazwiska, zawiera w sobie rzędy: Fungi (Grzyby), Algae (Wodorosty), Musci (Mchy), Filices (Paprocie) o-raz Najadałeś. Podziały Jedno- i Dwuliścieniowych na klasy oparte są przeważnie na stosunku organów rozrodczych: słupka i pręcików do korony i kielicha. Klasy zaś dzieli Jussieu na

we) i Monoèpigynie (Nadsłupkowe). Pierwsza klasa Jednoliścieniowych obejmuje rzędy: im-deae (Obrazkowate), Typheae (Pałkowate), Cype-roideae (Ciborowate), Gramina (Trawy). .Klasa druga (Kołosłupkowe) zawiera 8 rzędów: Pal-mae (Palmy), Asparagi (Szparagi), Junci (Sity), Lilia (Liliowate), Bromeliae (Ananasowate), Aspho-deli (Asfodele), Narcissi (Narcyzy) i Irides (Ko-saćce). Oddział Dwuliścieniowych według tego czy posiadają koronę zrosło- lub wolnopłatko-wą, lub też wcale jej nie posiadają, podzielił Jussieu na 3 oddziały: 1. Apetalae (Bezpłatko-we), 2. Monopetalae (Jednopłatkowe), 3. Polipe-talae (Wielopłatkowe). Dwuliścieniowe - Bezpłat-kowe według osadzenia pręcików względem słupka dzielą się na 3 klasy: 1. Epistaminie (Nadpręcikowe), 2. Perisłaminie (Kołopręciko-we), 3. Hypostaminie (Podpręcikowe). Klasa pierwsza obejmuje 1 tylko rząd: Aristochiae (Kokor-nakowate), druga (Kołopręcikowe) — rzędy: 1. Elaeagni, 2. Thymeleae (Wawrzynkowate), 3. Pro-teae, 4. Lauri (Laurowe), 5. Polygoneae (Rdesto-wate), 6. Atriplices (Lebiody). Klasa 3 (Podpręcikowe) obejmuje 4 rzędy: 1. Amaranti (Szarła-towe), 2. Plantagines (Babkowate), 3. Nyctagines, 4. Plumbagines (Ołównicowate). Oddział Dwu-liścieniowych-Jednopłatkowych według osadzenia korony względem słupków i pręcików oraz zrośnięcia tych drugich rozpada się na 4 klasy: 1. Hypocorollie (Podkoronowe), 2. Pericorollie (Kołokoronowe), 3. Synantherie (Zrosłopręcikowe), 4. Chorisantherie (Rozdzielonopręcikowe). Podkoronowe obejmują 15 rzędów: 1. Lysimachiae (Tojeściowe), 2. Pedicular es (Gnidoszowe), 3. Acanthi (Rozdżeńcowe), 4. Jasmineae (Jaśminowe), 5. Vitices, 6. Ldbiatae (Wargowe), 7. Scrophulari-neae (Trędownikowe), 8. Solaneae (Psiankowe), 9. Boragineae (Ogórecznikowe), 10. Convolvuli (Powojkowe), 11. Polemonia (Poziołkowe), 12. Bignoniae, 13. Gentianae (Goryczkowe), 14. Apo-cyneae (Toinowe), 15. Sapotae. Klasa Kołoko-ronowych obejmuje 4 rzędy: 1. Guajacanae, 2. Rhododendra, 3. Ericae (Wrzosowe), 4. Campa-nulaceae (Dzwonkowe). KlaBa Zrosłopręcikowych (odpowiadająca teraźniejszym złożonym) zawiera 3 rzędy: 1. Cichoraceae (Cykoryowe), 2. Cyna-rocephalae (Karczochowe), 3. Corymbiferae (Bal-daszkogronowe). Tyleż rzędów zawiera i ostatnia klasa Dwuliściennych-jednopłatkowych (Wol-nopręcikowe), a mianowicie: 1. Dipsaceae (Szcze-ciowe), 2. Rubiaceae (Marzannowe), 3. Caprifolia (Wiciokrzewy). Dwuliścienne - Wielopłatkowe o-bejmują 4 klasy, z których pierwsze 3 zostały utworzone na zasadzie osadzenia korony względem słupka. Są one następujące: 1. Epipetaliae (Nadpłatkowe), 2. Hypopetaliae (Podpłatkowe),

3. Peripetaliae (Kołopłatkowe); klasa ostatnia,

4. Diclinie zawiera wolnopłatkowe o kwiatach > botaniki gospodarczej (botanique rurale) w Mu-rozdzielnopłciowych. Pierwsza klasa obejmuje zeum historyi naturalnej, oraz członkiem Akademii umiejętności. W r. 1845 powołano go do Sorbonny na profesora organografii roślinnej; trzykrotnie z wyboru kolegów sprawował urząd dyrektora Muzeum. — J. był botanikiem wytrawnym i autorem bardzo cenionym; wyborne monografie jego znaleźć można przeważnie w „Mémoires du Muséum de l’histoire naturelle”, w „Annales des sciences nat.” i w „Mém. de la Société d’hist. nat.”. Rozgłosem bardzo wielkim a zasłużonym cieszyło się dzieło jego „Cours élémentaire de botanique” (Paryż 1845, wyd.

10-e tamże 1879 i przekłady liczne nieomal na wszystkie języki europejskie); miał też udział w wydawnictwie „Flora Brasiliae meridionalis etc.” (Paryż 1824 — 1833), wydał jedną z prac ojca swego, A. W. de. J (ob.), oraz był współpracownikiem wydawnictw: „Dictionnaire universel d’hist. nat.”, „Diction, classique d’hist. naturelle” i „Revue botanique”. — Por. „Nouvelle biogr. générale” (T. XXVII str. 282) i „Bullet, de la Société de botanique” (T. I str. 386).

2 tylko rzędy: 1. Araliae i 2. Umbeliferae (Bal-daszkowe). Druga klasa zawiera 22 rzędy: Ra-nunculaceae (Jaskrowate), 2. Papaveraceae (Mako-wate), 3. Cruciferae (Krzyżowe), 4. Gapparides (Kaparowate), 5. Sapindi, 6. Acera (Klony), 7. Malpighiae, 8. Hyperica (Dziurawoowate), 9. Gut-tiferae, 10. Aurantiae, 11. Meliae, 12. Vites, 13. Gerania (Bodziszkowe), 14. Malvaceae (Malwowe), 15. Magnoliae (Magnolie), 16. Anonae, 17. Menis-permae, 18. Berberides, 19. Tiliaceae (Lipowate), 20. Gisti (Czystkowe), 21. Rutaceae (Rutowate), 22. Garyophylleae (Goździkowe). Klasa Kołopłat-kowych mieści 17 rzędów: 1. Semperviveae (Bój-nikowe), 2. Saxifragae (Skalnice), 3. Gacti (Kaktusy), 4. Portulaceae, 5. Ficoïdeae (Figowe), 6. Onagrae (Wiesiołkowe), 7. Myrti (Mirtowe), 8. Melastomae, 9. Salicariae, 10. Rosaceae (Różowate), 11. Leguminosae (Strąkowate), 12. Tere-binthaceae (Żywicowe), 13. Rhanini (Szakłakowe). Klasa czwarta ma 5 rzędów: 1. Euphorbiaceae (Wilczomleczowate), 2. Gucurbitaceae (Dyniowate), 3. Urticae (Pokrzywowate), 4. Amentaceae (Kotkowe), 5. Coniferae (Iglaste).

Jussieu Wawrzyniec Piotr de (* w Villeurbanne [Rhône] d. 7 lutego r. 1792—f w Passy pod Paryżem d. 23 lutego r. 1866), pisarz i polityk francuski, bratanek Antoniego Wawrzyńca de J. (ob.). Poświęciwszy się zawodowi urzędniczemu, dosłużył się posady sekretarza głównego (Secrétaire général) prefektury paryskiej, następnie był referendarzem (maître des requêtes) w radzie państwa. W latach 1837, 1839 i 1842 zasiadał w Izbie jako poseł V okręgu wyborczego miasta Paryża, ale rzadko kiedy przemawiał. Głównie znany jest jako autor dzieł następująoych: „Simon de Nautua ou le Marchand forain” (Paryż 1818 i wiele wydań późniejszych, oraz przekładów na języki inne), „Notices nécrologiques” (tamże 1819), „Antoine et Maurice” (tamże 1821), „Histoire de Pierre Giberne, sergent de grenadiers français” (tamże 1825), „Fables et contes envers” (tamże 1829), „le Village de Valdore” (tamże 1829), „le Petits Livres du Père Lami” (tamże 1853; 6 tomów), „Histoires et Causeries morales” (tamże 1856; 2 tomy), oraz kilka rozpraw treści pedagogicznej lub popularno-naukowej. — Por. Lamiraulta „Grande Encyclopédie”.

Jussieu Adryan de (* w Paryżu d. 23 grudnia r. 1787—f tamże d. 29 czerwca r. 1853), botanik i lekarz, syn Antoniego Wawrzyńca de J. (ob.). Pomimo że czuł w sobie więcej skłonności ku literaturze nadobnej, jednakże, wierny trądycyom rodziny swej, zapisał się do wydziału lekarskiego, paryskiego, i w r. 1824 po obronieniu rozprawy „De Euphorbiacearum generibus medicisque earundem virtutibus tenta-men” dyplom doktora medycyny otrzymał. W r. 1826, wskutek starań ojca, został profesorem

Dr j. p.

J. Trz

Dr J. P.

Jussieu Krzysztof Aleksy Adr y an de (* w r. 1802 — f w r. 1865), urzędnik, polityk i pisarz, brat Piotra Wawrzyńca de J. (ob.), w r. 1830 był prefektem departamentu 1’Ain, dyrektorem policyi w r. 1837; od r. 1837 do 1839 zasiadał w Izbie, jako deputowany z Bourbon-Vendée. Pracował też piórem i między in-nemi napisał „Comment on fait les révolutions” (Paryż 1827).—Por. H. Lamiraulta „Grande Encyclopédie”.

Dr J. P.

Jus spolii. W Wiekach Średnich do spadku po biskupach zaczęli sobie rościć pretensye książęta i królowie (w Niemczech od Fryderyka I), wychodząc z zasady, iż są to ich lennicy, że więc tu stosują się zasady prawa lennego, według którego majątek lennika należał do pana lennego. Toż robili już wcześniej patronowie i adwokaci (wójtowie), żądając dla siebie ius spolii po niższych duchownych, którzy zajmowali bene-ficya, poddane ich patronatowi, lub wójtostwu. Przeciw temu występował Kościół. Od XII wieku starają się duohowni uchylić ius spolii, w ten sposób, że wypraszają sobie u papieży lub książąt możność rozporządzania swoim majątkiem, na wypadek śmierci, zdarzało się także, że sami uprawnieni do ius spolii dobrowolnie go się zrzekali, np. w Niemczech Filip (r. 1203), Otto IV (r. 1209); Fryderyk II (r. 1213 i 1219). Tak też zanikło to prawo zupełnie jeszcze w okresie Wieków Średnich, razem z iusregaliae (ob.). —W Polsce znano również ius spolii. Wykonywali je książęta wobec biskupów. W r. 1180 jednak zrzekł się go Kazimierz Sprawiedliwy, zapewne razem z resztą książąt, na zjeździe w Łęczycy. Wykonywają to prawo przecież niekiedy jeszcze w XIII wieku patroni, co do niższych beneficyów, mimo silnego oporu ze stro-

ny duchowieństwa.—Por.: Waitz „Der Ursprung j ves de l’art français” (1872, 1876); A. de Mondes sogenannten Spolienrechts” (Forschungen zur taiglon „La famille des Juste” (1876); De La-deutschen Geschichte, T. XIII); Eisenberg „Spo- borde „Les Comptes des bâtimeuts du roi” lienrecht” 1896 r. — Co do Polski: Abraham (1880); Palustre „La Renaissance en France” „Organizacya Kościoła w Polsce do połowy XII w.” str. 242—248.

J. Mus z.

(t. II str. 84—98, t. III str. 86—91).

Juste Teodor, historyk belgijski (* w Bru-kselli w r. 1818 — f tamże w r. 1888). W r. 1859 zamianowany został kustoszem zbrojowni królewskiej i królewskiego muzeum starożytności, oprócz tego wykładał historyę powszechną w Szkole wojskowej i Akademii wojennej. J. należy do najpłodniejszych historyków Belgii. Badacz sumienny i pilny, ma ogromne i niezaprzeczone zasługi około wyświetlenia dziejów kraju rodzinnego. Ale to jest już prawie wszystko, co się da powiedzieć na jego korzyść, bo poza tern jest J. historykiem bardzo średniej miary, o ciasnym horyzoncie widzenia, pozbawionym w zupełności tej odrobiny twórczej fan-tazyi, niezbędnej w odtwarzaniu rysów minionej przeszłości, operujący mechanicznie suchym ma-teryałem źródłowym w sposób raczej kompila-cyjny, do którego w sam raz przystawał jego styl bezosobisty i monotonny. Usiłując być przedmiotowym, zdobywał się J. zaledwie na bezkrwi-stą obojętność. Stąd jego bohaterowie, których cała charakterystyka polega na skrupulatnem wyszperaniu ich czynów, są tacy bezduszni i papierowi. Przytem grzeszy J. raz przesadnem generalizowaniem faktów, to znów niepotrzeb-nem przeładowaniem szczegółami, przerywają-cemi w dotkliwy sposób tok opowiadania. Przyznać mu jednak należy, iż nikt bardziej niż on nie przyczynił się do żywszego rozbudzenia stu-dyów historycznych nad dziejami Belgii. Niepodobna dać szczegółowego spisu jego dzieł, które chronologicznie zestawił Henrard „Bibliographie de T. J.” (Bruksella 1890); oto najważniejsze: Historya Belgii (wyd. 4-e od r. 1840 do 1858); Hist, rewolucyi belgijskiej (1846); Hist, narodowego kongresu belgijskiego (1850); liczne wydania Hist, powstania Niderlandów za Filipa II (1855); Żywot margr. de Sainte Adel-gonde (1856 r.); Życiorys hrabiego Egmonta i Horna (1862); Hist, niderlandzkich stanów generalnych (1869); Karol V i zaburzenia religijne w Niderlandach w XVI w. (1870); Powstanie Hollandyi w r. 1813 (1870); Rewolucya belgijska z r. 1830 (1872); Pacyfikacya Gandawy i złupienie Antwerpii (1876); wreszcie Założyciele monarchii belgijskiej (1865 — 1881, t. 27), szereg bardzo nierównomiernie pisanych biografij, na które składają się między innemi żywoty: króla Leopolda I, Sylvain van de Weye-ra, Feliksa de Mórode, lorda Palmerstona, barona de Stockmar, barona de Nothomb, Karola Rogier, Pawła Devaux i wielu innych.

Justh Juliusz, polityk węgierski (* w Nec-pal 1850 r.); podróżował dużo po Niemczech, Szwajcaryi, Francyi i Włoszech i wcześnie wziął udział w życiu politycznem. W parlamencie na-

sk.

Just Edward, humorysta czeski (* 1836—f 1879); do gimnazyum uczęszczał w Hradcu królowej, do uniwersytetu w Pradze, gdzie ukończył wydział filozoficzny, poczem poświęcił się całkowicie literaturze. Z początku pisywał drobne wierszyki i opowiadania (umieszczane przeważnie w „Lumirze”), później atoli dał się poznać szerszemu ogółowi jako bardzo utalentowany humorysta. Największą popularność zdobyły sobie jego monologi humorystyczne, deklamowane często na zebraniach towarzyskich w całych Czechach. Prócz tego J. napisał kilkanaście większych powiastek i powieści („Żert a pravda” 1865, „Antikrist” 1867 —1869, 2 t.,

„Utësené vecery”, zbiór opowiadań dla młodzieży, 1866, i t. d.). We wszystkich wogóle utworach J-a widzimy prosty, ale prawdziwy i serdeczny humor, czasami nieco rubaszny, a prócz tego niektóre z nich odznaczają się i myślą głębszą lub mocnem zabarwieniem politycznem, zwłaszcza rzeczy pisane w tym czasie, gdy ministrem sprawiedliwości w Austryi był znany propagator germanizacyi, Herbst, który redaktorów politycznych dzienników czeskich za ich głośne protesty osadzał w więzieniu; i J. nie uniknął ich losu: za swe satyry polityczne skazany był na kilkomiesięczne więzienie. Później stale pisywał artykuły do wszystkich czasopism humorystycznych czeskich, a pod koniec życia umilkł zupełnie, zajęty żmudną pracą korrektor-ską w jednej z drukarni czeskich w Pradze. N-

Jus talionis = prawo odwetu, zemsty. Ob.

Odwet, Zemsta.

Juste. Nazwisko, nadane we Francyi rodzinie rzeźbiarzów, Betti, pochodzących z San Martino a Mensola, około Floreacyi. Najdawniejsi ze znanych członków tej rodziny są:

Giusto i Andrea, którzy Włoch nie opuszczali.

Przeciwnie, trzej synowie Andrzeja: Antoni (*

Z. T-ski.

1479—f 1519), Andrzej (* około 1483) i Jan (* 1485—f 1549), wcześnie przebywszy Alpy, udali się za granicę do Francyi. Między 1504 i 1507 r. pracują w Doi w Bretanii nad grobowcem biskupa, Tomasza Jamesa; potem Antoni przebywa lat kilka w Gaillon, gdy Jan osiedlił się w Tours, pociągnięty zapewne sławą Michała Colombe. Po śmierci tego znakomitego rzeźbiarza bracia, zwani Juste, stają się jego następcami; Franciszek I powierza im wykonanie grobowca Ludwika XII; stał już przed przybyciem Jana do Tours i nie jest jego dziełem.

Syn Jana, Jan II, był ostatnim w rodzinie rzeźbiarzem; żył do 1577 r., pracował w Oiron, w Champeaux (Ille-et-Vilaine).— Porów.: Deville „Comptes de Gaillon” (1850); „Nouvelles archi-

31

Rno. Pow. lluatr. Ze». 260. X. XXXIIL

leży do wybitniejszych członków partyi niepodległości i roku 48-go. W r. 1893 wybrano go na prezesa tej partyi na miejsce Karola Eötvösa.

Lebens des Menschen” (1754—58); „Staatswirt-schaft, oder systematische Abhandlung aller ökonomischen und Kameralwissenschaften” (1758); „Grundsätze d. Polizeiwisseuschaft” (1756); „Vollständige Abhandlung von den Manufakturen" (Kopenhaga 1758—61); „Die Chimäre des Gleichgewichts von Europa” (Altona 1758); „Die Natur u. das Wesen der Staaten” (Berlin 1760); „Abhandlung von Macht, Glückseligkeit u. Kredit eines Staates” (Ulm 1760); „Oekonomische Schriften” (Berlin 1760 — 61); „System des Finanzwesens” (Halla 1766). To ostatnie dzieło było pierwszym po niemiecku napisanym podręcznikiem finansów; poświęcił je Fryderykowi Wiel-

St. A. K.

Podczas wielkiego ruchu kościelno - politycznego stał zupełnie po stronie partyi liberalnej. Gdy wskutek ruchu tego doszło do rozłamu pomiędzy stronnictwem niepodległości a partyą roku 48-go,

J. wraz z 33 kolegami opuścił dotychczasowy związek i przyłączył się do przychylnie dla praw kościelnych usposobionej frakcyi Eötvösa.

Justi Karol, estetyk niemiecki, brat Ferdynanda, oryentalisty (* 2 sierpnia 1832 w Marburgu), studya teologii i filozofii odbywał w Ber linie, habilitował się 1860 r. w Marburgu, broniąc rozprawy: Pierwiastki estetyczne w filozofii platońskiej (Marburg 1860); mianowany tamże profesorem 1867 r. Główne dzieło J-go: Winkelmann, jego życie, prace i współcześni (2 t., Lipsk 1866—72); drugi tom był płodem dwuletniego pobytu we Włoszech. W r. 1872 otrzymał w Bonn katedrę historyi sztuki nowoczesnej, której się odtąd wyłącznie poświęcił. Ze studyów J. o sztuce hiszpańskiej powstały: Diego Velasquez i jego wiek (2 t., Bonn 1888),

J. Musz.

Justi Jan Henryk Gottlob v. (* r. 1702 w Brücken w Prusiech — f 1771 jako więzień w twierdzy Kistrzyń), kameralista i filozof, pierwszy niemiecki teoretyk nauk państwowych. Prawo i „cameralia” studyował w Wittenberdze kiemu. i Jenie, musiał jednak przerwać nauki, gdyż za udział w ruchach politycznych był relegowany.

Wstąpił później do wojska, brał udział w wojnie z Austryą i dostał się do niewoli, lecz zbiegł do Lipska, gdzie poświęcił się nauce metalurgii. R. 1750 powołany został na profesora kameralistyki i wymowy do Theresianum w Wiedniu, później jako radzca górniczy wykładał w Getyndze ekonomię i nauki przyrodnicze. W r.

1762 powołał go Fryderyk II na naczelnika górnictwa Prus do Berlina. W sześć lat potem został oskarżony o sprzeniewierzenie pieniędzy skarbowych i skazany na więzienie w twierdzy.

Justi Ferdynand, orjentalista i językoznawca, ur. 2 czerwca 1837 w Marburgu (brat Karola, historyka sztuki), w mieście rodzinnym ukończył gimnazjum, poczym studjował językoznawstwo i języki wschodnie, głównie irańskie w tamtejszym uniwersytecie i w Getyndze; w r. 1861 w lutym został docentem językoznawstwa porównawczego w Marburgu, gdzie w 1865 mianowany był profesorem nadzwyczajnym, a w 1869 prof, zwyczajnym gramatyki porównawczej i filo-logji giermańskiej. Z zakresu gramatyki porów-

dziny zaś specjalnych badań staroperszczyzny i dziejów Iranu wydał znakomite dzieło p. n. „Handbuch der Zendsprache” (Lipsk 1864, str. 424 wiel. 8 ki), obejmujące: dokładny słownik starobaktryjski (stron. 335 we dwa łamy) z dodatkiem krótkiego słownika łacińsko baktryjskie-go (336 — 353), gramatykę języka zendzkiego (355—402) i chrestomatję, zawierającą wyjątki z tekstów starobaktryjskich (403—422); zarówno cały słownik jak i teksty staroperskie podane są w transkrypcji łacińskiej. Następnie ogłosił tekst księgi religijnej Persów „Bundehesz”, napisanej w języku pehlewi, wraz z tłumaczeniem

Podobno jednak przestępstwo nie było dowiedzione. J. był eklektykiem naukowym, zostają- oraz Murillo (Lipsk 1892). cym w części pod wpływem filozofii optymistycznej Wolffa, a w części pod wpływem nauk mer-kantylizmu. Wyzwolił się wszakże z pod władzy tej teoryi i w zakresie swych doktryn praw-no-państwowych i ekonomicznych przeszedł do obozu fizyokratów, by znowu jednak z czasem hołdować merkantylizmowi. W pracach swych zajmował się głównie bilansem handlowym, nauką o ludności, pieniędzmi, obiegiem pieniędzy i t. p. Postawił on tezę, zresztą nieoryginalną, iż nadmiar dóbr zbytecznych jest źródłem handlu zagranicznego. Dużo ze swych poglądów uawczej ogłosił obszerną pracę p. n. „Über die zawdzięczał francuskim encyklopedystom, a szcze- I Zusammensetzung der Nomina in den indoger-gólniej jeszcze ulegał wpływowi Monteskiusza, manischen Sprachen” (Getynga 1861). Z dzie-Wartości naukowej dzieła jego nie mają dziś żadnej zgoła; są tylko przyczynkami do historyi nauk społecznych. Podstawy moralne jego nauk były bardzo luźne, stanowiły jednak odbicie ducha czasu, w którym podstęp, chytrość polityczną i zręczność dyplomacyi uważano za uprawnione w polityce i w stosunkach handlu międzynarodowego. J. głosił więc zasadę, iż ten tylko w wymianie międzynarodowej zwycięża,

„kto kogo chytrością pokona”, i dlatego uważał traktaty za zgoła zbyteczne, o ile do zwycięstw dyplomatycznych nie prowadzą. Z prac większych J-go wymienimy: „Gutachten von dem vernünftigen Zusammenhänge und praktischen Vor- angielskim i słownikiem (Londyn 1868); grama trage aller ökonomischen u. Kameralwissenschaf- tykę języka Kurdów, należącego do rodziny irań-ten” (Lipsk 1754); „Neue Wahrheiten zum Vor- skiej p. n. „Kurdische Grammatik” (Petersburg theil der Naturkunde und des gesellschaftlichen 1880), „Dictionnaire Kurde - français” (Petersb.

A. A. K.

dzaje.

u.

R.

Trz.

1879); „Geschichte der orientalischen Völker im Altertum” (w Grotego «Allgemeine Weltgeschichte» 1884) i „Geschichte des alten Persiens” (w Onckena «Allgemeine Geschichte» Berlin 1879; dzieło to wyszło w przekładzie polskim Bronisława Grabowskiego p. n. „Historja starożytnej Persji”, nakładem „Przeglądu Tygodniowego” w «Panteonie wiedzy ludzkiej» Warszawa 1880, str. 192 w wielkiej 8-ce). Oprócz tego J. napisał wiele prac drobniejszych, rozpraw i ocen dzieł z zakresu języka, literatury i dziejów staroperskich.

Justices of the Peace, ob. Sędziowie po-k o j u.

Justicia, Justycya, Justynka lubGar-liczka, rodzaj roślin z rodziny Rożdzeńcowa-tych (Acanthaceae). Do niego zaliczamy najczęściej rośliny zielne, rzadziej krzewy, o liściach przeciwległych całkowitych, kwiatach pojedyń-czych, zebranych w kłosy. Owoc—torebka, zawierająca 1—4 ziarn spłaszczonych. Rodzaj ten jest rozpowszechniony w strefie gorącej obydwóch półkuli. J. pectoralis Jacq. rośnie na Antyllach — sproszkowane liście jej mają zastosowanie w medycynie miejscowej, wyciąg ich wchodzi również w skład eliksiru amerykańskiego i syropu pektoralnego. J. coccinea ma piękne kwiaty ponsowe. Z rodzaju J. wyłączono

wiele gatunków, z których potworzono nowe ro-

z. z.

Justinus Marcus Junianus, historyk łaciński, według jednych z II, według innych z III albo IV wieku po Chr. Znany jest tylko z tego, że ułożył wyciąg z Historyi powszechnej, współczesnika Liwiuszowego, Troga Pompejusza, która miała tytuł „ Historiae Philippicae”, a składała się z 44 ksiąg. Wyciąg ten był bardzo rozpo wszechniony w Wiekach Średnich i dotrwał aż do naszych czasów,—wynagradza on choć w części zatratę dzieła Pompejuszowego. W Niemczech dzieło to miało liczne wydania, z których wymienimy najlepsze: Frotschera, opatrzone uwagami objaśniaczy dawniejszych (3 tomy, Lipsk 1827— 30); opracowania krytyczne: Diibnera (t-że 1831); Johanneau i Diibnera (2 tomy, Paryż 1828); Jeepa (Lipsk 1859 i wydanie skrócone 1872); wresz cie najnowsze Riihla (Lipsk 1886). Wydanie pierwsze wyszło w Rzymie r. 1470; potem były Graeviusa (czwarte 1701 w Lejdzie) i Abrahama Gronova (2 tomy, Lejda 1719 i 1760 r.). Wydania Bzkolne sporządzili: Benecke (Lipsk 1830), Fittbogen (Halla 1835) i Hartwig (Brun-świk 1852).

Justitia (Justycya) w mitologii rzymskiej bogini sprawiedliwości, u Greków zwana Ternis albo Dike, u Owid. Astraea, często daje się widzieć na monetach w postaci młodej kobiety, z szalą w jednej ręce, a z berłem w drugiej. W późniejszych czasach przedstawiano ją z szalą, mieczem i zawiązanemi oczyma.

Justitia. Była to nazwa najwyższego sędziego w królestwie Aragonii. Odpowiadał on tylko wobec stanów, przed swój sąd mógł pociągnąć nawet króla. Godność ta, powstała w Wiekach Średnich, przetrwała do czasów Filipa

II.    sk-

Justitium, ob. Juristitium.

Justycyaryusz (inaczej „mandataryusz”), u-rzędnik sądowy patrymonialny w Austryi. Początki tego urzędu datują się od wytworzenia sądownictwa patrymonialnego w krajach austryackich. Władza sądownicza nad poddanymi należała do właściciela wsi, ale faktycznie przekazywał on ją zastępcy, zwykle obok tego sprawującemu czynności zarządzcy dóbr. Wyjątkowo ustanawiano do tego specyalnych zastępców. J., obok wykonywania sądownictwa patrymonialnego, cywilnego i karnego (w drobniejszych sprawach), spełniał zarazem czynności administracyjne i policyjne, będące wówczas również prerogatywą właściciela wsi. Był płatnym i wyłącznie zależnym od właściciela dominium. WT czasach nowszych utrwala się zwyczaj, że urząd J-a jest już zupełnie specyalnym, odłączonym od czynności zarządzcy dóbr. Re-gulacyi stanowiska J-a dokonał patent cesarza Józefa II, wydany w r. 1787. Zabroniono właścicielom dominiów wtrącać się w sądownictwo J-a i zmieniać wydane przezeń wyroki, obowiązano ich jednak do kontrolowania działalności J-a i donoszenia o tem władzom administracyjnym, przyznano im też prawo nieograniczone niczem usuwaniu J-a z urzędu. Wymagał patent, aby urząd J-a nadawano tym tylko osobom, które złożą odpowiedni egzamin przed sądem apel-lacyjnym. Było to określenie stanowiska J-a dość niejasne, gdyż w myśl jego, mimo wszelkie zastrzeżenia, J. był oddanym na łaskę i niełaskę dominium, a miał być niezależnym w swych wyrokach. Faktycznie był to urzędnik, wahający się między dwoma przyciągającemi go punktami: dominium i władzą cyrkułową i, zależnie od okoliczności, podlegający to jednemu, to drugiej.— W Galicy i urząd J-a wprowadzono zaraz po dokonanym zaborze, a J. faktycznie stał się on niższym urzędnikiem państwowym sądowo-admiui8traeyjnym, płatnym tylko przez dziedzica, a zależnym od cyrkułu. Urząd J-a zniesionym został wraz ze zniesieniem zasady sądownictwa patrymonialnego (1849). — Porów. Balzer „Historya ustroju Austryi w zarysie” (Lwów 1899).

Justycyonaryusze. Za Łokietka pojawiają się w Polsce urzędnicy, których poprzednio nie było, zwani po łacinie iusticionarii lub (rzadziej) iusticiarii, a po polsku oprawcami. Pierwsza o nich wiadomość pochodzi z r. 1326. Zdaje się, iż utworzono te urzędy za wzorem Czech, gdzie już wcześniej pojawiają się t. zw. p o-p r a w c e, choć z nieco innym zakresem działania. Oprawców spotykamy we wszystkich dziel-

sk.

— 50).

nicach Polski, tak w Małopolsce, jak w Wielko-polsce, Łęczycy i t. d., później i na Rusi. Nie znało ich atoli Mazowsze. Byli to początkowo urzędnicy królewscy; zapewne jeden był dla każdej dzielnicy. Mieli oni działalność karno-po-licyjną. Byli sędziami w sprawach karnych, o zabójstwa, napady na drogach publicznych, kradzieże i t. d. Ścigali też przestępców, by ich dostać w ręce. Miała im do tego dopomagać ludność, która nawet składała na ich rzecz jakieś nieznane bliżej opłaty, zwane: oprawco we. J. więc czuwali nad zachowaniem bezpieczeństwa. Nie ulega, zdaje się, wątpliwości, iż na organizacyę tego urzędu wywarły wpływ pojęcia kościelne, a zwłaszcza kościelny proces inkwizicyjny, dobrze wówczas w Polsce znany. Taki stan rzeczy trwał aż do Jagiełły. Kraj, bardzo niespokojny, za rządów Kazimierza W. zyskał wiele na bezpieczeństwie—jak to stwierdzają słowa kroniki Janka z Czarnkowa. Może to w części i zasługa oprawców, tego uizę-du, który co do swej organizacyi odbiega silnie od całego pojęcia ówczesnej działalności państwa, zostawiającej w zasadzie dochodzenie prawie wszystkich takich przystępstw inicyatywie o-sób prywatnych. Ustanowienie oprawców było reformą wcale doniosłą. W wielkich przywilejach swobód, nadanych szlachcie przez Jagiełłę, spotykamy takie ustępy, tyczące się J-ów. W przywileju z r. 1386 wyraźnie przyrzeka król znieść ten urząd, ale nie zniósł. W przywileju z r. 1388 mowa tylko o ograniczeniu ich władzy, a i to nie wszystkie redakcye tego przywileju te-same zawierają ograniczenia. Znów znoszą ich zupełnie przywileje jedlnieńskie z r. 1430 i krakowski z r. 1433. Przecież oprawcy ostali się; spotykamy ich aż do ostatnich lat XV wieku. Jednak władza ich zmalała. Z urzędników króla stali się oni w tym drugim okresie swych dziejów urzędnikami starostów. Stracili też znaczną część swoich atrybucyj. Ścigają złoczyńców, zwłaszcza złodziei, ale ich już nie sądzą sami, tylko oskarżają — jako oskarżyciele z urzędu—wobec sądów. Kiedy poprzednio władza ich rozciągała się także na szlachtę, teraz prawie wyłącznie tyczy się chłopów. Wobec urzędu oprawców, szlachta była nieprzychylnie usposobiona, jak to widoczna z tego, że w przywilejach król jej przyrzekał ich zniesienie. 0-prawcy byli dla niej niedogodni, zapewne przez to, źe mieszali się w stosunki osadników wiejskich do panów. Jeszcze też przed brzaskiem nowej epoki zaginął ten urząd, straciwszy już poprzednio znaczną część swego znaczenia. Dopiero zaś w drugiej połowie XVI stulecia, pojawiają się w sądach polskich instygatorowie. którzy zajmują podobne stanowisko oskarżycieli z urzędu, choć w dość ograniczonym zakresie.— Literatura: dr Władysław Abraham „O ju-stycyaryuszach w Polsce w XVI i XV wieku” («Rozpr. Ak. Urn. wydz. hist.-fil.» T. XIX; por.

także recenzyę prof. Balzera w «Kwart, histor.» T. I); dr Stanisław Kutrzeba „Sądy ziemskie i grodzkie w Wiekach Średnich” (tamże, T. XI str. 82—83).

Justyn ŚW., męczennik (* około 100 r. w Palestynie — f około 167 r.). Urodzony z rodziców pogańskich, greckiego pochodzenia, wcześnie poświęcił się nauce i, szukając odpowiedzi na najpoważniejsze zagadnienia, badał wszystkie sy-8tematy filozofii pogańskiej. Spotkanie i rozmowa z nieznanym starcem skłoniły go do zgłębiania nauki chrześciańskiej, wskutek czego uwierzył, ochrzcił się i stał się dzielnym szermierzem Prawdy Chrystusowej. Jako uczony i apostoł, wiele podróżował, broniąc Wiary przeciwko poganom, żydom i heretykom. W Rzymie założył szkołę, w której sam nauczał. Ubiczowany a potem ścięty, pochowany został, według Bollandystów, w kościele św. Wawrzyńca, w Rzymie. Św. J. pozostawił wielką ilość dzieł, których większa część zaginęła, jak np. Wielkie dzieło przeciwko wszystkim herezyom. Dzieła noszące imię J-a podzielić można na: I) Bezsprzecznie autentyczne: Apologie. 1. do Antonina Piusa i Marka Aurel.; 2. Apologia II, prawdopodobnie fragment lub koniec I; Dyalog z Żydem Tryfonem. — II) WTątpliwe: Odezwa do Greków; napomnienia do Greków; O monarchii.—III) Fałszywie mu przypisywane: „Epistoła ad Zenam et Serenum”; „Expositio rectae confessionis”; „Re-sponsiones ad orthodoxos”; „Quaestiones christia-nae ad graecos et quaest. graeeae ad christianos. Quorundam Aristotelis dogmatum confutatio”.— J. w dziełach swoich gruntownie i jasno przedstawia naukę chrześciańską, kładąc w wykład wiele indywidualizmu. Jest on jednym z pierwszych odstępujących od zasady disciplinae arcani. — Najlepsze według „Eucyklop. Kość.” wydania dzieł św. J-a są: „Prudentius Maranus” (Paryż 1742); K. Otto (Jena 1842) i tegoż wydania w „Corpus apologetarum christ, saec. II” (1847

s. Pł

Justyn I, cesarz bizantyjski (* 432—f 527). Urodził się w Iliryi, z pochodzenia był Słowianinem. W r. 498 przybył do Konstantynopola szukać szczęścia i zaciągnął się do gwardyi, gdzie jego postawa okazała, dzielność i inteli-gencya wkrótce zwróciły na siebie uwagę. Wzniósł się do stopnia trybuna, dowódzcy gwardyi, senatora. Po śmierci Anastazego (518 r.) pierwszy minister, Amancyusz, chciał oddać tron jednej ze swych kreatur; powierzył J-owi wykonanie tego zamiaru przy pomocy wojska i polecił mu w tym celu zjednać sobie żołnierzy rozdaniem znacznych sum. J. skorzystał z tego, aby sobie samemu zdobyć stronników: d. 10 lipca 518 r. gwardye i ludność okrzyknęły go cesarzem. Amancyusz został na śmierć skazany. Panowanie J-a było okresem przygotowawczym do rządów Justyniana, z którym dzielił władzę od 520 r. Odtąd trudno wyróżnić, co

dora, popierała lichych ministrów i generałów. W polityce zaś zagranicznej J., nie mając dosyć środków, ani energii, wywoływał zatargi z barbarzyńcami, zamiast im zapobiegać.

Justyna ŚW., męczenniczka (około 900 roku), urodziła się w Antyochii, w Syryi, z pogańskich rodziców. Nawróciwszy się do Wiary Św., pociągnęła za sobą i swych rodziców. Ćwicząc się w praktykach religijnych, doszła do wysokiej świętobliwości; wreszcie za radą św. Cypryana, biskupa Antyochii, dawnego pogauina i bezbożnika, założyła klasztor dla pobożnych dziewic. Dyoklecyan, dowiedziawszy się o licznych nawróceniach, spowodowanych naukami św. Cypryana i o świętości i sławie św. J-y, polecił ich oboje sprowadzić do Nikomedyi, a gdy zadawane cierpienia nie mogły do odstępstwa ich nakłonić, kazał ściąć św. biskupa i św. dziewicę. Kościół obchodzi pamiątkę męczeństwa dnia 26 września.

działo się z inicyatywy cesarza i co było dziełem Justyniana. J., który był stary i raczej dzielny niż uczony, nie zajmował się zresztą nigdy wiele sprawami państwa, zostawiając je z początku Proclusowi, potem Justynianowi. Wewnątrz państwa J. musiał tłumić rozruchy par-tyi „zielonych”, wywołane przez zabójstwo Gota Witaliena, dowódzcy milicyi. Bardzo prawowierny, J. zwalczał monofizytów i przeprowadzał doktryny soboru Chalcedońskiego (451); kazał też zamknąć kościoły Aryan w Konstantynopolu. To ostatnie rozporządzenie wywołało nieporozumienie pomiędzy cesarzem a Teodorykiem. Poselstwo od Teodoryka stawiło się w Konstantynopolu (526), prosząc o cofnięcie rozporządzeń przeciwko Aryanom skierowanych. Papież Jan I brał w niem udział. J. odmówił jakichkolwiek ustępstw. Oburzony Teodoryk zemścił się na senatorach, którzy utrzymywali stosunki z Konstantynopolem, i nad papieżem Janem I, który umarł w więzieniu. Na Wschodzie J. starał się naprawić zniszczenie, wyrządzone przez szereg trzęsień ziemi, które między innemi zburzyły zupełnie Antyochię (526); przeszło 200 000 osób zginęło podczas tych kataklizmów. W polityce zagranicznej J-a zasługuje na uwagę początek walki z Persami. Belizaryusz poprowadził pierwszą kampanię na Kaukazie i poniósł klęskę.

Justyn II, cesarz bizantyjski (f 578) następca Justyniana. Był synowcem cesarza i mężem Zofii, siostrzenicy Teodory. Po śmierci Justyniana (565), senat przeznaczał go na jego następcę. Zadanie było ciężkie i J. długo się wahał, zanim go się podjął. Zaczął od spłacenia długów Justyniana i ogłosił amnestyę ogólną dla więzionych i wygnanych. Zyskał sobie przez to wdzięczność ludu i panowanie jego wolne było od rokoszów i kłótni religijnyoh. W polityce zagranicznej J. chciał utrzymać w całości dzieło Justyniana, inaczej jednak postępował niż jego poprzednik. Justynian powstrzymał barbarzyńców, układając się z nimi,— J. odmówił im daniny i przemówił do nich zgóry. Awarowie i Longobardowie utworzyli wtedy koalicyę przeciwko niemu. Narses dowodził we Włoszech, że był jednak znienawidzony przez Zofię, został odwołany. Przez zemstę pchnął Longobardów na Włochy. Forum Julii, oraz miasta nad Po i we Włoszech środkowych położone wpadły w ręce barbarzyńców (568 — 73). Grecy wyparci zostali do Bruttium. Na Wschodzie J. nie był szczęśliwy. Wódz jego, Marcyan, poniósł klęskę podczas oblężenia Nisibis (572); Dara wpadła w ręce Chosroesa. J., chory, złamany, kupił pokój u Persów za 45 000 sztuk złota. Dalsza walka pod kommendą Justyniana była szczęśliwą (zwycięstwo pod Melitem, 576).—Polityka wewnętrzna J-a była wogóle rozsądna; można mu tylko zarzucić, jak i Justynianowi, że dał się zanadto rozpanoszyć intrygom dworskim: Zofia, jak Teo-

s. Pł.

Justynian I, cesarz wschodnio rzymski (* 11 maja 482—f 14 listopada 565). Urodził się w Tauresium, w Iliryi, z rodziny słowiańskiej. Podobno jego imię właściwe brzmiało Uprawda (tj. sprawiedliwy, justus\ stąd Justynian). W młodym wieku zawezwany przez wuja, cesarza J u-styna I (ob.), do Konstantynopola, otrzymał wychowanie na sposób grecki i wcześnie zaczął brać udział w życiu publicznem. Zostawszy konsulem (520 r.), starał się pozyskać ludność, wyprawiając wspaniałe igrzyska. Z wielu godności, które potem piastował, najważniejszym był urząd naczelnego wodza (magister militum). Wobec bezczynności wuja był istotnym współre-gentem państwa o wiele wcześniej, nim tę godność otrzymał faktycznie z rąk cesarza ku radości ludu (1 kwietnia 527). W kilka miesięcy potem, po śmierci Justyna (1 sierpnia), został cesarzem. Długie jego panowanie obfite było w zdarzenia o trwałem znaczeniu cywilizacyj-nem, a inicyatywa ich była zasługą J-a, jakkolwiek ulegał zawsze w wysokim stopniu wpływom swego otoczenia, a przedewszyst-kiem żony, Teodory (ob.), zaślubionej i uznanej za cesarzową jeszcze za życia Justyna. Bo główną cechą charakteru J-a była samodzielność pomysłów, nieraz istotnie wielkich, acz wypływająca z próżności i bardzo wygórowanego mniemania o sobie, a z drugiej strony — przy słabości charakteru, chwiejność i cofani© się przed niespodziewanemu trudnościami, co niejednokrotnie stawało na przeszkodzie przeprowadzeniu planów. Jako władzca był despotyczny, nieufny i kapryśny, to też sąd współczesnych o nim jest przeważnie bardzo ostry i nieprzychylny. Skutki tej niejednolitości charakteru J-a znać też na całej jego działalności wewnętrznej, jak i w polityce zewnętrznej, na ogół bardzo wojennej. Z pokojowych jego dzieł najtrwalszą okazała się kodyfikacya prawa rzymskiego (529—534), zwana odtąd pospolicie „corpus iuris civilis” (ob.),

a dokonana pod kierunkiem samego J-a przy dy wskutek wojen z Persami ci usunęli się od współudziale wielu znakomitych prawników, prze- pośrednictwa w handlu najważniejszym artyku-dewszystkiem Tryboniana (ob.). Wielkiego też znaczenia była działalność J-a około upiększenia Konstantynopola całym szeregiem wspaniałych kościołów, a wprowadzone za jego sprawą do starego stylu bazylikowego nowe motywa z architektury oryentalnej, tj. kopuła, wspierająca się na okrągłych łukach, jak niemniej zastosowanie w większym stopniu, niż dotychczas, mozaiki, stały się podstawą nowego stylu, rozwijającej się teraz wspaniale sztuki bizantyjskiej (ob.), a najbardziej typowym jej okazem był wzniesiony z niesłychanym przepychem, właśnie wówczas, kościół Mądrości Bożej (św. Zofii). Popęd do tego dawała J-owi nietylko wielka próżność i pragnienie sławy, ale i istotna jego pobożność. Nadzwyczaj prawowierny, uważał się jednak za uprawnionego do opieki nad Kościołem, którą nadzwyczaj samowolnie wykonywał. Stąd z jednej strony prześladował gwałtownie wszelkie herezye, a z drugiej zmuszał niejednokrotnie Kościół do uznania swej przewagi, którą mu narzucał nietylko z tytułu swej władzy cesarskiej, ale i uważając się, jako autor kilku pism teologicznych, za znawcę w sprawach kościelnych.—Prawowierność jego była też powodem zamknięcia akademii nowoplotańskiej w Atenach, jako przedstawicielki filozofii pogańskiej. Pod koniec życia jednak zaczął sam sprzyjać sekcie Aftartodokietów (ob) i po ich myśli przeprowadził na soborze powszechnym w Konstantynopolu (553) uchwałę przeciw niektórym ustępom z pism Teodora z Mops u e-stu (ob.). Podobna samowola cechowała i stosunek jego do ogółu ludności. Potrzebując ciągle wielkich sum na budowle i ustawiczne wojny, czerpał dochody z coraz nowych podatków i konfiskat dóbr, zabieranych ludziom bogatym, posądzonym czy przekonanym o herezyę, i wysokim urzędnikom, którzy popadli w niełaskę dworu.

lern, jedwabiem, sprowadzanym z dalekiego Wschodu, J. postarał się o sprowadzenie jedwabników z Chin, co dało początek utworzeniu się na wielką skalę przemysłu jedwabniczego w państwie Wschodnio-Rzymskiem. Nie umniejsza też zasługi J-a, że przemysł ten prawie zmonopolizował, ciągnąc z niego wielkie zyski. Do wielkich pomysłów J-a należał też zamiar przywrócenia państwu granic dawnego Cesarstwa Rzymskiego, ale rozległy ten plan udał się tylko częściowo i nie miał trwałości, poniekąd z winy samego Ja. Najzdolniejszy z jego wodzów, Belizaryusz (ob.), zdobył wprawdzie na Wandalach posiadłości ich w Afryce (533—34), ale po odwołaniu go do Konstantynopola wojna się odnowiła, a choć w rezultacie zakończyła się pomyślnie dla J-a, przynosząc mu jeszcze Sardynię i Korsykę, przewlekauie jej przez nieudolnych następców Belizaryusza, wyniszczyło zdobyte kraje. Rozpoczęty również przez Belizaryusza z wiel-kiem zrazu powodzeniem podbój Italii na Ostrogotach (535) sprowadził wojnę długotrwałą, gdyż J. nie zaopatrzył dostatecznie Belizaryusza i często go z Italii odwoływał (czy-to mu niedowierzając, czy też aby go wysłać do walki na Wschód), aż wreszcie zupełnie usunął, powierzając dowództwo Narsesowi (ob.). W końcu Italia wraz z Sycylią dostała się wprawdzie J-owi (554), ale nie potrafił on jej tak silnie do swego państwa przywiązać, by w kilka lat po jego śmierci potrafiła się oprzeć najazdowi i zdobyciu bitnych, co prawda, Longobardów (ob.). Również nietrwałym miał być nabytek części wybrzeży hiszpańskich na Wizygotach (554). Na wschodnich kresach państwa toczyła się długotrwała wojna z królem perskim, Chosroesem (ob.; 531—62), przerywana niejednokrotnie krót-kiemi rozejmami, które drogo opłacał J. Również wielkie daniny składał on bardzo wielu ludom (Germanom, Słowianom, Bułgarom) na północy swego państwa, czy-to pragnąc je pozyskać za sprzymierzeńców, czy też aby się zabezpieczyć od ich napadów na granice państwa.— (Gibbon rozd. 40 — 43; Jörs „Die Reichspolitik Kaiser Justinians” Giessen 1893; Hertzberg „Geschichte d. Byzantiner und d. Osmanischen Reichs” Berlin 1883, w zbiorze Onckena; Krumbacher „Geschichte d. Byzantinischen Litteratur” 1890; Ivan Müller’s „Handbuch d. Klassischen Alterthumswissenschaft” T. IX; Diehl „Justinien et la civilisation byzantine au VI siècle” Paryż

Kant.

Prawodawstwo Justyniana. J., objąwszy roku 527 rządy państwa, zastał opłakany stan praw-nictwa, a prawodawstwo tak pomieszane i z tylu różnych ustaw i przepisów powikłane, że wśród nagromadzonego wszelkiego i różnorodnego zbioru prawdy dostrzedz niełatwo było, tern więcej, iż tacy jak niegdyś sławni prawnicy już się

To też u ludności wyzyskiwanej ekonomicznie i zdanej na samowolę urzędników, zwłaszcza po prowincyach, nie miał zupełnie miru. Już w początkach panowania, kiedy wśród walki stronnictw w stolicy (t. zw. stronnictw cyrkowych, przezwanych od barwy, jaką na wyścigach w cyrku nosił ulubieniec stronnictwa), wziął stronę „błękitnych”, stronnictwo przeciwne, „zieloni” wzniecili powstanie uliczne (zwane powstaniem „Nika” od krzyku w cyrku: nika! = zwyciężaj!). Powstańcy zyskali pomoc ludności, i wśród rozruchów spalili znaczną część miasta, głównie zaś wiele kościołów. Obwołano nowe- 1901). go cesarza, a J. zamierzał już opuścić stolicę.

Wtedy wódz cesarski, Belizaryusz, siłą dopiero zgniótł powstanie (styczeń 532). Dodatnią natomiast była w sprawach wewnętrznych trwała opieka J-a nad przemysłem i handlem. Za jego sprawą Konstantynopol stał się ogniskiem handlu światowego między Azyą a Europą. Kie

nie pojawiali i nie było komu tłómaczyć zawiłości podówczas obowiązującego prawa. Z pomocą ówczesnych sił naukowych przystąpił J. do wielkiego a mozolnego dzieła, t. j. reformy źródeł prawa, które były bardzo rozległe, w części niedostępne, niemniej też rozrzucone. Źródła prawa składały się przedewszystkiem z ius, z pism i dzieł prawników i a leges, prawa cesarskiego, o ile ono było zawarte w zbiorach urzędowych, oficyalnych. Cesarz powziął zamiar doprowadzenia do skutku reformy, którą już Teodozyusz II miał na oku, t. j. skodyfikowania obszernego materyału, zawartego w dziełach uczonych prawników (ius) i w konstytucyach czyli postanowieniach cesarskich (leges). Zamiar ten wykonał Justynian. Nie zestawiono jednakże, jak to było zamiarem Teodozyusza, ius i leges w jednym kodeksie, ale każde z nich w osobnych księgacli prawa. Na czele komissyi, za której pomocą przyszły do skutku zbiory Justyniańskie, stał Tribonianus, z Pamfilii rodem, magister officiorum (533 i 534 po Chr.), uczony i obrotny doradzca cesarza, wytworny znawca prawa obowiązującego. W przeciągu lat 6-u praca prawodawcza Justyniana została doprowadzona do skutku.

I.    Dzieło kodyfikacyi prawa Justynian rozpoczął od.rozporządzeń cesarskich (constitutions). Nasamprzód d. 13 lutego 528 r. ustanowił kon-stytucyą „Hae quae necessario” (pierwsza przedmowa do kodeksu) komissyę, składającą się z 10 członków, w której skład wchodzili Trybonian i Teofil, antecessor z Carogrodu. Komissyi tej polecono ułożyć nowy Codex constitutionum. Dzieło to, wykonane w przeciągu roku, ogłoszono za obowiązujące od d. 16 kwietnia r. 529 konstytucyą „Summa reipublicae” (druga przedmowa do kodeksu) z d. 7 kwietnia 529 r.

II.    Na mocy konstytucyi „Deo auctore” z d. 15 grudnia 530 (pierwsza przedmowa do Dyge-stów) zwołał Trybonian, jako Quaestor sacri pa-latii, komissyę z 16-u członków, która się składała z Konstantyna, Comes sacrarum largitio-num, dwóch profesorów z Carogrodu, Teofila i Cratinusa, dwóch profesorów z Berytu, Doroteusza i Anatoliusza, i 11-u adwokatów (patroni causarum) z sądu prefekta Praetorii Orientis (c. Tanta §9). Tej komissyi polecono utworzyć zbiór prawa ze zdań prawniczych, przez klasycznych prawników ułożonych i w dziełach pozostawionych. Dzieło to, nazwane Digesta, Pandectae, ogłoszono 16 grudnia 533 r. konstytucyą „Tanta” i grecką „Aéôooxsv” (trzecia przedmowa do Dy-gestów), z mocą obowiązującą z d. 30 grudnia 533 r. Dla ukończenia powyższej pracy wyznaczono pierwotnie dziesięcioletni okres (c. Tanta § 12), wykończono ją jednakże w przeciągu lat trzech. Praca cierpliwsza byłaby nam pozostawiła dokładniejszy pomnik, obfitsze źródło naukowości prawniczej. Według brzmienia konstytucyi „Omuem Rei publicae” zbiór powyższy miał także służyć za podstawę przy wykładach

prawa w szkole Konstautynopolskiej i Beryckiej.

III.    Podczas składania Dygestów cesarz Justynian polecił Trybonianowi, Teofilowi i Doroteuszowi ułożyć podręcznik naukowy—Institution nes i. e. totius legitimae scientiae prima elementu (prima legum cunabula), obejmujące pierwsze zarysy zasadnicze nauki prawnej. Pracę tę ogłoszono przed publikacyą Pandektów konstytucyą „Imperatoriam cupidae legum iuventuti” (przedmowa do Instytucyj) 21 listopada r. 533 z mocą obowiązującą od d. 30 grudnia r. 533 (c. Tanta circa § 23).

IV.    Po ogłoszeniu kodeksu JustyniaD rozstrzygał za pomocą konstytucyj różne sprzeczności prawne (controversiae), jakie zachodziły w dziełach prawników. Tak powstały Quinqua-ginta decisiones w latach 529 i 530, które cesarz uważał za jedną całość. Zbiór ten, niestety, zaginął. Układem tych decisiones zajmowali się uczeni, a mianowicie: Wieling (Iurisprudentia rest/tuta 11,144) i Me rill ius (Ad quinquaginta decisiones 1618 w jego Opera III.).

V.    Po ukończeniu Pandektów okazała się potrzeba nowej redakcyi dawniejszego kodeksu (codex vêtus), tern bardziej, że Justynian nowe rozporządzenia ogłaszał, uznając niektóre prawa w kodeksie umieszczone za błędne, sprzeczne i przestarzałe. Dokładną rewizyę kodeksu dawniejszego uskutecznili z rozkazu cesarza Trybonian, Doroteusz i trzej adwokaci przy praefectus praetorio: Menna, Constantinus i Johannes. Nowa redakcya otrzymała nazwę: Codex repetitae prae-lectionis konstytucyą „Cordi” (trzecia przedmowa do kodeksu z dnia 16 listopada r. 534 z mocą obowiązującą od 29 grudnia 534 r. Nowy kodeks wraz z Dygestami i Instytucyami miał stanowić jedną całość.

VI.    Cesarz Justynian wydawał po ogłoszeniu powyższych zbiorów nowe, bardzo liczne rozporządzenia, które zwano Novellae Constitutiones, Novellae leges, vsapàt. Najwięcej nowel pochodzi z lat 535 — 540. Od roku 546, w którym umarł Trybonian, zamiera prawodawcza działalność Justyniana. Owe novellae stanowiły prawdopodobnie osobny zbiór, który jednakże, o ile wiemy, nie był urzędownie ogłoszony.

VII.    Po połączeniu Italii z państwem Wschod-nio-Rzymskiem (wprawdzie na czas krótki) Justynian ogłosił tam zaraz swe księgi prawa, nadając im w osobno wydanej sanctio pragmatica pro petitione Yigilii, z d. 13 września r. 534 moc obowiązującą. Równocześnie weszły w zastosowanie nowelle Justyniańskie (epitome Juliani), ułożone w języku łacińskim.

1.    O treści i układzie Instytucyj i Dygestów Justyniana ob. „Enc. Wiel. II.” t. XVI str. 548 i t. XXXI str. 12.

2.    Co się tyczy Kodeksu Justyniańskiego, to miał on obejmować systematyczną całość, ułożoną z kodeksów: Gregoryańskiego, Hermogeniań-skiego, Teodozyańskiego i z późniejszych Kon-

stytucyj cesarza Justyniana. Układając nowy kodeks, miano opuścić wszystkie przestarzałe i nie-mające zastosowania rozporządzenia cesarskie, unikać sprzeczności (antinomiae) i nie powtarzać rozporządzeń (geminationes, leges geminatae, similia).

od którego rozporządzenie pochodzi (inscriptio), a pod spodem miejsce i data jego ogłoszenia (subscriptio). Kodeks obejmuje 4 600 — 4 700 postanowień, po większej części reskryptów, pisanych przeważnie w języku łacińskim. Najdawniejszą i jedyną w tym kodeksie umieszczoną konstytu-cyą jest constitutio imper at oris Hadriani (117-— 138). Większa część rozporządzeń pochodzi od cesarza Dyoklecyana; najnowszą zaś jest konsty-tucya Justyniana z d. 4 listopada 534 r. Ważne miejsce zajmują także w kodeksie rozporządzenia, które wydał Aurelius Severus Aleksander. — Co się tyczy układu kodeksu, to zwykle twierdzą, że zachowano w nim porządek przyjęty w Dygestach Justyniańskich; zdaniem na-szem starano się więcej połączyć system i układ przyjęty w zbiorze Gregoryańskim i Teodozyań-skim. Jak w Dygestach tak i w kodeksie u-mieszczano niekiedy reskrypty w tytule niewłaściwym (leges fugitivae); niektóre rozporządzenia powtarzano w różnych tytułach (geminationes). 7i drugiej strony nie usunięto wcale zbytecznych rozporządzeń, a wprowadzone w konstytu-cyach zmiany i poprawki wyrodziły niekiedy nowe wątpliwości piawne. Także pod względem stylistycznym zbiór ten rozporządzeń cesarskich pozostawia dużo do życzenia. Materyał rękopi-sowy starali się, mianowicie glossatorowie, zebrać w pewną całość i krytycznie ocenić. Manuskrypty, obejmujące tylko pierwsze 9 ksiąg, sięgają wieku XI, trzy ostatnie zaś księgi, nazwane très libri, pochodzą z wieku XII. Najdawniejszym rękopisem, niestety, niedokładnym i zawierającym tylko wyjątki, i to reskrybowa-ne, jest codex Veronensis, pochodzący z VII w. Palimpsest ten, gdyby był całkowity i dokładny, miałby dla krytyki tekstu takie znaczenie, jakie miał codex flor ent inus (lectio florentina) dla Dy gestów Justyniana. Zasługuje także na uwagę streszczony wyciąg z kodeksu Justyniańskiego, sięgający wieku VII i zachowany w manuskrypcie z wieku X w Perugii — tak zw. Summa Perusina, którą wydał Heimbach (’Avéndom.— 1840). Restytucyi greckich konstytucyj dokonano dopiero w XVI wieku na podstawie greckich źródeł (Bazylik) i zbiorów prawa kościelnego (leges restitutae). Około tej mozolnej pracy zasłużyli się, mianowicie: Contius iJakóbCujacius, a z nowszych uczonych Witte, Biener i Heimbach (1833).—Pierw-szem cennem wydaniem kodeksu, a mianowicie pierwszych 9-iu ksiąg (codex), jest wydanie Haloandra z r. 1530. Późniejsze wydania powyższych 9-ciu ksiąg uskutecznili Miraeus (1550), Roussard (1561), Contius (1566, 71, 76).—Co się tyczy wydań ostatnich trzech ksiąg (très libri), to pierwsze wydanie wyszło w Rzy-

Konstytucye winny być w każdym tytule chronologicznie ułożone adjectis diebus consulibusque; sine die et consule mogą jednakże być pomieszczone i mieć moc obowiązującą; rescripta specia-lia i sanct. pragmaticae, raz włączone do kodeksu, równają się t. z w. constitutiones generales. Pominąć należy zbyteczne i rozwlekłe ustępy i przedmowy do rozporządzeń cesarskich, tekst, gdzie się okaże potrzeba, zmienić lub poprawić (interpola-tiones—emblemata), konstytucye podobnej do siebie treści łączyć w jedno postanowienie i w ogólności starać się o jasność i dobitność wyrażenia. Przy końcu swego rozporządzenia, dotyczącego układu kodeksu, oznajmia Justynian, że po publikacyi nowej księgi cesarskich postanowień w przyszłości recitatio constitutional wobec wszystkich sędziów tylko z tego kodeksu będzie możliwa. Dzieło to w r. 529, a przeto w trzecim roku panowania Justyniana, wykonane i ogłoszone za obowiązujące od 16 kwietnia 529 r. Prefekt prae-torio Mena podał konstytucyę de lustinianeo codi-ce conflrmando za pomocą edyktów do wiadomości wszystkim ludom Italii. Odtąd można się było powoływać w sądach tylko na konstytucye tego nowego kodeksu. Pragmaticae sanctiones, zawierające specyalne przywileje, miały mieć jednakże moc obowiązującą, o ile się nie sprzeciwiały przepisom kodeksu. Zdawało się, że praca prawodawcza powyższemi trzema dziełami (Instytucye, Dygesta i Kodeks) ukończoną została. Tymczasem przekonał się Justynian o niedostateczności a nawet sprzeczności Dyge-stów z Kodeksem. Stąd okazała się potrzeba nowego przejrzenia Kodeksu, zwłaszcza, że cesarz ciągle wydawał i ogłaszał nowe rozporządzenia. Dokładna rewizya kodeksu dawniejszego tern bardziej była pożądaną, iż niejedna z konstytucyj w nim umieszczonych utraciła moc swą obowiązującą przez później ogłoszone Di-gesta i Instytucye. W tym celu zwołana komis-sya miała przedewszystkiem uwzględnić wszystkie nowsze, po ogłoszeniu dawniejszego zbioru wydane, rozporządzenia cesarskie, usunąć sprzeczności i poczynić konieczne dodatki i poprawki.

Tak przejrzany i poprawiony nowy kodeks (reno-vatus et purgatus) otrzymał nazwę Codex repeti-tae praelectionis, kodeks w drugiem wydaniu.

Z ogłoszeniem tego kodeksu uchylono codex vêtus i zbiór decyzyj (quinquaginta decisiones). Nowy kodeks dochował się w całości do czasów naszych. Podzielony jest na 12 ksiąg, każda księga na tytuły, te zaś obejmują pewną liczbę konstytucyj, podzielonych na nagłówki (principium) » mie — editio princeps Romae 147 6 r., późniejsze i paragrafy. Podział na paragrafy jest jednakże w Wenecyi r. 1477. Starannem i krytyczuem późniejszy. Tytułów jest ogółem 765. Przy każ- jest wydanie Kujaciusza z r. 1562. Najwięk-dej konstytucyi jest wyrażone imię cesarza, szą wartość posiadają najnowsze wydania E. Her

manna (1843) i Pawła Krügera (1877).— Por. także Witte „Die leges restitutae des Iu-stinianischen Codex” (1830); Biener „Beiträge zur Revision des Iustinianischen Codex” (1833); Krüger „Kritik des Justinianischen Codex” (1867); tenże „Justiniani Codicis fragmenta Ve-ronensia” (ed. 1874).

3. Czwartą część zbioru Justyniańskie-go stanowią Novellae, które dla prawa prywatnego mają wielkie znaczenie, gdyż na mocy różnych rozkazów, wydanych po ogłoszeniu nowej redakcyi kodeksu, zaprowadzano zmiany w ustawodawstwie. Mianowicie w prawie spadkowem spowodowały nowelle ważne reformy. Większa część tychże dotyczy także prawa kościelnego, publicznego, administracyi państwa. Nowelle po największej części ogłaszano w języku greckim; niektóre redagowano po łacinie, mianowicie dla Illiryi, Afryki i Italii; niekiedy publikowano je w obu językach. Prawdopodobnie chowano wszystkie oryginały konstytucyj i nowel cesarskich w archiwum państwa, według lat w chronologicznym porządku. Zapewne też namiestnicy przechowywali w swych dzielnicach przesyłane im rozporządzenia i ustawy. Nowelle posyłano zwykle do prefekta praetorio Orientis, który je udzielał namiestnikom prowincyonalnym dla obwieszczenia w miastach i okręgach. Ważniejsze nowelle treści kościelnej adresowano zwykle do patryarchy carogrodzkiego. Przy ogłoszeniu nowego kodeksu Justynian zapowiedział ułożenie zbioru nowel, którego jednakże nie zdołał uskutecznić. Nie było więc urzędowego zbioru nowel, przeznaczonego do użytku sędziów i adwokatów. Poświadcza to wyraźnie współczesny Justynianowi pisarz, patryarcha w Carogrodzie, Johannes Scholasticus (Collectio 87 cap.). Istniały jednakże za Justyniana do użytku praktycznego prawników zbiory prywatne, z których wprawdzie żaden nie dochował się do czasów naszych w pierwotnym układzie, tylko w póź-niejszem opracowaniu. Na jednem z tych opracowań opiera się t. zw. Epitome novellarum Justiniani imperator is de Graeco in Latinum trans-latarum per Julianum. eloąuentissimum anteces-sorem Gonstantinopolitanae civitatis. Sądząc z różnych rękopisów autorem tego wyciągu był antecessor Jul i anus, który żył jeszcze za czasów Justyniana, gdyż epitome oznacza tego cesarza jako „imperator noster”, a ekscerpowane najpóźniejsze nowelle są z r. 555. Epitome, obejmujące 124 konstytucyj, podaje łacińskie nowelle w pierwotworze, greckie zaś w streszczonym łacińskim przekładzie. Wyciąg ten był widocznie przeznaczony dla dzielnic państwa, w których mówiono po łacinie, mianowicie dla Italii, gdzie r. 554 ogłoszono nowelle. Epitome Juliani było na Zachodzie bardzo rozpowszechnione i aż do XI wieku—jedynem źródłem, z którego czerpano wiadomości o nowellach Justyniańskich. Posiadamy dużo manuskryptów Juliańskiej kom-

Enc. pow. ilaatr. Ze» 260. T. XXXIII.

pilacyi, na podstawie których układano, począwszy od XVI wieku, różne wydania. Ostatnie i najlepsze wydanie uskutecznił Haenel wr. 1873.

Obok tego zbioru był w Italii rozpowszechniony zbiór, zwany Authenticum obejmujący 134 nowelle z lat 535 — 556, łacińskie w oryginale, greckie w niedokładnem łacińskiem tłómaczeniu (versio). Praca ta powstała prawdopodobnie w Italii, według Bien era, w Illiricum. Nazwa au-thenticum pochodzi stąd, że Irnerius, znakomity glossator (około r. 1100), który zbiór powyższy z początku za podrobiony uważał, później od tego zdania odstąpił i uznał go za autentyczny, dając mu pierwszeństwo przed wyciągiem Juliana. Glossatorowie uznali 97 nowel tegoż zbioru jako praktyczne (ordinariae)\ glossowano je i podzielono na 9 collationes. Nowelle niepraktyczne (inutiles, extraordinariae) podzielono według analogii z „tres libri” kodeksu Justyniańskiego na 3 collationes, których nie odpisywano albo umieszczano je w końcu. Tak uporządkowany zbiór nowel zowie się także „versio vulgata”. Najdokładniejszy rękopis Authentici pochodzi z XIII wieku, przechowany w Wiedniu. Wydanie u-skutecznił Heimbach (Lipsk 1846 — 1851). Do tego por. N. Tomassia „Per la storia del Autentico” (w « Atti del R. Ist. Veneto di Scienze» 1898. IX, VII).

Posiadamy jeszcze trzeci, grecki zbiór nowel Justyniana, odkryty staraniem humanistów, który zawiera 169 nowel. Pierwszych 120 nowel następuje po sobie w porządku chronologicznym; od nowelli 121-ej rozpoczyna się nieład w układzie. Zbiór ten powstał prawdopodobnie w Carogrodzie, rozpoczęty za Justyniana a ukończony podczas panowania Tyberyusza II (578 — 582). Nowelle Justyniana odnoszą się przeważnie do spraw kościelnych. Do czasów naszych dochowały się dwa rękopisy tego zbioru: wenecyański z XII w. i manuskrypt florentyński z XIV wieku. Pierwszy wydał Scrim-gerus r. 1558 w Genewie, a drugi Hal o ander r. 1531 w Norymberdze. Prócz tego posiadamy grecki spis rubryk do 168 nowel, zachowany w Paryżu, t. zw. index Reginae, t. j. z bibliotheca reginae (Katarzyny de Medicis), który wydali Cujacius (1570) w łacińskim przekładzie, a Heimbach (1840) w greckim pierwotworze. — Najlepsze i najnowsze wydanie nowel Justyniana uskutecznili Schöll i Kroll (1880—1895).— Por. także pracę p. t. „Iustinia-ni novellae quae vocantur sive constitutiones quae extra codicem supersunt ordine chronolo-gico digestae ed. Zachariae a Lingenthal. II partes” 1881; do tego: «De dioecesi Aegyptia-ca lex (a. 554)» (Lipsk 1891). Szczegółowe wiadomości o zbiorach nowel Justyniana znajdujemy u Bi en er’a „Geschichte der Novellen Justinians” (1824). Posiadamy niemieckie tłó-maczenie nowel Justyniana Freiesiebe na,

32

Kant.

prawnika lipskiego, z r. 1833. Dwie nowelle prze- j tłómaczył na polski A. Cukrowicz w dodat- Iw końcu wieku VI). Był synem Germanusa, po-ku do przekładu Instytucyj Justyniana (Kraków chodził z tej samej rodziny co i cesarz Justy-1850). Te bowiem dwie ważne nowelle, t. j. 118 i 127, przepisują nowy porządek dziedziczenia beztestamentowego, który dotąd w prawodaw-stwach nowszych przyjęty, powtórzony jest i w obowiązującym u nas kodeksie Napoleona, z małą zmianą. Powyższe zbiory Justyniańskie wywierały i wywierają dotychczas przeważny wpływ na rozwój praw Europy nowoczesnej. —

Co się tyczy wydań wszystkich zbiorów Justyniań-skich odróżniają zwykle wydania glossowane i bez glos. Aż do XVI w. wszystkie wydania są opatrzone glossą, zwaną ordinaria. Natomiast od pierwszej połowy XVII wieku niema żadnego wydania glossowanego. Najstarsze wydanie z glossą uskutecznił Accursius (f około 1260 r.); ostatnie wydanie glossowane (glossatum) przygotował r. 1627 w Lionie Joh. Fehius (6 tomów). Pierwszem, obejmującem łącznie wszystkie zbiory Justyniana, jest nieglossowane wydanie Dyonizego Gothofreda (1549 — 1622) p. t. „Corpus iuris civilis” z r. 1583 w Genewie. Wydanie ojca uzupełnił syn, Jakób Go-thofredus, i poprawnie wydał r. 1624; było ono potem 20 razy powtarzane. W nowszych czasach wydali cały „Corpus iuris” Gebauer i Spangenberg (1776, 97), Beck (1825 —36), bracia Kriege 1, Hermann i Osenbriiggen (1828 — 1843). Najnowsze i najlepsze wydanie zbiorów Justyniańskich uskutecznili Teodor Mommsen (Digesta), Krüger (Institutioues i Codex), Schoell i Kroll (Novellae; 1880—

1895).—Niemieckie tłómaczenie całego „Corpus iuris” sporządzili Otto, Sintenis i Schilling (1830—1833); francuskie zaś Hulot, Berthelot, Tissot, Berenger (Paryż i Metz 1805 —

T. D.

1811).

Justynian II Rinotmetos, cesarz wscho-dnio-rzymski, syn i następca Konstantyna IV Pagonata od r. 685 (* około 670—f 711). Prowadził ustawiczne wojny z sąsiednimi Słowianami i Bułgarami w Europie, a kalifem Abd-ul-Melikiem w Azyi. Srogiem postępowaniem spowodował powstanie wodza Leontiusa, który też (695) opanował tron, a J-a zesłał na wygnanie na Krym. Stąd J. dopiero po 10-u latach powrócił i przy pomocy króla Bułgarów, Terbeli-sa, odzyskał na Tyberyuszu, następcy Leontiusa, władzę cesarską, którą teraz z tern większą srogością wykonywał. Dla ukarania mieszkańców Krymu wystawił wielką flotę, ale wojsko powstało i, obwoławszy Bardeusa cesarzem (jako Filippika), zyskało poparcie ludności stolicy, a w rozruchach, stąd wybuchłych, zginął J.— Nazwa Rinotmetos (Beznosy) pochodzi z czasów walki z powstaniem Leontiusa, który po strąceniu J-a kazał mu nos uciąć. — (Por. Hertzberg „Geschichte d. Byzantiner und d. Osmanischen Reichs” Berlin 1883, w zbiorze Onckena).

uian. Pierwsze kampanie odbył pod kommendą ojca we Włoszech i przeciwko Słoweńcom. Dowodził potem posiłkami greckiemi, dodanemi Albinowi, i wziął udział w kampanii, która się skończyła zburzeniem państwa Gepidów (567). Cesarz Tyberyusz Konstantyn w r. 576 postawił go na czele wojsk, wysłanych przeciwko Chosroesowi, który był już opanował Darę (574).

J. wyruszył na czele 150000 ludzi pod Melite-no, pokonał Chosroesa i pociągnął za nim do Persyi, gdzie spędził zimę. W roku jednak następnym, po powrocie do Armenii, został przez Persów pobity. J-a odwołano i oddano kom-mendę Maurycemu, który naprawił jego klęskę przez zwycięstwo pod Konstantyną. Rozgoryczony niełaską, J. zaczął spiskować przeciwko Tyberyuszowi, który mu to jednak przebaczył. Gdy Maurycy został cesarzem, oddał mu kom-mendę w Armenii, w wojnie z Hormisdasem IV, następcą Chosroesa; J. jednak niezem się tam nie odznaczył.

Jus utile, ob. Jus e m i n e n s.

Jus variandi. Najważniejsze z praw patrona wobec kościoła patronowanego, to prawo prezenty (ob), tj. prawo przedstawiania biskupowi kandydata na opróżnione beneficyum. Patron, choć już przedstawił raz kandydata, może jednak, zawsze tylko o ile nie upłynął termin do prezenty, przedstawić innego kandydata. Jest to ins variandi. Biskup atoli ma wtedy prawo wyboru między przedstawionymi sobie kandydatami, następna prezenta bowiem nie niweczy poprzedniej. — Kaiser „Ueber das ius variandi”; Schlayer „Von der angeblichen privaten Variationsbefugnissen das Laienpatrons“; Schlesinger „Die Variationsbefugniss des Kirchenpatrons”. sk-Jus vocandi, ob. Apellacya.

Juszkiewicz Jan, badacz litewszczyzny i pedagog, ur. 8 czerwca (27 maja) 1815 w parafji Żerańskiej w pow. Telszewskim, gub. Kowieńskiej, urn. 11 maja (29 kwiet.) 1886 w Kazaniu; pochodził z niezamożnej szlacheckiej rodziny żmudzkiej, kształcił się w szkołach księży bernardynów w Datnowie, w powiecie Kowieńskim, a następnie w gimnazjum w Krożach, w pow. Rosieńskim, gdzie szedł o własnych siłach bez pomocy materjalnej ze strony rodziców i w r. 1839 ukończył gimnazjum z medalem złotym. W r. 1840 kosztem rządu wysłany był do uniwersytetu charkowskiego na wydział filolog.-historyczny, który ukończył w 1844 ze stopniem kandydata. W tymże roku został mianowany nauczycielem gimnazjum w Mohilowie, gdzie wykładał głównie historję powszechną do r. 1851; potym był nauczycielem w różnych szkołach rosyjskich, zawsze zdała od ojczystej zagrody, mianowicie w gimnaz. nowogrodzkim, inspektorem klasowym szkoły wojskowej nowogrodzkiej,

inspektorem gimnaz. w Niżnim Nowogrodzie, następnie nauczycielem gimn. jekaterynburskiego, gdzie uczył łaciny i greckiego w latach od 1867 do 1875, wkońcu otrzymał w r. 1875 miejsce nauczyciela łaciny w gimnazjum 3-im w Kazaniu, i tu przesłużywszy lat 10, wyszedł do emerytury, resztę zaś życia poświęcił pracy naukowej nad językiem litewskim. Wskutek stosunków z Srezniewskim, prof. uniw. petersburskiego, zachęcony przez niego, zajął się szczerze stu-djami swego ojczystego języka (po roku 1850 ; wkrótce też na żądanie oddziału 2-go akademji nauk w Petersburgu (oddź. języka i literat, rosyjskiej) napisał w r. 1857 rozbiór podręcznika języka litewskiego Augusta Schleichera. Rozbiór ten wyszedł w pracach akademji i w osobnej odbitce p. n. „Zapiska o knigë A. Schleichera: «Handbuch der litauischen Sprache» Prag 1856.

J. Juskievica” (Petersburg 1857). Następnie ogłosił rozprawę z djalektologji litewskiej p. n. „O govorach litovskago jazyka” (w zbioropiśmie akademji petersb. p. u. «Materjały dla sravni-telnago i objasnitelnago slovarja i grammatiki» Petersb. 1861, tom 5); pracę tę wydał także o-sobno po litewsku p. n. „Kałbos lëtuviszko lë-zuv'o ir lëtuviszkas statraszimas arba ortogra-pija” Petersburg 1861 (Gwary języka litewskiego i pisownia czyli ortografja litewska); obej muje ona krótki przegląd narzeczy litewskich i może służyć do pobieżnego orjentowania się w rozmaitości gwar litewskich. Część tej pracy poświęcona jest także ortografji litewskiej, w której J. poczynił pewne zmiany celem jej udoskonalenia; od pisowni tej jednak następnie sam autor odstąpił, przełożywszy nad nią pisownię inną, zupełnie różną od używanych poprzednio w książkach popularnych i od pisowui Kur-schata i Schleichera (wprowadził np. litery ś, ć zam. dwójek sz, cz, i różne kreski i kropki nad samogłoskami). Oba jednak sposoby J-a nie oddają w zupełności bogactwa akcentu litewskiego.— Odtąd działalność naukowa Jana J-a łączy się ściśle z działalnością jego brata, Antoniego, księdza, mieszkającego stale na Litwie i gorliwego zbieracza utworów literatury ludowej. Odwiedzając go corocznie podczas wakacji, powziął wspólnie z nim myśl ogłaszania drukiem obfitych materjałów, zebranych w ciągu szeregu lat przez brata. O nakładcę jednak było niełatwo. Po pewnych staraniach w r. 1867 oddział II akademji petersburskiej zgodził się wydrukować drobną cząstkę tych zbiorów, mianowicie 33 pieśni litewskie. Stosownie do warunku akademji pieśni te, spisane dokładnie przez kś. Antoniego abecadłem łacińskim, musiał Jan J. przełożyć na alfabet rosyjski, z zaprowadzo-nemi w tym celu małemi zmianami w jego postaciach. Prócz tego dołączył także swoje tłumaczenie tych pieśni na jęz. rosyjski, udostępniając w ten sposób każdemu, nie umiejącemu nawet po litewsku, poznanie prawdziwych nieraz piękności poezji ludu litewskiego. W takiej tedy szacie wyszedł zbiorek 33-ch pieśni litewskich p. n. „JLitobckhi Hapo^HHJi nficHii cł nepeBO/tOMT. Ha pyccidfi H3. ÏÏ. A. JOnraeBHïïa” (powinno być:

H. h A. lOniKeBH'ieH) Petersburg 1867 (jako dodatek do tomu XII «3amicoK mm. Anajt. uayK»). Wydanie to jednak nie znalazło u ogółu przyjęcia przychylnego. O drukowaniu dalszych materjałów uie można było przez dłuższy czas myśleć. Tymczasem zbiory kś. Antoniego rosły ciągle; liczba pieśni zapisanych z ust ludu wynosiła już 5 624, a liczba wyrazów do słownika dochodziła do 70 000. Mimo niepomyślne warunki wydawnicze kś. Antoni postanowił uporządkować swoje zbiory z pomocą brata swego

1    przygotować je do druku. W tym celu uwolnił się od obowiązków kapłańskich i pod jesień 1879 r. przybył do Kazania. Niedługo potym, przy pomocy także prof. J. Baudouina de Courtenay, rozpoczęto w Kazaniu druk pieśni litewskich jako dodatek do «YueHtix 3anncoK» uniwersytetu kazańskiego; drukowauo je abecadłem łacińskim z odpowieduiemi dodatkami do liter, wprowadzonemi dla dokładnego oddania brzmień języka litewskiego. Pieśni tych wydano 3 tomy. Tom 1-szy wyszedł w dwu zeszytach w r. 1880 (stron 418) na krótko przed śmiercią kś. Antoniego, która nastąpiła w jesieni tego roku. Zeszyt 1-szy tego tomu został w krótkim czasie wyczerpany i jest dziś rzadkością. Pozostałe dwa tomy ukazały się w parę lat po jego śmierci. Tytuł 1-szego tomu tego zbioru jest: „Lie-tńviśkos dàjnos użraśytos par Antauą Juśkćvićę apigardoje Pńśałaćiu ir Velûuôs iś żódżiu Lietu-viu dajnini₍nku ir dajninmikiu” (Pieśni ludowe litewskie zapisane przez Antoniego J-cza w okolicach Puszołat i Wielony ze słów litewskich śpiewaków i śpiewaczek. Kazań 1880). Tom

2    gi i 3-ci zawierają wyłącznie pieśni z okolic Wielony i w tytule mają tylko: „Velûnôs apigardoje” („w okolicach Wielony”. Kazań 1881, w 8-ce, t. 2-i str. XV-J-459; t. 3-ci str. X+360 -[-'VIII). W tych 3-ch tomach wydrukowano 1 569 pieśni i innych utworów ludowych (np. płaczów pogrzebowych). Oprócz tego w r. 1880, już po śmierci autora, wyszły opisy obrzędów weselnych litewskich z okolic Wielony p. n. „Svotbine reda Velûnÿciu Lietùviu suraśyta par Antaną Juś-kćvićę 1870 mćtńsę” („Obrzędy weselne Litwinów Wielońskich, zapisane przez Antoniego J-a w 1870 roku”. Kazań 1880, w 8-ce str. 120), zawierające bardzo ciekawe materjały do etno-grafji i mitologji porównawczej oraz słowozbio-ru litewskiego. Pozostały obfity zbiór pieśni ludowych wyszedł nakładem akademji nauk w Petersburgu w 1883 r., w jednym dużym tomie o 898 stronach p. n. „Lietùviskos svotblnes dàjnos, użraśytos par Ąntńną Juśkćvićę, o iśspau-dintos par Joną Juśkćvićę” (Litewskie pieśni weselne, zapisane przez Ant. J-a, a wydane przez Jana J-a); księga ta zawiera 1100 pieśni: przed-

nay w t. I «Prac filologicznych», Warszawa

A. A. K.

mowę i objaśnienia tak do tego zbioru (stron XXIV), jak i do poprzednich tomów, pisał Jan J.— Innym dziełem braci J-czów nierównie donioślejszego znaczenia jest Słownik litewsko-rosyjsko-polski. Zebranie materjału do tego słownika i ułożenie go porządkiem abecadła jest owocem 16-u lat pracy Antoniego J-cza. Każdy wyraz litewski opatrzył tu autor odpowiednim znaczeniem polskim i objaśnił jego u-życie stosownym wyrażeniem litewskim, przekładając je zarazem na polskie. Gdy druk tego dzieła przez akademję petersburską był postanowiony, Jan J. podjął się trudu przetłumaczenia każdego wyrazu i wyrażenia litewskiego na język rosyjski, tudzież zajął się redakcją słownika i ostatecznym uporządkowaniem i przygotowaniem do druku całości rękopisu. O wartości naukowej dzieła na żądanie akademji wyrazili opinję bardzo pochlebną prof. A. Potebnia oraz J. Srezniewski i J. Grot. Druk słownika nakładem akademji rozpoczął się w marcu 1884 r., posuwa się jednak bardzo powoli z powodu żmudnej i trudnej korekty i pewnych przeróbek. Jan J., który wiele gorliwej pracy włożył w to dzieło, doczekał się zaledwie 10-ciu arkuszy słownika, wydrukowanych w ciągu ostatnich dwu lat jego życia. Prowadzenie dalszego ciągu tego wydawnictwa akademja powierzyła F. Fortuna-towowi, profesorowi uniwersyt. moskiewskiego, uczonemu znawcy litewszczyzny. Znaczuy udział w redakcji słownika z polecenia akademji miał także Witold J-cz, syn Jana, również znawca tego języka; uzdolniony naukowo miał zostać docentem jęz. litewskiego w uniwers. petersburskim, gdy wskutek tyfusu umarł w Dorpacie z niemałą szkodą dla nauki i dla wydawnictwa pracy swojego ojca i stryja. — Jan J. zasługuje także na uwagę jako pedagog. W ciągu swego zawodu nauczycielskiego interesował się on żywo sprawami wychowania i nauczania, i ogłaszał swoje poglądy jasne i postępowe w pytaniach, szkolnictwa dotyczących, jak np. w rozprawach i artykułach: „O prepodavanii geografii”; „Ijeś-će nëskolko słov po powodu osobych perevod-nych ekzamenov”; „Myśli ob ustrojstvë ućebnoj ćasti naśich uciliśc”; „Nëskolko słov ob uëebno-pedagogićeskom samoobrazovanii” (drukowane w organie ministerjum wojny «Russkij Invalid» 1859 JVè 212, 1860 N? 245 i 271). Dowodem uznania ze strony zwierzchności dla J-a było powołanie go w roku 1863 i 1864 do udziału w obradach komisji, zajmującej się reorganizacją szkół wojskowych.— Życiorys i zasługi naukowe Jana J-cza skreślił J. Baudouin de Courte-

1886, str. 762 — 774.

Juszkiewicz Antoni, ksiądz, młodszy brat Jana, ur. 16 (4) czerwca 1819 r., w majątku Dowiaty, w powiecie Kowieńskim, gdzie rodzice jego trzymali dzierżawę, umarł 1 listopada (20 października) 1880 w Kazaniu, jeden z najlepszych znawców życia Litwinów we wszystkich jego przejawach, zasłużony zbieracz utworów literatury ludowej litewskiej i leksykograf litewski. Czytać i pisać uczył się w szkółce wędrownej czyli przenośnej (od nauczyciela wędrownego) w Isztejkach, w pow. Kowieńskim; mając lat 15, w r. 1834 został oddany do m. Kroż, w pow. Rosieńskim, gdzie starszy jego brat Jan przygotował go do klasy 3-ej tamtejszego gimnazjum. Po ukończeniu 5 u klas gimnazjalnych A. J. wstąpił w 1839 do seminarjum Wileńskiego; w 1843, wyświęcony na kapłana, został wikarym w mieście powiatowym Aleksandrowsku (Jeziorosach), gdzie oprócz pracy kaznodziejskiej oddawał się z zamiłowaniem czytaniu książek, oraz uczeniu się muzyki na fortepjanie i skrzypcach. Stąd przeniósł się do miasteczka Abel, następnie do Antuzowa w pow. Wiłkomierskira, potym zaś do

m. Wiłkomierza, gdzie został kapelanem przy miejscowym progimnazjum pięcioklasowym. Po kilku latach pobytu w Wiłkomierzu został przeznaczony na administratora kościoła w Puszoła-tach, w pow. Poniewieskim (do r. 1862). Tutaj zaczął studjować gruntownie język ojczysty, litewski, i zbierać utwory poezji ludowej bezpośrednio z ust ludu, przysłowia, obrzędy ludowe i t. p., oraz spisywać pojedyńcze wyrazy z do-kładnemi ich objaśnieniami. Pracę tę prowadził dalej, będąc wikarym w Wilkii nad Niemnem, gdzie około roku 1864 ułożył pierwszy rękopis słownika litewsko-polskiego, który następnie za pobytu swego w Wielonie, a od r. 1871 w 01-siadach (w pow. Telszewskim) ciągle dopełniał nowemi wyrazami i wyrażeniami, objaśniającemi znaczenie i użycie pojedyńczych wyrazów. W Wielonie zapisał także wielką ilość pieśni ludowych, które weszły później do tomu 2 i 3-go zbioru ogólnego. W Olsiadach trzy lata studjował pokrewny litewskiemu język łotewski i potrafił nie tylko czytać, ale i mówić nim zupełnie swobodnie. W tym czasie został wybrany na członka towarzystwa jęz. łotewskiego w Rydze. Przebywszy dziewięć lat w Olsiadach i czując się na zdrowiu coraz słabszym, uwolnił się od obowiązków kapłańskich i wyjechał 1879 r. do Kazania, do starszego brata swego Jana, nauczyciela gimnazjum, by tam przy jego pomocy ostatnie lata swoje poświęcić wyłącznie wydaniu zebranych przez siebie materjałów naukowych. Jakoż niezwłocznie po przybyciu do Kazania przystąpił do wykonania prac zamierzonych. Los jednak pozwolił mu rok tylko jeden wspólnie z bratem pracować, tak, że A. J. drobną zaledwie część swych cennych zbiorów w druku na krótko przed śmiercią mógł oglądać, mianowicie zbiór pieśni ludowych, zebranych w okolicach Pusztołat (Kazań 1880). Pracę około wydania bogatej puścizny Antoniego J-a przejął po nim brat jego starszy Jan J-cz (ob.). — Krótki życiorys Antoniego J-a zamieścił J. Baudouin de Courtenay w dodatku tygodniowym do gaze-

2 — 4), oraz kś. E. K. w w JY? 5 i 6 z r. 1881.

ki

K. K-ó.

li

D.

P. Chm.

ty «Nowiny >, Warszawa 1880 (do 329, str.

Przegl. katolickim» A. A. K.

Jusznica (Haematopota M.), rodzaj owadów dwuskrzydłyeh (Insecta diptera), zaliczony do rodziny Bąków (Tabanidae)\ owady te, opatrzone nitkowato zakończonemi różkami i szklistemi, nieco szarawemi, skrzydłami, w stanie dojrzałym żywią się krwią zwierzęcą i ludzką; trzymając się w okolicach wód, napadają na ludzi, wchodzących do kąpieli. Jajka składają do ziemi, a wylęgające się z nich larwy pozbawione są nóg i opatrzone wyraźną głową. Najpospolitszym gatunkiem owadów tych jest H. pluvialis. J. deszczowa; samce czarne, samice zaś jas-no-szare; różki ich z trzecim członkiem u podstawy czerwonawo - żółtym nieco dłuższe są od głowy; nazwa gatunku tego powstała z tego powodu, że owady te napadają na ludzi szczególniej wtedy, kiedy powietrze przed deszczem jest duszne, parne. W Europie południowej zamieszkuje inny gatunek: H. Italica—J. włoska, uzbrojona w rożki znacznie dłuższe od głowy, cała czarna (samiec) lub ciem-no-szara (samica).

Juszyński, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, serce w szachownicę błękitno - srebrną. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie: białe między błękitnemi. Herb rodziny Juszyńskich, w Ga-licyi zamieszkałej i tam wylegitymowanej w roku 1782.— Paprocki, Niesiec-ki, Hefner, Borkowski, Fig-29. Juszyński, herb. Ostrowski.

Juszyński Michał Hieronim (* 1760 —f 23 sierp. 1830 r.), bibliograf; ur. we wsi Gniaz-dowie, w pow. Olkuskim, kształcił się w Akad. krak., gdzie otrzymał stopień doktora filozofii; poczem uczył prywatnie w domach Jordanów i Morsztynów. Wstąpiwszy do stanu duchownego, został księdzem w r. 1785. W r. 1789 otrzymał posadę nauczyciela w Pińczowie, gdzie następnie przez dwa lata był prorektorem. Po zajęciu tej części kraju przez Austryaków, przeniósł się do dyecezyi tarnowskiej, został wikarym przy kollegiacie w Wojniczu, potem plebanem to na Podolu, to w Zgórsku. Poróżniwszy się ze swoim protektorem, Ossolińskim, opuścił Galicyę i, przeniósłszy się w r. 1810 do Księstwa Warszawskiego, otrzymał probostwo w Wiślicy, a wreszcie w Szydłowie, gdzie umarł. Rozpoczął, jak niemal wszyscy za jego czasów, od wierszy sielankowych i satyrycznych. P. t. „Rymy i proza” wydał od r. 1787 — 89 trzy tomiki „skotopasek, miłostek, powiastek, liryk, mieszanek”. Satyrycznym poemacikiem, na wzór Mo nachomachii, jest niezbyt dowcipne, ale dwu-znacznikami naszpikowane, wyszydzenie zakonnic p. t. „Asketomoria” (inne wyd. p. t. „Zgromadzenie fartuszkowe” b. r.). Pod koniec w. XVII wydrukował parę kazań, jak oto: „Kazanie jubileuszowe” (1795), „Kazanie na exekwiach za Piusa VI” (1799), „Kazanie na pogrzebie Eu-frozyny z Jordanów Kotkowskiej” (1799, Tarnów). W w. XIX jeszcze raz wystąpił z powieścią wierszowaną p. t. „Zajazd”, wymierzoną przeciw Austryakom, ale później oddał się całkowicie pracy naukowej. Mając w ciągu życia sposobność zapoznania się z mnóstwem nieznanych rękopismów i druków, a będąc zamiłowanym w bibliografii, gromadził notatki o tern, co czytał i przeglądał, a w końcu zdecydował się ogłosić je p. t. „Dykcyonarz poetów polskich” (Kraków 1820. dwa tomy). Sąd estetyczny J-go na małą zasługuje uwagę i nie odznaczał się też autor krytycyzmem; ale zebrał w swem dziele tyle wiadomości, których gdzieindziej napróżnoby się szukało, że do dziś - dnia książka ta musi być historykom literatury dobrze znaną, a w niektórych wypadkach stanowi jedyne źródło wiadomości o bardzo ważnych, najdawniejszych zabytkach poezyi polskiej. Tą książką tylko J. przeszedł do potomności i wdzięcznie bywa wspominany.

Juszyński Józef Michał, biskup sandomierski (1859 — 1880), urodził się 18 września 1793 w Bielinach Opatowskich. Po ukończeniu ; gimuazyum w Kielcach r. 1809, wstąpił tamże do seminary um duchownego r. 1812, ukończył je 1815, lecz, nie mając lat prawem kanonicz-nem do święceń kapłańskich przepisanych, został tymczasem przeznaczony na nauczyciela matematyki w szkole wydziałowej kieleckiej, utrzymywanej przez zgromadzenie ks. Kommunistów. Wyświęcony na kapłana w październiku r. 1816, pozostał na dotychczasowem stanowisku nauczyciela, zastępując jednocześnie rektora szkoły pod wydziałowej. Gdy w roku 1819 szkoła ta przyłączoną została do tworzącej się szkoły wojewódzkiej, ks. J. otrzymał nominacyę Komissyi Rządowej Wyznań i Oświecenia Publicznego na zastępcę jej nauczyciela, lecz po dwóch latach, przez Antoniego hr. Ledóchowskiego, ojca kardynała, prezentowany ks. Prosperowi Bużyń-skiemu, biskupowi sandomierskiemu, na probostwo w Goźlicach, uzyskał placet biskupie i przeniósł się z Kielc do dyecezyi Sandomierskiej. Osiadłszy w . swem benefieyum, podźwignął je z niemałą pracą moralnie i materyalnie. W rok potem (w grudniu 1822) przez władzę duchowną zanominowany komissarzem do układów o dziesięciny, cztery lata wraz z delegatem rządowym Kruszyńskim objeżdżał wyznaczone sobie parafie w dwóch powiatach i z wytycznej dziesięciny urządził korcową lub pieniężną, wedle

1881, Nr 32.

ugody z mieszkańcami. W czerwcu 1824 r. został prefektem w szkole wydziałowej sandomierskiej, w grudniu 1829 r. marszałkiem zgromadzenia gminnego na okrąg sandomierski i sta-szowski, w lipcu 1830 rektorem szkoły wydziałowej w Sandomierzu, a w czerwcu 1833 inspektorem szkoły obwodowej tamże. Ostatni urząd sprawował przez lat 12 z chlubą i pożytkiem. Szkoła sandomierska pod jego kierownictwem słynęła w kraju, a uczniowie jej bez egzaminów byli przyjmowani do gimnazyów w Królestwie. W r. 1845 ówczesny biskup sandomierski, ks. Goldman, przeznaczył ks. Juszyńskie-go na assesora przy Komissyi Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych, który-to urząd piastując, jako delegat przez lat 4 przebywał w Warszawie. W tym czasie, tj. 1848 r., przeniósł się z probostwa goźlickiego na szydłowieckie, ai w godnościach hierarchicznych władza duchowna nie omieszkała posuwać zasłużonego kapłana. Będąc już od r. 1830 kanonikiem honorowym, 1844 r. zamianowany został kanonikiem gremialnym, a w r. 1852 prałatem scholastykiem katedry sandomierskiej. W r. 1859 Pius IX prekonizo-wał go na biskupa sandomierskiego; po konse-kracyi, dopełnionej w Warszawie przez arcybi skupa Fijałkowskiego w assystencyi sufraganów Dekerta i hr. Platera, odbył w lipcu tegoż roku ingres do swej katedry. Gorliwym był biskupem, przystępnym i serdecznym dla wszystkich, co się do niego zbliżali. Podczas swego pasterzowania zwiedził wszystkie parafie powierzonej sobie dyecezyi, pokonsekrował 12 kościołów, po-bierzmował 200 000 osób, 245 alumnów wyświęcił na kapłanów, innych święceń duchownych udzielił 1 025. Własnem staraniem i w części własnemi funduszami wzuiósł i urządził dom biskupi w Sandomierzu, wyjednał przeszło 43 000 na restauracyę katedry, której wszakże odno-wieuia już się nie doczekał, gdyż, zapadłszy śmiertelnie 31 października 1880 r., w dniu 24 listopada tegoż roku zakończył doczesny żywot, mając lat. 87. — Por. „Przegląd Katolicki” z r.

Ks. Wł. Kr.

Juta, przędza wyrabiana z włókna niektórych roślin z rodziny Lipowatych, a mianowicie z Cor-chorus capsularis i C. olitorius(ob). Pochodzi z Indyj, gdzie rośliny te, szczególnie w prowincyi Bengalskiej, uprawiane są na wielką skalę. Ze względu na znaczny pożytek uprawa ich obecnie jest rozpowszechniona prawie wszędzie pod zwrotnikami: w Brazylii i w Południowych Stanach Zjednoczonych Am. Północnej, w Algieryi i w Gwajanie, oraz na wyspie św. Maurycego. Z nasion w ciągu 3—3'/₂ miesięcy wyrastają łodygi, dosięgające 3—4 metrów wysokości i 12—15 mm. grubości. Po okwitnięciu rośliny łodygi obcinają i zanurzają na kilka dni w wiązkach luźnych do płynącej wody. W wodzie włókno oddziela się od łodyg i wówczas robotnicy ociągają je z łatwością. Potem płóczą w wodzie i suszą przez parę dni na słońcu: jest to już juta. W Indyach Wschodnich z grubszej juty wyrabiają worki, delikatniejszą wywożą do Europy, prasowaną, w pakach ważących od 132—182 kg. Często w Indyach mieszają do juty inne włókno podobne, choć bardzo różne. Włókna J-y mają 3 metry długości i składają się z podłużnych grubo-ściennych tkanek. Od lnu i konopi łatwo odróżnić J-ę, skropiwszy ją rozczynem siarczanu anilinowego, w którym zabarwia się na kolor złocisto-żółty, a nawet pomarańczowo-żółty, gdy len i konopie nie zabarwiają się wcale. Najlepsze gatunki J-y są barwy blado-żółtej, albo srebrno-szarej, lśniące i miękkie; pośledniejsze gatunki są barwy ciemno żółtej, niemal brunatnej, i mają słaby połysk; w części dolnej od korzenia włókna są twardsze i ciemniejsze, niż u wierzchołka. Wogóle J., z powodu znacznej zawartości drewna w jej włóknach, jest wątlej-sza, niż len i konopie, nie daje się całkiem wybielić, przeciwnie—staje się niekiedy jeszcze ciemniejszą; za to doskonale przyjmuje kolory, ciemniejsze najlepiej. Barwa wszakże nie trzyma się trwale i przy praniu puszcza. Największe zastosowanie w przemyśle ma J. w Anglii, a także w Belgii, Francyi, Niemczech i Austryi. J-ę przędą jak len; wyrabiają z niej grubą przędzę N? 14—20 (numer pokazuje, ile razy wziąć trzeba mnożną po 300 yardów, aby otrzymać 1 f. wagi ang.). Z delikatniejszej J-y wyrabiają firanki, nakrycia na meble, kobierce i t. d. Wyroby te bardzo szeroko się rozpowszechniły dzięki swej taniości, są atoli niemocne, prędko tracą barwę (zmoczone—ciemnieją) i są łatwopalne, a zatem niebezpieczne. Dawniej używa no J-y wyłącznie na worki, na które i obecnie dużo jej się rozchodzi. Ze wschodniej i południowej Azyi w workach z J-y wywożą kawę, cukier, ryż, bawełnę, korzenie, tytoń itd.; z Ameryki przeważnie bawełnę i saletrę chilijską. Z przędzy jutowej wyrabiają także lonty i knoty, a odpadki idą na wyrób lichszego papieru. W latach 1889—90 wywieziono z Indyj Wschodnich, oprócz 5-u milionów bel J-y surowej, 38 mil. yardów tkaniny i 98 mil. sztuk worków. W Europie J. znana jest od 1795 r., w przemyśle znalazła pierwsze zastosowanie, jako przędza, w 1832 r. w Anglii, wpobliżu Dundee, gdzie dotychczas jest główne ognisko przemysłu jutowego. (O fabrykacyi wyrobów z juty, ob Len) —Porów.: Pfuhl „Die physikalischen Eigenschaften der J.” (Berlin 1888); tenże „Die J. und ihre Verarbeitung” (tamże 1888); Leggat „Theory and practice of jute-spinning” (Dundee

1893); Ernst „Anleitung zur Bleicherei u. Druckerei von Jutestoffen” (Lipsk 1886).

Jüterborg (J u e t e r b o g k), miasto powiatowe w Poczdamskiej regencyi pruskiej, w niższej części wyniosłości Flämingskiej, położone nad Nutą, rzeczką łużycką; węzeł kolejowy linii Berlin-Halle, J.-Röderau i J.-Bitterfeld-Lipsk; ma jeden kościół katolicki i 2 ewangielickie (z nich jeden, św. Mikołaja, z XIV i XV wieku pochodzący, o 3 nawach, posiada 6 m. wysokie sau-ktuaryum do przechowywania Sakramentów, wykute z piaskowca a pochodzące z 1507 r., oraz skrzynkę odpustową Jana Telza), szkółkę prywatną męską, schronisko dla panien, szpital, władze powiatowe i sądowe, pocztę i telegraf. Liczy (1890 r.) 7 181 m-ców, wyznania przeważnie ewangielickiego, i ma dosyć rozwinięty przemysł przędzalniczy i cygarowy, fabryki chustek, wyrobów z wełny i szrub, farbiernie; uprawa wina; znaczne jarmarki na len i wielkie jarmarki na bydło, szczególnie na konie. W mieście stoi załoga, artylerya, ponieważ jest tutaj wojskowa szkoła artyleryjska, a pod miastem leży olbrzymi poligon, na którym piesza artylerya połowa uczy się strzelania. — J., miasto niegdyś słowiańskie, wzięło swą nazwę od Jutroboga, bogini jutrzenki, którą Serbowie łużyccy zaliczali do rzędu pierwszych bóstw swoich. Źródła wspominają o J-u pod rokiem 1007. Kraj ten cały, przedstawiający równinę piaszczystą, zamieszkany był niegdyś przez słowiańskich Lu-tyków, zagrabiony został Słowianom, przez Alberta Niedźwiedzia, który sprowadził tu dla koloni-zacyi osadników flamandzkich. Ci, mieszając się z krajowcami, zaludnili okolice tutejsze i założyli osadę Fläming. W r. 1170 miejscowość powyższa weszła w skład dóbr arcyb. Magdeburskiego. Następnie na mocy pokoju praskiego r. 1635 dostała się elektorowi saskiemu, z wyjątkiem Luckenwalde i Zinna. W r. 1680 przypadła w udziale elektorowi brandenburskiemu. Dnia 17 grudnia 1548 r. odbyło się w J-u spotkanie elektorów brandenburskiego i saskiego, na którem obecni byli Melanchton i Jan Agri-cola, w celu przyjęcia Interim augsburskiego. W r. 1611 toczyły się tutaj układy między te-miż państwami o spadek jiilichski. Pod J-iem podczas wojny 30-letniej r. 1644 d. 23 listopada (3 grudnia), stoczona była bitwa, w której generał szwedzki, Torstenson, odniósł zwycięstwo nad wojskami cesarskiemi, dowodzonemi przez Gallasa.—O 4 kim. na południo-zachód leży wioska Dennewitz, pamiętna zwycięstwem odniesio-nem przez Prusaków pod Biilowem, nad Francuzami pod Neyem, d. 6 września 1813 roku.— Por. Heffter „Urkundliche Geschichte der Stadt J.” (Jüterborg 1854). Szczątki średniowiecznych budynków tutejszych opisał Puttrich (Lipsk 1846).

Jutlandya (po duńsku J y 11 a n d), prowincya duńska, zajmuje północną część półwyspu Jutlandzkiego i graniczy na zachodzie z m. Północ-nem, na północy ze Skagerrakiem, na wschodzie z Kattegatem i na południu z prowincyą pruską Szlezwig-Holsztyn. J. stanowi właściwą Danię i pod względem administracyjnym dzieli się na 9 okręgów: Aalborg, Aarhuus, Hiörring,

Randers, Ribe, Ringkiöbing, Thisted, Veile i Vi-borg. Jako składowa część właściwej Danii J. jest największa i najludniejsza: zajmuje 25 291 klm. Q powierzchni i liczy (według spisu z d. 1 lutego 1901) 1063 792 m-ców (527 619 mężczyzn i 536 173 kobiet), tj. na 1 klm. Q przypada 42 m-ców. Głównym portem jest miasto Aar-huus (51814 m-ców), prowadzące obszerny handel miejscowem zbożem i bydłem, ponieważ pro-wincya J-ska należy do najżyźniejszych w Danii. Poza tern jako ważne handlowe punkty portowe J-i zasługują na uwagę: Aalborg (31457 m-ców), już w głębokiej (XI w.) Starożytności znany jako ognisko handlowe; Frederikshavn z latarnią morską i silną cytadelą Flandstrand; Randers (20 357 mieszkańców), główny punkt wywozowy masła i wieprzowiny do Anglii; Veile i inne. Prawie w samym środku prowincyi leży Viborg, jedno z najstarożytniejszych miast duńskich, ważny obecnie węzeł kolejowy z dość rozwiniętym przemysłem. Gimnazya państwowe są w Aalborgu, Aarhuuzie, Randersie, Viborgu, Horsensie (22 243 m-ców) i w Ribe.—W najdawniejszych czasach zamieszkiwali J-ę Cymbrowie, od których półwysep J-ki nosił w Starożytności nazwę „Cymbryjskiego Chersonezu”. Po o-puszczeniu jego, czy-to—według własnego opowiadania Cymbrów — wskutek trzęsienia ziemi, czy też, co prawdopodobniejsze, dzięki zmysłowi koczowniczemu, właściwemu ludom germańskim, o-siedlili się w I w. p. N. Chr. w J-i Jutowie, szczep germański. Anglowie, Jutowie i większa część Sak8onów, mianowicie Holsztyńskich, którzy w I wieku po Chr. ściślejszy związek religijny między sobą tworzyli, wyruszyli pod dowództwem Hengista i Horsy w V i VI w. do Anglii, którą zawojowali i zlali się tam w jeden naród Anglosaksonów. Jutowie mieli własnych królów; o kilku królach z dynastyi Skioldungów czytamy w poemacie „Beowulf”, ułożonym przez Jutów i Anglów. Prowadzili oni, jako sprzymierzeńcy Sasów, wojny z Karolem W. i pustoszyli wspólnie z Normannami wybrzeża niemieckie i francuskie, dopóki, ku końcowi IX czy na początku X w. król duński, Gorm Stary, nie opanował J-i po śmierci ostatniego jej króla, Half-daua. Odtąd J. nazawsze została w mocy Duńczyków. Jutowie ulegli całkowicie wpływowi zwycięsców, tak, że dziś mówią dyalektem duńskim. — Por.: Ersler „Jylland, Studier og Skil-dringer” (Kopenhaga 1886); Wittken „Studien über Jütland” (Berlin 1865).

Jutlandzki półwysep. I. Położenie i ukształtowanie poziome. Półwysep J. leży u wejścia do Bałtyku jak Pirenejski—do morza Śródziemnego, oddziela Bałtyk od morza Niemieckiego, a wiąże, wraz z wyspami, ląd Europy z półwyspom Skandynawskim. Wyrasta on z lądowego pnia na linii łączącej uście Elby z uściem Trawy (zatoka Lubeck a) na równoleżniku początku delty wiślańskiej (54° szer.). Pojęcie tego półwyspu należy jednak rozszerzyć nieco wgłąb lądowego pnia, mianowicie do ramion kąta, utworzonego przez dolną Elbę, oraz błotniste zagłębienie, wzdłuż którego ciągnie się kanał Stekuicki (łączący Elbę z Trawą); dość byłoby wzniesienia się poziomu morza tylko na 25 m., aby półwysep J. został wzdłuż tych linii oddzielony od lądu, zresztą i dalej na północ ciągną się wpoprzek półwyspu zagłębienia (tak, iż nieznaczne wzniesienie morza nietylko oderwałoby półwysep od lądu, lecz zarazem podzieliłoby go na wyspy). Takiem zagłębieniem jest np, linia rzeki Eider, która została dawniej połączona kanałem Eiderskim z zatoką Kielską; obecnie wschodnia część tego zagłębienia została zużytkowana do przeprowadzenia nowego, morskiego kanału Północno - Niemieckiego albo Cesarza Wilhelma, który w części zachodniej skierowano na południo zachód ku usciu Elby. Drugie a właściwie trzecie zagłębienie ciągnie się wzdłuż rzeki Königsau, która była niegdyś zatoką morską, sięgającą na wschód prawie do wschodniego wybrzeża i czyniła północną część półwyspu, właściwą Jutlandyę, prawie wyspą, lecz z czasem zarosła torfem. Cała postać półwyspu z rozszerzoną częścią górną, t. j. północną (Jutlandya właściwa), a zwężoną dolną (Szlezwig), która znów opiera Się na szerszej podstawie (Holsztyn), przypomina nieco boczny wygląd raka, przyczem górny skrawek półwyspu oddzielony długą zatoką, przedstawia niejako kleszcze. Półwysep J. wraz z wyspami stanowi południową część grobli (północną jej część stanowi półwysep Skandynawski) zamykający Śródziemne morze Bałtyckie od skrajnego morza Niemieckiego, oraz oceanu Atlantyckiego i Północnego. Z trzech cieśnin, przerywających tę groblę (Bełt Mały, Bełt Wielki i Sund), tylko Sund jest dogodny do żeglugi—jest to północny Gibraltar lub północny Bosfor; kto trzyma w swych rękach Sund, ten może łatwo zamknąć drogę okrętom płynącym z Bałtyku do morza Niemieckiego i odwrotnie; przytem półwysep J., sięgając daleko na północ, przedłuża znacznie drogę żeglarską, a północny jego kraniec, przylądek Skagen jest otoczony niebezpiecznemi mieliznami. Dla tych wszystkich powodów Niemcy, którym chodzi przytem o łączność między ich obu wojennemi flotami, na Bałtyku i morzu Nie-mieckiem, przekopali wyżej wspomniany kanał Cesarza Wilhelma dostępny dla wielkich okrętów (dawny kanał Ejderski jest dostępny tylko dla małych statków). Półwysep J. jest silnie roz członkowany, szczególniej po stronie wschodniej, gdzie we wnętrze jego wdzierają się liczne wązkie i długie zatoki, zwane föhrden (fiordy); najpółnocniejsza i najdłuższa z tych zatok Lii mfiord stała się nawet cieśniną, albowiem burzliwe morze Niemieckie albo Północue („Die Nordsee ist eine Mordsee”) przerwało przesmyk piaszczysty, oddzielający tę zatokę na zachodzie od morza. Po wschodniej też stronie półwyspu rozciąga się grupa wysp Duńskich, która od Jutlandyi oddzielona jest cieśniną Bełt Mały, od Szwecyi—Suudem a sama dzieli się Bełtem Wielkim na dwie części: wschodnią, która między innemi obejmuje Zelandyę, Möen, Falster i Lal and i zachodnią, która między innemi obejmuje Fionię. Langeland, Arö. Wyspy te stanowią jakby pomost między półwyspom J-m i Skandynawskim. Po stronie zachodniej rozczłonkowanie wybrzeża i rozwój wysp są skąpsze: w północnej części tego wybrzeża ciągną się piaszczyste diuny, nadające mu kształt jednostajny, zamiast fohrdów mamy tu haffy; diuny wraz z mieliznami czynią to wybrzeże nie-dostępnem, co mu zjednało miano „żelaznego”; tylko w części południowej pasma diun zostały porozrywane na liczne wyspy podłużne (np. Sylt), a nawet morze wdarło się daleko poza pasmo diun i zalało rozciągające się tutaj nizkie błot niste obszary, zwane marsch; tylko tu i owdzie wyższe ich części wynurzają się nieco z wody jako drobne wysepki, zwane Halligami.

II. Ukształtowanie pionowe, stosunki geologiczne i hydrograficzne. Pod względem ukształtowania powierzchni i budowy geologicznej półwysep J. jest dalszym ciągiem wschodnio-elbiań-skiej części niziny Niemieckiej wysuniętym daleko na północ. Prócz kredy, występującej rzadko tylko na jaw, grunt półwyspu składa się z osadów najmłodszych, dilluwialnych i alluwial-nych, które ciągną się pasowo wzdłuż całego półwyspu z południa na północ. Pas wschodni jest to dalszy ciąg Bałtyckiego Pojezierza, złożony z moreny lodowca dilluwialnego; ciągnie on się wązką, nieco wynioślejszą, smugą wzdłuż wschodniego wybrzeża półwyspu; morze pokrajało go föhrdami, a tu i owdzie odcięło wyspy nadbrzeżne, jak Fehmarn i Alsen oraz wyżej wspomnianą grupę wysp Duńskich, z żyznej lodowcowej grupy złożoną. Powierzchnia tego pasa jest lekko falista, posiada prócz fohrdów w zagłębieniach jeziora, składa się z żyznej gliny lodowcowej, posiada bujne niwy, oraz piękne lasy dębowe i bukowe; jest też wraz z wyspami najgęściej zaludnioną częścią kraju. Za najwyższy punkt tego pasa i całego półwyspu uważano dawniej „górę” Himmelsberg 157 m., później przekonano się, że Ejer Bavnehöj stanowi wzniesienie trochę wyższe, a jednak i ono (na północ od Horsens) dosięga zaledwie 172 m. Na zachód stąd ciągnie się drugi, niższy pas południkowy, Geest, składający się z piasków, osadzonych przez potoki spływające z topniejącej krawędzi lodowca dilluwialnego; pas ten, szeroki, zajmuje środek półwyspu i biegnie aż do jego północnego krańca, zajmując cały obszar wyspy na północ Liimfiordu; grunt jego nieurodzajny, poczęści zcementowany, że-lazisty, jest pokryty wrzosowiskami i torfowiskami. Wreszcie pas zachodni, wzdłuż zachód-

w. N.

K.

dem słońca, ob. Wenus.

D.

niego wybrzeża, składa się z żyznego mułu czyli tak zwanych marschów (Dithmarschen w Holsztynie), oddzielonych od morza Niemieckiego wałem diun, który w części południowej został, jak wspomnieliśmy, poszarpany na wyspy (Pół-no cno-Fry zyj skie). Ponieważ dział wodny półwyspu ciągnie się w kierunku południkowym bliżej wschodniego brzegu półwyspu, więc rzeki, wogóle nieznaczne, mają głównie kierunek równoleżnikowy i płyną głównie ku zachodowi: jak wymienione poprzednio rzeki Eider i Königsau; tylko jedna rzeka strony wschodniej, Guden Aa, biorąca początek niedaleko Himmelsbergu, dosięga znacznych rozmiarów, dzięki przyjęciu bardziej południkowego kierunku; przepływa wiele jezior, uchodzi do föhrdu Rauders. Jeziora półwyspu są dwojakiego typu: jedne leżą śród pasa morenowego, tak we wschodniej części półwyspu, jako też na wyspach; są one przeważnie w związku z dawnym lodowcem. Drugi pas jezior występuje na za-chodniem wybrzeżu. Powstanie swe zawdzięczają one wałowi diun, który bądź zatamował uścia rzeczne i zmusił je do rozlewu, bądź odciął części morza.

III. Klimat. Mimo dość wysoką szerokość geograficzną półwyspu, którego część południowa, jak powiedzieliśmy, leży na szerokości uścia Wisły, a północna—na szerokości zatoki Ryskiej, klimat tutejszy, zostający pod wpływem Atlantyku, jest stosunkowo łagodny: tak np. średnia roczna temperatura Kopenhagi jest taka sama jak znacznie dalej na południu leżącej Warszawy, mianowicie —(—7¹/₂°, temperatura zaś najzimniejszego miesiąca (lutego) jest w Kopenhadze znacznie wyższa niż w Warszawie: wynosi tylko —0.4°; za to temperatura najcieplejszego miesiąca jest w Kopenhadze niższa niż w Warszawie: wynosi -{-lfi¹//. Na wiosnę ciepło przybywa bardzo powoli, w zimie zimno też się opóźnia i nie dosięga tak wysokiego stopnia jak pod tą samą szerokością w Szwecyi lub w guberniach Nadbałtyckich, wyższego jednak niż na uprzywilejowanem wybrzeżu Norwegii. Charakterystyczną dla klimatu półwyspu J-ego i wysp jest wielka zmienność klimatu od dnia do dnia, mianowicie w czasie lata: zdarzają się różnice temperatury przenoszące 20°. Bardzo dokuczliwe są zimne mgły (zwane Havgase), przytrafiające się wieczorami w czasie najpiękniejszych dni letnich; szkodzą one roślinom swą nizką temperaturą, a podobno i zawartością soli. Co do stosunków wilgotności, jest ona znaczna, ilość dni bezchmurnych jest mała, absolutna ilość opadów jest jednak nieznaczna z powodu niewielkiego wzniesienia powierzchni; ilość ta wynosi około 600 mm., jest, naturalnie, większa na wybrzeżu zachodniem (666 mm.), niż na wscho-dniem (626 mm.), a szczególniej na wschodnich wyspach (w Kopenhadze—565 mm.); pora deszczowa przypada na koniec lata i początek

Rno. Pow, Ihutr. Ze«*. 361. I. XXXILL jesieni; najsuchszą jest wiosna. Klimat J-y sprzyja uprawie zboża, a nawet nie wyklucza uprawy drzew owocowych, mianowicie na wyspie Zelan-

dyi.—(Philippson-Sievers „Europa”; Hahn-Kirch-hoff „Königreich Dänemark”; Nałkowski „Geografia Rozumowa”).

lutowie, ob. Jutland y a.

Jutrosin, ob. Jutroszyn.

Jutroszyn, Jutrosin (po niemiecku Jutr o -schin), miasto w w. ks. Poznańskiem, w powiecie Rawickim, dawniej Krobskim, nad rzeką Orlą, o 28 kim. ku płn.-wschodowi od Rawicza; ma kościół katolicki i protestancki, pocztę, telegraf, kasę oszczędności, towarzystwo pożyczkowe i szkołę elementarną kilkoklasową. W r. 1890 liczył 1 885 mieszkańców, a śród nich 645 ewangielików i 125-u Żydów.

Jutrzenka, Świt, zorza poranna; ob. Zorza. Jutrzenką nazywa się także gwiazda zaranna, czyli planeta Wenus, gdy świeci przed wscho-

s. K.

Jutrzenka, herb polski. Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem, srebrnem — sześć gwiazd 6 - promiennych, czerwonych, parami; w lewem, błękitnem — półksiężyc złoty rogami wprawo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, nad złotym półksiężycem — trzy sześciopromienne gwiazdy czerwone. Labry z prawej strony czerwone, podbite srebrem, z lewej błękitne, podbite zło

tem. Stary herb pomorski, używany przez rodzinę Jutrzenków, potwierdzoną w szlachectwie w Prusiech, z przydomkiem „Morgenstern”, d. 27 maja 1799 r. — Siebmacher III, 2, 23; Ostrowski; Borkowski.

As

Fig. 30. Jutrzenka (herb).

Jutrznia (officium matutinum) jest to pierwsza część kościelnego nabożeństwa, którego całość stanowi treść liturgicznej książki, nazywanej Brewiarzem (oh.). Polską nazwę swoją J. otrzymała od jutrzenki, ponieważ w chórach klasztornych, zarówno jak i w wielu katedral-

33

nych i kollegiackich, zaczyna się, albo zaczynać powinna, przed wschodem słońca, gdy jeszcze widać na niebie jutrzenkę. Właściwie zaś było to pierwotnie nabożeństwo nocne raczej, niż poranne, na co wskazuje nazwa pojedyńczycb części jutrzni—nokturn, od łacińskiego wyrazu noc-turnus, nocny. Do dzisiaj się też praktykuje w niektórych zakonach, że J-ę rozpoczynają przed północą, albo o samej północy, jak to ma miejsce i w wielu kościołach katedralnych i parafialnych na uroczystości Bożego Narodzenia i Wielkiejnocy. Kapłani świeccy, odmawiający Brewiarz prywatnie, mogą J-ę dnia następnego rozpoczynać w przeddzień po południu, gdy słońce dobiegnie połowy swej drogi od południa do zachodu. Główne części jutrzni są: 1) invitato-rium czyli psalm 94: „Pójdźcie, radujmy się Panu, śpiewajmy Bogu, Zbawicielowi naszemu itd.” ;

skowyeh na trójkątnym drewnianym kandelabrze osadzonych, a podczas śpiewania ostatnich sześciu wierszy kantyku Benedictus gasi się również kolejno każdą z 6 świec na ołtarzu. Pozostaje niezgaszoną tylko jedna, najwyżej na kandelabrze umieszczona świeca; tę ministrant wynosi za ołtarz, a po ukończeniu psalmu Miserere, na dany znak, napowrót osadza na swojem miejscu i następnie gasi. Zwyczaj ów jest zabytkiem pierwszych wieków chrześciaństwa. Gdy nabożeństwo, z obawy przed prześladowaniami, odprawiano w kryjówkach i w nocy, światło było konieczne; nad ranem, gdy dnia przybywało, światła potrosze gaszono; jedną tylko zachowywano świecę, aby od niej zapalić lampę przed N. Sakramentem. W czasach późniejszych liturgiści przydali tym starożytnym ceremoniom znaczenie symboliczne. Świece kolejno gaszone oznaczają apostołów i uczniów Pańskich, którzy przy pojmaniu Chrystusa w Ogrójcu pouciekali. Świeca,

2)    hymn zastosowany do dnia i uroczystości;

niec nabożeństwa ukryta za ołtarzem, potem na właściwe przywrócona miejsce, wyobraża Zbawiciela, który za nas śmierć podjął, lecz dnia trzeciego znowu zajaśniał, własną mocą zmartwychwstawszy. Stukanie pod sam koniec J-i Ciemnej jest pamiątką smutnego a hałaśliwego pochodu tłuszczy, towarzyszącej zgrai pachołków, wiodących pojmanego Jezusa do Kajfasza, jak również przypomnieniem katastrofy w naturze podczas śmierci Zbawiciela.

Jutti Piotr Adolf, malarz biegły dekoracyj teatralnych. Urodził się w Paryżu 1800 r. W r. 1821 sprowadzony do Warszawy przez Ludwika Osińskiego, wówczas entreprenera i dyrektora teatru Narodowego, przez lat kilka wiele dekoracyj wykonał. Odznaczały się one trafnem naśladowaniem natury, wielką fantazyą w utworach idealnych, wykończeniem w szczegółach i trwałością. Malował też piękne krajobrazy. Na wystawie warszawskiej sztuk pięknych 1823 r. było jego „Wejście do kaplicy gotyckiej”, potrójnem światłem oświecone, wielce wówczas chwalone. W r. 1824 opuścił Warszawę, wrócił do Paryża i tam umarł w r. 1831.—„Enc. S. Org.”.

Juturna, zwana też Diuturna. Nimfa źródeł, czczona przedewszystkiem w Lavinium, skąd wcześnie przeniesiona była do Rzymu, gdzie poświęcono jej źródło na dolnem forum, wpobli-żu świątyni Westy. Lutanius Catulus wystawił jej po pierwszej wojnie Punickiej świątynię na Polu Marsowem, którą później odrestaurował z wielu innemi Cezar August. J-ie poświęcona była uroczystość osobna (Juturnalia), obchodzona d. 11 stycznia, szczególniej przez rzemieślników, używających do swych robót wody źródlanej. Brala ona udział z innemi nimfami w Volcana-

3)    trzy nokturny, z których każdy składa się z trzech anty fon, trzech psalmów, trzech lekcyj najwyżej na kandelabrze umieszczona i pod ko-czyli czytań i trzech respońsoryów. Czytania owe dla pierwszego nokturnu są z Pisma św.

£s. Wł. Kr.

Starego lub Nowego Testamentu (wyjąwszy Ewangielii), dla drugiego — z dzieł Ojców Kościoła lub z żywotów świętych Pańskich, których tego dnia obchodzi się pamiątka; dla trzeciego— homilia czyli wykład Ewangielii, przypadającej na daną uroczystość. Niekiedy zamiast trzech nokturnów odmawia się jeden, który za to, zamiast trzech, ma psalmów dwanaście. J. niedzielna składa się również z trzech nokturnów, lecz pierwszy ma także 12 psalmów. J. uroczystości wielkanocnej jest najkrótszą, gdyż ma tylko jeden nokturn o trzech psalmach. Zazwyczaj po trzecim nokturnie, zamiast ostatniego responsoryum, mówi się hymn Te Demi laudamus.

Do całości J-i należą Laudes, tak nazwane od psalmu 150, w którym często powtarza się wyraz laudate — chwalcie Pana. Laudes składają się z pięciu antyfon, pięciu psalmów, kapitulum, hymuu i kantyku Benedictus — Błogosławiony Pan Bóg i t. d. Potem następuje krótka odpowiednia modlitwa, a wszystko zawsze kończy się antyfoną i modlitwą do N. Maryi Panny. —

Nieco odmiennie odmawia się t. zw. jutrznia ciemna, nabożeństwo ostatnich trzech dni Wielkiego tygodnia, odprawiane niegdyś także w nocy, a obecnie (przez antycypacyę) w wielką środę, w. czwartek i w. piątek przed wieczorem.

Niema tu inwitatoryum, hymnu, psalmy nie kończą się zwyczajną doksologią: Chwała Ojcu itd., a całe officium ma charakter smutku i żałoby z powodu pamiątki męki i śmierci Zbawiciela.

Lekcye pierwszego nokturnu owych trzech dni wyjęte są z trenów czyli lamentacyj Jeremiasza proroka. W śpiewie tych lamentacyj wylana jest wszystka boleść serca prorockiego nad upadkiem liach, obchodzonych 23 sierpnia, na cześć Wul-Jerozolimy, oznaczającej duszę grzeszną, za któ- kana. Poeci uczynili J-ę kochanką Jowisza, którą cierpi i umiera Syn Boży. Po odmówieniu ry przełożył ją nad wszystkiemi źródłami. Inni każdego psalmu gasi się jedną z 15 świec wo- połączyli ją z Janusem, z którym stała się mat-

ką bożka Fontusa. W Eneidzie występuje jako siostra Turnusa, króla Rutulów, któremu na rozkaz Junony pomagała przeciw Eneaszowi; lecz gdy ją zesłana przez Jowisza furya uwiadomiła, że miłowania jej pozostaną bez skutku, zostawiła Turnusa smutnemu jego przeznaczeniu i rzuciła się z rozpaczy w nurty Nurniku, poczem przemienioną została w źródło, które wpobliżu tej rzeki wytrysnęło. Wody z tego źródła używano do ofiar, osobliwie dla Westy, i przypisywano jej moc leczącą w wielu chorobach. W Rzymie dziewczęta i kobiety czciły J-ę: pierwsze, aby za jej pośrednictwem prędko i pomyślnie wyjść za mąż, drugie—aby szczęśliwe mieć połogi.

H.

J. Musz.

K.

Jutyja, królewna duńska. Saxo Gramatyk w księdze XVIII Kroniki swojej podaje, że za panowania w Danii króla Sywardanii jakiś królik słowiański, Izmarus, stoczywszy bitwę z Duńczykami, poraził tego władzcę, odebrał mu Gu-tyę i Skanię, część mu tylko jego państwa pozostawiając, i to pod obowiązkiem haraczu; nadto zaś dwie córki jego w niewolę zaprzedał, a syna, Jarmeryka, uwięził. Jarmeryk ten, u-szedłszy potem z więzienia, wziął odwet na Słowianach Izmara, plądrujących po morzu, rozgromił ich i wielu niesłychauemi mękami wymordował, a 40 z tyluż wilkami na szubienicach powiesił. Dziejopis nasz, Bernard Wapowski, wertując kroniki duńskie i znalazłszy u Saxona Gramatyka wiadomość powyższą, wcielił ją do Kroniki swojej, tak przekształciwszy i ubarwiwszy, aby posłużyła ku chwale przodków naszych: najpierw tedy z owych plądrujących po morzu Słowian zrobił Polaków czy Lecbitów, a z ich wodza Izmara — Wizymira, potomka Lecha, niewiadomo tylko którego i z jakiego czasu, skoro, jak sam podaje, panowanie rodu Lechowego trwało lat 150 (od 500 do 650; śmielszy odeń, Sarnicki, czyni Wizymira synem Lecha I). Dalej Wap. każe temu Wizymirowi, aby, przepłynąwszy flotą morze Wendyjkie (Bałtyckie) i zbiwszy króla Sywardanię (przezwanego przezeń Sywardem), zabrał mu Rugię, Fionię i inne wyspy, przy małej go tylko cząstce królestwa, pod obowiązkiem hołdu, zostawiwszy; w zakład wierności wziął syna jego, Jarmeryka, a z dwóch córek jedną zaprzedał Niemcom, drugą Norwegom. Jedną z tych córek była, według Wapowskiego, Juty a, co bardzo przypomina Gutyę Saxona (kraj zdobyty na Duńczykach przez Słowian razem ze Skanią, której nazwą Wapowski ochrzcił jej siostrę). — O klęsce zadanej Słowianom przez Jarmeryka i o pastwieniu się nad nimi Duńczyków Wapowski nie wspomina, zarówno jak i o tern, że ten Jarmeryk omal samego Wizymira we własnym jego domu nie spalił. Dalej pisze, że Syward podniósł bunt przeciw Wizymirowi i w potyczce z nim zginął, całkiem wbrew Saxonowi, który wyraźnie opowiada, że Syward poległ w bitwie z jakimś Symeonem, gubernatorem Skanii, będącej we władaniu Gethara, króla Sweonu. W końcu zaś podaje Wapowski, że Wizymir wybudował dwa miasta nadmorskie i jedno z nich od swojego imienia nazwał Wizmarem, drugie na pamiątkę zwycięstwa nad Duńczykami, czyli Da-nami — Dantyskiem, czyli Gdańskiem. — Porów. Adam Naruszewicz „Historya narodu polskiego” (Lipsk 1836; tom III, rozdziały 17 i 18). b.

Juvâra albo Ivara Filip, architekt włoski (* 1685 —f 1736 r). W młodym wieku przybył do Rzymu, gdzie przywdział suknię duchowną, i studyował architekturę pod kierunkiem Fanta-nego. J. dokończył w Messynie budowy pałacu królewskiego, potem przybył do Turynu w charakterze pierwszego architekta króla Sardynii Wiktora Amadeusza I, wykończył kościół Super-ga, i jemu-to zawdzięczają wystawienie monumentalnej kopuły; potem wybudował pałac Ma-dama de Stupigini i Biragho di Borghe, kościoły: del Carmina i św. Filipa, presbiteryum kaplicy della Consolata i t. d. Wezwany do Lizbony przez króla Jana I, J. przygotował tam plany na kościół Patryarchy i na pałac królewski — później, po krótkim pobycie w Londynie, Paryżu i Turynie, wezwany był na dwór Filipa V, króla hiszpańskiego, dla przebudowania spalonego pałacu królewskiego; ale śmierć przeszkodziła mu dokonać tego dzieła, na które plany już przygotował. W sali wyższej św. Piotra w Rzymie zachowują do dziś-dnia jego znakomity projekt wraz z modelem sali kapituły, którą J. dla tej świątyni przygotował w czasie pobytu swego w Rzymie, dokąd prawie każdej zimy podążał.

Juvâra Tomasz Aloizy, miedziorytnik włoski (* 1809 w Messynie—f 29 maja 1874 r. w Rzymie, jako samobójca), studyował w Rzymie u Mar-chetti’ego i u Toschi’ego w Parmie; wyjechał dla dalszego kształcenia się do Paryża i Londynu; w r. 1846 z Messyny powołany został do Neapolu do szkoły miedziorytnictwa; w 1871 r. został wicedyrektorem Calcografii rzymskiej. Ryto wał portrety według Rubensa, Rembrandta i in.; nadto znana jest jego Madonna z małym św. Janem i czterema Świętymi, podług Rafaela, będąca ongi w zamku w Neapolu.

Juvarum, nazwa łacińska m. Salzburga. Juvenalia, zwane także Juvenales ludi, sceniczna uroczystość rzymska, którą ustanowił cesarz Neron w r. 58 po Chr., gdy doszedł peł-noletności. Był to zrazu rodzaj teatru amatorskiego, odgrywanego, nie w cyrku publicznym, lecz w prywatnych domach i ogrodach. Próżnemu usposobieniu zarozumiałego Nerona, który sam podczas tych uroczystości jako aktor i śpiewak występował, nietylko miejsce zbyt szczupłe, lecz i bardzo ograniczone koła publiczności wystarczać nie mogły; rozkazał zatem przedstawienia takie w publicznym teatrze dawać. Za panowania późniejszych cesarzy noszą to miano igrzyska uroczyste, na początku każdego roku

S. Drz.

z wielką pompą „in Palatio” odprawiane, a składały się one teraz, nie z samych scenicznych przedstawień, lecz i z wyścigów na wozach, walk gladyatorów i dzikich zwierząt.

rych tle z przerażającym realizmem, bez żadnej osłony, maluje straszliwe, ohydne, najspro-śniejsze obrazy moralnej zgnilizny, która jak rak olbrzymi toczyła naówczas wszystkie warstwy społeczeństwa, łudzącego pozornie blichtrem świetności i ogromnej potęgi władającego całym światem Rzymu. Wrażenie zaś satyr tych, przejmujących nawskroś każdego grozą tragiczną, tern większem jest, że ze wszystkich szczegółów przebija w nich nieskalana czystość i uczciwa myśl poety, ze wstrętem i oburzeniem odwracającego się od zwyrodniałych ziomków swych, zawsze tęskniącego za cnotami świetnej i prawdziwie wielkiej przeszłości przodków. Rzadko tylko przerywa weselsza scena humorystyczna karcący, surowy ton jego satyry. Chociaż styl poety zabarwiony jest szumną, na ucho słuchacza obrachowaną, retoryką, noszą opisy jego jednakże wyraźne znamię prawdy i przedstawiają ponury, lecz rzeczywisty obraz ogólnego rozkładu i nieuniknionej zagłady organizmu aż do samej kości zepsutego. Jak sam poeta przyznaje, godzi on ostrzem satyry swej w osobistości już zmarłe, albo, co najwyżej, w takie osoby, które mu zaszkodzić nie mogą, a więc dotknięte już niełaską dworu albo z nizkiego stanu pochodzące. Nierówny ton w jego utworach, większym spokojem i chłodniejszą rozwagą zwłaszcza w ostatnich satyrach nacechowany, w których traktuje ogólniejsze temata, jak o próżności życzeń ludzkich, o szkodliwym wpływie złych przykładów, o wyróżnianiu stanu wojskowego, wytłómaczyć należy podeszłym wiekiem, w którym poeta traci powoli pierwotną ciętość i rzutkość w wymierzaniu niemiłosiernej chłosty na zgangreno-wanem społeczeństwie, przedstawionem w wybornych typach znikczemniałego arystokraty i ludu wprost zbydlęconego. Niesłusznie zatem podejrzewają nowsi uczeni, jakoby późniejsze utwory, a mianowicie dwie ostatnie satyry, nie były dziełem J-a, a tem mniej godzić się można na surowy sąd uczonego niemieckiego Ribbecka, który przyznaje poecie tylko dziewięć pierwszych satyr, prócz tego jedenastą, a co najwyżej jeszcze szesnastą; resztę zaś uważa, z wyraźną przesadą, jako pracę płytkiego gaduły, małomiejskiego pedanta, lubującego się w przestarzałych frazesach. Powody, jakie Ribbeck na dowód przytacza* są zbyt indywidualnej natury, aby mogły każdego o słuszności swej przekonać. O piękną formę nie zawsze wprawdzie dba poeta bardzo, goryczą i oburzeniem zbyt przejęty, Swobodniejszy od dawniejszych satyryków, przeprowadza on myśl główną samodzielnie, często w przydługiej osnowie, w tautologiach, pleonaz-mach, przerzuca się naraz do wątku innej myśli, wraca znowu do pierwotnego tematu, nie troszcząc się o motywowanie nagłego przejścia, niewiele dbając o symetryczne zaokrąglenie ca-

Juvenalis, z pełnem nazwiskiem De ci mus Junnius Juv.; znakomity satyryk rzymski.

Szczegółów z życia jego mało znamy, gdyż i w utworach swych rzadko tylko o sobie wspomina; natomiast szczęśliwem zdarzeniem inskryp-cya na kamieniu, znalezionym w Aquinum, w ziemi Wolsków, ułożona przez samego poetę, dochowała kilka pewnych wiadomości z życia jego. Kamień ten z napisem, głoszącym, że dar jakiś, ołtarz zapewne, jako ex-voto przeznacza poeta dla świątyni Cerery Helvii w Aquinum, znaleziony w pobliżu tego miasta, dzisiaj, niestety, zaginął. Urodził się zatem J. za panowania cesarza Klaudyusza r. 55 po Chr. w Aquinum, uczęszczał, według ówczesnego zwyczaju, na wykłady gramatyków i krasomówców w Rzymie, w służbie wojskowej doszedł stopnia trybuna pierwszej kohorty dalmackiej, a wreszcie w mieście rodzinnem sprawował godność konsula i cenzora i był zarazem kapłanem czczonego jako bóstwo cesarza Wespazyana. Okrutne rządy cesarza Domicyana sprzykrzyły mu bowiem zawód w szerszem życiu publicznem, a oburzony do żywego i ciężko bolejąc nad moralną zgnilizną ówczesnego społeczeństwa rzymskiego, chwycił za pióro, aby karcić bezlitośnie występki i zdrożności jego w satyrycznych utworach.

Umarł w sędziwym wieku, doczekawszy się najmniej roku życia ośmdziesiątego. Główna jego twórczość przypada na czasy panowania Trajana, w których po długim, okrutnym ucisku swobodnie można było mówić i pisać o grozie lat do-piero-co ubiegłych, a sięga aż do panowania cesarza Hadryana. Według niektórych źródeł miał on być dla zbyt śmiałych zaczepek, wymierzonych przeciwko ulubieńcom dworu, przez cesarza Trajana albo Hadryana, w żadnym razie jednakże nie przez Domicyana, ze stolicy wygna nym, i to pod pozorem objęcia kommendy wojskowej w Brytanii albo w Egipcie. Wszakże wiadomość ta o wygnaniu poety nie zdaje się mieć istotnej podstawy, chociażby już z tego jednego powodu, że w utworach poety śladu najmniejszego odszukać nie można o karze tak ciężkiej, jaka go spotkać miała. Pozostało do naszych czasów z utworów J-a szesnaście satyr, kreślących w głównej części sceny obyczajowe z czasów Domicyana. Podzielone są one w następujący sposób: księga I, obejmuje satyry 1—5; księgę II stanowi satyra 6, trze cia księga zawiera satyry 10—12, a wreszcie V księga—satyry 13—16. Z dokładną znajomością życia okazuje wr utworach swych J. niezwykły talent w kreśleniu obrazków obyczajowych z życia prywatnego, w kilku charakterystycznych rysach przedstawia nam jasno pojedyńcze typy i łości. Mimo tych rozlicznych utarczek i pewnej osobistości, opisuje znaczące wypadki, na któ- I niedbałości, przebija wszakże zawsze przewo-

S. Drz.

eus” (Gdańsk 1870).

dnia myśl jak najwyraźniej, a przeprowadza ją poeta z siłą porywającą, jak wicher szaloną. W plastycznem obrazowaniu jest J. mistrzem niezrównanym, a w drobnych nawet szczegółach płonie iskra istotnego talentu. Jako zręczny i wytrawny krasomówca włada też J. samodzielnie i znakomicie wszelkiemi rodzajami przenośni i figur retorycznych. Język jego jest zawsze trafny, dobrany, brzmiący męską siłą i powagą, często wspaniale wyniosły, o górnym polocie, nigdy nie popadający w manierę, w sztuczną, nienaturalną wymuszonośó. Satyry J-a zawsze bardzo pilnie czytano. Pieprzna ich zaprawa nęciła każdego czasu wielu lubowników, a ogólniejsze zajęcie budziły i budzą zawsze w kołach poważnych wierne i dosadne jego opisy rzymskiego życia towarzyskiego. Ammianus Marcel-linus (28, 4, 11) poświadcza jeszcze osobno, że nawet takie osoby, którym nauki całkiem obce-mi były, chciwie czytały te utwory. Także w Wiekach Średnich pilnie oddawano się stu-dyom nad utworami tego satyryka moralizujące-go, żywo przypominającego często ton kaznodziejski. Świadczą też o bardzo pilnem zajmowaniem się tym poetą objaśnienia albo scholia, które długim szeregiem ciągną się od IV wieku aż w najpóźniejsze czasy Wieków Średnich. Co prawda, jedna klasa owych seholiów, pochodząca pewnie z czasów Karolingów, nie przedstawia wiele naukowej wartości; natomiast najstarsze objaśnienia, stanowiące wyciągi z kommentarza do satyr J-a, sporządzonego w Rzymie około r. 400 przez doskonałego gramatyka, mają do dzisiaj cenną wartość; krytycznie opracował je i wydał Jahu O. w Berlinie r. 1851.— Zaczerp-niętemi z utworów tego poety są do dzisiaj wzięte, w krótkiej i dobitnej wyrażone formie, świadczące zarazem o wytrawnym jego sądzie i głębokiej znajomości duszy ludzkiej, rozgłośne cytaty, jak: Difficille est satiram non scribere (1, 30); Oran-dum est, ut sit mens sana in corpore sano (10, 356); Quis tulerit Gracchos de seditione queren-tes? (2, 24); Maxima debetur. puero reverentia (14, 47); Śi natura negat, facit indignatio ver-sum qualemcunque potest, quales ego (1, 79); Hoc volo, sic jubeo, sit pro ratione voluntas (6, 223). — Wydali satyry J-a: Henninius, Utrecht 1685 i 1695; Ruperti, wyd. 2-e, Lipsk 1819; Weber, Weimar 1825; Heinrich, Bonn 1839 i 1840, Hermann K. F., Lipsk 1854; Ribbeck, Lipsk 1859; Jalm O., Berlin 1868 (wyd. 2-e razem z Persyu-8zem, przejrzane przez Biichelera, Berlin 1886); Pearsonn i Strong, Londyn 1887; Weidner, Lipsk 1889 (najlepsze wydanie krytyczne z objaśnię niami); Friedlaender L., Lipsk 1895; Doetsch wydał „Chrestomathia Juvenaliana”, Lipsk 1875. Na język niemiecki przełożyli go: Donner, Tü-binga 1821; Weber W. E., Halla 1838; Haecker-mann, Gryfia 1847; Siebold, Lipsk 1858 (z łacińskim tekstem i objaśnieniami Hermanna); Berg, Sztutgard 1862, 3 tomy; Hertzberg i Teuffel,

Sztutgard 1864 — 1867; Hilgers, Lipsk 1876. — Na język polski mamy przełożone tylko dwie satyry J-a: dziewiątą, w której poeta gromi tych, co nie umieją dóbr fałszywych odróżnić od prawdziwych, przetłómaczył ksiądz J. K. Bogusławski p. t. „Wiersz Juvenalisa o żądzach ludzkich” (Wilno 1802); drugą Felicyan Faleń-ski: „Precz z Rzymem” (w «Wieńcu» 1872). — Por.: Synnerberg „De temporibus vitae, carmi-num D. Junii Juvenalis rite constituendis” (Helsingfors 1866); Widal „Juven. et ses satires” (Paryż 1869); Strauch „De personis Juvenalianis (Getynga 1869); Doetsch „Juven. ein Sittenrichter seiner Zeit” (Lipsk 1874); Matthias „De scho-liis Juven.” (Halla 1875); Friedlaender „De Juven. vitae temporibus” (Królewiec 1875); Straik „De Juven. exsilio” (Laubach 1880); Naguzew-ski „De Juven. vita” (Ryga 1883); Vahlen w „Index lect. aestiv.” (Berlin 1884); Rittweger „Die Verbannung Juvenals” (Bochum 1886); Seehaus „De Juven. vita” (Halla 1887); Madwig w „Opus-cula academ.” (Kopenhaga 1887); Mozengel „Vindicate Juven.” (Erlangen 1887); Schoenaich „Quaestiones Juven.” (Halla 1889); Dürr „Das Leben Juvenals” (Ulm 1888); Hübner „Juvenal, der römische Satiriker” (w «Deutsche Rundschau» rocznik XVII, poszyt 9, z r. 1891.

Jtivencus, z pełnem nazwiskiem C. Vettius Aquilius J., Hiszpan z rodu szlacheckiego; żył za czasów Konstantyna Wielkiego i synów jego, poświęcił się stanowi duchownemu, napisał w he-ksametrach około r. 332 po Chr. dwa utwory, zawierające historyę świętą Starego i Nowego Testamentu. Pierwszy utwór nosi tytuł „Historia evangelica”, w 4-ch księgach, opracowanym zaś jest w głównej części według nieznanego łacińskiego przekładu ewangielii św. Mateusza. Z drugiego dzieła, zatytułowanego „Historia veteris Testamenti”, obejmującego pierwotnie dzieje Starego Testamentu, znano przez długie wieki tylko 350 heksametrów, a dopiero w XVIII i XIX wieku wydobyto na jaw większą część jego, chociaż jeszcze niezupełną. Naśladował J. w wierszach swych widocznie język i wyrażenia rzymskich epików klasycznych, a mianowicie Wergiliusza, nie stosując się jednakże ściśle do prawideł prozodyi, szczególnie na początku i na końcu heksametrów. Pierwsze wydania wierszy J-a pojawiły się w Deventer r. 1490 i w Paryżu r. 1499; następnie wydali je: J. Badius Ascensius, Rouen 1509; Poelmann Th., Bazylea 1541; Reusch E., Frankfurt i Lipsk 1710; Faustino Arevalius, Rzym 1792. Kompletnego wydania dzieł J-a do dzisiaj nie posiadamy. — Por.: Gebser A. R. „Dissertatio de C. Vettii Aqui-lii Juvenci vita et scriptis” (Jena 1827); Pitra J, B. „Spicilegium Solesmense” część I (Paryż 1852); Korn 0. „Die Handschriften der Historia evangelica des Juvencus in Danzig, Rom und Wolfenbüttel, ein Beitrag zur Kritik des Juven-

S. Drz.

Juvenis, pseudonim Wincentego Nie moje ws ki ego.

Juventii, ród rzymski, który około r. 380 przed Chr. przywędrował z Tusculum do Rzymu i tutaj wkrótce do wielkiego znaczenia doszedł. W dziejach rzymskich wsławili się szczególnie następujący jego członkowie: 1. Titus Juven-tius padł na placu boju jako trybun wojskowy w walce przeciwko Gallom r. 197 przed Chr.— 2. Titus Juventius Thal na piastował u-rząd pretora w r. 184 przed Chr.—3. Manlius J. Thal na był r. 170 przed Chr. trybunem ludu, w r. 163 dostąpił wysokiego dostojeństwa konsula i na tym urzędzie podbił pod panowanie rzymskie wyspę Korsykę, a z radości wielkiej skończył naglą śmiercią właśnie w tej chwili, kiedy deputacya senatu wręczyła mu pismo urzędowe, według którego wielkie jego zasługi około rzeczy pospolitej miały być nagrodzone publiczną uroczystością dziękczynną.—4. Marius J. Laterensis służył w legionach w wyprawie przeciwko Mitrydatesowi, królowi krainy Pontyjskiej, został później kwestorem, w Kyre-nie afrykańskiej piastował urząd prokwestora, a w r. 59 przed Chr. z antagonizmu ku Cezarowi i jego reformie rolnej cofnął niespodzianie kandydaturę swą o urząd trybuna ludowego. Później, według świadectwa Cycerona, miał u-czestniczyć w sprzysiężeniu przeciwko Pompeju-szowi. Stosunek nieprzyjaźny do Cezara i polityki jego przyprawił go też o klęskę, gdy się ubiegał o urząd edyla kurulnego w r. 55. Rywal jego, Plaucus, protegowany przez stronników Cezara, odniósł wprawdzie w wyborach zwy-cięztwo, lecz jeszcze przed objęciem urzędu powołanym został przez J-iego przed trybunał sądowy, że wbrew przepisom prawnym przez zdrożne agitacye w stowarzyszeniach wyborczych na urząd ten się dostał. Mimo przyjaznych stosunków, jakie go z J-ein łączyły, podjął się obrony Planciusa sam Cyceron, zniewolony do tego zwłaszcza obowiązkiem wdzięczności za opiekę, jaką go Plancus, jako kwestor w Macedonii w smutnych czasach wygnania, otaczał, a wymową swą sprawił, że trybunał go prawdopodobnie za wolnego od wszelkiej winy uznał. Mowa Cycerona w obronie Plancusa dochowała się aż do naszych czasów. W późniejszych latach piastował J. godność pretora i augura. Po śmierci Cezara pełnił w r. 43 obowiązki legata wojskowego, pod wodzą M. Aemiliusa Lepidusa w Hiszpanii i razem z L. Munatiusem Plancusem, namiestnikiem północnej Gallii, starał się go koniecznie przeciw Antoniusowi pozyskać dla stronnictwa senatu. Wszakże zabiegi ich nie odniosły pożądanego skutku. Skoro bowiem Antonius pojawił się wpobliżu na czele swych legionów, otworzyli mu żołnierze Lepidusa bramy swego obozu, a wreszcie sam wódz naczelny, kryjąc

Juventas, w późniejszej formie Juventus, rzymska bogini młodości (juventus = młodość), uosabiająca nietylko młodzież męską w rozkwicie, na której potęga państwa polega, lecz także niespożytą po wsze czasy siłę młodzieńczą państwa Rzymskiego, zażywała w Rzymie czci od czasów odwiecznych. Kaplica jej poświęco na znajdowała się w obrębie kapitolińskiej świątyni Jowisza, Junony i Minerwy, ponieważ, według młodszej trądycyi mitycznej, gdy budowano owę świątynię, J. razem z bożkiem Termi-nusem miejsca swego ustąpić nie chciała, a stąd do nowego przybytku bożego przyjąć ją należało. Tutaj też składano bogini na początku każdego roku podczas uroczystych modłów obiaty na powodzenie dorastającej młodzieży. Ze szczegółów owej legendy mitycznej nie potrzeba wnosić jednakże, jakoby kult i kaplica bogini J. starszemi były od kapitolińskiej świątyni, ponieważ najstarsze źródło wiarogodne wspomina przy tej sposobności tylko bożka Terminusa, a przypuszczać trzeba, że dopiero późniejsza tradycya przydała mu boginię młodości ze względu na przepowiednię o niewzruszonych nigdy granicach i wiecznej młodości państwa Rzymskiego.

ności rzeczypospolitej, zadał sam sobie śmierć

S. Drz.

O kulcie starożytnym J. świadczy pośrednio narodowy zwyczaj rzymski, który podobno już król Servius Tullius zaprowadził, że każdy młodzieniec dojrzewający, który przywdziewał togę, vi-rilis zwaną, zobowiązanym był płacić pewną monetę do kasy bogini J., równie jak przy urodzinach składano taką ofiarę Junouie, noszącej przydomek Lucina, a w imieniu zmarłych bogini Libitynie. Wszakże od czasów drugiej wojny Punickiej doznał kult bogini J. wielkiego przewrotu, gdyż naonczas przyjęto do niego główne pojęcia religii greckiej, a szczególnie powiązano go ściśle ze czcią bogini He by (ob.). I tak, głoszą źródła, że w r. 218 przed Chr. rozporządzili decemwirowie urządzić dla bogini tej wspaniałe lectisternium (ob.) i odprawić osobne na cześć jej nabożeństwo, zwane supplicatio, w świątyni Herkulesa. Na uczczenie J., przybranej teraz w szaty greckiej bogini, począł na placu, noszącym miano „Circus Maximus”, stawiać świątynię osobną cenzor M. Livius Salina-tor, którą razem z uroczystemi igrzyskami ślu bował w r. 207 podczas krwawej bitwy pod Se-ną; budowy jej i poświęcenia dokonał w r. 191

C. Licinius Lucullus; a gdy w r. 16 przed Chr. świątynia ta spłonęła, odbudował ją wspaniale cesarz Augustus. Od tego też czasu szczególnie pisarze rzymscy, skoro wspominają o bogini J., mają zwyczajnie grecką Hebę na myśli. Na monetach cesarza Marka Aureliusza, z bronzu ulanych, wyobrażoną jest J. jako młoda niewiasta • się dotychczas z zdradzieckiemi dla państwa pla-w długiej szacie, dzierżąca w lewej ręce cza- nami, przeszedł otwarcie na stronę Antoniusa. rę, a w prawej kadzidło, które sypie na ka- Wtedy J., dochowując aż do ostatniej chwili wier-dzieluicę (turibulum), obok niej stojącą.

na.

Juville Jan (połowa 2-a wieku XVIII) był chirurgiem i bandażystą w Paryżu; szczegóły polski z nadania. Ra żjcia jego nie są znane. J. przyczynił się bar- tarczy, w polu czerwo-dzo wiele do wydoskonalenia pasków przeciwko nem — półksiężyc srebr-przepuklinom (ob.), przez co oddał przysługę ny, a nad nim takaż rzetelną licznym cierpiącym. W r. 1773 złożył Akademii paryskiej trzy paski różne pomysłu swego, a wszystkie trzy zyskały sobie uznanie zupełne uczonego ciała tego. Wynalazł również kilka innych przyrządów, także w swym czasie uznanych za odpowiednie. — Praca „Traité des bandages herniaires, dans lequel on trouve indépendamment des bandages ordinaires, des machines propres à remédier aux chûtes de la matrice et du rectum, à servir de récipient dans le cas d’anus artificiel, d’incontinence etc.” (Paryż 1886, z 14 rycinami) zawiera opis wynalazków jego i dziś nawet jest godna przeczytania; lutego 1777 roku.— „Ks. wartość mniejszą posiada druga p. n. „Traité kancl.” 41, f. 499 (Archi-des maladies et des opérations de la bouche” wum warszawskie). D-(tamże 1788). —Por. Erscha i Grubera „En-

298).

mieczem. Senat wyraził mu wdzięczność swą, za taką stałość przekonań przez publiczną pochwałę, przez pogrzeb uroczysty, wyprawiony mu kosztem publicznym, i postawienie osobnego posągu. — 5. Marius J., spółczesny poety Te-rencyusza, pisał fabulae palliatae, komedye według wzorów greckich opracowane, których drobne szczątki zebrali: Bothe w „Poët. Scen. Lat.” V, str. 95 i Ribbeck w „Com. Lat. rei.” str. 82 i nast.— 6. P. J. Cel sus, znakomity prawnik z czasów cesarza Wespazyana, przywódzca prawniczej szkoły sławnego jurysty Proculusa.— 7. P. J. Celsus, syn poprzedzającego, również wytrawny prawnik, obwiniony przez cesarza Do-micyana w r. 95 po Chr. o współudział w spisku politycznym przeciw cesarzowi uknutym, pochlebstwami osobistemi i przeróżnemi wykrętami, nikogo przytem nie denuncyując, umiał aż do śmierci okrutnego tyrana proces przewlec i takim sposobem życie swe uratował. Cesarze Nerva i Trajan wyszczególniali go swemi względami, Trajan wyniósł go nawet do godności konsula, którą po raz drugi w r. 129 za panowauia Hadryana piastował. Hadryan powołał go nawet do swej rady przybocznej, razem z dwoma innymi sławnymi jurystami, którzy się zwali Sal-vius Julianus i Neratius Priscus. U-marł prawdopodobnie jeszcze zarządów Hadrya-

S. Drz.

cyklop.” (sekcya 2-ga, T. XXX str. 243) i „Dictionnaire histor. des sciences méd.” (T. III str.

Dr j. p.

Juynboll Teodor Wilhelm Jan, znakomity oryentalista duński (* w Rotterdamie roku 1802—f 1861). Ukończywszy nauki teologiczne, był pastorem w Voochut pod Lejdą, potem został profesorem języków wschoduich w Athenaeum Franckera. R. 1841 wykładał w Groningen, a w cztery lata później w Lejdzie. R. 1854 zamianowano go członkiem Akademii królewskiej nauk w Amsterdamie. Z licznych prac jego wymienimy celniejsze: „Letterkundige Bydragen” (Lejda 1838—40, 3 zeszyty); „Orientalia”, wydawane przez niego z Roordą Weijersem i J. Miillerem. W tomie 1-ym tego dzieła dał tekst, oraz przekład łaciński Dywanu Mutanebbiego (1840); „Commentarii in historiam gentis Sama-ritanae” (Lejda 1846); „Chronicon samaritanum, cui titulus est: Liber Josue” (Lejda 1848); „Lexicon geographicum, cui titulus est: Meräcid el-Ittila” (1850, 5 tomów) — jest to skrót wielkiego słownika geograficznego Yâguoûta, wydanego przez Wüstenfelda; „Abu’1 Mahâsin Annales, qui-bus titulus est: Eunodjoum ez-Zâhira” (Lejda r. 1852—61, 2 tomy); „Specimen litter, or. exhibens Az-Zamakchsarii Lexicon geographicum, cui titulus est: Kitâb el Djibâl” (Lejda 1861). R-Juzumowicz, ob. Jazumowicz. Juźwikiewicz. herb

gwiazda pięciopromienna. Nad tarczą korona szlachecka, w której ręka zbrojna z mieczem. Nadany wraz z nobilitacyą Dyzmie, towarzyszowi znaku pancernego, i Maciej owi, porucznikowi w regimencie Kozłowskiego, braciom Juźwikie-wieżom, przez Stanisława Augusta w dniu 25

Fig. 31. Juźwikiewicz (herb).

Jylland, duńska nazwa Jutlandyi (ob.).

Dopełnienia cło litery J.

-ö*ö-

Jaczewski Franciszek, ks. biskup lubel- na. ski (T. XXXI str. 362). Spis prac niewymie-nionych lub niedokładnie podanych w artykule:

1)    „Introductio in libros sacros Novi et Veteris foederis ex auctoribus catholicis excerpta et usui alumnorum seminarii accomodata” (Lublin 1886),

2)    „Pismo Św. Listy Błog. Pawła Apła przekł.

ks. Jakóba Wujka, objaśnił ks. Fr. Jaczewski kan. kat. Lub.” (Lublin 1887);    3) „Pismo Św.

Dzieje Apostolskie, przekł. ks. Jakóba Wujka. Wolnym przekładem, uwagą wstępną i przypis-kami objaśnił ks. Fr. Jaczewski, kan. kat. lub.” (Lublin 1889); 4) „Nieszpory po polsku i po łacinie”; 5) „Przewodnik kapłana w jego prywatnem i publicznem życiu, napisany przez O. Benedykta, wolny—wydany za upoważnieniem J. E. Kardynała Arcybiskupa Liońskiego, z 16-go wydania francuskiego, przekład na język polski” (wyd.

2-e Warszawa 1892); 6) „Kazania katechetyczne o wierze katolickiej, obyczajach i środkach do zbawienia na wszystkie niedziele i święta w ciągu 2 lat rozłożone, opracował Jan Ewangelista Zöllner—Beueficyat, Katecheta i spowiednik ubogich sióstr szkolnych w Reisbach ” (przekład z niemieckiego; 4 tomy, Lublin 1896— 1899);    7) „Katechizm rzymsko-katolicki” (Lublin 1900);    8) „Chrześcianizm w swoich obrzę

dach, czasach i miejscach świętych, w formie kazań liturgicznych opracował Jan Ewang. Zöllner” (przekład z niemieckiego; 2 tomy, Lublin 1902).

Jacob Ludwik Henryk, filozof uiemiecki— Tom XXXI str. 412 — i Jakob Ludwik Henryk, ekonomista i filozof niemiecki, oba te artykuły mówią o tym samym pisarzu, tylko pierwszy przeważnie jako o filozofie, drugi jako o ekonomiście. Błąd wyniknął z powodu dwojakiej pisowni nazwiska.

Jan Scot albo Jan Er iu gen a, zwykle, lubo błędnie, Erigena zwany, filozof średniowieczny (* około 810 r. w Irlandyi — f około 877 we Erancyi). Jakkolwiek J. S. urodził się w Irlandyi (skąd nazwa jego, przechowana w rękopisach średniowiecznych Eriugena albo Jeru-gena), był jednak z pochodzenia Szkotem i dlatego nosił przydomek Scotus albo Scotige-Kształcił się on w kwitnących wówczas w Irlandyi szkołach. Posiadał języki grecki i łaciński, a podobno nawet i hebrajski. Z dzieł filozofów starożytnych znał Platona „Timeusa” w przekładzie Chalcidiusa, Arystotelesa „Deinter-pretatione”; ze średniowiecznych—Porphyryusza, Boecyusza, Kassyodora, Marcyana Kapellę, Izydora i innych późniejszych, a także przypisywane św. Augustynowi „Principia dialectices” i „Decem Categ.”. Powołany przez Karola Łysego do Paryża, był tam długi czas przełożonym szkoły przydworskiej (schola Palatina), i tu, na zlecenie jego, przełożył na język łaciński i opatrzył w kommentarze pisma Pseudo-Dyonizyusza Areo-pagity, podarowane jeszcze w r. 824 Ludwikowi Pobożnemu, przez cesarza Michała Balbusa. Z powodu niepoddania cenzurze kościelnej przekładu wspomnianego dzieła J. S. naraził się pap. Mikołajowi I (860 lub 862 r.), a późuiej uległ zarzutowi herezyi za zdanie swoje co do sporu o pre-destynacyę, jaki toczyli z sobą Hinkmar z Rheims i Gottschalk,—sporu, do którego pierwszy z nich wciągnął J-a S-a. Co do twierdzenia niektórych, że wskutek podejrzenia o herezyę J. S. usuniętym został ze szkoły palatyńskiej i osadzonym w klasztorze, to nie jest ono udowodnione, jak również przypuszczenie, że powołanym został do uniwersytetu oksfordzkiego i że w Anglii jako opat życie zakończył, podług jednych w Malmesbury, podług innych w Athelney. Najprawdopodobniej J. S. do końca życia swego cieszył się względami Karola Łysego i pozostawał, jeżeli nie w samym Paryżu, to w każdym razie we Francyi. Z chwilą jednak śmierci królewskiego opiekuna jego (877 r.) i postać samego filozofa znika z roczników owoczesnych.—J. S. jest pierwszym wybitnym filozofem z czasów scholastycyzmu, filozofem, a nie wyłącznie tylko teologiem, jak inni współcześni mu. Jakkolwiek J. S., idąc za św. Augustynem, głosi tożsamość prawdziwej filozofii z prawdziwą religią i za punkt wyjścia wszelkich dociekań stawia prawdę objawioną, — to jednak prawdziwej religii nie pojmuje on wyłącznie tylko ze stanowiska nauki, usankcyonowa-nej powagą Ojców Kościoła, ale w kollizyi tej nauki z rozumem przyznaje pierwszeństwo właśnie rozumowi. Wychodząc ze stanowiska prawdy objawionej, J. S. przyznaje jednak rozumowi możność, a więc i prawo, dochodzenia prawdziwej myśli w prawdzie tej tkwiącej, wnikania w prawdziwe znaczenie nauki boskiej, uj ę-tej w symbole i mieniącej się barwami jak pióro pawie. Pisma Ojców Kościoła ułatwiają nam wprawdzie zrozumienie tej nauki, ale rozum pomaga nam i zpośród tych kom-mentowań wybierać to, co zgodniejsze z myślą bożą, zwłaszcza w kwestyach spornych u samych-że Ojców Kościoła. W samej bowiem istocie swojej powaga nauki Kościoła nie może, zdaniem J-a S-a, znaleźć się w sprzeczności z rozumem, podobnie jak rozum nie może w zasadzie sprzeciwiać się nauce Kościoła, a to dlatego, że jedno i drugie wypływa ze wspólnego źródła, tj.— mądrości bożej, a Ojcowie Kościoła przekazali nam pismem tylko to, do czego rozum doszedł i co stało się prawdą usankcyonowaną. Tę myśl swoją zasadniczą w kwestyi stosunku filozofii do religii zawarł J. S. w piśmie „De divina praedestinatione”, skierowanem przeciwko nauce mnicha Gottschalka, wydrukowanem po raz pierwszy w zbiorze Guilbertiego Maugin „Veterum aucto-rum, qui nono seculo de praedestinatione et gratia scripserunt opera et fragmenta” (Paryż 1650, T. I str. 103 i nst.). Myśl tę uzasadnia on następnie w głównem dziele swojem „IIspl cpóoecoę [xepta|Wiö id est de divisione naturae libri quinque”, wydanem po raz pierwszy w Oksfordzie 1681 r. przez Th. Galego, w nowych czasach przez Schlii-tera w Monasterze 1838 i przez Flossa w Paryżu w 1853 r., wraz z przekładem, kommenta-rzami J-a S-a do Dyonizyusza i pismem jego „De praedestinatione”. Ostatnie to wydanie, najlepsze, stanowi 122-i tom Patrologii Migną. Po niemiecku dzieło wspomniane wyszło w Bib. fil. Kirchmauna z kommentarzami L. Noacka (Lipsk 1870 — 76). W dziele tem, z 5-u ksiąg złożonem, napisanem w formie rozmowy pomiędzy uczniem i profesorem, J. S. zawarł cały swój systemat filozoficzny, będący rodzajem panteiz-mu dyalektycznie rozsnutego. I tak, natura w naj-rozleglejszem pojęciu, a więc wszechświat, przedstawia się nam zrazu pod postacią dwóch wiel-

Eno. powsE. Umtr. Zeit,. 061. T. XXXIII.

kich kategoryj: bytu i niebytu, to jest Boga i — zjawisk; dalej, rozróżniamy w tym świecie rzeczy w spoczynku i w ruchu, rzeczy stałe i zmienne. Z kombinacyi tych kategoryj istnień wynika podział natury na 4 główne jej formy, albo właściwiej „cztery natury”: 1) natura, która stwarza, sama nie będąc stworzoną, t. j.— Bóg; —

2)    natura, która stwarza i która jest stworzoną—przyczyny pierwobytne, prototypy idealne; —

3)    natura stworzona, ale nie stwarzająca—świat widomy; — 4) natura nie-stworzona i nie-stwarzająca — Bóg, jako zakończenie wszystkiego, jako ten, do którego wszystko powraca. Oto cykl przemian, albo rozwoju, rozpoczynający się od Boga i na Nim kończący się; w tej ewolucyi wszechświata Bóg jest bowiem jego początkiem, środkiem i końcem. Niepojęty i niedostępny sam przez się, Bóg objawia się w stworzeniach. W szeregu tych teofanij umysł ludzki, albo raczej rozum, jest najwyższym objawem boskim, a im objaw ten—rozum—dochodzi do większego samopozuania, tem lepiej poznaje samego Boga; poznanie rozumowe łączy się z poznaniem boskiein—vertitur in Demi. To ubóstwienie rozumu ludzkiego możliwe jest dlatego, że w rozumie tym odbija się proces, albo raczej ewolu-cya, będąca istotą Trójcy, którą J. S. odmien-niej pojmuje niż nauka Kościoła. Bóg-Ojciec, Syn boski czyli Słowo i Duch Święty, są tylko nazwami odpowiednich stanów albo danego stosunku w łonie boskości. „Bóg jest” bowiem „więcej niż jednością i więcej niż trójcą”, nic nie istnieje poza Bogiem i niema niczego w Bogu, coby nie było Bogiem samym; Bóg jest wszyst-kiem we wszystkiem. Bóg nie stwarza świata z nicości — ex nihilo, ale sam ze stanu nicości przechodzi w byt konkretny; zjawiając się, wyłania się z tej nicości, a świat skończony nosi odbicie Jego nieskończoności. Powstanie istot skończonych z boskiej nieskończoności J. S. nazywa analysis, resolutio, a powrót ich na łono Boga nazywa reversio, deificatio. Otóż tak samo i rozum ludzki, w którym to metafizyczne uzasadnienie Trójcy odbija się w zupełności, przechodzi podobną, jeśli wolno tak się wyrazić, ewolucyę metafizyczną, dyalektycznie rozwiniętą. Pojmowanie rzeczy jest tu właściwie ich stwarzaniem, a przez łączenie ich przyczynowe z Bogiem rozum łączy się sam z Bogiem. Człowiek i po upadku swoim nie przestał być kwiatem stworzenia, ale wskutek grzechu pierworodnego utracił samowiedzę o łączności swojej z Bogiem i bez łaski Bożej nie może zlać się z Nim na powrót. Otóż „Słowo” przybrało na się postać ludzką i zjawiło się jako człowiek idealny, wieczny, jednem słowem—jako Bóg-człowiek, w którym skończoność łączy się z nieskończonością. Łaska ta jest nieodzowną dla człowieka; za jej pomocą, wskutek „kontemplacyi” rzeczy boskich, łączy się on coraz ściślej z Bogiem, który ostatecznie wszystko napowrót w siebie wchłonie:

34

s. s.

zło zniknie w dobru wiecznem, nędza w szczęśliwości, śmierć w życiu. — Pogląd ten na stosunek Boga do stworzenia i człowieka, rozwinięty w dziele J-a S-a „De divisione naturae”, w duchu nauki o emanacyi, głoszonej przez wyznawców neoplatonizmu (ob.), potępiony został jako niezgodny z nauką Kościoła przez koncylium prowincyonalne paryskie w 1210 r., oraz przez papieża Honoryusza III w 1225 r. Przedtem jeszcze, bo w 1050 r., papież Leon IX potępił przypisywaną J-owi S-owi rozprawę: „Liber de Eucharistia”, co do której autorstwa spór dotąd toczy się między historykami filozofii scholastycznej (Porów. J. Schnitzera „Berengar von Tours” [Monachium 1890]). Jan S. E. pisał także: De visione Dei; Super Hierarchiam coelestem Dyonisii; Super Ecclesiasticam; In mysticam theologiam Dyonisii; Homilia in pro-logium Joanuis. — Bibliogr. Prócz dzieł traktujących wogóle o filozofii scholastycznej, zawierających ważniejsze studya o J. S. E-ie, jak np. Horéau „Philosophie scolastique” (I, str. Ill — 130), „Histoire de la phil. scol.” (I, str. 148—176), Wilh. Kaulich „Geschichte der scho-last. Philos.” (I, str. 65 — 226), Ch. Schmidt „Histoire de l’église d’occident pendant le moyen âge” (Paryż 1885),— istnieje cały szereg m o no-graf i j, poświęconych życiu i doktrynie J. S. E-y, z których ważniejsze są: P. Hiort „Johann Scotus Erigena od. v. d. Ursprung einer christl. Phil. u. ihr heiliger Beruf” (Kopenhaga 1823); Fr. Ant. Staudenmajer „Joannes Scotus Erigena

u. die Wissenschaft seiner Zeit” (Frankfurt nad

M. 1834, T. I); Saint-René-Taillandier „Scot Eri-gène et la phil. scolastique” (Sztrasburg 1843); Nie. Möller „Joh. Sc. Er.” (Gota 1860); Johann Huber „Joh. Sc. Erig.” (Monachium 1861); A. Stöckl „De Joh. Sc. Erig.” (Mouast. 1867); R. Hoffmann „De Joannis Scot. Er. vita et doctri-na” (Halla 1877). Istnieją nadto studya spe-cyalne, mające za przedmiot niektóre tylko z zagadnień doktryny J. S. E-y, lub niektóre ze stron jego działalności naukowej, jak np.: F. J. Hoffmann „Der Gottes- und Schöpfungsbegriff des Joh. Sc. Er.” (Jena 1876); G. Anders „Darstellung u. Krit. der Ansicht E-s, dass die Kategorien nicht auf Gott anwendbar seien” (Jena 1877); G. Buchwald „Der Logosbegr. des Joh. Sc. Er.” (Lipsk 1883); Th. Wotschke „Fichte und Erigena” (Halla 1896). Nadto Prantl i Kurd Lasswitz, w dziełach poświęconych historyi Logiki i historyi Atomistyki, traktują specyalnie: pierwszy o logice J. Sc. E-y („Geschichte der Logik” wyd. 2-e, T. II str. 22—37), drugi o jego teoryi ciał („Gesch. der Atomistik” I, str. 37 i dalsze). — Porów, nadto studya wstępne wydawców dzieł Jana Sc. E-y.—Sprostowanie. Do artykułu Duns Scotus Jan wkradła się pomyłka; przydomek „Erigena”, niewłaściwie tam dodany (w tomie XVII na str. 315 niniejszej En-cyklopedyi), wykreślić należy.

Janua jest to, według świadectwa Cycerona (De nat. deorum. 2, 27), nazwa drzwi zwyczajnych, prywatnych domów (profanarum aedium), podczas gdy drzwi świątyni i innych gmachów publicznych nazywają się fores. Były one zwyczajnie z drzewa dębowego, niekiedy także ze spiżu, wykładane zwykle pięknemi ozdobami z kości słoniowej, albo nawet ze złota. Nie wisiały one wszakże, jak w dzisiejszych domach, na zawiasach, lecz obracały się na dwóch klinowatych czopach (cardo, cardines), wpuszczonych w próg i w poprzeczną belkę górną (Urnen infe-rum, Urnen superum). Zamykano drzwi albo na grubą zaporę z drzewa (sera), albo na rygle (re-pagula, pessulus), które zasuwano albo odsuwano za pomocą klucza (clavis), zupełnie na sposób naszych zamków. Podczas gdy drzwi gmachów publicznych zawsze nazewnątrz się otwierały, można było januae zawsze tylko nawewnątrz otwierać, a szczególnem odznaczeniem obywatela rzymskiego, jak np. E. Waleryusza Publicoli i brata jego, było, jeżeli mu senat pozwolił wyjątkowo drzwi swego domu nazewnątrz otwierać. W razie takim obowiązany był odźwierny od sieni we drzwi pukać (pulsare), aby przechodniów na ulicy na żaden szwank nie narazić.—Por. Plin. „Nat. Hist.” 36, 15. s- Drz-Język i języki, w znaczeniu lingwistycznym, językoznawczym, w znaczeniu mowy ludzkiej. Nazwa ta stosuje się pod wpływem przenośni, przyczym główny organ widomy wykonawczy, główne narzędzie wymawiania, język, bierze się w znaczeniu całej czynności, w znaczeniu procesu i całości mówienia. Podobnie nazywa się mowa ludzka i mówienie ludzkie także w innych językach: po grecku ^Xtosaa (glössa), po łacinie lingua, po francusku langue lub langage, po włosku lingua lub linguaggio, po angielsku tongue lub language, po rosyjsku mbinz (jazyk), po niemiecku obok spradie także zunge (np. deutsche zunge) i t. d. Oczywiście nazwa ta zjawiła się w czasach pełnego człowieczeństwa językowego,

t. j. wtedy, kiedy język, w ustach ludzkich umieszczony, stał się istotnie głównym narzędziem wymawiania. W pierwocinach ludzkości, kiedy wymawianie było umiejscowione głębiej, przeważnie w krtani, trudniej mogłoby się dokonać podobne rozszerzenie nazwy języka.— Skojarzenie nazwy języka, jako głównego narzędzia wymawiania, z nazwą języka, jako mowy ludz kiej, widoczne jest dotychczas w takich wyrażeniach, jak np. polskie: „długi język”, „miele językiem”, „plecie, co mu ślina na język przyniesie”, „język mu jak w pantoflach chodzi”, „ukąsić się w język” (zanim się powie coś niewłaściwego), „jest to cnota nad cnotami trzymać język za zębami”, „co na sercu u trzeźwego, to na języku u pijanego”, „miałem to na końcu języka”, „na końcu języka” (np. dowiedzenie się, gdzie ktoś mieszka lub t. p.), „ciągnąć kogo za język” (natrętnie wypytywać), „bardziej

J. przyrody”

boli od języka, niż od miecza”, „językiem siecze, nielada żołnierz”, „wypowiedz, co masz na języku”, „język mu skołowaciał”, „złe języki”, „dostać się na języki”, „wzięli was na języki”, „wzajemnie sobie językiem docinały”, „nie ma język kości, ni gęba pana”, „język najlepszy i najgorszy — i rani, i leczy”, „nie zaboli język od dobrego słowa”, „językiem sumienia nie oczyści” i t. d. Wyrażenia te pokazują, że główne poczucie innerwacji wymawianiowej tkwi dla nas w języku. — W dalszym ciągu „język” znaczy: wiadomość, doniesienie, uwiadomienie, wywiady, donosiciel i przewodnik itd.; np. „zasięgnąć języka”, „z językiem przybieżał”, „języki świeże o pogańskich zamysłach”, „konne roty wysłał dla języka”, „do hetmana język przywiedziony”, „dostał języków żywych pięciu”, „kazał się starać rotmistrzowi o język”, „te mi nowiny języki powiedzieli”, „usłyszawszy wieść od ruskich języków”, „mędrcy miast języka mieli gwiazdę przewodnika” i t. d. Jeszcze bardziej abstrakcyjnie pojęty jest J. w wyrażeniach: „w wolnej rzeczypospolitej trzeba tego, aby był język wolny” (t. j. głos wolny, wolność słowa), „nie cesarska rzecz wolne języki zabraniać” (ob. Słoionik Lindego pod wyrazem „Język”) i t. p. — Następnie J. jest to mowa, która odróżnia, z jednej strony, człowieka od człowieka (mówienie indywidualne), plemię od plemienia, naród od narodu (język w ścisłym znaczeniu), z drugiej zaś strony, ludzkość czyli rodzaj ludzki wogóle (mowa ludzka) od wszystkich innych zwierząt. Nareszcie J. może oznaczać po prostu „plemię”, „lud”, „naród”.— W znaczeniu języka plemiennego lub narodowego synonimami języka lub też wyrazami blizko znacznemi są: mowa, żywe słowo, narzecze, gwara, dyjalekt i t. p., a w znaczeniu języka indywidualnego — styl, sposób mówienia i t. p. W tym ostatnim znaczeniu, J., pojęty jako właściwość /udywidualna lub przemijająca, daje wyrażenia: „język ostry”, „J. zuchwały”, „J. rozwiązły”, „J. pospolity, banalny”, „J. kwiecisty”, „J. wzniosły, wspaniały, natchniony”, „J. serca”, „J. rozsądku”, „J. anielski”, „J. bogów” i t. p.— Przenośnie mówimy: „ J. kwiatów” w znaczeniu zaś bardziej zbliżonym do języka ludzkiego—„J. zwierząt”.— J., w najobszerniejszym znaczeniu tego wyrazu, w znaczeniu przenośnym, oznacza wszelkie sposoby porozumiewania się, a więc wszelką mimikę i giesty (język palców itp.), pismo (język znaków itp.), głosy mimowolne i odruchowe (refleksowe), a nareszcie głosy ściśle językowe czyli skojarzone ze znaczeniem jako symbole itp.— Obok tego zwykłego pojmowania społeczno - towarzyskiego można J. określać z rozmaitych stanowisk naukowych. Dla fizjologa mówienie i język wogóle jest funkcją organizmu ludzkiego, funkcją złożoną i rozkładającą się na kilka funkcji szczegółowych fu nkcja mózgu wraz z rozgałęzieniami nerwo-

wemi, funkcja muskułów wymawiania, funkcja zmysłu słuchu). Dla antropologa, jako przyrodnika, język jest jedną z cech, wyróżniających rodzaj ludzki z pomiędzy całego szeregu istot podobnie organizowanych. Nareszcie dla psychologa język jest usystematyzowanym zbiorem wyobrażeń, a więc zjawiskiem o podstawie wyłącznie psychicznej, pomimo, że za pomocą środków fizycznych dajemy sobie wzajemnie znać o istnieniu w nas tych wyobrażeń językowych, skojarzonych z wyobrażeniami pozajęzykowemi.

J. może być pojmowany jako zdolność mówienia i jako cecha rodzaju ludzkiego. Jako zdolność, jest on zdolnością kojarzenia (łączenia) wyobrażeń pozajęzykowych (t. j. wogóle wyobrażeń znaczeniowych) z wyobrażeniami pewnych ruchów własnego organizmu, działających w ten lub ów sposób na zmysły własne i cudze. Z tym łączy się: 1) zdolność innerwacji i uruchamiania odpowiednich muskułów; 2) zdolność percepcji i odprowadzania wrażeń do centrum nerwowego i psychicznego (t. j. do mózgu i centralnej psychiki). Przy tym należy zauważyć, że tylko u przeważnej większości ludzi, t. j. u ludzi normalnych, są to wrażenia słuchowe i ruchy, wywołujące głos. U głuchoniemych spotykamy inne ruchy i inne wrażenia, kojarzące się z wyobrażeniami językowemi i pozajęzykowemi, znaczeniowemu— Z tego, że, z jednej strony, istota języka polega na kojarzeniu wyobrażeń pozajęzykowych z wyobrażeniami czysto językowemi, a że, z drugiej strony, język może być pojmowany jako zdolność mówienia, wynika, iż uważanie języka za „głośne wyrażanie myśli” czyli za „wyrażanie myśli za pomocą głosów” jest jednostronne i powierzchowne. — Niemniej powierzchownym jest uważanie języka, a zwłaszcza języka plemiennego i narodowego, za organizm w znaczeniu przyrodniczym. Przecież prze-dewszystkim brak językowi przestrzeniowości i ciągłości, tych cech niezbędnych wszelkiego organizmu. Język istnieje tylko w mózgach indywidualnych, tylko w duszach, tylko w psychikach indywiduów czyli osobników, składających daną społeczność językową. Język plemienny i narodowy jest abstrakcją i konstrukcją uogólniającą, wytworzoną z całego szeregu języków indywidualnych, jest sumą skojarzeń językowo-pozajęzykowych, właściwych indywiduom i przeciętnie, abstrakcyjnie, ludom i plemionom. — W zakresie języków indywidualnych stwierdzamy fakt, że każdemu człowiekowi właściwą jest mowa osobna, mowa indywidualna, tak ze strony zewnętrznej, brzmieniowej, jako też ze strony wewnętrznej, ideowej. Po głosie poznajemy znajomych, chociaż ich jeszcze nie widzimy. Każdemu człowiekowi właściwe jest osobne brzmienie, osobny rytm wymawiania, a także osobny sposób wyrażania się, osobny styl, zarówno w mowie mówionej, jako też na piśmie. Oczywiście różnice językowe między dwoma lub kilku osobnikami mogą być tak nieznaczne, że prawie całkiem znikają, a wtedy możliwe jest zmieszanie i wzięcie jednej osoby za drugą; zwłaszcza spotyka się często podobne podobieństwo językowe między członkami tej samej rodziny, oczywiście przy tożsamości płci, t. j. między siostrami lub między braćmi (a także w porządku następczym: między matką a córkami lub też między ojcem a synami).

Chociaż uznajemy słuszność twierdzenia Wilh. Humboldta, że „język jest organem twórczym dla myśli” (die Sprache ist das bildende Organ der Gedanken), to jednak tylko z pewnemi zastrzeżeniami możemy przyjąć inne twierdzenia tego myśliciela, jak np., że „niema myśli bez języka, a myślenie ludzkie możliwe jest tylko dzięki językowi” (es gibt keine Gedanken ohne Sprache, und das menschliche Denken wird erst durch die Sprache), albo też, że język jest „wciąż powtarzającą się czynnością ducha, mającą na celu zrobienie głosu wyrazem myśli” (die Sprache ist die immer wiederholte Thätigkeit des Geistes, den Laut zum Ansdruck des Gedankens zu machen); myślenie bowiem jest możliwe także bez języka, a np. u głuchoniemych wyrazem myśli nie może być nigdy głos. Natomiast możemy bez żadnych zastrzeżeń zgodzić się na zdanie Humboldta, że każdy język jest pewnego rodzaju światopoglądem (die Sprache ist eine Weltansicht), do czego można dodać określenie metaforyczne, iż w najobszerniejszym znaczeniu język jest uniwersalnym refleksem ducha na podrażnienia czyli podniety świata.

W każdym razie podstawa istnienia języka jest objektywnie psychiczna, podobnie jak wszelkich innych objawów, stanowiących przedmiot badania nauk psychologicznych: zwyczajów, obyczajów, obrządków, prawa, państwa, gospodarstwa indywidualnego i społecznego (ekonomja polityczna), religji i wszelkiego rodzaju wyznań, sztuki, literatury, nauki itd.— Jako zjawisko złożone objektywnie psychiczne, język składa się z wielu grup różnolitych wyobrażeń, przede-wszystkim zaś: 1) z grupy wyobrażeń fonacyjnych, z grupy wyobrażeń ruchów fizjologicznych,

2) z grupy wyobrażeń audycyjnych, z grupy wyobrażeń skutków akustycznych owych ruchów fizjologicznych, 3) z grupy wyobrażeń wyłącznie cerebracyjnych. Również tak warunki życia i ciągłości języka, jako też warunki zmian językowych są albo fonacyjne, albo audycyjne, albo nareszcie centralnie cerebracyjne; pobudką zaś do zmian jest dążność do ekonomji czyli oszczędzania pracy w tych trzech wymienionych kierunkach (ob. Fonologja, str. 794). Zgodnie z tym organy czyli przyrządy fizjologiczne języka są trojakie: 1) motoryczne, ruchowe, przy czynnościach fonacyjnych, odśrodkowych; 2) sensorne, czuciowe, przy czynnościach audycyjnych, percepcyjnych, biernych, dośrodkowych; 3) centralne, t. j. części ujęzykowione mózgu wraz z rozgałęzieniami nerwów w obu kierunkach, dośrodkowym i odśrodkowym. Przyrządy moto-ryczne i sensorne stanowią wspólną dziedzinę peryferyczną, dziedzinę „zewnętrzną” mechanizmu językowego, w przeciwstawieniu do 3-ej ka-tegorji przyrządów, wyłącznie centralnych. Właściwie wszystkie trzy dziedziny są ze sobą ściśle połączone, a tylko, oświetlając je jednostronnie drogą abstrakcji, oddzielamy trzy końce tej powikłanej maszynerji. Przyrządami fizjologiczne-mi 2-ej i 3-ej kategorji są wyłącznie nerwy, na przyrząd zaś motoryczny, odśrodkowy, składają się nietylko nerwy, ale także muskuły, jako narzędzia wykonawcze.— Nowsze badania wykazały związek z mową nie całego mózgu, ale tylko pewnych jego części. Tak np. centrem mózgowym dla czynności motorycznych, ruchowych mowy jest u znacznej większości ludzi (t. j. mniej więcej u wszystkich praworękich) trzeci zwój czołowy lewy; u mańkutów czyli u lewo-rękich taką samą funkcję pełni odpowiedni zwój w prawej połowie mózgu.

Język czyli mowa jest wyłączną cechą rodzaju ludzkiego. Pomimo to mówimy także o języku zwierząt, rozumiejąc przez to wyrażanie głośne ich uozuć, brzmienia refleksyjne, wydawane przez zwierzęta wskutek pewnych podniet, a nareszcie pewne głosy, służące za środki wzajemnego porozumiewania się między zwierzętami tego samego gatunku. Ale wszystkie te objawy językowe zwierząt nie wychodzą nad poziom tak zwanych wykrzykników i gie-stów głosowych języka ludzkiego. Będąc koniecznym skutkiem pewnych ruchów, pewnych uczuć, pewnych „nastrojów”, brzmienia językowe zwierząt mogą następnie, drogą całego szeregu wrażeń, przeradzać się w odpowiednie wyobrażenia, a przeszedszy do sfery psychicznej, kojarzyć się (asoojować się) z wyobrażeniami pozajęzykowemi wywołujących je zjawisk i stanów subjektywnych. Ale w każdym razie stałą i nieprzebytą różnicę między językiem ludzi a „językiem” zwierząt stanowią cechy następujące: 1) Głosy zwierząt są niepodzielne, nie-rozkładalne, od początku do końca jednolite, bez przejść od jednych brzmień do drugich. Tak np. głosy w rodzaju byczo-krowiego bü, cielęcego, koziego, owczego bë, më, kociego mniau itd. są właściwie głosami jednolitemi, nie dającemi się podzielić na pojedyncze głoski. 2) Głosy czyli brzmienia języka ludzkiego są głosami ro-zczłonkowanemi czyli artykułowanemi ; rozczłonkowanie zaś czyli artykulacja głosów polega: a) na przechodzeniu od jednych położeń organów fonacyjnych do drugich, przy czym każdy punkt wymawianiowy może tętnić osobnym życiem psychicznym i wiązać się z elementami znaczeniowemi za pomocą osobnych asocjacji; b) wymawianie artykułowane porusza się w pewnych granicach, między pewnemi minimami a ma-ximami, pod względem długości, natężenia itp., których to granic nie można przekroczyć, nie pozbawiając danego języka właściwej mu cechy indywidualnej lub plemiennej. Artykułowane głosy i wytwarzające je prace fonacyjne są to jakby ściśle określone wycinki z linji w idei swojej nieskończenie długich.

Język plemienny, którym ktoś mówi od dzieciństwa i zachowuje go później jako swój główny język, nazywa się jego językiem ojczystym (po rosyjsku również omenecmeenimu rsukz) lub też macierzystym (niem. mutter spräche, franc. langue maternelle).— Obok jednojęzykowości, właściwej znacznej większości członków rozmaitych społeczeństw plemienno - językowych, spotykamy też dosyć często dwujęzykowość, a nawet wie-lojęzykowość, kiedy mianowicie dwa lub więcej języków mieści się w jednej głowie. Miewa to zwykle miejsce: a) w krajach i okolicach z ludnością językowo mieszaną albo też na pograniczu dwuch plemion czyli narodowości językowych; b) pod wpływem szkoły w najobszerniejszym znaczeniu tego wyrazu; c) przez ciągłe przestawanie z innoplemieńcami i uczenie się obcych języków w wieku późniejszym. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że w jednej i tej samej głowie może się odbywać „myślenie w kilku językach”, t. j. bezpośrednie kojarzenie wyobrażeń pozajęzykowych z wyobrażeniami języ-kowemi różnych języków. Wszelkie statystyki, nie uwzględniające równouprawnienia z jednoję-zykowością dwujęzykowości i wielojęzykowości, są błędne i pozbawione wartości naukowej. W stopniu minimalnym możemy mówić o wielojęzykowości nawet przy indywiduach, władających tylko jednym językiem plemiennym: przecież wiele osób jeduojęzykowych może się jednak, wedle chęci i potrzeby, nastrajać bądź to na język codzienny lub też uroczysty, świąteczny, bądź to na język poetycki lub też prozaiczny, bądź to na język urzędowy lub też zwykły, i t. p. Ten sam język plemienny lub narodowy może występować w roli języka państwowego, administracyjnego, kościelnego, szkolnego, uczonego i t. p. Rozróżniamy język gminny od języka uszlachetnionego, podniosłego, język ludowy od języka „klas ukształconych”, od języka „inteligiencji”. Na gruncie tego samego języka plemiennego wyrastają języki pewnych rzemiosł, zawodów (np. język artystów dramatycznych) i klas społecznych, języki obu płci (mężczyzn i kobiet), języki rozmaitych wieków (dzieci, młodzieży, dorosłych, starców), języki rozmaitych położeń przejściowych (np. język kobiet ciężarnych, język żołnierski, język więźni i t. p.). Następnie należy zwrócić uwagę na języki tajemne lub wpółtajemne, na tak zwane „żargony” (język studencki, język uczniowski, język przekupniów wędrownych, np. w Rosji język t. zw. afienskij lub ofienskij), język uliczników, język rzezimieszków, złodziei i t. p. W Anglji znane są tego rodzaju języki pod nazwą cant i slang, we Francji argot i langue verte, w Niemczech Gaunersprache, Kundensprache i t. d. Wogóle zaś należy odróżniać język tylko mówiony od języka piśmiennego, literackiego, którego odtwarzanie komplikuje się przez właściwe mu asocjacje czyli skojarzenia graficzno-fonetyczne lub też ideograficzne (jak np. w języku literackim chińskim).

Osobną klasę językową stanowią wszelkie języki, spowodowane przez zboczenia językowe najrozmaitszego rodzaju, a których badanie stanowi przedmiot tak zwanej patologji językowej. Najdalej idącym zboczeniem językowym jest zupełna afazja (alalja, bezjęzykowość, niemota), najmniejszym zaś stopniem zboczeń są pewne drobne usterki wymawiania, kontynuowane z okresu dziecięcego, np. zastępowanie r przedniojęzy-kowego przez r tylnojęzykowe, zastępowanie spółgłoski ł przez spółgłoskowe u lub t. pod.— Przyczyny zboczeń językowych mogą być różnego rodzaju: 1) Przeszkody mechaniczne. Braki, niedokładności i wady w budowie organów fo-nacyjnych (nietylko kierujących ruchami nerwów i poruszających się muskułów, ale także nieruchomych chrząstek i kości). Brak podniebienia miękkiego lub dziury w nim wywołują zabarwienie całego wymawiania rezonansem nosowym, a za to uniemożliwiają czyste wymawianie brzmień nosowych. Podobny skutek wywołują narośle w jamach nosowych. Brak warg związany jest z niemożnością dokładnego wykonywania poruszeń, potrzebnych do wytwarzania głosek wargowych, a brak języka uniemożliwia prawie zupełnie mówienie. Brak lub paraliż więzów głosowych krtani wywołuje oczywiście brak głosu.

2) Wadliwa innerwacja czyli wadliwe uruchamianie przez nerwy organów fonacyjnych, chociażby nawet zewnętrznie nienaruszonych, pociąga za sobą bezwładność i nieruchomość. 3) Wady organu słuchowego związane są z głuchotą zupełną lub częściową, a więc z niemożliwością przyjmowania biernego udziału w zwykłym obcowaniu językowym. Najwyższym stopniem tego zboczenia językowego jest głuchoniemota.

4) Wady w centrum fizjologicznym mowy, wady w mózgu powodują większy lub mniejszy stopień niezdolności mówniczej: wady w centrum moto-rycznym wywołują bezwładność organów ruchowych, wady w centrum sensornym, percepcyj-nym — nierozumienie tego, co mówią inni.—Wogóle zboczenia językowe objawiają się w trzech kierunkach, zgodnie z trzema dziedzinami samej czynności językowej: 1) w kierunku fonacyjnym,

2) w kierunku audycyjnym, 3) w kierunku ce-rebracyjnym.—Szczegółowe zboczenia językowe (wymawianiowe i inne) noszą nazwy: jąkania się, zacinania się, szeplenienia, bełkotania; głuchoty, niemoty, głuchoniemoty i t. p. (ob. w odpowiednich artykułach).

Ściśle mówiąc, termin język, dla oznaczenia czegoś jednolitego i niepodzielnego, możemy stosować tylko do języka indywidualnego. Jedno-

lity język plemienny jest fikcją, a istnieją tylko terytorja językowe, obszary językowe, światy językowe, ciągłe lub przerywane. Na takim obszarze językowym spotykamy rozmaite gwary czyli dy-jalekty, a raczej obszary gwarowe czyli dyjalek-tyczne, a jako realne egzystencje—języki indywidualne. Obok tego na wielu obszarach językowych wyrosły i rozwinęły się języki jednoczące, języki „sztuczne”, języki literackie, piśmienne, języki uświęcone zwyczajem i mimowolnym uznaniem ogółu, języki, którym właściwe są pewne normy idealne, pewne przepisy i prawidła jednoczące.— Błędem jest twierdzić, że ten lub ów „język” dzieli się na narzecza, gwary (dyjalekty) i t. d. Nie język, ale grupa-gwar dzieli się na gwary pojedyncze, a ostateczną dalej już niepodzielną jednostką tego stopniowego dzielenia są języki indywidualne, jako prawdziwe egzystencje realne. Jedną z gwar, na które rozpada się pewien obszar językowy czyli pewna grupa gwar, i to gwarą szczególnie uprzywilejowaną i żyjącą w wyjątkowych warunkach, jest wszelki język literacki i ogólnie narodowy.— Między indywiduami i grupami języ-kowemi ma miejsce ciągłość i sąsiedztwo w dwuch kierunkach: 1) w przestrzeni, jako sąsiedztwo prze-strzeniowe, gieograficzne, terytorjalne, związane z obcowaniem społecznym i wpływem wzajemnym; 2) w czasie, jako ciągłość i następstwo pokoleń, związane z tradycją i z wpływem przodków na potomków.—Obok języków „naturalnych” zjawiają się języki „sztuczne” w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, języki naukowo obmyślane i utworzone (skonstruowane), języki „filozoficzne” lub „międzynarodowe”. Pierwszy język filozoficzny stworzył w drugiej połowie wieku XVII-go John Wilkins, biskup Chester’ski (dzieło jego o tym przedmiocie wyszło w Londynie w roku

1668). Próby innych tego rodzaju języków, mających służyć za organ porozumiewania się wszystkich ludzi, powtarzały się od czasu do czasu, aż nareszcie pod koniec wieku XIX-go gorliwie zajęto się tą sprawą, w związku z szyb- j z jednej osoby 2-ej (ty) w połączeniu z wielu kim powstauiem aż trzech (jeżeli nie więcej) osobami 3-emi (on, ona), pojmuje się jako 2-ga tego rodzaju języków: Volapük, Esperanto, Bo- osoba liczby mnogiej (wy). Tym sposobem, oznaczywszy za pomocą n współczynnik jakiejkol-Połączonym ze sobą i w rozmaity sposób wiekbądź, dowolnej wielokrotności, możemy wy-skojarzonyra grupom wyobrażeń językowych wła- razić to w formułach: ściwą jest przedewszystkim dwojaka podzielność: 1) Podzielność języka bieżącego, podzielność wyrazów, zdań i t. d., oczywiście wyrazów i zdań myślanych, wyobrażanych, a tylko kiedy niekiedy wypowiadanych. Jest to podzielność według asocjacji czyli skojarzenia przez przyle-głość, a raczej przez bezpośrednie następstwo czasowe, a może być ona podzielnością ze stanowiska fonetycznego, albo też ze stanowiska morfologicznego (ob. Fonologja, str. 792; Gramatyka, str. 613).    2) Podzielność grup wyobra

skojarzenia według podobieństw i różnic. Tutaj należy przedewszystkim rozróżnianie części mowy, następnie rozróżnianie substancji i formy, t. j. pierwiastków czyli rdzeni werbalnych lub substancjalnych a formalnych, i t. d.

W języku czyli w mowie ludzkiej odbijają się rozmaite światopoglądy i nastroje tak indywiduów, jako też całych grup ludzkich. To też mamy prawo uważać język za osobną wiedzę, wiedzę językową, wiedzę trzecią, obok dwuch innych, t. j. obok wiedzy intuicyjnej, bezpośredniej, i obok wiedzy naukowej, teoretycznej.— W każdym języku możemy określić nawarstwienia i przeżytki rozmaitych światopoglądów, albo następujących po sobie w porządku chronologicznym, albo też odnoszących się do różnych stron zjawisk przyrody i życia społecznego (nawarstwienia religijne, metafizyczne, społeczne, przyrodnicze i t. d.). W ścisłym związku z myśleniem język może oddziaływać na nie bądź to przyśpieszająco, bądź też zwalniająco, bądź to potę-gująco, bądź też przytłumiająco.— Pewne twory językowe odbijają stosunki fizyczne wszechświata lub też stosunki społeczne ludzkości. Tu należą przedewszystkim tak zwane przypadki (casus) imion, z których jedne oznaczają stosunki przestrzeniowe, a drogą przenośni także czasowe (Locativus, Ablativus, Elativus, Allativus, Inessivus, Abessivus, Instrumentalis...), inne zaś wzajemne stosunki między ludźmi a przenośnie także między innemi istotami (Genitivus, Dativus, Accusativus...).— Ma też w języku zastosowanie prawo perspektywy czyli egocentryzmu, sprowadzające się do tego, że w oddaleniu od miejsca, na którym się znajdujemy lub na którym się czujemy, różnice między przedmiotami maleją i coraz bardziej nikną. Stąd to, co bliższe, asymiJuje sobie i pochłania to, co dalsze. Stąd to mnogość, złożona z jednej tylko 1-ej osoby (ja) i z innych osób jedynie 2-ich (ty) i 3-ich (on, ona), pojmuje się jako 1-a osoba liczby mnogiej (my)-, a mnogość, złożona choćby tylko

lak.

my — ja-j-w.ty-|-w.on-f-ft-ona; wy — n. ty -j- n. on -f- n. ona.

W dziedzinie czasownikowej (werbalnej) egocentryzm objawia się między innemi w tym, że spotęgowany czas teraźniejszy (praesens) obejmuje nietylko teraźniejszość, ale także przeszłość i przyszłość; tak np. ptaki latają znaczy, że latają nietylko teraz, nietylko dziś, ale że zawsze latały i zawsze latać będą. Te i tym podobne wypadki należą do zakresu egocentryzmu sub-jektywnego. Egocentryzm zobjektywizowany, egocentryzm społeczny, gromadny, egocentryzm urzą-

żeń, przechowywanych w centrum psychicznym czyli cerebracyjnym, stosownie do asocjacji czyli

dzeń i panujących poglądów na wzajemne stosunki, z jednej strony, między ludźmi a innemi istotami, z drugiej zaś strony między różnemi grupami i klasami społeczeństwa ludzkiego, odzwierciedla się np. w rozmaitym urodzajowieniu form językowych, oczywiście w tych językach, którym właściwe jest rozróżnianie „rodzajów” gramatycznych nietylko ze stanowiska fizjologicznego, ze stanowiska dwuch płci i bezpłciowości (r. męski, żeński i nijaki), ale także ze stanowiska biologicznego, ze stanowiska różnicy między istotami żywemi a nieżywemi (rodzaj żywotny i nieżywotny), oraz ze stanowiska socjalnego, społecznógo, ze stanowiska różnicy między władcami i właścicielami a rządzonemi i będą-cemi własnością. W połączeniach w jedno wyobrażenie złożone, w wyobrażenie liczby mnogiej, rodzaj męski asymiluje sobie i pochłania rodzaj żeński i nijaki, rodzaj żywotny pochłania rodzaj nieżywotny, rodzaj społecznie uprzywilejowany (osoby rodzaju męskiego, jako władcy, jako centra organizacji społecznych) pochłania inne rodzaje, mniej pod tym względem uprzywilejowane (np. polskie dobrzy, wysocy, ci, chodzili wołali..., w różnicy od dobre, wysokie, te, chodziły, wołały...). W językach semickich rodzaj czynny (agens, oznaczający samców) posiada przewagę nad rodzajem biernym (recipiens, obej-mującym nietylko rzeczy bezrodzajowe, ale także wszystkie istoty rodzaju żeńskiego).

Przy tym wszystkim należy pamiętać, że tylko nieznaczna cząstka właściwości i różnic świata fizycznego i społecznego oznacza się każdorazowo w mowie ludzkiej. W jednym języku znajdują odbicie pewne grupy wyobrażeń poza-językowych, w drugim języku znowu inne grupy. To, co się dawniej wyrażało, traci z czasem swe wykładniki językowe; z drugiej zaś strony właściwości i różnice, poprzednio wcale nie-uwzględniane, mogą w późniejszych epokach rozwoju tego samego materjału językowego zdobyć całkiem określone wykładniki (np. różnica określoności i nieokreśloności formalnej rzeczowników, właściwa dziś światu językowemu romańskiemu, była obcą stanowi dawniejszemu, stanowi języka łacińskiego). Pewne epoki życia językowego sprzyjają uzewnętrznianiu jednych stron psychiki ludzkiej w jej stosunku do świata zewnętrznego, inne znowu — uzewnętrznianiu innych stron. Ale w każdej chwili w każdym ję-_ zyku drzemią zarodkowo takie rozróżniania, dla których jeszcze brak osobnych wykładników. Są to tak trafnie przez Bréala nazwane idées latentes du langage (wyobrażenia utajone języka).

Jedną z kwestji, najbardziej zaciekawiających nie tyle może specjalistów-językoznawców, ile raczej publiczność myślącą, jest kwestja początku języka, kwestja pierwotnego powstania języka w rodzaju ludzkim i jego początkowego rozwoju.

Należy rozróżniać dwojakiego rodzaju początek języka: każdorazowy początek języka indywidualnego i początek języka poligienetyczny, początek języka w całym rodzaju ludzkim. Wa runki jednego i drugiego są całkiem różne; każ de bowiem dziecko, wstępujące do pewnej społeczności językowej, odziedziczyło po przodkach uzdolnienie językowe, ujęzykowienie wogóle, a prócz tego znajduje odrazu gotowe otoczenie mówiące, wywierające nań wpływ podbudzający. Ani jednego, ani drugiego nie było w pierwocinach języka, przy narodzinach języka pierwotnego. W początkach rozwoju języka indywidualnego odbywają się w każdym osobniku, poczynając}^ mówić, dwa procesy równoległe: 1) ćwiczenie organów fonacyjnych bez związku ze znaczeniem, bez asocjacji z wyobrażeniami po-zajęzykowemi; 2) ćwiczenie się w asocjacjach przez orjentowanie się w sytuacji ogólnej i przez wydzielanie pewnych wyrazów z całego kontekstu innych wyrazów, z niemi połączonych. Język indywidualny rodzi się i powstaje wraz z mózgiem, wraz z psychiką każdego pojedynczego człowieka; bo chociaż człowiek nie mówi odrazu, to jednak przynosi ze sobą zdolność ujęzykowienia, z początku tylko zarodkowo, a następnie, pod wpływem otoczenia całkowicie uję-zykowionego, ma miejsce stopniowy rozwój i rozrost danego języka indywidualnego. Również ze śmiercią człowieka, wraz z jego mózgiem i z jego psychiką, ginie także jego język indywidualny. To jest początek i koniec języka indywidualnego. Co się zaś tyczy języków plemiennych i narodowych, to początek każdego z nich sięga pierwocin rozwoju języka ludzkiego wogóle. Jak gienealogja przyrodnicza każdego człowieka jest bardzo dawną, bo sięga nietylko epoki przeradzania się przedludzi w ludzi, ale — jeszcze dalej — epoki powstawania pierwszych istot organicznych, tak też np. język polski w swej ciągłości nieprzerwanej sięga wstecz tej bardzo odległej epoki, kiedy przodkowie lingwistyczni dzisiejszych Polaków zaczynali dopiero mówić, t. j.— z tego stanowiska — stawać się dopiero ludźmi. Ginie zaś wszelki język narodowy lub plemienny w razie albo wynarodowienia, t. j. przyjęcia innego języka, albo też wyginięcia indywiduów, stanowiących dane plemię lub naród. Jeżeli z czasem warunki klimatyczne i inne uniemożliwią rodzajowi ludzkiemu istnienie na kuli ziemskiej, wyginą oczywiście wszystkie plemiona i narody, a wraz z niemi zginą ich mózgi, wygasną ich języki: narodowe, plemieuue i indywidualne.

Rozmaite hipotezy czyli przypuszczenia o sposobie powstania czyli o początku języków plemiennych i narodowych dadzą się sprowadzić do trzech głównych poglądów: 1) Język ludzki ma początek boski i zawdzięcza swe pochodzenie objawieniu. 2) Język ludzki jest wynalazkiem człowieka i powstał drogą umowy społecznej.

3) Język ludzki powstał drogą ewolucji, drogą lonych minimów i maximôw. Badania nad „ję-rozwoju stopniowego, nieświadomego, naturalne- zykiem” małp również nie rzuciły światła na go, mimowolnego, drogą stopniowego wznoszenia się od niższych szczebli rozwoju ludzkiego do wyższych. Dwa pierwsze poglądy, dziś już w nauce poważnej przebrzmiałe, należy przeciwstawić trzeciemu; oba one sprzeciwiają się doświadczeniu i ludzkiemu myśleniu teoretycznemu.

kwestję powstania języka w rodzaju ludzkim. Co zaś do języka ludów „dzikich”, to przede-wszystkim należy odpowiedzieć na dwa pytania: 1) o ile dany stan języka pewnego ludu, uważanego za „dziki”, jest stanem pierwotnym? 2) czy sama owa „dzikość” jest istotnie pierwotną, czy też może jest tylko skutkiem cofnięcia się wstecz, skutkiem „zdziczenia”?

Roztrząsając kwestję początku języka w rodzaju ludzkim, należy wziąć pod uwagę następujące okoliczności: Człowiek mógł zacząć mówić dopiero wtedy, kiedy stanął na dwuch nogach. Chodzenie na czworakach, ugniatające płuca i niepozwalające krtani rozwinąć się należycie, wyłącza możność mówienia ze względów czysto mechanicznych i fizjologicznych. Dla tego to ptaki, chociaż wogóle co do inteligiencji ustępujące czworonogom, mogą drogą naśladownictwa dochodzić do pewnej wprawy w wydawaniu grup dźwięków artykułowanych, gdy tymczasem dla zwierząt czworonożnych jest to niedostępne, chociaż te ostatnie, a przynajmniej niektóre ich gatunki (zwłaszcza psy, oddawna przyzwyczajone do obcowania z ludźmi) okazują więcej od ptaków pojętności w rozumieniu wyrazów języka ludzkiego. Najwyżej stojące odmiany czwororę-kich czyli małp, pomimo, że nie zawsze chodzą na czworakach, wydają jednak tylko głosy gardłowe, nosowe i cało-ustne, bez śladu umiejscowienia, właściwego mowie ludzkiej. Tak tedy stopniowe przejście przedczłowieka czworonogiego w człowieka dwunogiego było pierwszym koniecznym warunkiem rozwoju w kierunku ku ujęzykowieniu rodzaju ludzkiego. Stanąwszy na dwuch nogach, człowiek mógł patrzyć nietylko wprost przed siebie, ale także, podnosząc głowę do góry, otrzymywać wrażenia kosmiczne od sklepienia niebios w całej jego rozmaitości, od słońca i innych świateł niebieskich, a to stawało się niewyczerpanym źródłem coraz nowych oddziaływań świata zewnętrznego na coraz bardziej doskonalący się przyrząd percepcyjuy i językowo - odruchowy człowieka. Językowienie w najobszerniejszym znaczeniu tego wyrazu, t. j. kojarzenie wyobrażeń ruchów i produkcyj własnego organizmu z wyobrażeniami wrażeń od świata zewnętrznego czyli z wyobrażeniami po-zajęzykowemi odbywało się w dwuch kierunkach: 1) odśrodkowym, równoznacznym z uzewnętrznianiem uczuć (bólów, radości, podziwu, przestrachu itp.); 2) w kierunku dośrodkowym, pod wpływem coraz bogatszych spostrzeżeń i coraz bogatszych wrażeń, otrzymanych od świata zewnętrznego.

Wogóle zaś na język pierwotny składały się następujące elementy: 1) Tak zwane wykrzykniki w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, wydawane pod wpływem uczuć mniej lub więcej silnych (przy czym było to wszystko jedno, czy uczucia te były wzbu-

Wyszły one z głów, przedstawiających sobie świat po urzędniczemu i wprowadzających do nauki uproszczenia kancelaryjne, wszystko jedno czy będzie to kancelarja duchowna, czy też świecka. Pogląd pierwszy oparł się na podaniach ludowych, a, pozbawiwszy je ich ruchliwości i zmienności i skazawszy je na nieruchomość kodeksu pisanego, szukał wszędzie majstra, winowajcy, stwórcy. Pogląd drugi wyobrażał sobie gotowe społeczeństwo ludzkie, np. z wieku XVIII-go, wyobrażał sobie panów radców i członków parlamentu, zebranych na naradę nad urzą dzeniem sobie życia społecznego. Panowie ci — nie wiadomo tylko, czy ze współudziałem pań —, nie posiadając jeszcze języka, naradzali się między innemi nad utworzeniem sobie języka.

Oczywista rzecz, że, w zastosowaniu do wszelkich urządzeń społecznych, a w tej liczbie do języka, podobna umowa społeczna (contrat social) jest nie mniejszym nonsensem, aniżeli wszelkie owe „dobrowolne przysięgi”, składane pod przymusem i groźbą kary. Jedynie tylko trzeci pogląd na początek języka nosi na sobie cechę naukową i znajduje się w związku z hipotezami bijologicznemi i antropologicznemi o charakterze ewolucyjnym. Podobnie zapatrywali się na powstanie języka już niektórzy filozofowie starożytni: Grek Epikur i jego wielbiciel, poeta rzymski Lucretius.

Przy domysłach o początku języka w rodzaju ludzkim starano się robić pewne wnioski ze spostrzeżeń nad „językiem” zwierząt, oraz nad językiem „ludów dzikich”. Otóż tedy, chociaż istotnie wiele gatunków zwierząt, nietylko wyżej uorgauizowanych (psy, koty, myszy, bobry i t. d.), ale także stojących na niższym szczeblu biologicznym (mrówki, pszczoły i t. p.), musi posiadać cóś w rodzaju języka, t. j. jakieś środki wzajemnego porozumiewania się, jakieś skojarzenia (asocjacje) wyobrażeń znaczeniowych z wyobrażeniami poruszeń i wrażeń własnego organizmu, to jednak, z jednej strony, są to skojarzenia mniej więcej stałe i niezmienne, w rodzaju rozmaitych giestów mimowolnych, zdradzających nastrój człowieka, nie zaś asocjacje przypadkowe, symboliczne (zmieniające się w czasie i przestrzeni), z drugiej zaś strony — o ile zwierzęta wydają z siebie głosy znaczeniowe— są to, jak już wyżej (str. 268) zaznaczono, głosy przeważnie gardłowe i nieartykułowane, t. j. pozbawione własności przejść od jednych położeń do drugich, własności modulacji i poruszania się w obrębie pewnych ściśle okreś-

dzane przez procesy wewnątrz własnego organizmu, czy też przez podniety ze świata otaczającego). Wykrzykniki takie powstawały drogą prostych refleksów czyli odruchów fizjologicznych i nosiły na sobie charakter bezpośredniości i konieczności. Taki charakter właściwy jest do dziś dnia naszym ach! aj! o! itp. Była to stroua liryczna czyli uczuciowa języka pierwotnego. 2) Głosy natury, słyszaue przez człowieka, znajdującego się na drodze ku ujęzykowieniu, pobudzały go do naśladownictwa, które zwykle wymagało całego szeregu prób nieudatnych, zanim się własnym głosem wywołało wrażenie akustyczne, identyczne czyli utożsamiane z wrażeniem od głosu natury. To była strona epiczna czyli opisowa języka pierwotnego. 3) Pewne zjawiska nie-słuchowe, nie-akustyczne mogły jednak sprawiać wrażenie, zlewające się w centrum nerwowym (w mózgu) czyli w głównym zbiorniku wra-żeniowo-czuciowym z odpowiedniemi wrażeniami akustycznemi. Była to aualogja i harmonja wrażeń akustycznych, otrzymywanych przez zmysł słuchu, z wrażeniami nieakustycznemi, otrzymy-wauemi przez inne zmysły, oraz z pewnemi nastrojami, a to z konieczności prowadziło do skojarzenia wyobrażenia, powstałego z powtarzających się wrażeń uieakustycznych pewnego rodzaju, z wyobrażeniem, wywołanym przez wrażenia akustyczne. 4) Do podobnych skojarzeń mogło się też dochodzić drogą przypadkowej koincydencji wrażeń od pewnych nagle spostrzeganych zjawisk z wyobrażeniami wykrzyków, wydawanych na widok tych zjawisk. Taki wy-krzyk mógł stać się w ten sposób „nazwą” owego niespodziewanego zjawiska. 5) Nareszcie mogły miewać miejsce przypadkowe asocjacje przy wzajemnym porozumiewaniu się członków języko-wiącej się społeczności ludzkiej. Któryś z tych osobników chciał dać do zrozumienia innym, że coś spostrzegł (np. jakieś zwierzę, pokarm, członka nieprzyjaznej hordy lub t. p.), i wydawał przy tym rozmaite dźwięki, przy akompa-njamencie oczywiście rozmaitych giestów i ruchów całego ciała. Pewien szereg wydawanych brzmień mógł mijać bez skutku, nareszcie w pewnej chwili, po wydaniu pewnego brzmienia, zrozumiano, a chwila ta na wszystkich porozumiewających się wywarła tak doniosłe wrażenie, że wyobrażenie wydanego wtedy brzmienia skojarzyło się z wyobrażeniem zjawiska zrozumianego w jedną niepodzielną całość, jako „wyraz” i jego „znaczenie”. — Trzy pierwsze rodzaje składników czyli elementów języka pierwotnego (a po części i późniejszego), jako powstające drogą odruchów i wogóle uruchomienia nerwów, miały charakter większej lub mniejszej konieczności, podobnie jak wszelkie wykrzyki i głosy porozumiewania się zwierząt; dwa zaś ostatnie rodzaje należą do kategorji „symbolów”, wytworzonych drogą skojarzenia przypadkowego. Podobnie ma się rzecz z rozmaitemi giestami i ruchami zwy-

Eno. pow. iitutr. Ze». £61. T. XXX III.

czajowemi. Jedne z nich są czysto odruchowe, konieczne, powstające każdochwilowo same przez się, jak np. błysk oczu w gniewie, zasłanianie się ręką przy bronieniu się przed uderzeniem i t. p. Inne znowu wytworzyły się „przypadkowo”, skutkiem pewnych warunków życia społecznego, a następnie przechodziły drogą tradycji. Takiemi są np. nasze nachylanie głowy na znak potakiwania lub też jako objaw grzeczności przy powitaniu, a będące przeżytkiem pokornego nadstawiania głowy do ścięcia lub też do nałożenia na nią obroży niewolniczej. Podobnie dzisiejszy giest przeczący, wykonywany głową, jest spadkobiercą w linji prostej szamotania się przy nakładaniu obroży na szyję.

W pierwotnym co do języka stanie ludzkości przy wzajemnym porozumiewaniu się nie-tylko wydawano głosy, t. j. działano na słuch, ale także poruszano się całym ciałem, skakano, wyrabiano najrozmaitsze miny i t. d., po części dając w ten sposób ujście silnie pobudzonej energji wypowiadawczej, a po części działając także na drugi zmysł intelektualny czyli służący przeważnie do bogacenia naszej wiedzy, t. j. na wzrok. Przeżytki tego połączenia giestów z mową akustyczną widzimy dotychczas u ludzi, gestykulujących podczas mówienia, a biegli mówcy świadomie uciekają się do pomocy giestów. Prócz tego istnieje osobny język optyczny, język giestów, zwłaszcza poruszeń palców, z jednej strony u głuchoniemych, z drugiej zaś u tak zwanych Indjan amerykańskich. W tym języku optycznym, podobnie jak w języku mówionym, niektóre giesty powstały bezpośrednio, drogą odruchów, inne zaś skojarzyły się ze znaczeniem przypadkowo.—Dla czego jednak u ludzi słyszących i u największej liczby plemion ludzkich pierwotny język optyczno-akustycz-ny zredukował się z czasem do jednego tylko akustycznego? Dla czego znikły albo przynajmniej znacznie zmalały i osłabły prace i wrażenia ruchowo-optyczne, a pozostały, coraz bardziej potężniejąc, prace organów mównych i wrażenia akustyczne? Główną „przyczyną” tej ewolucji była dążność do oszczędzania (do ekonomji) pracy organizmu, tak ze strony czynnej, języko-twórczej, jako też ze strony biernej, języko-od-biorczej. Przez działanie różnemi organami i przez rozstrzeliwanie uwagi w rozmaitych kierunkach zużywało się całkiem bez potrzeby zbyt wiele pracy fizjologicznej i psychicznej. Dla czego jednak optyka ustąpiła akustyce? Odpowiedź na to jest bardzo prosta. Zjawiska i prace optyczne potrzebują światła, czy to światła naturalnego, czy też „sztucznego”, wytwarzanego przez człowieka. Falowanie światła idzie po linjach prostych, w kierunku promieni i nie przechodzi przez przegrody w rodzaju choćby deski najzwyczajniejszej. Zjawiska zaś i prace akustyczne obchodzą się bez światła, potrzebują tylko powietrza i ciał elastycznych, a ich falo-

35

wania rozchodzą się na wsze strony w postaci korga dzieci, każde dziecko w pierwocinach kół i kul koncentrycznych. Tak więc przy doborze swego rozwoju językowego może mieć całkiem naturalnym utrzymały się na placu środki aku- inny język, całkiem inny dyjalekt. Ale różnice styczne mowy ludzkiej.    te, pod wpływem jednakowego otoczenia i jed-

Z powyższego wynika, że język czyli mowa uakowych warunków obcowania społecznego, ludzka w ściślejszym znaczeniu tego wyrazu roz- nikną stopniowo, a języki indywidualne coraz winęła się stopniowo z tej skomplikowanej czyn- bardziej upodobniają się do siebie, ności zarodkowej, która następnie zróżniczkowa- Błędem naukowym jest utożsamianie języka ła się: 1) na język mówiony, należący w swych z rasą. Przodkowie lingwistyczni pewnego ple-skutkach fizjologicznych do zakresu akustyki, mienia mogli należeć do całkiem innej rasy. t. j. działający na słuch; 2) na śpiew, działają- Najlepszym dowodem są murzyni, mówiący dziś cy również na słuch; 3) na ruchy emocjonalne, w Ameryce po francusku lub po angielsku, albo działające przeważnie na wzrok, a więc z tego też osobniki pochodzenia semickiego (których względu należące do optyki. Jeżeli zaś weźmie- zresztą czystość i jednolitość rasy stoi pod wiel-my język w znaczeniu najobszerniejszym, jako kim znakiem zapytania), mówiące najrozmaitsze-wogóle środek porozumiewania się ludzi między mi językami europejskiemi. Pomiędzy rasą aję-sobą, to wtedy obok mowy i giestów będziemy zykiem konkretnym niema najmniejszego związ-mieli trzecią odmianę języka, „język” widziany ku, i to właśnie wskutek wzmiankowanej powy-na piśmie. Mowa i giesty rozwinęły się z pier- żej wspólności „praw” psychicznych i fizjolo-wotnych ruchów refleksyjnych i emocjonalnych, gicznych. Odziedziczamy tylko uzdolnienie ję-towarzyszących objawom wszelkiej reakcji czło- zykowe wogóle, odziedziczamy zarodkowe ujęzy-wieka pierwotnego na podniety i podrażnienia kowienie mózgu czyli psychiki, a obok tego mo-świata zewnętrznego i własnego organizmu; pis- że też minimalne skłonności, do rozwijania się mo zaś rozwinęło się z malarstwa pierwotnego, językowego w tym lub owym kierunku. Dziecko którego drugą odnogę historyczną stanowi póź- chińskie w otoczeniu polskim staje się językowo niejsze malarstwo, w związku z innemi sztukami Polakiem i odwrotnie, chociaż zresztą w pew-plastycznemi.    nych drobnych właściwościach wymawiania na-

Z kwestją początku języka łączy się ści- wet po kilku pokoleniach może się zdradzać śle kwestja monogienezy czy też poligienezy pochodzenie dla danego języka obce. rodzaju ludzkiego pod względem językowym, Dotychczas jeszcze, nawet w językach bardzo t. j. pytanie: czy wszystkie języki świata po- daleko posuniętych, powtarzają się niekiedy pró-chodzą od jednego pierwotnego, czy też było by pierwotnej twórczości językowej, t. j. stoso-wiele języków pierwotnych? Przypuszczenie tyl- wauie „nowych”, „wymyślonych” wyrazów do ko jakiejś jednej pary czy też nielicznej hordy, tym dobitniejszego oddawania myśli. Tutaj na-uprzywilejowanej pod tym względem, jest sprzecz- leżą np. takie wyrażenia polskie, jak „ci się już ne ze wszystkiemi danemi naukowemi, i nikt by wtrynili, a tamci się jeszcze nie wydziuńdziurzyli”. go dziś nie wypowiadał, gdyby nie potęga le- Oczywiście co do formy i budowy wyrazy po-giend, przyswojonych w dzieciństwie i uważa- dobne muszą się stosować do ogólnie panują-nych za coś nietykalnego. „Prawa” psychiczne cych typów morfologicznych. Malowniczość, so-i fizjologiczne, kierujące powstaniem i rozwojem czystość i dzika poezja, charakteryzująca przy-języka, są w osnowie swej jednakowe, i na tej puszczalnie okres twórczy języka, powtarza się podstawie rodzaj ludzki jest jeden, podobnie jak dziś jeszcze w rozmaitych językach tajemnych wspólność praw fizycznych i chemicznych wiąże i półtajemnych (ulicznikowskich, złodziejskich itp.), w jedną wspólną całość wszechświat nieskoń- o których wyżej była mowa. (Np. na gruncie czony. Na całej kuli ziemskiej panuje dotych- polskim łysy jako „księżyc”, pająk jako „polic-czas jeden język, jako wspólne wszystkim lu- jant”, kalinie się jako „rumienić się z pożądli-dziom w muiejszym lub większym stopniu uzdol- wości”, i t. p.).—„Wyrazy” pierwotne języka były nienie językowe, jako ujęzykowienie ludzkości, wyrazami ogólnikowemi (les mots vagues) w ro-ale tylko nie w znaczeniu historycznym, nie dzaju dzisiejszych słówek nieodmiennych bęc, w znaczeniu materjalnym. Faktycznie rodzaj brzdęk, rrym, ciach ciach, lap cap, łupu cupu, ludzki ujęzykowiony rozwijał się wielokrotnie szastu prastu i t. p., lub też w rodzaju bardziej i w wielu miejscach z niższych gatunków bezję- już morfologicznie rozczłonkowanych czasowni-zykowych i przedczłowieczych. Początek mowy ków (słów) nieosobistych: grzmi, błyska się, wid-ludzkiej jest poligienetyczny. Pierwotnie po- nieje, chmurzy się i t. p. W takich wyrazach wstawało mnóstwo języków jak najrozmaitszych, przechowuje się do dziś dnia jedna z najstar-a dopiero później ta nieskończona rozmaitość, szych warstw twórczości językowej. Później drogą bądź to tępienia jednych gromad „bliźnich” dopiero wyrazy ogólnikowe rozwijały się w roz-przez drugie, bądź też wzajemnego zbliżania się maitych kierunkach, dając z siebie imiona obok i upodobniania, stopniowo się zmniejszała. Po- czasowników, rzeczowniki obok przymiotników dobnie ma się rzecz z językami indywidualnemi. i t. d., przy czym te różne funkcje mogły być W jednej i tej samej rodzinie, złożonej z kil- ' albo wyrażane za pomocą osobnych wykładni-

warstwo-

ków morfologicznych (biał-y, biał-ość, biel-eć\ lec-i, lot, lotny i t. p.), albo też tylko odgadywane ze związku z innemi wyrazami, jak to ma miejsce przeważnie w języku chińskim, a w znacznej części także w angielskim.

Ściśle mówiąc, tylko językowi indywidualnemu właściwy jest rozwój, językowi zaś plemiennemu lub narodowemu — historja, jako rozwój przerywany. Historja języka plemiennego może byó historją zewnętrzną lub też wewnętrzną. Historja zewnętrzna jest równoznaczną z losami „nosicieli” danego języka, z losami plemienia, mówiącego danym językiem, z losami „dusz”, w pewien konkretny sposób ujęzykowio-nych. Na historję zaś wewnętrzną języka składają się zmiany, dokonywające się w samym języku, składa się ewolucja samych wyobrażeń językowych w ich następstwie czasowym. W zakres historji zewnętrznej języka wchodzi, z jednej strony, rozpadanie się jednego języka na kilka późniejszych modyfikacji, stanowiących szczep językowy, z drugiej zaś strony mieszanie się języków, ich wpływ wzajemny i znikanie różnic pomiędzy niemi.

Szczep językowy lub też rodzinę językoicą stanowią wszystkie języki, dające się przypuszczalnie sprowadzić do jednego niegdyś wspólnego języka, a raczej do wspólnego stanu językowe go; inaczej, jest to zbiór wszystkich języków i ich modyfikacji gwarowych (dyjalektycznych), historycznie pokrewnych. Tak np. rodzinę językową polską stanowią wszystkie gwary polskie nietylko teraźniejsze, ale także przeszłe i przyszłe; rodzina językowa słowiańska lub też szczep językowy słowiański równa się sumie wszystkich języków słowiańskich; szczep językowy arjoeuro-pejski stanowią wszystkie języki arjoeuropejskie czasów minionych, teraźniejszych i przyszłych. Przytym do pewnych szczepów lub rodzin językowych mogą należeć nietylko całe, niepodzielne języki, ale także jedynie pewne ich części. Tak up. język polski, należący, jako całość, do rodziny językowej słowiańskiej, swemi wyrazami, przyswojonerai z języków giermańskich, wchodzi w skład rodziny językowej giermań-skiej. Co więcej, niektóre języki nawet w swej całości nie mogą być uważane za członków jednego tylko szczepu, ale muszą być zaliczane przynajmniej do dwuch szczepów. Język angielski, należący wprawdzie przeważnie do grupy czyli rodziny giermańskiej, znaczną częścią swych elementów składowych tkwi w rodzinie językowej romańskiej. Język ormiański zaliczany bywa wyłącznie do szczepu arjoeuropejskiego, ale to niesłusznie, gdyż z równym prawem należy on także do jakiegoś innego szczepu w rodzaju turecko - tatarskiego. Analogję z tym przedstawiają pewne stany językowe indywidualne. Człowiek, mówiący kilkoma językami, t. j. człowiek, w którego głowie mieści się kilka języków, należy przez to samo do kilku plemion czyli do kilku szczepów lub rodzin językowych (ob. także Językoznawstwo, Charakterystyka porównawcza i klasyfikacja języków).

Gwary czyli dyjalekty pewnej za jednolitą uważanej społeczności językowej, inaczej gwary terytorjum językowego, stanowiącego pod względem językowym ciągłość nieprzerwaną, dzielą się i grupują się w dwuch kierunkach: 1) w kierunku „horyzontalnym”, gieograficznie, topograficznie, jako gwary rozmaitych okolic i miejscowości; 2) w kiernnku „wertykalnym” wo”, t. j. jako różne odmianki czyli modyfikacje tej samej gwary miejscowej według klas społecznych, według zawodów, stanów itp. W ogóle zaś rozmaitość języków może być rozpatrywana z trzech stanowisk: 1) abstrahując (w oderwaniu) od różnic gieograficznych i chronologicznych, ze stanowiska warstw społecznych, jako języki różnych wieków (dzieci, dorośli, starcy), płci (mężczyźni, kobiety), stanów, klas społecznych; 2) abstrahując od socjologji i chronologji, ze stanowiska gieografji i topografji, jako rozmaitość gwar miejscowych i języków plemiennych; 3) abstrahując od socjologji i gieografji, ze stanowiska chronologji, jako rozmaitość stanów językowych, idących jeden za drugim w następstwie czasowym.— Od wszelkich innych gwar, właściwych pewnemu obszarowi czyli terytorjum językowemu, odbija przedewszystkim wyrosły na tym samym gruncie język piśmienny czyli literacki. Źródłem żywym takiego języka jest zwykle gwara pewnej części narodu, pewnej klasy, przodującej pod jakimś względem i mającej przewagę nad innemi w kościele, w urzędzie, w handlu lub t. p. Ale prawie zawsze taki język literacki formuje się „sztucznie”, pod wpływem języków pokrewnych. Tak np. język literacki włoski, zainaugurowany przez Danta, nie był nigdy dyjalektem „żywym” i nikt nim nigdy nie mówił; powstał on drogą literacką, pod wpływem łaciny. Język literacki niemiecki zrodził się przedewszystkim w kancelarjach saskich, pod przeważnym wpływem łaciny. Język literacki rosyjski zawdzięcza swe pochodzenie językowi cerkiewno-słowiańskiemu, rodem z półwyspu Bałkańskiego, a już w najdawniejszym języku literackim polskim nie trudno odkryć silny wpływ języka czeskiego, a prócz tego języka niemieckiego i łaciny.

Skutkiem wzajemnego wpływu i oddziaływania ludzi pojedynczych i ludów dokonywa się mieszanie się języków: Skutkiem wzajemnego wpływu członków tej samej rodziny lub innej niewielkiej grupy językowo-uspołecznionej dokonywa się mieszanie się języków indywidualnych; skutkiem zaś wzajemnego wpływu plemion, ludów i narodów dokonywa się mieszanie się języków plemiennych. Mieszanie się to może być różnego stopnia, od minimum, równoznacznego z ocieraniem się o inne plemiona bez żadnego widocznego śladu we własnym języku, aż do maximum, polegającego na językowej denacjona-lizacji, t. j. na przyjęciu obcego języka zamiast swego dawniejszego. Między temi dwoma kran cami konstatujemy w historji języków języki mieszane, z przewagą bądź to jednego, bądź też drugiego języka, bądź też nareszcie — wypadek nader rzadki — z równoznacznym udziałem obu języków źródłowych w nowo-powstałej mieszaninie językowej.—Wogóle możemy rozróżnić następujące główne rodzaje mieszaniu językowych:

1) zapożyczenia z języka „obcego” ulegają w danym języku zupełnej asymilacji; 2) zapożyczenia nie asymilują się całkowicie, ale zachowują piętno obcego pochodzenia; 3) dwa elementy językowe prawie się wzajemnie równoważą, ale układają się w jednolity system wyobrażeniowy;

4) język mieszany jest „sztucznym zlepkiem” obu języków składowych. Do tej ostatniej ka-tegorji należą np. języki, powstające ze zmieszania się języka chińskiego z językami euro-pejskiemi: rosyjsko-chiński (kjachtyński, majma-czyński), portugalsko - chiński, angielsko - chiński i t. d.— Zapożyczanie obcych elementów języko wych i wogóle mieszanie się języków dokonywa się albo przez obcowanie ustne, bezpośrednie (np. wzajemny wpływ języka polskiego i litewskiego, polskiego i niemieckiego, języków fińskich i słowiańskich i t. d ), albo drogą wpływu piśmiennictwa współczesnego (np. wpływ piśmiennictwa francuskiego na niemieckie i inne, wpływ piśmiennictwa niemieckiego na rozmaite inne i t. d.), albo przez wpływ piśmiennictw dawnych, studjowanych i mniej więcej gorliwie uprawianych (np. wpływ piśmiennictwa arabskie go na języki ludów muzułmańskich, wpływ piśmiennictwa greckiego i łacińskiego na języki narodów europejsko-amerykańskich i t. d.), albo nareszcie przez wpływ kultury kosmopolitycznej (takie wyrazy, jak telefon, telegraf, fonograf i t. d., wogóle cała terminologja techniczna i naukowa). Należy też skonstatować wpływ kościoła, wpływ języka kościelnego, czy to bliz-ko pokrewnego danemu językowi, czy też nie (np. wpływ języka cerkiewno - słowiańskiego na języki ludów słowiańskich, należących do kościoła wschodniego, wpływ tegoż języka cer-kiewno-słowiańskiego na język rumuński, wpływ łaciny kościelnej na języki ludów romańskich, wpływ tejże łaciny na języki ludów nie romańskich i t. p.). Podobny wpływ może wywierać język tej samej nazwy, t. j. niby ten sam język, tylko, że z epoki dawniejszej, skostniały w modlitwach i innych wytworach z piętnem religijno-kościelnym. Dość tu wymienić odbicie staropolszczyzny w dzisiejszych modlitwach polskich, a niektóre wyrażenia modlitewne krążą także w języku potocznym. Niezaprzeczonym też jest wpływ szkoły obcojęzykowej, wpływ obcego języka urzędniczego, wpływ służby wojskowej w armjach, złożonych z żywiołów obcoję-zykowych i z komendą obcojęzykową.— Poprzednio zauważyłem, że obok historycznego procesu rozszczepiania się jednego języka na kilka, nierównie donioślejsze znaczenie w historji lingwistycznej rodzaju ludzkiego ma znikanie pewnych języków plemiennych. Każdorazową wypadkową całej poprzedzającej historji różnorodnych plemion pod względem językowym jest stopniowe zmniejszanie się rozmaitości języków, jest zanikanie uiektórych języków „w walce o byt”. Czynnikiem, rozstrzygającym w tej walce jest zwykle albo większa liczba mówiących pewnym językiem i skutkiem tego asymilujących sobie językowo plemię mniej liczne, albo też jakieś szczególne uprzywilejowanie języka zwyciężającego. Ale, przy względnej jednakowości warunków statystycznych i społecznych, w procesie ustępowania jeduego języka na korzyść drugiego mają więcej szans utrzymania się i coraz większego rozprzestrzeniania się języki łatwiejsze, języki, wymagające przy ich przyswajaniu mniejszego natężenia władz umysłowych i organów mówni-czych. Tak np. przy wzajemnym zetknięciu się język rumuński miewa przewagę nad językami sło-wiańskiemi, język tatarski ma przewagę nad rosyjskim, oczywiście o ile temu nie przeszkadza interwencja świadoma ze strony czynników państwowych i t. p. Ta przewaga języków łatwiejszych objawia się nietylko przy zanikaniu całych języków plemiennych na korzyść innych, ale także przy mieszaniu się języków, przy zapożyczaniu elementów obcych i przy powstawaniu nowych języków mieszanych. Przy dokonywaniu się podobnego procesu giną subtelności i drobne różnice języka trudniejszego, nieuchwytne i nie dostępne dla drugiego plemienia. Akcent morfologicznie ruchomy, właściwy językowi jednego z plemion mieszających się językowo, znika i ustępuje miejsca monotonji czyli jednostajności akcentowej, pod wpływem drugiego języka, któremu obcą była poprzednio ruchomość morfologiczna akcentu, a to nawet w takim razie, jeżeli ogólny charakter i przeważna ilość właściwości nowego języka mieszanego powinna być uważana za dalszy ciąg języka z akcentem morfolo-gicznie-ruchomym. Ulegając oczywiście wpływowi języków bez akcentu morfologicznie ruchomego, straciły go w mniejszym lub większym stopniu języki: łaciński, celtyckie, angielski, języki słowiańskie północno-zachodnie (czeski, słowacki, polski, łużyckie), łotewski, ormiański itd. Podobnie znika albo przynajmniej słabnie poczucie różnic rodzajowych, jeżeli rodzaje gramatyczne jednemu z języków mieszających się były właściwe, a drugiemu obce; tak np. język ormiański, zaliczany do arjoeuropejskich, nie posiada wcale rodzajów, oczywiście pod wpływem owego jakiegoś innego języka, który wszedł do dzisiejszego języka ormiańskiego jako drugi element składowy. Fleksja ogólnikowa, polegająca na asocjacji rozmaitych wyobrażeń przypadkowych (kazualnych), osobowych, czasowych i t. p.

z wyobrażeniami pewnych zmian końcówkowych i zmian we wnętrzu wyrazu, a właściwa jednemu z plemion mieszających się, może być całkiem niezrozumiałą dla drugiego plemienia, a to prowadzi do przyśpieszenia dekompozycji, do przyśpieszenia decentralizacji językowej, up. do zastąpienia fleksji łacińskiej budową aglutyna-cyjną języków romańskich. Wogóle można powiedzieć, że przy mieszaniu się języków język nowo powstały jest wypadkową złożoną, zbliżającą się swemi częściami składowemi ku stronom łatwiejszym obu języków.— Zapożyczanie z jednego języka do drugiego może być zapożyczaniem: 1) wyrazów znaczeniowych; 2) zwrotów składniowych; 3) pewnych morfem (np. przyrostek -unek języka polskiego, zapożyczony z niemieckiego: nietylko stosunek, warunek, rachunek.. ale także sprawunek, opatrunek, poczęstunek...)-,

4) pewnych cząstek, partykuł (polskie rychtyk, akurat...)-, 5) nawet głosek, bądź to w postaci wprowadzania całkiem nowych głosek (np. polskie h, zapożyczone z czeskiego, małoruskiego, niemieckiego i łaciny, oczywiście w tych gwarach, gdzie odróżnia się ono od ch), bądź też w obcym, cudzoziemskim sposobie Wymawiania głosek dawniej już istniejących (na obszarze językowym polskim daje się skonstatować także pod tym względem wpływ niemiecki miast pierwotnie niemieckich, a następnie spolszczonych).

Język istnieje i zmienia się nie dowolnie, nie kapryśnie, ale według stałych „praw”, nie według „praw głosowych” (Lautgesetze), bo tych wcale nie ma (ob. Fonologja), ale według praw psychicznych i socjalnych (socjologicznych), przy czym socjologję identyfikujemy (utożsamiamy) z tak zwaną „psychologją ludów” (Völkerpsychologie)I. Do tego wniosku o stałych „prawach” języka dochodzimy z jednej strony a priori, na podstawie ogólnego myślenia naukowego, nie dopuszczającego „cudów” i dowolności, z drugiej zaś strony na podstawie starannych i ścisłych spostrzeżeń nad życiem językowym u pojedynczych indywiduów i u różnych gromad ludzkich, w ten lub ów sposób ujęzykowionych. — Termin popularny „zwyczaj językowy” {Sprachgebrauch, usus), jako przyzwyczajenie wszystkich albo wielu, jest równoważny w gramatyce prak-tyczuej z przepisem, z regułą, a w gramatyce ściśle naukowej — z „prawem” językowym.

W praktyce języka, w jego wykonywaniu, t. j. w ujawnianiu wyobrażeń językowych za pomocą środków fonacyjuo - audycyjnych — i to we wszystkich działach życia językowego (w fonetyce, w semazjologji, w morfologji ze składnią),— dają się spostrzegać wpływy asymilacyjne i ako-modacyjne w rozmaitych kierunkach: 1) wpływ tego, co się ma dopiero powiedzieć lub co się już tylko co powiedziało (asocjacje czyli skojarzenia przez przyległość lub następstwo czasowe); 2) wpływ grup wyobrażeń, jednocześnie pobudzanych do ujawniania się w centrum psy- , chiczno-językowym (asocjacje czyli skojarzenia przez podobieństwo); 3) wpływ słyszanego lub dopiero oczekiwanego od innych osób, z któremi w danej chwili rozmawiamy (np. usłyszawszy od innej osoby wyraz korytarz, ktoś w tej samej chwili woła: „proszę mi podać korytarz” zamiast „proszę mi dać pasek”).

Tak w języku indywidualnym, jako też w języku plemiennym istnieją rozmaite nawarstwienia chronologiczne, t. j. zapamiętywane lub też przekazywane drogą tradycji skutki skomplikowanego działania warunków, właściwych następującym po sobie epokom życia językowego, a następnie znikających i przestających działać (o nawarstwieniach grup wyobrażeń ob. wyżej, str. 275). Budowa języka stopniowo się zmienia. Aglutynacja przechodzi we fleksję, fleksja przeradza się w aglutynację innego rodzaju, ta znowu w inną fleksję i tak dalej bez końca. Przy zatracaniu poczucia podzielności wyrazów pewne wyrazy, poczuwane dawniej jako złożone (com-posita), zrastają się w jedną niepodzielną całość, a to sprzyja następnie rozmaitym skracaniom i przeradzaniom fonetycznym. (Przykłady: francuskie niepodzielne droit, couch-er, avou-ê..., będące dalszym ciągiem historycznym łacińskich po-dzielnych di rec-t-u-m, col-loc-a-re, ad-voc-a-t-u-s...; polskie dziś niepodzielne człek lub człowiek, niedżiciedź, prosty..., rozkładające się dawniej na cźl-o-wiek, medw-ëd-ï czyli miod-o-jad, pro-st-y...). — Rozpatrując języki sub specie aeternitatis, t. j. na przestrzeni długich tysięcy i dziesiątków tysięcy lat, konstatujemy ciągłe, choć powolnie dokonywające się, oscylacje czyli wahania się budowy wyrazów (oscylacje morfologiczne).

W życiu języka możemy zauważyć ciągłą pracę nad usuwaniem chaosu i rozbieżności, a wprowadzaniem porządku i ujednostajnienia, i to w rozmaitych kierunkach: 1) w życiu indy-widualno-językowym—rozmaitość języka dziecinnego (różne języki dzieci, należących do tej samej rodziny) znika, a język dzieci upodabnia się do języka otoczenia; 2) w życiu pleraienno-języ-kowym — rozmaitość języków coraz się zmniejsza, chociaż z drugiej strony miewa też miejsce rozpadanie się dyjalektyczne, t. j. dzielenie się jednakowego niegdyś stanu językowego na kilka nowych odmian czyli modyfikacji; 3) w samym języku, wewnątrz języka: maleje bogactwo form lóźnych, ze sobą niepowiązanych, a jego miejsce zajmuje uporządkowanie, sprowadzenie do pewnych typów. Obok tego mamy rozpadanie się dawnych jednakowości na wielość przy pewnych ściśle określonych warunkach (np. rozpadanie się dawnej jednakowości spółgłoski k na rozmaitość k I ć I c), a tę nową wielość usuwa częściowo ujednostajniająca praca psychiczna (ob. Fonologja, str. 795). Widzimy tu „walkę” rozmaitości przyrody i życia z porządkującym „duchem” ludzkim. Wiedza językowa, t. j. ujmowanie i poznawanie świata w formach języko-

wych, dąży do uporządkowania i ujednostajuie- , innych języków, jeżeli tylko miał sposobność je nia według pewnych typów psychicznych.— Zwykle uważamy tak zwane formy „prawidłowe”, t. j. typowe i ujednostajnione, za starożytuiejsze i pierwotniejsze, aniżeli „wyjątki” od prawideł; wyjątki i nieregularności miały się rozwinąć później, jako „odstępstwa od prawideł”. Tym czasem, według najnowszego i z pewuością jedynie racjonalnego zapatrywania się, rozwijanego między innemi przez Wundta, „wyjątki” i „nieprawidłowości” językowe są zjawiskiem dawniejszym, a prawidłowości są skutkiem późniejszej asymilacji i wyrównania, zupełnie tak samo jak w dziedzinie całych języków: nieogra uiczone mnóstwo języków zmniejszało się stopniowo pod wpływem wzajemnego obcowania plemion, mówiących temi różnemi językami.

słyszeć; każdy odróżnia zdania, zawierające myśl, od tego, co zdaniem nie jest: każdy wydziela pojedyncze wyrazy z właściwym ich znaczeniem, w różnicy od tego, co wyrazem nie jest; nikomu nie jest obcą różnica znaczenia, tak zwanej treści wewnętrznej, a połączeń głosowych, służących do oddania tego znaczenia. Być może, że nie każdy zdaje sobie sprawę z tego swego pojmowania, nie każdy jest w stanie wyrazić je i sformułować; ale, że każdemu człowiekowi normalnemu, nie okaleczonemu umysłowo, właściwym jest takie pojmowanie, chociażby tylko w stanie drzemki nieświadomej, to nie ulega najmniejszej wątpliwości. Nauka językoznawstwa nie wprowadza tu nic bezwzględnie nowego; ona tylko udoskonala i oczyszcza myślenie, uwalnia je od balastu przypadkowości, a grupę chwiejnych wyobrażeń zamienia na łańcuch świadomych, ściśle określonych pojęć.

Na gruncie europejskim J. wyrosło historycznie z filologji klas,czuej (ob. Filologja, Gramatyka); stąd też jego początkowe zalety i wady. Do zalet należy zaliczyć: dokładność w drobiazgach, krytyczne traktowanie szczegółów, umiejętność wyciągania subtelnych wniosków ze wskazówek, dostarczanych przez zabytki języka, i t. d. Dotkliwemi zaś wadami, zaczerpuiętemi z filologji, a przeszkadzającemi swobodnemu rozwojowi i wszechstronnemu postępowi językoznawstwa, były, a po części są dziś jeszcze: balast erudycji, przygniatający myślenie i powodujący pewne niedołęstwo naukowe; brak abstrakcji istotnie naukowych, właściwych naukom przyrod niczym, i t. d. Oczywiście zarzut ten stosuje się nie do wszystkich językoznawców, ale tylko do ich znacznej większości. Za przykładem A. Schleichera porównywano językoznawstwo z botaniką, a filologję z ogrodnictwem, i twierdzono, że filolog pozostaje w takim stosunku do językoznawcy czyli lingwisty, w jakim ogrodnik znajduje się do botanika; oczywiście jest to porównanie grube i niesmaczne. Z drugiej, strony nie da się zaprzeczyć, że sama filologja, tak jak ją kontyuuują do dnia dzisiejszego jej zwolennicy, jest przeżytkiem dawno minionej epoki w rozwoju myślenia naukowego. W dawnej filologji tkwiły niegdyś zarodki wszystkich nauk psychicznych i socjalnych (społecznych), tylko, że opacznie pojętych, bo wyłącznie książkowo, erudycyjnie, w oderwaniu od życia, oraz z piętnem uiewolnictwa umysłowego i jednostronnego uwielbiania myślicieli i twórców starożytnych. I dziś jeszcze stosunek jednostronnego „filologa klasycznego” do faktów życia umysłowego jest całkiem inny, aniżeli stosunek badaczów nowszego zakroju: kiedy np. językoznawca lub socjolog zestawia fakta dla uogólnień i wszechstronnych wniosków, prawdziwy filolog w starym stylu rozkoszuje się, rozsmakowuje i popisuje się erudycją. Podobnym zabytkiem czasów minionych jest

W rozwoju i historji języka i języków, jako mowy ludzkiej w jej powszechności, daje się zauważyć coraz większe oddalanie się dwuch biegunów porozumiewania się językowego: 1)

W samych iudywiduach mówiących — wymawianie coraz bardziej wychodzi na zewuątrz, coraz bardziej się uzewnętrznia, a z drugiej strony coraz bardziej uduchawia się strona wewnętrzna, strona znaczeniowa języka. 2) W obcowaniu wzajemnym mieszkańców kuli ziemskiej—drogi po rozumiewania się coraz bardziej się przedłużają dzięki rozmaitym wynalazkom w rodzaju telegrafu, telefonu i t. d.

[Literatura przedmiotu, ob. Językozuaw-

8 t W o].

B. de C.

Językoznawstwo, inaczej lingwistyka (od łacińskiego lingua, język), gloityka lub glottólogja (od greckiego Y^wsoa,    język), w ścisłym

znaczeniu tego wyrazu, jest badaniem systematycznym, badaniem naukowym zjawisk językowych w ich związku przyczynowym. W szerszym znaczeniu przez J. uależy rozumieć wszelkie badanie języka, wszelkie zastanawianie się nad faktami językowemi, chociażby nawet nienaukowe i niesystematyczne. J., jako nauka, jako wiedza, jako umiejętność, jest poznawaniem i badaniem naukowym języka czyli mowy ludzkiej w całej jej rozmaitości.—Jak wszelkie inue szeregi zjawisk, tak samo i zjawiska językowe przedstawiają ua pierwszy rzut oka chaos, nieporządek, gmatwaninę. Umysłowi ludzkiemu wrodzoną jest zdolność oświecania tego mniemanego chaosu i odkrywauia w nim ładu, porządku, systematyczności, związku przyczynowego.

Skierowanie czynne porządkującego umysłu ludzkiego ku zjawiskom językowym stanowi właśnie językoznawstwo. Czynności przygotowawczych dokonywa tu nieświadomie, a po części świadomie, każdy umysł ludzki, wcale nawet naukowo nie przygotowany. Każdy umysł ludzki systematyzuje, uogólnia, szuka przyczyn. W zastosowaniu do języka, każdy odróżnia przedewszystkim siebie od innych, swoją mowę od mowy innych ludzi; każdy odróżnia swój język ojczysty od

Językoznawstwo.

--i

tak zwana „filozofja”, o ile rości sobie pretensje do wszechwiedztwa, a jeszcze odleglejszej przeszłości sięga teologja, jako skostniała mito-logja.— Rodowodem językoznawstwa z filologji, faktem historycznym, że badaniami lingwistycz-nemi zajęli się przedewszystkim filologowie, objaśnia się: charakter materjału, rozpatrywanego przeważnie przez większość lingwistów; charakter metody badania; charakter niektórych dąż ności naukowych, i t. d. Tak przedewszystkim szczególny powab dla wielu lingwistów ma badanie języków starożytnych, „wymarłych”, pokrytych wielowiekową pleśnią, zamarynowanych. Tymczasem taką metodę, przy której zaczynamy od rzeczy nieistniejących i przez to samo niedostępnych, zamiast, jak przyrodnicy, od tego, co dostępne badaniu, cofać się wstecz do tego, co niedostępne, należy uważać za przewrotną i mało płodną. Ten charakter filologiczny i archeologiczny (starożytniczy) dotychczasowego językoznawstwa odbił się również w dążeniach do poważnego konstruowania różnych „pra-języków”, różnych „języków pierwotnych”, a zwłaszcza pra-języka indoeuropejskiego. Kuszono się nawet o układanie tekstów w tym języku (bajka, skomponowana przez A. Schleichera i ogłoszona w „Beiträge zur vergleich. Sprachforschung”).

W artykule Język wykazano niewłaściwość uważania języka za „organizm”. W związku z tym pozostaje niewłaściwość uważania językoznawstwa za „naukę przyrodniczą” („Die Sprachwissenschaft ist eine Naturwissenschaft'¹'—A. Schleicher, Max Müller i inni). Juni, przeciwstawiając całkiem błędnie i nielogicznie „przyrodniczości” „historyczność”, zaliczyli językoznawstwo do nauk „historycznych”. J. w istocie swej nie jest ani nauką przyroduiczą, aui też nauką historyczną, ale tylko nauką psychologiczną i socjologiczną, przy czym przez socjologię rozumiemy to, co niektórzy nazywają „psyehologją narodów, ludów i społeczeństw” (Völkerpsychologie, psychologie ethnique), t j. po prostu badanie, z jednej strony, warunków pożycia społecznego, niezbędnych do rozwoju psychicznego jednostki ludzkiej lub zwierzęcej, z drugiej zaś strony, objawów społecznych i wogóle stadowych, zależnych od psychiki indywidualnej. Objawy zaś zewnętrzne nauk psychologiczno-socjologicznych mogą stauowić także przedmiot badania dla an-tropologji, jako nauki przyrodniczej.— Różnicę historyczności a niehistoryczności spotykamy zarówno w naukach przyrodniczych, jako też w naukach psycbologiczno-socjalnych. W oderwaniu od następstwa czasowego mamy nie-hi-storję, mamy wszechświatowe zjawiska fizyczne, chemiczne i t. d., oraz zjawiska fizjologiczne świata organicznego; stosując pojęcie czyli kate-gorję następstwa zmian czasowych, otrzymujemy historję, otrzymujemy szereg czasowy przeobrażeń morfologicznych w ustroju zwierząt i roślin, otrzymujemy następstwo nawarstwień geologicz

nych, otrzymujemy historję wszechświata fizycznego. Dwie te strony badania, dwa te stanowiska naukowe stosujemy także w językoznawstwie: określając ogólne, wszechludzkie warunki psychiczne i fizjologiczne istnienia i odtwarzania mowy ludzkiej, obywamy się bez historji; rozpatrując zaś zjawiska i fakty językowe w następstwie czasowym, otrzymujemy historję języka.

W językoznawstwie w obszernym znaczeniu tego wyrazu, w nauce języka czyli mowy ludzkiej w całej jej rozciągłości, możemy— ze względu na wartość myślową — rozróżniać trzy stopnie: 1) Językoznawstwo opisowe i prostą znajomość faktów językowych (tak z zakresu języka „żywego”, mówionego, jako też z zakresu języka literackiego, „pisanego”) (po niem. Sprachbeschrei-bung, Sprachkenntnis, po czesku jazykopis).    2)

Przygotowawcze badanie języków (po niemiecku Sprachforschung, po czes. jazykozpyt), zestawianie faktów językowych i wyciąganie z nich wniosków, tak w zakresie jednego języka, jako też przy porównywaniu różnych języków. 3) Wiedzę językową (niem. Sprachwissenschaft, czes. jazykovèda), obejmującą szczyt uogólnień językoznawczych i najdalej idących wniosków, w związku z całokształtem pewnego światopoglądu naukowego. Językoznawstwo opisowe dostarcza materjału badaniu języków, a to ostatnie daje konieczną podstawę faktyczną uogólniającej wiedzy językowej.

Z powyższego wynika, że za nauki pomocnicze językoznawstwa należy uważać przedewszystkim psychologię i socjologię. Ze względu na zjawiska peryferyczne, wymawianiowe mowy ludzkiej niezbędną jest znajomość pewnych danych z anatomji i fizjologji ciała ludzkiego i wogóle zwierzęcego, oraz z akustyki. Działanie organów wymawiania musi się odbywać zgodnie z prawami mechaniki, a, o ile w językoznawstwie stosują się pojęcia ilościowe, pożądaną jest rzeczą znajomość matematyki, nietylko niższej, ale także wyższej. Po części jako badające wspólny grunt faktyczny, a po części jako dostarczające mniej lub więcej obfitego materjału językoznawczego, powinny być uwzględniane przez lingwistę: antropologia, bijologja, a przynajmniej bijologja animalna, etnograf ja, archeologia. Analogje stosunków między faktami ba-danemi a ich podstawą psychiczną do stosunków, spotykanych w jego własnej nauce, znajduje językoznawca we wszystkich innych naukach psychologiczno-socjologicznych: w mitologji, w eto-logji (nauce o zwyczajach), w estetyce, w eko-nomji politycznej i t. d.

Podziału samych kwestji językoznawczych na pewne ściślej ze sobą powiązane grupy można dokonywać z rozmaitych stanowisk: Między in-nemi badanie języka indywidualnego przeciwstawiamy badaniu języka plemiennego, badanie rozwoju indywidualnego w zakresie języka — badaniu historji plemiennej w tej samej dziedzinie (ob.

Język, str. 277). Z badania języka plemiennego wyłączamy całkowicie rozwój pojedynczych nauki podprowadzamy pod pojęcie językoznawstwa języków indywidualnych przed dojściem dziecka czystego, t. j. nauki o języku bez związku z in-do władania danym językiem w całej jego pełni, chociaż w pewnych razach to nieuwzględnianie indywidualnego rozwoju przedjęzykowego pozbawia nas możności zadawalniającego objaśniania niektórych skądinąd niezrozumiałych zmian historyczno - językowych. — Drugi podział językoznawstwa otrzymujemy, zwróciwszy uwagę na początek języka czyli jego powstanie w całym rodzaju ludzkim, w przeciwstawieniu do języka już złożonego, już gotowego. Dla indywiduum początek jego języka jest początkiem jego rozwoju językowego, dla całego rodzaju ludzkiego początek języka jest początkiem jego historji do których wszelkiemi sposoby utrudnia się do (ob. Język, str. 275). W związku z kwestją o początku języka pozostają inne kwestje ogólno-językoznawcze, stanowiące przedmiot najwyższego szczebla tej nauki (ob. wyżej, str. 275). Uważając język za charakterystyczną cechę ludzkości w różnicy od innych zwierząt, wiedza językowa, zwana także „filozofją języka”, stawia sobie kwestje: co to jest język? jakie prawa kierują jego rozwojem i historją? jakie jest jego znaczenie? jak powstała i jak wciąż na nowo powstaje, jak się odradza mowa ludzka? jakie wyobrażenia mogą się w niej uzewuętrzniaó? dla czego w jednych językach istnieją wyraźne wykładniki pewnych stosunków wyobrażeniowych, gdy tymczasem w innych językach te stosunki wyobrażeniowe pozostają w sferze wyobrażeń utajonych czyli potencjalnych? (ob. Język, str.

nemi grupami zjawisk, stanowiących przedmiot badania innych nauk. Ale prócz tego mamy językoznawstwo stosowane, a raczej stosowanie danych językoznawczych bądź to do rozpatrywania kwestji z zakresu tych innych nauk, bądź też do spraw życia społecznego i umysłowego wogóle. W porównaniu nietylko z fizyką i chem-ją, ale także z niektóremi innemi naukami, językoznawstwo znajduje bardzo mało zastosowań praktycznych. Stąd lekceważenie językoznawstwa przez tak zwaną publiczność, podtrzymywane: 1) drogą urzędową, przy urządzaniu szkół,

stęp językoznawstwu (nie mającemu nic wspólnego z pielęgnowaną w szkołach pseudo-filolo-gją klasyczną); 2) z jednej strony, przez filologów starej daty i różnych innych zacofańców, z drugiej zaś strony, przez niektórych przedstawicieli nauki ścisłej, mieszających językoznawstwo z „filologją” i z pedantyzmem literowym. Mamy jednak prawo przypuszczać, że w niedalekiej przyszłości stosowanie językoznawstwa, po dobnie jak i jego podstawowej nauki, psycholo-gji, odegra ważną rolę tak w pedagogji, jako też w różnych sferach życia praktycznego. Dotychczas na rozmaite objawy życia społecznego zapatrywano się czysto materjalistycznie; teraz kolej na psychologję, a z nią razem także na naukę psychologiczną par excellence, jaką jest właśnie językoznawstwo. Zastosowania danych i wyników językoznawstwa do kwestji z zakresu innych nauk są już dzisiaj dosyć rozległe. Stosowano tak metodę językoznawczą, jako też wyniki badań językoznawczych do mitologji porównawczej, do etologji porównawczej (do historji zwyczajów i obyczajów), łącznie z historją prawa, do prdhistorji ludzkości, zwłaszcza ludów arjoeuropejskich. Odtwarzano nawet z pomocą językoznawstwa obraz „kultury pierwotnej” ludu praarjoeuropejskiego, chociaż właściwie wnioski odnośne były bardzo niepewne i za pośpieszne, a samo istnienie owego ludu praarjoeuropejskiego jest więcej niż wątpliwe. Określanie zaś ojczyzny pierwotnej tego ludu i szukanie jej czy to w Azji, czy też w Rosji południowej, jest przedsięwzięciem jałowym i po prostu nienaukowym; do rozstrzygania bowiem podobnych zagadnień niema najmniejszych danych. Za to możemy za pomocą badania wyrazów przyswojonych wnioskować z wielką dokładnością o wzajemnym wpływie kulturalnym jednego ludu na drugi. Także w inuy sposób możemy korzystać z danych językoznawstwa przy badaniu historji kultury, jako też możemy stosować wnioski językoznawcze przy badaniach antropologicznych. Niepospolitą zaś doniosłość będzie miało stosowanie językoznawstwa w psychologji, gdzie tą drogą stanie przed nami cały nowy świat od-

267). — Zadania językoznawstwa, powstające przy badaniu gotowych już języków plemiennych lub narodowych, stanowią przedmiot gramatyki w najobszerniejszym znaczeniu tego wyrazu. Stroną głosową języka, tak w jej objawach przemijających, jako też w jej stałej podstawie psychicznej, wyobrażeniowej, zajmuje się fonetyka (ob.

Fonologja). Inne części gramatyki są: sema-zjologja, morfologia w obszernym znaczeniu, rozpadająca się na morfologję w ścisłym znaczeniu i na składnię, a prócz tego leksjologja i etymologia (ob. Gramatyka). Etymologja choćby nawet tylko jednego języka możliwą jest tylko przy uwzględnianiu tak zwanej gramatyki porównawczej (ob. Gramatyka porównawcza).—

Stosując do rozmaitych części gramatyki danego języka pojęcie następstwa chronologicznego, po-równywając różnoczasowe stany tego samego poruszającego się w czasie materjału językowego, otrzymujemy historję języka (ob. Język, str.

275).— Gramatyka, czy to gramatyka stanu językowego jednoczasowego, czy też gramatyka historyczna, rozpatruje języki plemienne pojedyncze. Ale w dalszym ciągu możemy spojrzeć na języki jako na całości niepodzielne, jako na jedności, w celu ogólnej ich charakterystyki i klasyfikacji świata językowego (ob. niżej, str.

287).

kryć; język bowiem daje nam „osobną wiedzę nik etymologiczny dopełnia gramatykę porów-językową” (ob. Język, str. 277).— Coraz więk- nawczą (ob. Gramatyka porównawcza, str. szego znaczenia muszą nabywać zastosowania 617 — 618). Oczywiście tak w zakresie grama-językoznawstwa w dydaktyce, zarówno przy uczę- tyki, jak i w zakresie słownikarstwa, obok dzieł, niu i uczeniu się języków obcych (metoda synte- starających się objąć całość przedmiotu, istnieją tyczna, metoda analityczna, metoda naturalna), prace monograficzne, bądź to zajmujące się roz-jako też przy rozwijaniu umysłu, a zwłaszcza trząsaniem pewnych kwestji specjalnych, bądź spostrzegawczości, za pomocą uczenia języka włas- też podające uporządkowany zbiór wyrazów czy nego, języka ojczystego, t. j. za pomocą uświa- to z jakiego zabytku, czy też z pewnej miej-damiania istniejących nieświadomie skojarzeń scowości lub okolicy danego obszaru językowe-wyobrażeń językowych pomiędzy sobą, jako też go (słowniki gwarowe).

góle wszelkie inne porządkowanie danych językowych) — to tylko przygotowywanie materjału do prawdziwej nauki; podobnie jak choćby najstaranniej usystematyzowane zbiory spostrzeżeń meteorologicznych nie stanowią jeszcze samej nauki meteorologji. Jeżeli jednak językoznawstwo traci niezmiernie na porównaniu z mechaniką, astronomją, fizyką, chemją i t. p., to za to wygrywa ono znacznie przy zestawieniu z ogółem nauk przyrodniczych bijologicznych, których metoda dziś jeszcze, podobnie jak i niedoskonała metoda językoznawstwa, pod względem ścisłości, pozostawia wiele do życzenia. Ale tak w naukach przyrodniczych bijologicznych, jako też w językoznawstwie możliwe są daleko sięgające uogólnienia i hipotezy, rzucające światło na całe zastępy szczegółów w ich wzajemnym związku. Pomimo tego wszystkiego już sama natura faktów, stanowiących przedmiot badania językoznawczego, będzie zawsze wymagać dro-biazgowości i zajmowania się szczegółami. Tak np. dokładne badanie gienezy pojedynczych wyrazów i grup wyrazów nie straci nigdy powabu tak dla samych językoznawców, jako też —już w dziedzinie tak zwanego językoznawstwa stosowanego — z jednej strony dla psychologji i so-cjologji, z drugiej zaś strony dla nauk historycznych, t. j. dla historji kultury, dla historji wierzeń, dla prawoznawstwa historycznego, dla historji ludów (dla etnologji i etnogienji) i t. d. Następnie, jak powiedziano na wstępie do tego artykułu, zadaniem językoznawstwa w obszernym znaczeniu tego wyrazu jest badanie języka czyli mowy ludzkiej w całej jej rozmaitości. A że języków plemiennych i narodowych jest może z kilka tysięcy, życia zaś ludzkiego, nawet przy największych zdolnościach i nieskrępo-waniu brakiem czasu, wystarcza na poznanie zaledwie małej cząstki tego ogromu, więc jasną

z wyobrażeniami pozajęzykowemi. — Wskazówki Jeżeli językoznawstwo ma się stać istotnie językoznawcze mogą być bardzo cenne w dzie- nauką ścisłą, powinno dojść nareszcie do opero-dzinie samouctwa, przedstawiającego, w zasto- wania abstrakcjami, do operowania pojęciami sowaniu do językoznawstwa, trzy stopnie: 1) ogólnemi, na podobieństwo tego, jak to ma miej-Stopień najniższy, ograniczający się do zestawia- see w innych naukach ścisłych. To, czym się nia i porównywania faktów w zakresie jednego dziś jeszcze zajmują przeważnie językoznawcy języka indywidualnego lub też w zakresie tak (nietylko umiłowane przez niektórych lingwistów zwanego języka plemiennego, będącego przybli- babranie się w kałuży szczegółów, nietylko wy-żoną przeciętną i abstrakcją z sumy całego dania zabytków, tekstów i t. p., ale także ukła-mnóstwa języków indywidualnych. 2) Stopień danie słowników, opisywanie gramatyczne poje-drugi polega na zestawianiu i porównywaniu zja- I dynczych języków lub też grup językowych, wc-wisk odpowiednich w różnych językach, pokrewnych i niepokrewnych. 3) Stopień trzeci, stopień najwyższy w zakresie samouctwa językoznawczego, może sięgnąć do uogólnień najdalej idących, opartych na wnioskach i wynikach z tego wszystkiego, co stanowiło przedmiot zajęć na dwu poprzednich stopniach. — Świadome i umiejętne traktowanie prawideł ortoepji (poprawnego mówienia) i ortografji (poprawnego pisania) możliwe jest tylko przy dokładnej znajomości zasad językoznawstwa jako nauki. W związku z tym pozostaje sztuka oczyszczania danego języka od obcych albo też niewłaściwych naleciałości czyli tak zwana puryfikacja. Rzeczą językoznawców jest określać w każdym poszczególnym wypadku, o ile dany wyraz lub zwrot, powstały pod wpływem języków obcych, został już należycie zasymilowany i czyni zadość pewnej potrzebie językowej, t. j. w jakiej mierze jest usprawiedliwione jego używanie.

Źródła, ' z których czerpiemy materjał do badań i wniosków gramatycznych (ob. Gramatyka, str. 612), są zarazem źródłami do badań językoznawczych wszelkiego rodzaju. Całość tego lub owego' języka starają się objąć tak zwane gramatyki i słowniki, dopełniające się nawzajem. Gramatyki mogą być: a) albo praktyczne, opisowe, w których tak zwane prawidła, niezależnie od swej większej lub mniejszej racjonalności naukowej, służą głównie za środek mnemotechniczny; b) albo też teoretyczne, systematyczne, krytyczne. Oczywiście możliwe jest w pewnej gramatyce połączenie obu tych pierwiastków, obu tych dążności. Słowniki mogą być również: a) praktyczne; b) teoretyczne, historyczne, etymologiczne i t. d. Tu jeszcze bardziej, niż w gramatyce, możliwe jest połączenie teoretyczności z praktycznością. Słownik historyczny dopełnia gramatykę historyczną, a słow-

36

Kno. po wat. llnatr. Zew. 261. T. XXXI IL

ci napisów klinowych na skałach, zabytki aka-dyjsko-sumeryjskie. Najdawniejsze prace leksy-kograficzne czyli słownikowe Chińczyków sięgają r. 1000 przed Chr. W subtelnej i ścisłej analizie fonetycznej i morfologicznej języka wznieśli się najwyżej gramatycy indyjscy, pobudzani do tego potrzebą dokładnego komentowania świętych ksiąg Wed. Ich najstarsze znane nam prace sięgają w przybliżeniu w. VI-go przed Chr., a najznakomitszy gramatyk indyjski, Panini, żył w IV w. przed Chr. O wpływie gramatyków indyjskich na powstanie w Europie gramatyki porównawczej ob. Gramatyka (str. 610 —612) i Gramatyka porównawcza (str. 616), gdzie znajdujemy także dane do historji językoznawstwa wogóle. Tu można dodać jeszcze co następuje: Grecy starożytni nie wiele zrobili dla rozwoju pojęć językoznawczych. Rzymianie, jako ich naśladowcy, także nie bardzo posunęli tę naukę. Ale tak jedni, jak drudzy ustalili terminologję gramatyczną i badali starannie rozmaite szczegóły, nie bez wartości nawet dla dzisiejszego językoznawstwa. W wiekach średnich widzimy upadek myślenia naukowego wogóle, a więc także myślenia gramatycznego. Pomimo to jednak właśnie w zaraniu wieków średnich kieł

kuje zarodek postępu i przewrotu w poglądach językoznawczych, przez ich zdemokratyzowanie pod wpływem ruchu kulturalno-społecznego, zwanego chrześcijaństwem. Pod hasłem Tüâaa 7) yXwo aa ô{JLoXoY^asTat xÿ ■ô-sÿ (wszelki język wyznawać będzie Boga) przekładano Biblję na rozmaite języki, a apostołowie i misjonarze starali się przyswajać sobie języki ludów nawracanych. Tak było w początkach rozkwitu chrześcijaństwa historycznego. Później jednak, kiedy pierwotny demokratyzm chrześcijański uległ centralistycznym zachciankom i nieokiełznanej zachłanności rzymskiej i bizantyjskiej, stłumiono również i owe demokratyczne dążności na polu językowym.— Co się zaś tyczy islamu, to ten od samego początku działał w kierunku wyłączności arabskiej i nie uznawał wcale równouprawnienia innych języków. Koran musiał być studjowany w oryginale, więc też w oczach prawowiernego muzułmanina inne języki nie zasługiwały na uwzględnienie. Arabski język się rozszerzał, ,ale też zarazem się „psuł”. Potrzeba więc było prawideł języka poprawnego, a potrzeba ta dała początek językoznawstwu arabskiemu, które się rozwinęło na podstawie kategorji gramatycznych Arystotelesa. Szkoły gramatyczne kwitły u Arabów od VII-go do XII-go w. — Badania gramatyków arabskich wywarły wpływ na Żydów, których język hebrajski, skutkiem ich rozproszenia po upadku Jerozolimy, rozpadł się na wiele odmian, znacznie się od siebie różniących. Zwłasz-

Cl

jest rzeczą, że lingwistyka czyli językoznawstwo zyków obcych lub też na języki obce. Tak mię-jest i zawsze pozostanie całością skończoną je- f dzy iunemi Assyryjczycy próbowali przekładać dynie tylko w niedoścignionym ideale. Żadna na swój język znalezione w ich kraju, w posta-książka nie może przedstawić całego systemu językoznawstwa. Żadna głowa ludzka nie jest w stanie objąć całego ogromu faktów językoznawczych. Każdy z badaczów mieści w swojej głowie tylko urywek, tylko niewielki ułamek całości, który jednak pozwala mu dochodzić do ogólnego poglądu na całość i tworzyć sobie mniej lub więcej dokładny obraz życia językowego wogóle. Jak z kawałka kryształu, spotykanego w rzeczywistości, umysł mineraloga odtwarza sobie obraz całości, tak samo z cząstki wiedzy przyswojonej możemy sobie utworzyć pojęcie o całości jednorodnej, do której ta cząstka należy. Dla tego to, chociaż językoznawstwo istnieje tylko w urywkach, wzajem się dopełniających, albo też nawet ze sobą nie powiązanych, to jednak każdy umysł, logicznie myślący, może sobie wystawić, czym ono powinnoby być w ideale. Co zaś do samej metody językoznawstwa, to chociaż, jak powiedziano, jest ona niedoskonałą, może się atoli pochlubić takim stopniem ścisłości, iż między innemi umożebnia przepowiadanie przyszłości, t. j. przepowiadanie zjawisk, mających kiedyś nastąpić w przedłużeniu historycznym danego języka, oczywiście w przypuszczeniu, że szereg chronologicznie następczy jego nosicieli nie zostanie przerwany, t. j. że sam lud lub plemię, mówiące tym językiem, istnieć nie przestanie.

Hisłorja językoznawstwa. Językoznawstwo w ścisłym znaczeniu tego wyrazu jest nauką europejską, dokładniej—europejsko-amery kańską.

Dziś w pracy nad rozwojem nowszego językoznawstwa naukowego biorą udział także Japończycy, pod wpływem nauki europejskiej, reprezentowanej zwłaszcza przez Niemców i Anglików, profesorów w uniwersytetach japońskich.

Ale badaniem mowy ludzkiej zajmowano się nierównie dawniej w rozmaitych krajach i u rozmaitych ludów, niezależnie od związku z innemi ludami i bez względu na pokrewieństwo języków: w Chinach, w Japonji, w Egipcie, u Fenicjan, w Assyryji, w Indjach, w Grecji, w państwie Rzymskim, u Hebrajczyków, u Arabów i w różnych krajach europejskich. Wszędzie pierwszy impuls do zastanawiania się nad właściwościami języka dawała potrzeba oznaczania wyrazów i głosek na piśmie. Stąd powstał rozkład mowy bieżącej na zdania, na wyrazy pojedyncze, na zgłoski, a nareszcie na dalej niepodzielne głoski. Stosownie do tego, na czym się zatrzymywano, z jednej strony doskonaliła się i wy-subtelniała analiza gramatyczna, z drugiej zaś strony ustalało się pismo, bądź to obrazowe, ideograficzne, bądź to zgłoskowe (sylabowe), bądź też nareszcie głoskowo-literowe. Zastanawianiu się nad właściwościami własnego języka

współdziałała także potrzeba przekładania z ję- 1 cza zapanowała wielka rozmaitość w wymawianiu samogłosek, w piśmie hebrajskim woale i H. Herrmann w dziele „De emendanda ratio-nie oznaczanych. Stąd impuls do studjów filo- i no graecae grammaticae” 1801. Ciągle tu jesz-logicznych nad językiem hebrajskim w celu ustalenia wymowy. Ponieważ zaś te studja hebrajskie dokonywały się pod wpływem arabskim, i ponieważ z drugiej strony teologowie chrześcijańscy studjowali język hebrajski, jako język Pisma świętego, więc też tą drogą pośrednią gramatycy arabscy wywarli wpływ na teologów chrześcijańskich. — W Europie zachodniej mniej więcej od w. XII-go zapanowało wyłącznie wykształcenie scholastyczne, oparte na łacinie, chociaż obok łaciny uczeni ówcześni zajmowali się także językiem hebrajskim. Język traktowano wtedy a priori, t. j. naciągając fakta językowe do pewnych zgóry powziętych formułek. Utworzono sobie pewien idealny typ zdania i wyrazu i tym wzorem mierzono wszelkie przejawy żywego języka. Za materjał wzięto sobie języki „martwe”, t. j. nie ludowe, ale wyłącznie książkowe, przedewszystkim łacinę późniejszą. Tę długotrwałą uczonośó wieków średnich zjednoczył w sobie w w. XVI-ym Sanchez (Sanctius), a jego „Minerva” (1587) może być uważa ną za szczyt działalności scholastyków na polu językoznawczym.— W Europie wschodniej późniejsza uczonośó grecka pracowała także w zakresie badań nad językiem, a wraz z Kościołem wschodnim poglądy tych uczonych greckich przeszły do innych ludów, w tej liczbie do Słowian, ze Słowianami iuskiemi włącznie, chociaż z drugiej strony, skutkiem sąsiedztwa z Polską, Ruś ulegała i tutaj wpływowi Europy zachodniej, Europy łacińskiej, Europy, ujarzmionej duchowo i kulturalnie nie przez Bizancjum, ale tylko przez Rzym. — Wieki nowsze, od końca wieku XVI-go, wzbogaciły i pogłębiły materjał językoznawczy w trzech kierunkach: 1) Reformacja wyprowadziła na widownię języki ludowe (linguae vulgares) przeciw łacinie kościelnej. 2) Odkrycia gieograficzne (w Ameryce, w Australji, a także w Afryce, w ’Azji i nawet w Europie) odsłoniły nowe ludy i nowe języki. 3) Studja tak zwane „humanitarne” przedstawiły z innej strony i w innym świetle, niż dawniej, narody grecki i rzymski wraz z ich językami i literaturami. Pomimo jednak tego wszystkiego kierunek badań językowych zmieniał się tylko bardzo powoli, a stylistykę ciągle jeszcze uważano za ważniejszą od gramatyki. Nowa era w poglądach filozoficznych na język datuje od znakomitego filozofa Johna Locke’a (1632 — 1704)

Cze traktowano język a priori, a zamiast objaśniania i rozbioru form rzeczywistych stawiano zawsze na pierwszym planie „logikę” i „filozo-fję”. Oczywiście takim samym poglądom hołdowały ówczesne akademje. Akademja Berlińska ogłosiła temat na nagrodę, którą otrzymał Je-uisch za dzieło „Das Ideal einer vollkommenen Sprache”. W tym też duchu rozstrząsano początek języka. Chodziło tu tylko o odkrycie, który z istniejących języków jest prajęzykiem, i o objaśnienie, dla czego się popsuł. Zaszczytu tego dostępowały rozmaite języki (ob. niżej, Wykaz przesądów i błędnych zapatrywań, str. 284). Dopiero Herder w r. 1776 miał odwagę wypowiedzieć, że powstanie mowy ludzkiej powinno się objaśniać z istoty człowieka; ale i on to później odwołał.— Obok tego powstał inny kierunek, zainaugurowany przez Leibnitz a (1646—1716). Leibnitz kładł nacisk na porównywanie wszystkich języków, sam chciał u-grupowaó języki europejskie według pokrewieństwa, uznawał pokrewieństwo języków madziarskiego, fińskiego, tureckiego i mongolskiego. Zgodnie z duchem swego czasu zajmował się także kwestjami ogólnemi (początek języka i t. p.), ale wymagał przytym innej metody, metody porównawczej (ob. Gramatyka i Gramatyka porównawcza, str. 611 i 616). O zasługach Katarzyny II, Adelunga i Vatera itd. ob. Gramatyka (str. 611). W tym samym kierunku pracowali: Relandus (Dissertationes mise. 1706—1708) dowiódł pokrewieństwa wzajemnego języków malajskich i ustanowił „prawo przemian głoskowych”. Job Ludolf wskazywał na to, że należy opierać się na porównywaniu form gramatycznych, a nie na przypadkowych etymologjach. Zwłaszcza zaś odznaczył się Hiszpan Lorenzo Her vas, znakomity znawca języków amerykańskich. W „Catalogo de las len-guas” (1800—1802) wykazał pokrewieństwo wzajemne języków semickich, jako też pokrewieństwo sanskrytu i języka greckiego, znakomicie ugrupował języki amerykańskie i wogóle położył podstawy do klasyfikacji naukowej języków (ob. Gramatyka, str. 611). Niektórzy badacze tego kierunku porównawczego już dawniej wskazywali na pokrewieństwo sanskrytu z językami europej8kiemi. Już w w. XVI-ym Sassetti był pierwszym, który zwrócił na to uwagę. Zwłaszcza zaś głosili to: Coeurdoux (1767) i Jones (1786). Przez to zbliżała się epoka zwrotu stanowczego w rozwoju językoznawstwa. Spowodowało ją poznanie języka sanskryckiego wprost ze źródeł. Na tym polu położyli zasługi: Hanxleden, autor pierwszej gramatyki sanskryckiej, Wesdin, który pierwszy wydał gramatykę sanskrycką w r. 1790, dalej znakomici indolodzy, jak Colebrooke, Carey, Wilkins, Forster, a zwłaszcza Fr. Schle-

(studjum o powstaniu pojęć, wyrażanych przez imiona i czasowniki, i teorja lokalistyczna przypadków). Pod wpływem Locke’a powstała „Gramatyka powszechna” Port Royal (ob. Gramatyka, str. 611). W filologji także ze strony językowej odznaczyli się głównie Holendrzy i Niemcy. Christian Wolf (1679 — 1754) uporządkował terminologję dla logiki i gramatyki. Wszystko zaś, co w tym kierunku zrobiono, zgrupował

gel, który w swym dziele „Ueber die Sprache und die Weisheit der Inder” (1808) dał podstawy filologji indyjskiej według metody filologji klasycznej, a zarazem zasłynął swą klasyfikacją języków. Dzieło Schlegla dało pobudkę pracom Boppa, od których zaczyna się epoka systematycznych studjów językoznawczych (ob. Gramatyka, str. 611—612, 614—615 i Gramatyka porównawcza, str. 616 — 617, 618). Początek nowszego językoznawstwa „filozoficznego” czyli ogólnego o szerszym zakroju datuje się od Wilhelma von Humboldta. Pierwotny charakter metafizyczny tej gałęzi nauki ustępował stopniowo psychologicznemu traktowaniu języka (Stein-thal, Lazarus i inni), które dziś zdobywa sobie coraz więcej zwolenników, a z czasem stanie się jedynym kierunkiem w językoznawstwie, zgodnie z psychiczną podstawą samej mowy ludzkiej (ob. Język, str. 272).

W związku z historją językonawstwa znajduje się wykaz przesądów i błędnych zapatrywań tak na samą naturę tej nauki, jako też na rozmaite kwestje szczegółowe. Oto niektóre z tych przesądów i błędnych zapatrywań:

1)    Niektórzy uczeni (zwłaszcza pomiędzy Anglikami i Francuzami) niewłaściwie nazywali i dziś jeszcze nazywają językoznawstwo „filologją porównawczą” (philologie comparée, comparative philology). Na wstępie do tego artykułu objaśniono różnicę między językoznawstwem a filologją-, z tego wynika, że językoznawstwa nie można w żaden sposób utożsamiać z filologją, chociażby nawet z „filologją porównawczą”. Również zbytecznym jest termin „językoznawstwo porównawcze”, a proste „językoznawstwo” zupełnie wystarcza. Co innego „gramatyka porównawcza”, przy której termin „porównawcza” ma uzasadnienie historyczne (ob. Gramatyka porównawcza, str. 615).

2)    Również błędne jest przyjmowanie „fi-lozofji języka”, jako osobnej nauki, której zadaniem mają być wszelkie uogólnienia, określanie istoty języka, badania nad początkiem języka, ustanawianie związku z innemi naukami i t. d. Rozwiązywaniem wszystkich tych zagadnień powinni się zajmować właśnie zwykli językoznawcy, bez podnoszenia ich do rangi „filozofów”. Ustanawianie osobnych „filozofji” dla każdej nauki („filozofja przyrody”, „filozofja prawa”, „filo zofja historji” i t. p.) i mniemanie, jakoby tak zwana „filozofja” wydzierżawiła na swą wyłączną własność rozbiór wszelkich pojęć ogólnych i zasadniczych, jest dziś dla nas starzyzną i należy do przeżytków w dziedzinie zapatrywań naukowych. Tutaj nastręcza się również uwaga o całkiem odmiennym traktowaniu naukowym zjawisk świata psychicznego (włącznie ze zjawiskami ję-zykowemi) a świata fizycznego i bijologiczno-fi-zjologicznego. Przy badaniu świata „zewnętrznego”, świata fizycznego, cenimy w naukach odpowiednich (w fizyce, w chemji, w fizjologji itd.) przedewszystkim uogólnienia i hipotezy, a mianem przodowników nauki odznaczamy uczonych- . -myślicieli. W zakresie badań świata „wewnętrznego”, świata psychicznego (a więc także świata językowego) stawiamy na pierwszym planie zbieranie materjałów, szperanie, badanie drobiazgów, tak że w gatunku uczonym najbardziej nam tu impouują wydawcy zabytków, zbieracze, słownikarze, szczegółowcy, a niejeden nietylko lekceważy uogólnienia i hipotezy, ale nawet boi się ich jak ognia, zgodnie ze zdaniem: „denken ist schicer und gefährlich”.

3)    Za niewłaściwe należy uznać porównan:e i określenie, że język tak się ma do myśli, jak „forma” do „treści”, albo jak „postać zewnętrzna” do „istoty”. Przesądem też jest mniemanie, że nie ma języka bez „myśli”. Zgoda na to, że niema języka bez cerebracji, bez równoległych procesów psychicznych, ale to nie zawsze jest „myśl” we właściwym znaczeniu; częstokroć jest to tylko nieświadome poruszenie psychiczne czyli „myślenie” w najobszerniejszym znaczeniu tego wyrazu. Powstają przy tym i występują na widownię rozmaite asocjacje czyli skojarzenia wyobrażeń, bądź to uświadomione, bądź też tylko nieświadome, t. j. posiadające świadomość potencjalną. Asocjacje te bywają albo czynne, odruchowe, albo też bierne, per-cepcyjne.

4)    Za przesąd, do dziś dnia jeszcze kołaczący się w nauce, ale coraz bardziej zarzucany, należy uważać mniemanie, jakoby wszystkie pierwiastki języka, a właściwie wszystkie jednostki morfologiczne czyli morfemy, miały być jeduozgłoskowemi. Przesąd ten zrodził się niegdyś skutkiem pomieszania morfologji z fonetyką, morfemy ze zgłoską.

5)    Przesądem jest uważanie „jednozgłosko-wości” czyli monosylabizmu chińskiego, będącego raczej monomorfemizmem, za pierwotny stan języka, jako też twierdzenie, że „język chiński nie ma gramatyki”. Z równym prawem moglibyśmy uważać za pierwotny monosylabizm czyli mono-morfemizm angielski, a co do „gramatyki” to tylko ludzie, nie mający należytego pojęcia o tym, co jest właściwie gramatyka, mogą twierdzić, iż językowi chińskiemu brak gramatyki.

6)    Błędem zarówno faktycznym, jak i logicznym jest przyjmowauie niezmienności pewnych cech ogólnych, właściwych pojedynczym szczepom językowym. Wszelkie owe cechy,—jak np. że przy myśleniu językowym arjoeuropejskim całość zdania staje odrazu w myśli, uwaga zwraca się ciągle w kierunku przyszłości, co wywołuje stawianie wyrazów określających przed określonemi, że w językach urało-ałtajskich panuje powszechnie „liarmonja samogłosek”, w samym procesie mówienia i wymawiania tylko przeszłość się uwzględnia, a przyrostki mogą być dodawane do całego zdania, że w językach semickich istnieje symbolika samogłosek, verbum

(czasownik, słowo) stawia się na początku zdania, wyrazy określone idą przed określającemi, że w językach tych żyje się teraźniejszością, że używa się tam zdań pojedynczych, unikając perjodów, że mówiący temi językami chętnie opisują i charakteryzują, ale nie zagłębiają się, nie rozwijają myśli — wszelkie te i tym podobne rzekome cechy stałe, pomijając już ich niedokładne sformułowanie i brak wszechstronnego upodstawowienia faktycznego, muszą być uważane za cechy przestrzeniowo, topograficznie chwiejne, a czasowo, chronologicznie przemijające.

7) Błędem i przesądem było przyjmowanie rozpadania się języków i dzielenia się ich niby na komendę. Siedzieli razem, żyli razem, nagle rozeszli się, a z jednego dawniej jednakowego języka powstało dwa lub więcej. Na podstawie tego rodzaju przypuszczeń ustanawiano drzewa gienealogiczne języków (Stammbäume), sprowadzając je do jednolitych niegdyś „języków zasadniczych” (Grundsprachen) i „prajęzyków” (Ursprachen). Przenośnię tę zaczerpnięto z gienea-logji ludzkiej i zwierzęcej, a raczej z gienea-logji istot, reprodukujących się, na podobieństwo glist, przez dzielenie się, jako też z obrazu drzewa, od pnia ku wierzchołkowi coraz bardziej się rozgałęziającego. O wiele wyższą, chociaż również błędną i nie uwzględniającą faktów, jest tak zwana teorja fal koncentrycznych (Wellentheorie) Johannesa Schmidta, a właściwie Hugo Schuchardta, według której to teorji dążności do pewnych zmian w składzie fonetycznym, w budowie morfologicznej i t. d. języka powstają w pewnej miejscowości, przenosząc się następnie, niby zaraza, do sąsiadów bliższych i co raz dalszych, dopóki siła rozpędowa tych dążności całkiem nie osłabnie; w ten sposób wytwarza się pewien obszar językowy z nowemi właściwościami, a przez krzyżowanie się takich nowo powstających obszarów wytwarzają się ich najrozmaitsze kombinacje. Nie ulega wątpliwości, że w wielu razach jestto zupełnie trafne i zgodne z prawdą objaśnienie, ale za to w wielu innych wypadkach całkiem ono nie wystarcza. Tak dawniejsza teorja „drzewa genealogicznego”, jako też nowsza teorja „fal koncentrycznych” opierają się na nieświadomym przypuszczeniu, że tak zwany język zrobiony jest z ma-terjału w rodzaju drzewa lub wody. Obie one wychodzą z założenia, że plemiona, których języki skutkiem zmian nie powszechnych ciągle się rozgałęziają lub w nowy sposób się grupują, jeżeli nie siedzą stale na tych samych miejscach, w tych samych granicach gieograficznych, to przynajmniej pozostają bezustannie w tym samym stosunku wzajemnego sąsiedztwa, t. j. że jeżeli pewna grupa etniczna przesunie się np. ku wschodowi, to również i inne sąsiednie grupy ulegają takiemuż samemu przesunięciu. Obie te wybitnie materjalistyczne teorje nie uwzględ-

uiają, z jednej strony, całej rozmaitości istotnych warunków historycznych, ekonomicznych i t. p. (koczownictwo, wędrówki plemion i narodów, osadnictwo, emigracja itd.), z drugiej zaś strony podstawy psychicznej zjawisk językowych.

8)    Błędem i przesądem jest, przy przeglądzie i grupowaniu klasyfikacyjnym języków kuli ziemskiej, rozróżnianie narodów oświeconych, półoświecouych i nieoświeconych. Dotychczas nawet w łonie narodów, uchodzących za najwyżej oświecone, tylko nieznaczna cząstka ludności doszła do wszechstronnej oświaty. Nie mówiąc już o takich narodach, jak polski, rosyjski, bułgarski itp , musimy się zgodzić, że nawet w narodzie niemieckim, francuskim, angielskim i t. d. istnieją nie pewne warstwy społeczne, ale tylko nieliczne osobniki, zasługujące na miano prawdziwie oświeconych. Nawet wielu członków akademji nauk, profesorów uniwersytetu i wogóle ludzi z wyższym ukształceniem, pod względem pojęć moralnych i społecznych należy do barbarzyńców i dzikich lub, co najwyżej, do półdzikich, a wiele dzisiejszych u-święconych i nietykalnych urządzeń państwowych i społecznych jest po prostu „uorganizo-waną dzikością” (organisirte Wildheit). Wszystko to powinno być brane pod uwagę i w językoznawstwie, mianowicie kiedy, z poczuciem wyższości Europejczyka lub Amerykanina, traktuje się rozmaite inne plemiona i zgodnie z tym wyławia się z ich języków cechy i właściwości, mające dowodzić ich rzekomego barbarzyństwa.

9)    Przesądem, niegdyś bezmyślnie powtarzanym, było, a po części jeszcze jest, mniemanie, jakoby życie każdego języka plemiennego rozpadało się na dwa perjody: perjod „przedhistoryczny”, „perjod tworzenia się”, „wzrostu języka” (Ausbau der Sprache, Wachstum der Sprache) i perjod „historyczny”, perjod „upadku języka” (Verfall der Sprache). Według tego poglądu dziwnego autoramentu, język, wchodząc w perjod historyczny, przestaje się rozwijać, zatrzymuje się na pewnym stopniu rozwoju i zaczyna się cofać, tak że postęp języka znajduje się w stosunku odwrotnie proporcjonalnym do postępu kultury w danym społeczeństwie. W związku z tym przesądem pozostaje inny przesąd, jakoby „bogactwo języka” zależało od bogactwa głosek i od bogactwa form; o bogactwie idei całkiem się przytym zapomina.

10)    Innym przesądem, nawet dziś jeszcze bardzo rozpowszechnionym, jest przesąd, iż „język mieszany, jest absolutnie niemożliwy”. Zgodnie z faktycznym stanem rzeczy, okazuje się, że wszystkie języki są mieszane, a język nie-mie-szany jest niemożliwy (ob. Język, str. 275— Gramatyka porównawcza, str. 617—618).

11)    Przesądem jest szukanie dziś między językami, faktycznie istniejącemi lub też przecho-wanemi w zabytkach, języka pierwotnego danej grupy języków, t. j. danego szczepu lub rodziny językowej, a więc np. uważanie sanskrytu, choćby nawet w postaci języka wedaicznego, za język pierwotny całego szczepu arjoeuropejskiego, albo co najmniej za język pierwotny rodziny językowej indyjskiej; uważanie języka gockiego za pra-rodzica całej rodziny giermańskiej; uważanie języka starocerkiewno-słowiańskiego za język pierwotny całej rodziny słowiańskiej i t. p. Nawet język łaciński, przechowany w zabytkach piśmiennictwa łacińskiego, nie może być wprost uważany za dawniejsze wspólne stadjum historyczne późniejszych języków romańskich, ani też dawne języki greckie (joński, attycki, dorycki, eolski itd.) za bezpośrednich poprzedników historycznych dzisiejszych gwar nowo - greckich, łącznie z językiem literackim nowogreckim. Szukać między dziś istniejącemi językami wzajem sobie pokrewnemi jednego z nich, jako pra-rodzica innych, jest to to samo, co twierdzić, że ten sam człowiek istnieje jednocześnie w wieku dziecięcym, młodzieńczym, dojrzałym i t. d., albo też pokazywać kilka czaszek tego samego świętego: kiedy był dzieckiem, kiedy miał lat 15, kiedy miał lat 30 i t. d.

12)    Dawniej zajmowano się wyszukiwaniem języka pierwotnego całego rodu ludzkiego, przypisując ten zaszczyt jednemu z języków istniejących. Najczęściej, zgodnie z podaniem biblijnym, utożsamiano język hebrajski z językiem państwa Adamostwa. Ale obok tego w randze mowy rajskiej figurowały rozmaite inne języki: grecki, łacina, abisyński, egipski, chiński, haski, flamandzki, celtycki i t. d., rosyjski, polski i t. d. Oczywiście dziś tego rodzaju głębokie „dociekania” zostały złożone do archiwum nauki i nie można ich już uważać za przesądy i błędne zapatrywania najnowszych czasów.

13)    Do przesądów i błędnych zapatrywań należy zaliczyć uważanie jednych języków za święte i wogóle szlachetniejszego gatunku, a in nych za języki pospolite i gminne (linguae vulgares), jednych za martwe, innych za żywe, jednych za skończone, klasyczne, innych za rozwijające się i będące dopiero na drodze do ustalenia i skostnienia. Wszystkie języki, wzięte same w sobie, są jednakowo szlachetne lub też jednakowo nieszlachetne i gminne. Każdy język jest martwym dla tego, kto go nie zna i nie rozumie, a staje się żywym, kiedy go sobie człowiek przyswoi, kojarząc cały szereg właściwych temu językowi wyobrażeń czysto językowych z wyobrażeniami pozajęzykowemi. Łacina, grecki, sanskryt, język cerkiewuosłowiański i t. d. są językami żywemi dla tych, co niemi owładnęli i mogą niemi mówić/i pisać, albo choćby tylko mówić lub pisać; dla każdego zaś z nas są mar-twemi wszystkie języki świata, o ile ich nie rozumiemy. Żadnego języka zakończonego, w znaczeniu „klasycznym”, nie ma i nigdy nie było. Jak tylko w czyjejść głowie odżyje język grecki i łaciński, musi podlegać ruchowi psychicznemu i w pewien sposób się zmieniać. A jeżeli np. księgi święte Wed lub też pisarze „klasyczni” bywają odtwarzani przez czcicieli z pijetyz-mem, nie naruszającym ani jednej literki, ani jednego znaczka dyjakrytycznego, to stoi to na równi z recytowaniem wierszy lub też innych utworów w językach tak zwanych żywych, t. j. istniejących obecnie na pewnym obszarze językowym. Przy całym zresztą pijetyzmie, okazywanym wszelkiego rodzaju księgom świętym i klasykom, każdy odtwarzacz zabarwia ich recytowanie właściwościami swego języka: pisarzów łacińskich odtwarza inaczej Włoch, inaczej Francuz, inaczej Anglik, inaczej Niemiec, inaczej Chorwat, inaczej Czech, inaczej Rosjanin, inaczej Polak, inaczej Węgier i t. d. A toć to są chyba piętna żywotności języka „martwego”, a ruchliwości języka uklasyczniouego. Jeżeli zaś stanąć na gruncie objektywnym, to właśnie okaże się, że owe epiteta czyli przezwiska, „język martwy”, „język skończony”, „język klasyczny”, nie mogą mieć zastosowania ani do łaciny, ani do języka greckiego, ani do sanskrytu. Materjał językowy, właściwy językowi łacińskiemu, kontynuuje się, chociaż nie bezpośrednio, na obszarach językowych romańskich ze wszystkiemi ich rozgałęzieniami. Podobnie pośrednim dalszym ciągiem dyjalektów i języków starogreckich są późniejsze odmiany tego samego materjału językowego, aż do dzisiejszych gwar nowogrec-kich włącznie. Wprawdzie języki literackie, jako odkłady mowy żywej, zastygają do pewnego stopnia i tracą wiele z ruchomości, właściwej gwarom ludowym; ale, jeżeli za taki odkład uważamy łacinę literacką obok żywego przeradzania się stopniowego łaciny ludowej w rozmaite modyfikacje romańskiego świata językowego, to to samo stosuje się najzupełniej do wszelkiego innego języka literackiego, choćby np. do języka polskiego. Ściśle biorąc, wczorajszy żywy język polski jest dziś już językiem martwym, bo w swej wczorajszej całości już nie istnieje; ponieważ jedni Polacy lingwistyczni u-marli, a inni się językowo narodzili, więc też suma języków indywidualnych oraz ich przeciętna wartość musiały się zmienić.

14) Za przenośnię niewłaściwą musimy uważać stosowanie do języków pojęcia pokrewieństwa i nazywanie ich bądź to językami bratniemi lub siostrzanemi (Schwestersprachen), niby uależące-mi do tej samej rodziny, bądź też językami sy-nowskiemi lub córczanemi (Tochtersprachen), w stosunku do jakiejś dawniejszej formy tego samego materjału językowego, z której mają pochodzić. Są to nazwy o tyle niewłaściwe, że przy przejściu dawniejszego stanu językowego w stan nowszy niema żadnych przerw lub skoków w rodzaju tych, jakie miewają miejsce w kontynuacji form świata bijologicznego. W hi-storji języków panuje ciągłość nieprzerwana, tak że np. dzisiejszy język polski jest tylko dalszym

Pokrewieństwo gienealogiczne języków i oparte na nim podobieństwa mogą istnieć tylko między językami, przedstawiającemi różne odmiany tego samego dawniejszego materjału językowego. Tak np. języki słowiańskie są sobie pokrewne i podobne do siebie, bo wszystkie one są rozmaite-mi przemianami czyli modyfikacjami tego samego niegdyś pierwotnie słowiańskiego stanu językowego. Na tej samej podstawie opiera się dalsze pokrewieństwo i mniejsze podobieństwo wszystkich języków słowiańskich razem wziętych, oraz innych języków szczepu arjoeuropejskiego (indoeuropejskiego, indogiermańskiego), a więc: sanskrytu wraz z całą grupą indyjską, języków erańskich (persko-baktryjskich), języka ormiańskiego, języka albańskiego, języków greckich, języków łacińsko-romańskich, języków celtyckich, języków giermańskich i nareszcie języków aist-skich (bałtyckich), litewskiego i łotewskiego. Zestawianie i badanie równoległe właściwości języków pokrewnych stanowi przedmiot tak zwanej gramatyki porównawczej (ob.).— Innego rodzaju klasyfikacja języków, klasyfikacja morfologiczna czyli strukturalna, opiera się na podobieństwie stanów języ-

ciągiem nieprzerwanej linji rozwoju historycznego, ciągnącej się do dziś dnia od tego momentu, kiedy jakieś stado przedludzi językowych stało się ludźmi, t. j. ujęzykowiło się (ob. Język, str. 272). Z tego stanowiska pierwotne zarodki języka u najstarszych przodków lingwistycznych dzisiejszych Polaków można uważać za najstarszy, zarodkowy j§zyk polski. Przy takim pojmowaniu rzeczy nie może być mowy o stosowaniu w językoznawstwie pojęcia rodzeństwa i pokrewieństwa, czy to w linji zstępnej, czy też w szeregu równorzędnym.

15)    Dzięki porównaniom koszlawym i przewrotnemu stosowaniu nazw przenośnych nazywamy np. łacinę językiem starszym, a język francuski językiem młodszym. Zupełnie na-odwrót: język łaciński należy uważać za młodszy, a język francuski za starszy, gdyż przebył on nierównie więcej stadjów rozwoju historycznego, a więc ma poza sobą daleko bogatszą przeszłość. Można jedynie nazywać łacinę językiem dawnym lub dawniejszym, a język francuski językiem nowym lub późniejszym, ale nigdy nie należy nazywać łaciny językiem starszym, a języka francuskiego językiem młodszym.

16)    Nonsensem logicznym jest utożsamianie pojęcia języka państwowego z językiem rodzicem, jakto ma np. miejsce we Włoszech, gdzie język włoski literacki uważany jest za język--matkę (lingua mądre) nietylko dla wszystkich gwar romańskich półwyspu Apenińskiego i krajów sąsiednich, ale także dla wszystkich gwar giermańskich, słowiańskich, albańskich, greckich i t. d., o ile odnośne plemiona mieszkają albo w granicach dzisiejszego Królestwa Włoskiego, albo też prowincji austryjackich, szwajcarskich i francuskich, na które mają apetyt włoscy irredentyści.—W związku z tym nonsensem logicznym pozostaje przesąd ze sfery polityki, że język państwowy ma być narzucany wszystkim plemionom, mieszkającym w obrębie danego państwa, albo też że język większości danej jednostki państwowej ma wypierać język mniej uprzywilejowanej mniejszości.

17)    Dzięki zaznajomieniu się językoznawców europejskich z gramatykami indyjskimi przeszły do językoznawstwa europejskiego, a właściwie do gramatyki porównawczej języków arjoeuro-pejskich, niektóre twierdzenia i dogmaty gramatyki sanskryckiej, albo mogące się stosować jedynie do języka sanskryckiego, albo też już na gruncie sanskryckim będące błędem historycznym. Tu należą: 1) uważanie za samogłoski pierwotne jedynie a, i, u, przy czym z a miały się następnie rozwinąć e i o; 2) przyjmowanie tak zwanego stopniowania samogłosek lub też ich natężenia, przy czym a miało się zmieniać w długie a, i w ai, u w au, itp.; 3) przyjmowanie dla wszystkich języków arjoeuropejskich tematów czyli osnów deklinacyjnych samogłoskowych (na -a, -i, -u it. d.). Dziś już otrząśnięto się prawie całkowicie z tych przesądów i błędnych zapatrywań pochodzenia indyjskiego (ob. Gramatyka, str. 612).

18) Dziwną doprawdy logiką kierują się dziś ci uczeni, którzy z faktu historyczno-fonetyczne-go, że w języku greckim przechowały się trzy samogłoski pierwotne, a, e, o, gdy tymczasem w językach aryjskich, t. j. w sanskrycie, zendzie i języku staroperskim, zmieszały się one w jednym tylko a, jako też że wogóle w Europie stan głoskowy ma być starożytniejszy, niż w Azji (mówiąc nawiasem, jest to całkiem błędne twierdzenie), wyciągają wniosek, iż pierwotna siedziba pra-ludu arjoeuropejskiego musiała być nie w Azji, ale w Europie.

Charakterystyka porównawcza i klasyfikacja języków plemiennych i narodowych, podobnie jak i wszelkich innych przedmiotów jednorodnych, opierać się może tylko na dokładnym o-kreślaniu ich różnic i podobieństw, a przede-wszystkim podobieństw. Podobieństwa zaś między językami bywają dwojakiego rodzaju: 1) albo opierają się na pokrewieństwie genealogicznym, na pokrewieństwie historycznym ludów i plemion pod względem językowym (klasyfikacja gienealogiczna); 2) albo też są one ogólnemi podobieństwami stanu i zmiany, nawet w zupełnej niezależności od związków historycznych czyli gienealogicznych (klasyfikacja morf o l₍'o g i c z n a czyli strukturalna). W dotychczasowym zastosowywaniu zasad klasyfikacji i systematyzowania, tak z jednego, jak i z drugiego stanowiska, widoczne są wpływy rozmaitych przesądów, nieporozumień i błędów logicznych.

kowych oraz na podobieństwie kierunków zmian w rozmaitych językach, całkiem niezależnie od ich związku historycznego, a więc skutkiem warunków ogólnie-ludzkich, skutkiem właściwości, wspólnych wszystkim ludziom bez względu na ich pochodzenie.

Przy klasyfikacji gienealogicznej czyli historycznej mamy do czynienia przedewszystkim ze szczepem językowym, jako z zamkniętą w sobie całością, t. j. ze zbiorem wszystkich odmian językowych, uważanych za historycznie pokrewne. Takiemi są np.: szczep językowy arjoeuropejski, szczep językowy urało ałtajski, szczep językowy ugro fiński, szczep językowy semicki czyli semitycki, i t. d. Ze swej strony szczep językowy obejmuje pewien obszar językowy, rozpadający się zwykle na znacznie się między sobą różniące rodziny, np. szczep arjoeuropejski rozpada się na rodziny, tylko co wymienione (indyjska, erańska i t. d., słowiańska). W każdej z rodzin mogą być drobniejsze rodziny czyli podrodziny, np. w rodzinie romańskiej podrodziny: włoska, gallo-italska, ladyńska, pro-wensalska, francuska, hiszpańska, portugalska, rumuńska i t. d.; w rodzinie słowiańskiej podrodziny: ruska, dakosłowiańska czyli bułgaro--macedońska, ilirosłowiańska czyli serbo-chorwacka, krajuo-słowieńska, czesko-słowacka, łużycka, kaszubsko-polska i t. d. Nareszcie tery-torjum językowe czyli obszar językowy każdej podrodziny dzieli się na większą lub mniejszą liczbę gwar czyli dyjalektów, albo grupujących się w większe całości, albo też stojących obok siebie pojedynczo, bez żadnego ugrupowania. Ostatecznemi, dalej niepodzielnemi jednostkami plemiennego świata językowego są języki indywidualne, jako składniki języków gwarowych. W ten sposób, ze stanowiska klasyfikacji gienealogicznej, podzielność świata językowego całej kuli ziemskiej przedstawia rozmaite szczeble w kierunku zstępnym i wstępnym: najogólniejszym, wszystko obejmującym szczeblem jest zbiór wszystkich bez wyjątku języków, rozpadających się na rozmaite szczepy, na przeciwległym zaś krańcu stoją języki indywidualne. Właściwie na ogół plemion ludzkich ujęzykowionych można patrzyć jako na jedno wielkie terytorjum językowe czyli jeden obszar językowy. Szczegóło-wemi obszarami czyli terytorjami są terytorja szczepowe, ciągłe lub przerywane przez krzyżowanie się z terytorjami innoszczepowemi. Ostatecznie wszelka podzielność świata językowego, z wyjątkiem ostatniego szczebla szczegółowego, szczebla języków indywidualnych, sprowadza się do podziału na obszary czyli terytorja językowe, bądź to mniej więcej stałe—przy ludach i plemionach osiadłych, bądź też ruchome — przy ludach koczowniczych i wędrownych. Z drugiej strony obszary szczepowe i rodzinowe mogą być albo z wyraźnemi rozgraniczeniami, bez żadnych pasów przejściowych, albo też bez rozgraniczeń, ze stopniowemi nieznacznemi przejściami od jednego stanu językowego do drugiego. Tak np. nie ma żadnych gwar przejściowych ani między obszarem językowym romańskim a giermańskim, ani między obszarem językowym giermańskim a słowiańskim, ani między tylu innemi rodzinami równorzędnemi. Natomiast np. w świecie językowym romańskim osobno wziętym, albo w świecie językowym giermańskim, słowiańskim i t. d. między niektóremi pod-rodzinami niepodobna ustalić wyraźnych, niewątpliwych granic, ale trzeba koniecznie przyjąć terytorja czyli pasy przejściowe. Obok tej przej-ściowości terytorjalnej, gieograficznej tym oczywistszą jest przejściowość w czasie, przejścio-wość chronologiczna, od poprzednich stanów językowych do następnych po tej samej linji następstwa historycznego.—Ponieważ nietylko przy bezpośrednim zetknięciu się, ale nawet na odległość (przez osadnictwo, przez piśmiennictwo, przez handel, przez kulturę wogóle i t. p.), plemiona i ludy oddziaływają na siebie wzajemnie pod względem językowym, więc: 1) nie podobna oznaczyć ścisłych granic, gdzie się kończą objawy i właściwości językowe, należące do pewnego szczepu lub do pewnej rodziny językowej;

2) pewna grupa językowa może, skutkiem zmieszania się różnorodnych elementów, należeć z równym prawem do dwuch szczepów lub też do dwuch rodzin językowych. Tak np. przez różne wyrazy i formy, przeszłe z języków łaeiń-sko-romańskich (z łaciny, z włoskiego, z francuskiego i t. d.) do innych rodzin i szczepów, temi swemi odnogami rodzina romańska rozszerza się daleko poza swe ścisłe granice. Podobnie wpływy języków ugro-fińskich na języki słowiańskie, aistskie (bałtyckie, litewsko-łotewskie), giermańskie i t. p. rozszerzają zakres szczepu ugrofińskiego po za obszar ściśle terytorjalny plemion ugrofińskich. Z drugiej strony prawie równoważne skrzyżowanie się i zlanie się w jedną całość dwuch żywiołów etniczno-językowych, żywiołu arjoeuropejskiego i jakiegoś innego, na obszarze językowym ormiańskim, każą nam zaliczać ten obszar do dwuch szczepów, do szczepu arjoeuropejskiego i jakiegoś innego. Język angielski należy na dobrą sprawę do dwuch rodzin językowych, do rodziny giermańskiej, oraz, chociaż w znacznie mniejszym stopniu, do rodziny romańskiej. Tu oczywiście należą przede-wszystkim tak zwane języki „sztuczne” lub „konwencjonalne”, powstałe ze zmieszania budowy i materjału słownikowego dwuch języków, w rodzaju np. języka rosyjsko-chińskiego lub chińsko-rosyjskiego (Kjachta, Majmaczyn i t. d.) (ob. Język, str. 276). — Oczywistym jest też wpływ wspólnych warunków gieograficznych na języki różnorodzinowe lub nawet różnc-szczepowe, chociaż zresztą owe wspólne warunki gieograficzne sprowadzają się zwykle do jednakowego wpływu etnologicznego, t. j. do jednakowego wpływu jakiegoś zwykle zaginionego języka obcoplemien-nego na języki różnorodzinowe lub różnoszcze-powe. Tu można wskazać np. na pewne wspólne właściwości języków półwyspu Bałkańskiego, na wspólne właściwości języków Kaukazu i t. d., całkiem niezależnie od ich pokrewieństwa gie-netycznego. Wobec tego wszystkiego, obok p o-krewielistwa języków powinniśmy przyjąć także ich powinowactwo, jako wynik wzajemnego wpływu, oraz wspólnych warunków istnienia i następstwa w czasie idących jedno za drugim pokoleń.— Nie należy też zapominać, że dzisiejszym naszym poglądom na pokrewieństwo gieuetyczne czyli historyczne języków daleko jeszcze do ścisłości i ostatecznego ustalenia. Powodem tego są: 1) niedostateczna znajomość faktów szczegółowych; 2) niedokładna metoda badania; 3) sama natura przedmiotów badanych, które, będąc niegdyś prawie jedna-kowemi, a przynajmniej blizkiemi i podobnemi, z czasem tak się coraz bardziej zmieniają, że znika wszelki ślad ich wspólności historycznej. Tak np., gdyby z całego szczepu arjoeuropej-skiego istniały dziś tylko obszary językowe no-woindyjski (bengali, hindustani i t. d.), ormiański, bułgarski i angielski, trudno byłoby je po-dejrzywać o wspólne pochodzenie historyczne czyli "o należenie do tego samego szczepu. To też nic dziwnego, że mniemania o pokrewieństwie lub też nie-pokrewieństwie pewnych szczepów i rodzin językowych albo są chwiejne, albo się też z biegiem czasu zmieniają. Tak np. jedni zaliczają do ogólnego szczepu urało-ałtajskiego także języki ugro-fińskie, inni zaś z języków ugro-lińskich tworzą osobny szczep, mający wprawdzie z urało-ałtajskim wspólność budowy wyiazów i zdań czyli wspólność morfologiczną, ale historycznie od niego niezależny. Niektórzy chcą sprowadzać do wspólnego mianownika historycznego, t. j. uważać za odmiany późniejsze wspólnego niegdyś stanu językowego, bądź to szczepy semicki i arjoeuropejski, bądź też szczepy arjoeuropejski i ugro-fiński, chociaż według ogólnie panującego zdania, opartego na uwzględnianiu tak budowy morfologicznej, jako też zapasu pierwiastków czyli rdzeni, właściwych tym szczepom językowym, nie można im przypisywać wspólnego początku historycznego. Louis Lucien Bonaparte (Langue basque et langues finnoises, Londres 1862) dopatrywał się pokrewieństwa historycznego między językami Basków a między językami ugro-fińskiemi. N. Marr, profesor uniwersytetu petersburskiego, odkrył obecnie pokrewieństwo historyczne między grupą kaukaską gruzińsko-mingrelsko-swanecką a językami semickiemi, chociaż do ostatnich czasów nikt się ani domyślał tego pokrewieństwa.

Z pojęciem klasyfikacji gienetycznej czyli historycznej łączy się pojęcie tak zwanych p raję zyków (Ursprachen) i języków pierwotnych, zasadniczych (Grundsprachen) każde-

Enoykl. Powie. Uuitr. Zen 361. T. XXXIII.

go szczepu i każdej rodziny językowej. Tych przypuszczalnych czyli hipotetycznych języków nie należy pojmować w znaczeniu konkretnych faktów historycznych, ale tylko jako abstrakcje naukowe, jako zbiorniki czyli kompleksy szczegółów językowych, nie koniecznie synchronistycz-nych (współczesnych), ale za to takich, że musiały one być niegdyś właściwe językom przodków lingwistycznych wszystkich plemion z językami, gienealogicznie pokrewnemi. Przyjmując podobne „pra-języki”, odrywamy (abstrahujemy) myślenie od pojęcia następstwa chronologicznego czyli różnoczasowości i dokonywamy, że tak powiem, rzutu (projekcji) różnoczasowych właściwości na jedną płaszczyznę czasową. Tak np., mówiąc o pra-języku arjoeuropejskim, mamy na myśli jedynie stan dawniejszy pewnych stron języka, przez który wcześniej lub później musieli przechodzić przodkowie lingwistyczni wszystkich Arjoeuropejczyków. Przecież temu pra-językowi arjoeuropejskiemu przypisujemy już stan fleksyjny, scentralizowany, który oczywiście mógł być tylko dalszym ciągiem bardzo długiego następstwa zmian ewolucyjnych w przeszłości historycznej tego samego materjału językowego. — Pokrewieństwo i powinowactwo plemion i ludów językowe, lingwistyczne należy ściśle odróżniać od ich pokrewieństwa i powinowactwa rasowego, antropologicznego (ob. J ę -zyk, str. 274).

W operacjach naukowych tak zwanej klasyfikacji morfologicznej czyli strukturalnej języków odbija się prawo perspektywy, perspektywy prze-strzeniowej, czasowej i psychicznej. Klasyfikujemy szczegółowo języki nam blizkie, a wszystkie dalsze łączymy w jedną gromadę. Podobnie owce, dla zwykłego widza podobne do siebie jak dwie krople wody, indywidualizują się w oczach przestającego z niemi ciągle pastucha. Chińczycy w naszych oczach są wszyscy do siebie podobni, gdy tymczasem ludzi naszej rasy rozróżniamy indywidualnie; Chińczycy zaś, indywidualizując samych siebie, kolektywizują ludzi innych ras, w tej liczbie ludzi tak zwanej rasy śródziemnomorskiej, czy też białej.—W zwykłych klasyfikacjach morfologicznych powtarza się stały błąd uważania pewnych stanów budowy, właściwych pojedynczym łączonym w jedno grupom języków, za stałe i niezmienne. Jest to najoczywistszy przesąd lub też skutek zamykania oczu na historję budowy języków. Wszystkie języki (pojmowane ze strony chronologicznej w najobszerniejszym znaczeniu tego wyrazu, t. j. jako nieprzerwany ciąg zmian na tej samej linji przebiegu historycznego) przechodzą przez rozmaite stany morfologiczne: Budowa centralistyczna wyrazów ustępuje stopniowo budowie deeentrali-stycznej. Wyrazy zdecentralizowane zrastają się, następuje nowa centralizacja, wywołująca nową decentralizację, i tak dalej bez końca (ob. J ę-zyk, str. 277). Przecież wnioski, wyciągnięte

37

ze wszechstronnego zbadania choćby szczepu arjoeuropejskiego, dają nam prawo do twierdzenia, że w zakresie tego samego szczepu giene-tycznego budowa morfologiczna może się całkowicie zmienić. Proszę np. porównać budowę morfologiczną języka staroindyjskiego Wed, a choćby nawet późniejszego sanskrytu, nietylko z budową języka angielskiego, ale nawet z budową języków wschodnio - indyjskich najnowszej formacji, albo budowę centralistyczną łaciny starożytnej z budową zdecentralizowaną nowszych gwar romańskich, albo budowę języka ormiańskiego z budową innych języków arjoeuropej-skich, i t. d. Przecież każdy chyba się na to zgodzi, że między budową języka Wed a taką budową, jaką spotykamy w języku angielskim, jest nierównie mniej podobieństwa, aniżeli np. między budową dzisiejszych języków słowiańskich (polskiego, czeskiego, serbskiego, rosyjskiego i t. d.) a budową języków ugro-fińskich lub uralo-ałtajskich. Budowa języka ormiańskiego, zaliczanego zwykle do szczepu arjoeuropejskiego, przypomina pod wielu względami budowę języka estońskiego i innych języków ugro-fińskich. Nie ulega wątpliwości, że w pewnych grupach języków (przedewszystkim zaś w szczepie arjoeuro-pejskim) ewolucje historyczne w budowie morfologicznej idą w nierównie szybszym tempie, aniżeli ewolucje historyczne w budowie morfologicznej innych grup. Czyż więc wobec tego wszystkiego nie należy się zgodzić, że charakterystyki morfologiczne pewnych języków lub też pewnych grup językowych, uwzględniające tylko ich stan jednoczasowy, są jednostronne i niedostateczne. Prawdziwie naukowemi i wszechstron-nemi mogą być jedynie charakterystyki według całych linji rozwoju historycznego, według całego następstwa etapów, przebytych w przeszłości i mających być przebytemi w przyszłości.

Zwykłe, banalne klasyfikacje morfologiczne przypisują pewnym językom wyłącznie „jedno-zgłoskowość” (właściwie jednomorfemowość), innym językom wyłącznie „aglutynację”, innym znowu wyłącznie „fleksję”, albo też „inkorporację” (wcielanie całych wyrazów lub wyrazików w środek innych rozsuwalnych wyrazów lub wyrażeń). Tymczasem w budowie rozmaitych języków widzimy jednoczesne zastosowanie dwu lub nawet trzech zasad morfologicznych. Tak np. w polskich stół, stoł-u, koło-stoł-u, zza-stoł-u, stoł-em, pod-sto-łem, nad-stoł-em, za-stoł-em, przed-stoł-em, w-stol-e, na-stol-e, przy-stol-e, stół y, stół - ów, od - stół -ów, stół - and, nad - stół - ami, w-stoł-ach, na-stoł-ach i t. d., obok fleksji, polegającej na końcówkowości (nieokreślone znaczeniowo końcówki: brak końcówki czyli zero, -u, -em, -e, -y, -ów, -ami, -ach...), w połączeniu z alternacją psychofonetyczną ostatniej spółgłoski tematowej, ł | l (stół- | stoi-) (ob. Fonolo-gja, str. 794, Fonologja polska, str. 817— 818), mamy także aglutynację „przodówkową” czyli prefiksalną (wyraźne i określone znaczeniowo prefiksy koło, zza, pod, nad, za, przed, w, na, przy, od i t. d.), a jeżeli do tego dodamy takie wyrażenia jak koło-zielonego-stoł-u, pod--zielonym-stoł-em, w-zielonym-stole, w-tym-moim--zielonym-stol-e i t. d., będziemy tu musieli uznać pewnego rodzaju wcielanie czyli inkorporację całych wyrazów, a nawet wyrażeń wewnątrz niepodzielnych syntaktycznie całości, jakiemi są wszelkie proste lub złożone formy deklinacyjne, konjugacyjne i t. p. Zresztą cztery owe pojęcia, „jednozgłoskowość”, „aglutynacja”, „fleksja”, „inkorporacja”, nie wyczerpują zupełnie całego bogactwa zasad morfologicznych, mogących się objawiać w rozmaitych językach.

Nie daje się też utrzymać podział wszystkich języków kuli ziemskiej, ułożony przez F. Mi-steli’ego na podstawie dawniejszych wywodów Steinthala, a przewidujący tylko 4 klasy języków: 1) Języki polisyntetyczne, w których zdanie ma być identyczne czyli utożsamione z wyrazem (np. język meksykański i grenlandzki).

2) Języki bez wyrazów, rozpadające się na trzy poddziały: a) jednozgłoskowe, izolujące czyli odo-sabniające pierwiastek (chiński, indochińskie); b) mają tylko pnie czyli tematy; c) do tematów dodają luźne afiksy. 3) Języki z pozornemi tylko wyrazami, t j. aglutynujące (zlepkowe) (języki urało-ałtajskie, drawidyjskie i t. d.).    4) Języki

z istotnie gotowemi wyrazami (słowami), miesz czącemi w sobie jednocześnie znaczenie i „funkcję” (j?zyki fleksyjne: semityckie i arjoeuropej-skie).— Powtarzany za Steinthalem podział języków, ze stanowiska „psychologicznego”, na dwie klasy; języki z formą (Formsprachen) i na języki bez formy (formlose Sprachen), t. j. na języki, zaznaczające różnicę między materją (Stoff) a formą (Form), w przeciwstawieniu do języków, różnicy tej nie wyrażających,— taki podział daje się przeprowadzić jedynie przy pomocy naciągania faktów i dziś należy do przesądów naukowych. Wszystkie ludy i plemiona pojmują w ten lub ów sposób różnicę między tak zwaną „substancją”, „materją”, „treścią”, a tak zwaną „formą” czyli wzajemnemi stosunkami, bądź to przestrzeniowemi, bądź to czasowemi, bądź też nareszcie społecznemi; oczywista więc rzecz, że i w językach wszystkich ludów i plemion różnice z tego zakresu znajdują wyraz, choćby nawet tylko potencjalnie, w sposób utajony (ob. Język, str. 270).

Wiadomości o różnych językach kuli ziemskiej starał się zebrać w jedną całość i scharakteryzować ich właściwości, mniej więcej ze stanowiska gramatyki sanskryckiej i europejskiej, profesor uniwersytetu wiedeńskiego, dziś już nie żyjący, Friedrich Müller w dziele „Grundriss der Sprachwissenschaft” (Wien 1876 — 1888). Nie kusząc się o grupowanie systematyczne w kilka klas ogólnych, przedstawia Miiller języki w związku z rasami ludów, niemi mówiących,

—    co oczywiście nie zawsze jest trafne,— i przechodzi je w następującym porządku:

A.    Języki ras wełnistowłosych (wollhaarige Rassen). 1. Języki rasy hotentockiej: 1) Język Ho-tentocki (dyjalekt Nama). 2) Języki Buszmanów.

—    II. Języki rasy papuaskiej. 1) Język Mafor na Nowej Gwinei. 2) J. wyspy Nengone (Marę).

3)    J. mieszkańców wysp Nikobarskich. 4) J. rrieszkańców wysp Andamańskich.— III. Języki rasy Negrów czyli języki afrykańskie par excellence. 1) Język Diuka. 2) J. Szilluków. 3) J. Bari. 4) J. Wolof. 5) J. Sererów. 6) Języki Bullom i Temue. 7) Język Ibo. 8) Języki Ewe, Gä (Akra), Odżi (Otśui), Yoruba i Nupe. 9) Języki Basa, Grebo i Kru. 10) Język Efik. 11) Języki Negrów plemienia Mande (Vei, Mandingo, Susu, Bambara). 12) J. Serechulów (Saracholów). 13) J. Sonrhai. 14) J. Logonë. 15) J. Wandala (Mandara). 16) J. Bagrimma (Baghirmi). 17) J. Mûba (Mobba). 18) J. Teda. 19) J. Kanuri.

20)    J. Hausa. 21) J, Muzuk (Muzgu).— IV. Języki rasy Kafrów (Käfir). Języki Bantu.

B.    Języki ras gładkowłosych (schlichthaarige

Rassen). 1. Języki rasy australskiej.    1) Język

znad jeziora Macquarie (dziś wymarły). 2) J. Wiradurei (Wiraturai). 3) J. Kamilaroi (Gumil-roy). 4) J. Turrubul. 5) J. Dippil. 6) J. znad zatoki Spotkania („Encounter-Bay”).    7) J. oko

lic Adelaidy. 8) J. Parnkalla. 9) J. Australji zachodniej. 10) Język Tasmanji (od dość dawna wymarły). 11) J. Gippslandu (Victoria), znad jeziora Tyers. 12) J. znad jeziora Hindmarsh. 13) J. znad rzeki Yarra. 14) J. plemienia Ja-jowerong (Victoria). 15) J. plemieuia Witouro (Victoria). 16) J. plemienia Taoungurong (Victoria). 17) Języki plemion Kraju Królowej (Queensland).— II. Języki rasy hiperborejskiej.    1) Języ

ki Ostjaków Jenisejskich i Kottów, 2) Język Jukagirów (Odul, Odod om-m). 3) J. Czukczów.

4)    J. Ajnów (Ainu). 5) J. Aleutów. 6) J. Inui-tów (Eskimosów).— III. Języki rasy amerykańskiej. 1) Języki plemion Athapasków (Tinne) i Kinai. 2) Języki plemion Algonkińskich. 3) Język Irokezów. 4) J. plemienia Dakota. 5) J. Czerokezów (Tselaków). 6) J. plemienia Czok-ta (Choctaw, Tśachta). 7) Szczep językowy Apa-latśijski (Maskoki). 8) Język Taensa czyli Tan-sa. 9) J. Timukuaów. 10) J. Koloszów (Tchlin-kit). 11) J. Tśapaneków (Chiapanek). 12) J. Koggabaów. 13) J. plemienia Tschajlisz-Selisz (Tsihaili-Selisz). 14) J. Sahaptiu-Walawala. 15) J. Tśinuków (Tsinuków). 16) J. Mutsun. 17) J. Nahuatl (Nawatl). 18) Języki sonorskie. 19) Język Otomi’ôw (Chian-chiun). 20) J. Tarasków.

21)    J. Totonaków. 22) J. Matlatsinków. 23) J. Miszteków. 24) J. Zapoteków. 25) Języki Maya.

26) Język Mosquitôw (Miskitów). 27) J. Bri-bri’ôw. 28) J. Botokudów (Bum). 29) J. Ko-luradosów. 30) Języki Arowaków i Karaibów:

a)    Języki Arowaków (Lukunu) i Goachirosów.

b)    Język Karaibów lądu stałego (Karina, Galibi).

c) J. Karaibów na wyspach (Kalinago). 31) Języki Moszosów (Mochosów), Bauresów i Maipu-resów. 32) Język Muiski: Tśibtśa. 33) J. Pae-zesów. 34) Języki Yarurosów i Betojów. 35) J. Czimu (Chimu): język Yunka, Yunga lub Mo-tśika (Mochica). 36) J. Inka (Ketśchua). 37) J. plemienia Guarani-Tupi. 38) J. Kiriri. 39) J. Tśikitosów (Chikitos). 40) J. Lulesów. 41) J. Abipouów (w związku z językiem Guaikirskim czyli Mbaya i z językiem Mbokobi). 42) J. Mo-luczów (Czilidengu). 43) J. Tchuel-hetów południowych (Tsoneka). 44) Języki Pani’ôw (Pawnee), Riccarasów i Weko’ôw (Huecos). 45) Język Kitunahaów. 46) Języki Waililatpuów i Mo-lelów. 47) Język Kalapuya’ôw. 48) J. Ya-kon’ôw (Lower Killamuk). 49) J. Lutuami’ôw. 50) J. Palaik’ôw (Palaihnih). 51) J. Saste’ôw (Shastie). 52) Języki Yuroków i Alikwa’ôw. 53) Języki Wiszosków i Wiyotów. 54) Języki Pomo’ôw, Gallinomero’ôw i Yokaia’ôw. 55) Języki Arraarra’ôw, Pehtsików i Ehneków. 56) Języki Konkau’ôw, Nishinam’ôw i Cushna’ôw. 57) Języki Kasuy i Santa-Cruz. 58) Języki Yo-kutsów i Tinlinnehów. 59) Języki Yuma. 60) Języki „PueblosRÓw” (Isleta, Jemes, Tehua, Taos; Acoma, Queres; Moqui). 61) Język Ton-kawasów. 62) J. Kiowayów. 63) Języki Ca-huillo’ôw (Kauwuya) i Chimehuevi’ôw. 64) Język Miszesów (Mixes). 65) J. Bayanosów. 66) J. Chinchasuyu’ôw. 67) J. Zamucosów. 68) J. Cayubabosów. 69) J. Cotoxosôw 70) J. Sapi-boconosów. 71) J. Vilelosôw. 72) J. Puel-tśe (Puelche). 73) Język mieszkańców Ziemi Ognistej (Jägau),—IV. Języki rasy malajskiej. Języki malajo - polinezyjskie. 1) Języki polinezyjskie. 2) Języki melanezyjskie. a) Język Viti.

b)    Pozostałe języki malanezyjskie. 3) Języki

malajskie.—V. Języki rasy azjatyckiej (hochasiatisch) czyli mongolskiej. A) Języki wielozgłos-kowe (polisylabiczne). 1) Język Samojedów.

2) Języki ludów uralskich (ugrofińskich). 3) Języki ludów ałtajskich (mandżurski, tunguski, mongolsko - burjacki, jakucki, ałtajski, tatarski, turecki i t. d.).    4) Język Japończyków czyli

J. japoński. 5) J. Korejczyków czyli korejski. B) Języki jednozgłoskowe (monosylabiczne) w dwuch oddziałach: 1) Języki tubylców Indji zagangesowych i Kochinchiny (a) Języki Monów czyli Talaingów, Annamitów i Kambodżyjczyków, wraz z narzeczami kilku mniejszych plemion, jak Kstieng, Banar i in.; b) język Khasia’ôw, odosobniony). 2) Języki tak zwanych Indo-Chiń-czyków (a) narzecze tybeto - birmańskie: język tybecki czyli Böd-pa; język barmański czyli Mranma, wymaw. Mjanma, Mbjamma; b) język sjamski czyli Dai, wymaw. Thai, z pokrewnemi;

c)    język chiński czyli język Chińczyków, Tśi-nezów).

C. Języki ras kędzierzawo - włosych (lockenhaarige Rassen). I. Języki rasy nubijskiej. 1) Język Fül-be’ôw. 2) J. Nubijski. 3) J. Ku-

B. de C.

namski. 4) J. Barea’ski. 5) J. S-umalów (T-umalów). 6) J. Il-Oigobów (tak zwanych Wa-kuafi’ôw i Masajów). 7) J. Sandeh’ôw (Nyamnyam).— II. Języki rasy drawidyjsklej. 1) Języki plemion Kolh (Vindya). 2) Język Siuha-lezów. 3) Języki ludów Drawidyjskich. — III. Języki rasy śródziemnomorskiej. 1) Język Basków (Vaskôw). 2) Języki kaukaskie: a) języki północno-kaukaskie (język Abchaski, j. Awarski, j. Ka8ikumücki czyli Lakski, j. Arczi’ôw, j. Hürkan, j. Khriński wraz z narzeczem Kubäczi’öw, j. Ldski, j. Czeczeńców czyli Nahtśuoi i khist-skich Thuszethjów czyli Batsa); b) szczep językowy południowo-kaukaski (j. gruziński, j. min-grelski, j. lazski, j. suański czyli swanecki). 3) Szczep językowy hamito - semicki: a) języki ha-mickie (grupa egipska ze staro-egipskim językiem hieroglifów i z nowo-egipskim czyli kop-tyjskim; grupa libijska czyli Tamaseq; grupa etjopska z językami Bedża czyli Biśari, Galla, Somali, Dankali, Saho, Bilin czyli j. Bogosów, Chamir czyli j. Agau’ôw); b) języki semickie czyli semityckie (arabski, etjopski, hebrajski, asyryjski, aramejski z chaldejskim i syryjskim; amharski, Tigre, Tigrina). 4) Szczep językowy indogiermański (indoeuropejski, arjoeuropejski). (Wyliczanie pojedynczych rodzin tego szczepu uważamy za zbyteczne; ob. wyżej str. 288 i I n-doeuropej skie języki).

W samej tylko Europie mamy następujące obszary (szczepy i rodziny) językowe: I. Najbardziej rozpowszechniony szczep arjoeuropejski, w rozmaitych modyfikacjach morfologicznych, od stosunkowo starożytnej, centralistycznej budowy języka litewskiego i przeważnej części różnorodnych odmian obszaru słowiańskiego, aż do najnowszej budowy zdecentralizowanej, właściwej językowi angielskiemu, oraz rozmaitym odmia nom obszaru giermańskiego, romańskiego i t. d. (do tego nowego typu morfologicznego, przynajmniej w zakresie deklinacji, należy zaliczyć na gruncie słowiańskim język bułgarski). Do szczepu arjoeuropejskiego należą w Europie następujące rodziny językowe: najliczniejsze i najbardziej rozgałęzione romańska (ob.), giermańska (ob.) i słowiańska (ob.); prócz tego, gieograficznie i statystycznie mniej rozpowszechnione: celtycka (ob.), aistska czyli bałtycka (litewsko-łotewska) (ob.), albańska (ob.), grecka (ob.), armiańska czyli ormiańska (ob.), należąca jeduocześnie do jakiegoś innego szczepu (ob. wyżej, str. 290), a nareszcie irańska (ob.), reprezentowana przez Kurdów (ob.) i Ossetyńczyków (ob.) na Kaukazie. Ruchomy i rozproszony odłam szczepu arjoeuropejskiego stanowią gwary cygańskie (ob ), należące do rodziny indyjskiej (ob.) w Azji zachodnio południo-wej.— II. Szczep ugrofiński (ob.) czyli finno-ugryj-ski, reprezentowany w Europie środkowej przez Madziarów (ob.) czyli Węgrów etnograficznych, a w Europie wschodniej i północnej, przeważnie w granicach państwa Rosyjskiego wraz z Fin-landją, przez Finnów (ob.) czyli Suomi, przez Estończyków (ob.) i przez rozmaite inne plemiona (w rodzaju Zyrimów, Permiaków, Czeremisów, Mordwinów i t. d.). — III. Szczep urało-ałtajski w ściślejszym znaczeuiu czyli turecko-tatarski (ob.), do którego należą Turcy Osmanowie (ob.), Tatarzy (ob.) w Turcji, w Bułgaryi, w RumuDji i w różnych częściach państwa Rosyjskiego (wraz z Nogajcami na Kaukazie), Czuwasze (ob.), Kałmuki, Kirgizy, Baszkiry i t. d. — IV. Szczep semicki jest reprezentowany bardzo słabo przez Arabów na Malcie, przez drobne odłamy kilku plemion na Kaukazie, oraz przez Żydów, o ile ci w „sztuczny” i literacki sposób używają języka hebrajskiego. Wogóle zaś Żydzi należą językowo do tych plemion, których językami mówią, przeważnie zaś do plemienia giermańskiego (znaczna większość) i romańskiego (nieliczni potomkowie byłych Żydów hiszpańskich, rozproszeni zwłaszcza w Turcji i nad morzem Śródziemnym). — V. Z pomiędzy języków kaukaskich rodzina gruzińsko-mingrelsko-swanecka zostanie zapewne zaliczona do jednego wspólnego szczepu wraz z językami semickiemi i hamickiemi (ob. wyżej, str. 289).—VI. Szczep iberyjski czyli baski (ob.), dziś już bardzo nieliczny, ale może znajdujący się w pewnym odległym pokrewieństwie z językami ugro-fińskie-mi (ob. wyżej, str. 289). — VII. Języki kaukaskie, z wyjątkiem wyżej wzmiankowanych, należą do wielu całkiem odosobnionych szczepów, będących oczywiście przeżytkami dawniejszej nierównie bogatszej rozmaitości językowej.

Literatura przedmiotu (do artykułów Język i Językoznawstwo). Jako dzieła i rozprawy ogólnie informujące, encyklopedyczne, zaznajamiające mniej więcej z całym zasobem kwestji językoznawczych, można wymienić: B. Delbrück „Einleitung in das Sprachstudium, 3-e Auflage. Leipzig 1895” (Dawniej wyszedł przekład rosyjski tego dzieła, dokonany z pierwszego wydania przez P. Preo-brażenskiego; obecnie drukuje się przekład rosyjski z ostatniego wydania pod redakcją i z uwagami prof. S. Bu li cza, oraz z napisanym przezeń obszernym zarysem historji językoznawstwa w Rosji). K. W. L. Heyse „System der Sprachwissenschaft. Nach dessen Tode herausg. von H. Steinthal. Berlin 1856”. Abel Hovelacque „La linguistique. 3-e éd. Paris 1882”. Adolf Kudasiewicz „Próbki Filozofii Mowy. Warszawa 1858” (sumienna, ale nie dosyć krytyczna kompilacja, pojęta zresztą jednostronnie i zbyt bezwzględnie prawowierna).

F. Max Müller „Die Wissenschaft der Sprache. Neue Bearbeitung. Vom Verf. autoris. deutsche Ausgabe, besorgt durch R. FicknadW. Wichin an n. In 2 Bden. Leipzig 1892”; F. Maks Müller „Wykłady o umiejętności języka. Prze-tłom. na język polski za upoważnieniem autora Adolf Dygasiński. 2 tomy. Kraków 1875” (Por. W. D. Whitney „Max Müller and the Science

of Language: a Criticism. New Ÿork 1892”). D. Pezzi „Introduction à l’étude de la science du langage, traduit de l’italien sur un texte, entièrement refondu par l’auteur, par V. Nourrisson. Paris 1875”. A. H. Sayce „Introduction to the Science of Language. 2 vol. London 1880”. Adolf Dygasiński „Umiejętność języka. Streścił podług Whitney a” (Ateneum. Warszawa 1877, Ili, IV). J. Baudouin de Courtenay: „O zadaniach językoznawstwa” (Prace filologiczne, Warszawa III, 1889; os. odb.); „HiKOTopna o6m,ią 3aMrfe^aHia o aBLiKOBhjthHin h asiiidi” (JKypH. Mhh. Hap. IIpocB. XLIII, 1871, ij)eßpajiB; os. odb.). Ob. także Fonologj a, str. 797.

Dzieła i rozprawy zasadnicze, wnikające w głąb przedmiotu, badające naturę języka w związku z całym życiem psychicznym, i t. d.: K. Appel „ Hèckojibko cjiob o hobLmuigm iich-xojioriiuecEOM HanpaßJieHiii B3HK03uaHm” (Pyc-CKiil «hiuiojior. B-Łcthhk. BapmaBa 1882; osobna odb.). K. Appel „Psychologja mowy, rzecz z powodu „Psychologji oraz filozofji mowy” Dr. Władysława Ołtusz e wskiego” (Przegląd Filozoficzny 1899; os. odb.). B. Delbrück „Grundfragen der Sprachforschung, mit Rücksicht auf W. Wundts Sprachpsychologie erörtert. Strassburg 1901”. G. von der Gabelentz „Die Sprachwissenschaft, ihre Aufgaben, Methoden und bisherigen Ergebnisse. Leipzig 1893” (nowe wydanie pośmiertne) (l-e wyd. 1891). G. Glo-gau „Steinthals psychologische Formeln zusammenhängend entwickelt. Berlin 1876”. Wilhelm von Humboldt „Ueber die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluss auf die geistige Entwickelung des Menschengeschlechts. Mit erläuternden Ammerkungen und Excursen sowie als Einleitung: W. Humboldt und die Sprachwissenschaft. Von A. F. Pott.

2-e Aufl. 2 Bde. Berlin 1880”. „Morphologische Untersuchungen auf dem Gebiete der Indogermanischen Sprachen. Von H. Osthoff und K. Brugman. I. Theil. Leipzig 1878” (Vorwort, str. I—XII). H. Paul „Prinzipien der Sprachgeschichte.. 3 Auflage. Halle 1898”. A. H. Sayce „The principles of Comparative Philology. 2-e ed. Loudon 1875”. H. Steinthal „Abriss der Sprachwissenschaft. I. Theil. Die Sprache im Allgemeinen. Einleitung in die Psychologie und Sprachwissenschaft. 2-e Aufl. Berlin 1881”.

G.    F. Stout „Thought and Language” (Mind XVI, 1891, 181 — 205). Strong, Logeman, Wheeler „Introduction to the Study of the History of Language. London 1891”. W. D. Whitney „Życie i wzrost języka. Warszawa 1883” (przekład). W. Wundt „Völkerpsychologie. Erster Band. Die Sprache. 2 Thle. Leipzig 1900”.

H.    KpymeBCiuH „OuepKi) HayKii o jmnrfi. Iia3aHB 1883”—N. Kruszewski „Prinzipien der Sprachentwickelung” (Intern. Zeitschr. f. allgem. Sprachwiss. II, III. Leipzig 1885, 1886;

V, Heilbronn 1889, 1890). A. ÏÏOTeÔHÂ „Mbtcjib h a3HKï). 2-e H3^. Xap&KOBï> 1892”.

A. noTeÖHa „M3ï> sainicoKTE) no pyccKofi rpaMMa-THK'h. 03^;. 2-e, XaptKOBt 1889”. J. Baudouin de Courtenay „O psychicznych podstawach zjawisk językowych” (Przegląd Filozoficzny. Warszawa VI. 1903; os. odb.). H. Bo^yani-fte -KypTeHD „JIimrBHCTiiuecKiB 3a]vrhTKn. O cbh3h rpaMMaTinecKaro po^a cł Mipoco3epii,ameMi> a HacTpoeHieMŒ> jtio^efl, i OBopam,nxï> a 3 ej Kann, pa3ÆHuaiom,HMH poji/B” (ÎKypH. Mhh. Hap. ïïpocB. ïïeTepôypri,. CCCXXXI, 1900, str. 367 — 370; os. odb.). Jan Czubek „Nieco o rozwoju języka”; .,0 apercepcji językowej” (Poradnik językowy. II. 1902, str. 1; 33, 49). Stan. Do-brzycki „Z psychologji języka polskiego” (Po-radn. jęz. III. 1903, str. 1, 17). Jan Rozwadowski „Język literacki a mowa żywa” (Po-radn. jęz. II. 1902, st. 17). Ign. Stein „Językoznawstwo a gramatyka” (Poradn. jęz. II, 1902, str. 65, 81). — Roztrząsaniu rozmaitych kwestji ogólnojęzykoznawczych poświęcone są między inuemi: J. Baudouin de Courtenay „Szkice językoznawcza. Warszawa 1903” (obecnie się drukuje). B. A. Borop OAHH,Kiu „Onep-KII no H3HK0B'ŁjI,,I)HiK) H pyCCKOMy JI3EIKy. Ilocoöie ii pu ii3yïjeHiH HayKii o imnrfi. KasaHB 1901”. H. Bo^yaHi)-^e-KypTena „JIuHmncTHuecKin saM^mn n a<j)opH3MH. Ho noBOjty HOß'hfiiHHXi. jniHrBHCTHnecKiixt Tpy^,OBi> B. A. Boropo^iipKa-ro” (JKypH. Mhh. Hap. HpocB. 1903).

O zboczeniach i nienormalnościach językowych czyli o patotogji językowej mówią między innemi:

G. Ballet „Le langage intérieur et les diverses formes de l’aphonie. Paris 1886”. J. Baudouin de Courtenay „Z patologji i embrjologji języka” (Prace filolog. I. 1885—1886; os. odb.). E. Biernacki „Afazja w świetle badań współczesnych. Warszawa 1894”. Binet „Les maladies du langage” (Revue des deux Mondes. 1892, janvier). B. Delbrück „Amnestische Aphasie. Vortrag” (Sitzungsberichte der Jenai-schen Gesellschaft für Medicin und Naturwissenschaft. 7 Mai 1886). H. Gutzmann „Vorlesungen über die Störungen der Sprache und ihre Heilung, geh. in den Lehrkursen für Aerzte und Lehrer. Berlin 1893”. S. Jaccoud „O zakłóceniach mowy w chorobach nerwowych (Aphasia, Alalia). Przekład z francuskiego. Warszawa 1874 (Wykłady kliniczne, JV® 1). Ko en „Pathologie und Therapie der Sprachanomalien. Wien 1886”. Ad. Kussmaul „Die Störungen der Sprache. 3-e Aufl. Leipzig 1885”. K. Noi-szewski „Choroby pamięci i mowy. Odczyt. Warszawa 1891”. K. Noiszewski „Żarnowa (Parafazyja) a przydechy. Wstęp do anatomii mowy” (Pamiętnik Towarz. Lekarsk. Warszawskiego. 1888 r.). Giuseppe Seppilli „La sor-dità verbale ed afasia sensoriale. Studio clinico ed anatomo-patologico. Reggio - Emilia 1884”.

L. Tr eitel „Über Sprachstörung und Sprachent-

Wicklung, hauptsächlich auf Grund von Sprach-untersu Imogen in den Berliner Kindergärten” (Archiv für Psychiatrie. Berlin 1893). C. Wernicke „Der aphatische Symptomencomplex. Eine psycholog. Studie auf anatomischer Basis. Breslau 1874”). A. Aleksandrów „Ueber die Bedeutung der Sprachstörungen für die Sprachwissenschaft. Antritts - Vorlesung. Dorpat 1886”. A. A.ieKcaHßpoB „HaójiKueHk no iiaTOJioriii p'feBti” (PyccK.    BFcthiik. Bapniaßa 1888).

A. AjieKcaHÆpoB „CyócTiiTyTii otaFjilhbik 3Byit0B h 3ßyK0BBix coneïamn HopMajitnofi pyc-CKoii pbuH b npoii3HomeHiii muimii^yyMa, y ko-Topaio BCjrbÂCTB'h parta (cancroides) aMuyTiipo-BaH B3BIK” (P (pIIJIOJI. BtCTHlIK. 1884).

Badania języka dzieci i wogóle embrjolo-gja językowa. Na czele stawiam J. Wł. Dawida „ Program spotrzeżeń psychologiczno wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do lat dwudziestu życia, przewodnik ułatwiający poznanie dziecka. Warszawa 1887”. Następnie wskażę tylko następujące dzieła i rozprawy: Emile Allix „Étude sur la physiologie de la première enfance. Paris 1867”. J. Baudouin de Courtenay „Einige beobachtungen an kin-dern” (Beiträge zur vergleich. Sprachforschung.

VI. 1870, 215—220). Karol Darwin „Pierwsze objawy rozwoju umysłowego u niemowląt” (Ateneum. Warszawa. Rok II, Tom III. 1877, str. 661—671, wrzesień). G. Deville „Notes sur le développement du langage chez les enfants” (Revue de linguistique. Paris XXIV, 1891). Agath Keber „Zur Philosophie der Kindersprache. Gereimtes uud Ungereimtes. Halle 1868”. W. Ołtuszew8ki „Rozwój mowy u dziecka, oraz stosunek tego rozwoju do jego inteligiencji. Warszawa 1896”. Bernard Pérez „La psychologie de l’enfant. L’enfant de trois à sept ans. Paris. F. Alcan. 1886” (Bibliothèque de philos, comtemp.). W. Prey er „Die Seele des Kindes. Beobachtungen über die geistige Entwickelung des Menschen in den ersten Lebensjahren. 2-e verm. Aufl. Leipzig 1884”. Fritz Schultze „Die Sprache des Kindes. Eine Anregung zur Erforschung des Gegenstandes. Leipzig 1880” (Darwinistische Schriften. Je 10). Berthold Sigismund „Kind und Welt. Vätern, Müttern und Kinderfreunden gewidmet. I. Die fünf ersten Perioden des Kinderalters. Braunschweig 1856”. Dr. Sikorski „L’évolution psychique de l’enfant” (Revue philosophique. 1885. Ne 3, 4). H. Taine „Note sur l’acquisition du langage chez les enfants et dans l’espèce humaine” (Revue philos. 1876. I. janvier, 5—23). (Także w dodatku do późniejszych wydań książki H. Taine’a „De l’intelligence”). Henryk W er nic „Biografia dziecka” (Ateneum. 1879. IV. 484 — 511. grudzień;. A AjieKcan^poB „^tTCKan pFnt” (P.    BŁcthhk. Bapniaßa 1883). B. Bia-

roBFmeHCKiii „JükTCKaa pimt” (P. 4>iijio.i. BFcth. 1886. XVI. J\» 3, CTp, 73—101). B. JleH-

CKifi „JI^iTCKatf pint” (CeMBfi n niaojia. C.-lIe-Tepöypri». 1883. J\» 1, aHBapB, 23—52). H. A. CiiKopcKifi „0 pasBMTM płmn y A^Ten” (Eaiene-,ii/Iui>Haa KjiHHHaeciîaa üaseTa iis#. Eotkhhbimï». 1881. 1-ii roAT». J\» 37 h 38). Ajtejiati^a Chmo-HOBH'IÏ» „O aŁtCKOMB B3HKr&” (MbICJIL. CÜ6., 1880 r., Mafl).

O języku zwierząt: R. L. Garner „The Speech of Monkeys. London 1892”. C. Sterne „Die wissenschaftliche Untersuchung der Tier-spracben” (Prometheus. III. Nr. 27). J. W i n-teler „Naturlaute und Sprache. Ausführungen zu W. Wackernagels Voces variae animantium. Sauerläuder Aarau 1892”.

O początku języka w rodzaju ludzkim: C. Abel „Ueber den Ursprung der Sprache. 2 Ausg. Berlin 1881”. W. H. J. Bleek „Über den Ursprung der Sprache. Mit einem Vorwort von Dr. E. Haeckel. Weimar 1868”. L. Geiger „Ursprung uud Entwickelung der menschlichen Sprache und Vernunft. 2 Bände. Stuttgart 1869 — 1872”. L. Geiger „Zur Eutwickeluugsgeschich-te der Menschheit, 1871”. L. Geiger „Ursprung der Sprache. Stuttgart 1869”. J. Grimm „Ueber den Ursprung der Sprache” (Kleinere Schriften. I. Berlin 1864). L. Gumplowicz „Der Rassenkampf. Sociologische Untersuchung. Innsbruck 1883”. Ludwik Gumplowicz „System socyologii. Warszawa (1887)”, str. 345 — 374. Herder „Über den Ursprung der Sprache. Berlin 1789”. W. von Humboldt „Ueber das vergleichende Sprachstudium. Berlin 1822” (Gesammte Werke. III). Morgan Kavanagh „Origin of language and myths (2 vol.). London 1871”. Hevitt Key „Language, its Origin and Développement. London 1874”. Noire „Der Ursprung der Sprache. Mainz 1877”. E. Renan „De l’origine du langage. 4-e éd. Paris 1863”.

G.-J. Romanes „L’évolution mentale chez l’hom me, origiue des facultés humaines. Traduit de l’anglais par Henry de Varigny. Paris 1891” (Przekład polski: „Umysłowy rozwój człowieka. Początek ludzkiej zdolności” przez dr. K. Hertza. Warsz. 1897). H. Steinthal „Der Ursprung der Sprache im Zusammenhang mit den letzten Fragen alles Wissens. 4 Aufl. Berlin 1888”. W. Szokal-ski „Początek i rozwój umysłowości w przyrodzie. Warszawa 1885” (str. 421 — 450: rozdział IX. „Mowa i uspołecznienie”). E. B. Ty lor „Cywilizacja pierwotna. Przekład z angielskiego. 2 t. Warszawa 1897, 1898”. Wackernagel „Über den Ursprung uud die Entwickelung der Sprache. Basel 1872”. Wedgewood „Ou the origin of language. London 1866”. Zaborowfeki „L’o-rigine du langage. Paris 1879 (Bibliothèque utile. L.)” (W przekładzie polskim I. Chodorowicza: „O początku mowy. Warszawa 1883”)

Co do literatury gramatyk porównawczych, ob Gramatyka porównawcza str. 616 — 617. A co do gramatyk naukowych pojedynczych języków lub grup językowych, jako też co do

prac dyjalektologicznych, ob. odpowiednie arty- banes...” (ob. wyżej, str. 293). E. Kuhn „Ue-kuły; nieco wskazówek podają także artykuły i ber Herkuuft und Sprache der transgangetischen Fonologja arj o europej ska, str. 801 — 802, Völker. München 1883”. Johannes Schmidt Fonologja słowiańska, str. 810—811.

„Die Verwandtschaftsverhältnisse der indogermanischen Sprachen. Weimar 1872”. Hugo Schuchardt „Über die Klassifikation der romanischen Mundarten. Probe-Vorlesung gehalten zu Leipzig am 30. April 1870. Graz 1900”. H. Steinthal „Charakteristik der hauptsächlichsten Typen des Sprachbaues. Berlin 1860”; 2-e Aufl. bearb. von F. Mi steli, Berlin 1898. R. Zawili ński „O stosunku pokrewieństwa języków aryo-europejskich. W Krakowie 1888”.

O mieszaniu się języków i o językach mieszanych: M. Bréal i F. G. Möhl „Le Mécanisme grammatical peut-il s’emprunter?” (Mémoires de la société de linguistique de Paris 1890. VII, 191, 196). A. Dietrich „Les parlers créoles des Mascareignes” (Romania XX). B. P. Has-deu „Le type syntactique homo-ille ille-bonus et sa parentèle” (Archivio glottologico italiano. 1878). H. Schuchardt: „Italo-Slawisches und Slawo-Italienisches” (Archiv für slavische Philol. XIII); „Romano-magyarisches” (Zeitschrift für romanische Philologie. XV. S. 88 — 123); „Slawo-deutsches und slawo-italienisches. Graz 1885”; „Kreolische Studien. IX. Wien 1891” (Sitzungs ber. der Kais. Akad. d. Wiss. phil.-hist. CI. XXII N» XII). H. Bo^y9Hi.-Ae KypTeH9 „O cmŁ-uiamioMi, xapaKTeph bc'êxï» jmiKOBT.” (JKypii. Mhh. Hap. üpocB. CCCXXXVII. 1900. JV» 9).

Sposób zbierania materjałów lingwistycznych;

„Handbuch der Aufnahme fremder Sprachen. Im Aufträge der Kolonialabteilung des Auswärtigen Amtes bear-beilet. Berlin 1892”. Neumayer „Anleitung zu wissenschaftlichen Beobachtungen auf Reisen. Berlin 1875”. Prócz tego rozmaite wskazówki i programy dyjalektologiczne, metodologiczne i t. p. (ob. Dyjalektologja i artykuły o pojedynczych językach i grupach językowych).

Z językoznawstwa stosowanego: Ortoepja czyli poprawność języka. M. i.: A. Noreen i A. J o-hannson „Über Sprachrichtigkeit” (Indogermanische Forschungen. I. 1 u. 2). A. Johannson „Zu Noreens Abhandlung über Sprachrichtigkeit” (Indog. Forsch. I. 3 u. 4). Prace, dotyczące poprawności pojedynczych języków (m. i. języka polskiego: Karłowicz, Korotyński, Walicki i t. d.), ob. w odnośnych artykułach. W piśmiennictwie polskim poświęcone jest temu przedmiotowi czasopismo „Poradnik językowy” (ob. niżej).— Stosowanie językoznawstwa do słownictwa czyli terminologji własnej nauki, oraz innych nauk i praktyki sądowniczej, pocztowej, urzędniczej i t. d.; m. i.: J. Karłowicz „Projekt terminologji językoznawczej polskiej” (Prace filologiczne. I. Warszawa, 1885, str. 102 — 120). J. Baudouin de Courtenay „Głos członka

O stosunku języka do rasy, narodowości i t. p.:

M. Bréal „Le laugage et les nationalités” (Revue des deux mondes. CVIII. 1891). L. Krzywicki „Systematyczny kurs antropologji. Rasy psychiczne. Warszawa 1902”. L. Krzywicki „Rozwój Antropologiczny Człowieka” (Poradnik dla samouków, wyd. A. Heflicha i St. Michalskiego. Część V. zesz. 1. Warszawa 1903, str. 317—

406). A. Lefèvre „Les races et les langues.

Paris 1893”. Fr. Müller „Ethnologie und Sprachwissen8chat” (Ausland. LX1V. Nr. 52 1891). Ignacy Radliński „Przeszłość w teraźniejszości. Zbiór dociekań i rozważań spo-łeczno-naukowych. Tom I. Warszawa 1901”, str.

107 — 366.

Przeglądy światów językowych, charakterystyki szczepów i rodzin językowych i t. d.: J Baudouin de Courtenay „Pogadanki naukowe.

O gramatyce porównawczej języków indoeuro-pejskich” (Prawda. Warszawa. 1881. JV? 11 —

17) — „H'hcKOüLKO cjiobtj o cpaBHiiTeiLHOH rpaM-MaTHK'h hhäo - eBponeiicKHxrL jj3mkobï>” (JKypH.

Mhh. Hap. llpocB. CCXVIII, 1881, AeitaôpL; osobn. odb.). Friedrich Müller „Grundriss der Sprachwissenschaft. Wien 1875—1888” (ob. wyżej, str. 290). (Przegląd szczepów językowych poprzedza w 1-ej części tomu I-go „Einleitung in die Sprachwissenschaft”). Friedrich Müller

„Reise der österreichischen Fregatte Novara um m. i.: G. v. der Gabelentz die Erde in den Jahren 1857, 1858, 1859, unter den Befehlen des Commodore B. von Wüllers-dorf-Urbair. Linguistischer Theil. Wien 1867”.

A. Schleicher „Die Sprachen Europas in systematischer Übersicht. Bonn 1850” = „Les Langues de l’Europe moderne, traduit de l’allemand par Hermann Ewerbeck. Paris 1852”.

Zasady klasyfikacji języków, m. i.: J. Baudouin de Courtenay „Übersicht der slavi-schen Sprachenwelt im Zusammenhänge mit den anderen arioeuropäischen (indogermanischen)

Sprachen. Leipzig 1884”. J. Baudouin de Courtenay „noApoónaH nporpaMMa üeKU,iü B 1876—1877 yu. ioji,y. Ka3auh 1878”, str. 39 —48; „HoApoönaB nporpaMMa jieRĘin b 1877 —

1878 yu. ro^y. KasaHfc 1881”, str. 120 — 162,

299 — 300. (W obu tych prr gramach podano także szczegółową bibljografję ówczesną, dotyczącą charakterystyki porównawczej i klasyfikacji języków). G. v. d. Gabelentz w „Die Sprachwissenschaft” (ob. wyżej, str. 293) podaje także zasady charakterystyki psychologicznej głównych typów językowych. R. de la Gras-serie (Techmer’s „Internationale Zeitschrift für allgem. Sprachwiss. IV — V”) ustanawia grupy języków gienealogicznie pokrewnych, oraz wylicza języki odosobnione. W. v. Humboldt „Ue- j Akademii w sprawie słownictwa chemii. Kraków ber die Versschiedeuleit des menschlichen Sprach- j 1900”; artykuły i artykuliki w „Poradniku

B. de C.

językowym”, wydawanym przez R. Zawilińskiego (ob. niżej), i t. d.

Odtwarzanie przeszłości, historja kultury, mi-tologja i t. p.: A. Brückner „Cywilizacja i język. Warszawa 1901”. W. (Jeiger „Linguistische Paläontologie” (Ausland 1883. Jfê 49). J. Grimm „Deutsche Mythologie. 3-e Aufł. Göttingen 1854”. V. Hehn „Kulturpflanzen und Haus-thiere in ihrem Uebergang aus Asien nach Griechenland und Italien sowie in das übrige Europa, historisch-linguistische Skizzen. 2-e Ausg. Berlin 1874”. Hellwald „Der vorgeschichtliche Mensch. Leipzig 1874”. Lenormant „Les premières civilisations. 2 vol. Paris 1875”. A. Pictet „Les origines indo-européennes. 2 vol. Paris. 1859, 1863”.    0. Schrader „Sprach

vergleichung und Urgeschichte. 2-e Auflage. Jena 1890”; najnowsze wydanie pod tyt. „Reallexikon des indogermanischen Altertums. Jena 1900”. A. ByßHJiOBiiqt „nepBOÓLrame CjiaBjme bi> hxb a3BiKrh, 6iJTrh h iiohktmxl no jtaHHŁiMi) jieKciiKajitHŁiMT.. MscjihAOBanie bï> oóia-CTii jiHHrBHCTiinecKOM na.ieoHTOüorin CiaBimt. KieBi. 1878, 1879”. Por. J. Baudouin de Courtenay: „Przegląd piśmienniczy” (Nowiny. Warszawa. 1879. JV» 246); „HtcKOJLLKO cjlob o KyjiŁTyph iiepBOÔBiTHLix n ÆpeBHHX CjiaBiin” (PyccK. $0.30.1. BLcthhk. BapmaBa 1879).    0.

KeimeHï. „MaTepiajiBi kï. Bonpocy o nepBona-najIBHOH pO^HHi H nepBOÓBITHOMI. pO^CTB’h IIHAO-

eBponencKaro n (Jmimo-yropcKaro nieMeHn. C.-IIe-Tepöyprn 1886”.

O językach sztucznych oh. odnośne artykuły, zwłaszcza Volapük.

Z historji językoznawstwa. J. Baudouin de Courtenay „Językoznawstwo czyli lingwistyka” (Prawda. Warszawa. 1901, A* 1). Th. Ben-fey „Geschichte der Sprachwissenschaft und orientalischen Philologie in Deutschland seit dem Anfänge des XIX Jahrhunderts mit einem Rückblicke auf die früheren Zeiten. München 1869”. K. Brugmann „Zum heutigen Stand der Sprachwissenschaft. Strassburg 1885”. A. A. Kryński „Językoznawstwo polskie w XIX stuleciu” (Prawda. 1901, A* 3). D. Pezzi „Glottologia aria recentissima. Cenni storico-critici. Roma-Torino-Firenze. 1877”. H. Steinthal „Geschichte der Sprachwissenschaft bei den Griechen und Römern mit besonderer Rücksicht auf die Logik. Berlin 1863”. — Mniej lub więcej obszerne szkice historyczne znajdują się także w dziełach, obejmujących całość językoznawstwa, o charakterze encyklopedycznym („wstępy do językoznawstwa” i t. p.), m. i. w Delbrücka „Einleitung in das Sprachstudium”. Ob. także Fonologja a r j o e ur o p e j s k a, str. 801, jako też artykuły biograficzne o pojedynczych językoznawcach.

O bibljografji językoznawstwa informują w sposób mniej lub więcej naukowy m. in.: Pott w Techmer’s „Internationale Zeitschrift für all-gemeine Sprachwissenschaft”; J. Karłowicz w artykule „Językoznawstwo ogólne” (Poradnik dla samouków Aleksandra Heflicha i Stanisława Michalskiego. Część II. Warszawa 1899, str. 1 — 9); J. Baudouin de Courtenay w swych „ÏÏOÆpofmijx nporpaMMax jieKpifi” (ob. wyżej, str. 295). K. Appel i A. A. Kryński „Przegląd bibljograficzny prac naukowych o języku polskim. Odbitka z I tomu „Prac filo logicznych” Warszawa 1886”; przeglądy bibljo-graticzue, dołączane do rozmaitych czasopism, bądź to ogólnie-językoznawczych, bądź też zajmujących się badaniem osobnych szczepów i rodzin językowych, a zwłaszcza staranne spisy i streszczenia Techmera w jego „Internationale Zeitschrift” (1884 — 1890), systematyczne przeglądy w „Anzeigerach”, dopełniających „Indogermanische Forschungen” i „Finnisch-ugrische Forschungen”.— Następujące dzieła bibljo-graficzne, odnoszące się do filologji słowiańskiej, mieszczą w sobie także tytuły niektórych prac ogólnie-językoznawczych: „Vëstnik sio va n-skÿch starożitnosti. Indicateur des travaux relatifs à l’antiquité slave. Vydâvà Lubor Nie-derle. Praha 1898 — 1900” (4 zeszyty), przekształcony następnie w „Vëstnik slovanské filologie a starożitnosti vydâvaji L. N i e-derle, F. Pastrnek, J. Polivka, J. Zuba-tÿ. Praha 1901 nast.”; „C.iaBJinoBhjtlłiiie bï> noBpeMeHHBixï. îi3,a,aHmxï>. CncTeMaTnuecKw yKasa'rejib CTaieh, peu,en3m n saivrhTOKT. 3a 1900 ro^B. CaHKTneTepóyprŁ 1901” (wydawnictwo Ces. Akademji nauk w Petersburgu; obecnie kończy się druk 2-go zeszytu za r. 1901).

Tytuły czasopism, albo ogólnojęzykoznaw-czych, albo też udzielających miejsca także badaniom z tego zakresu, podano w artykułach Fonologja str. 798, Fonologja słowiańska str. 810, Fonologja polska str. 819. Tutaj dodaję: „Finnisch-ugrische Forschungen. Zeitschrift für finnisch-ugrische Sprach- und Volkskunde nebst Anzeiger, unter mitwirkung von fachgenossen herausgegeben von E. N. Setälä und Kaarle Krohn. Helsingfors, Leipzig 1901 nast.”; „Krok, casopis vënovanÿ veskerÿm potrebäm stredniho skolstva. Redaktor: Fr. Xav. Prusik. Praha 1886 nast.”. „Mate-ryały i prace Komisyi językowej Akademii umiejętności w Krakowie. 1901 nast.”. „Poradnik językowy, miesięcznik poświęcony poprawności języka, wydawany pod redakcyą prof. Romana Zawilińskiego. W Krakowie 1901 nast.”.

Johanan ben Sakkai, uczony żydowski w wieku I po Chr. J. był uczniem Hi Ile la (ob.) i szedł zupełnie w jego ślady. Cechowała go również przedewszystkiem łagodność, dobroć i mi łość do wszystkich ludzi. Pewnego razu zadaje pięciu wybitniejszym swoim uczniom pytania: Jaka jest najlepsza droga, po której ma kroczyć człowiek? i chwali najbardziej odpowiedź naj-

uczestniczył w wyprawie do Flandryi roku 1315. J. przedstawia typ prawdziwy rycerza z XIII w. Na prośby królowej Joanny zaczął pisać swe pamiętniki, nadawszy im tytuł „Histoire de saint Louis” i poświęcił je w 1309 r. Ludwikowi le Hutin. Dzieło to, będące jednym z najdawniejszych tekstów, napisanych prozą francuską w języku pośrednim między francuszczyzną Ile - de -France a Lotaryngii, było prawdopodobnie ułożone z notât i przez zestawienie zapisków, kreślonych w różnych czasach. Są to przedewszyst-kiem wspomnienia, niekiedy niedokładne, świadka naocznego, lecz J. wprowadził do swego dzieła niektóre tradycye oraz pewne ustępy z kronik opactwa Saint Denis, a nawet wciągnął do swojego tekstu jedną ordonansę królewską o bail-lich i prévôt’ach i nauki św. Ludwika udzielane synowi. Widocznie, że autor miał na celu przedstawić w bohaterze swej opowieści wzór dla wszystkich królów. Niema co w niej szukać ani dokładności, ani krytyki, ani porządku rzeczy; zarówno o przyczynach wypadków, jak też i o ich skutkach autor nic nie wspomina; lecz natomiast podaje wiele wiadomości geograficznych, wiele rysów obyczajowych, nakreślonych stylem malowniczym, a co najważniejsza— żywy portret św. Ludwika. — „Histoire de Saint Joinville Jan (Jean, sire de J.), kronikarz fran- Louis” została po raz pierwszy wydana w 1546 cuski (*    około 1224 r.—f ok. 1318 r.),    pocho-    roku    według    jednego    z    trzech    rękopisów,    które

młodszego z nich, Elazara ben Aracha, który stratorem Szampanii na czas małoletności Jana orzekł, że najważniejszem dla człowieka jest z Nawarry, pogłębił wpływ swój na dworze dobre serce. W Talmudzie jest także chwało- francuskim przez doprowadzenie do skutku mał-na niepospolita jego uczoność, która jakoby obej- żeństwa księżniczki Nawarskiej z Filipem Pięk-mowała wszystkie uprawiane wówczas gałęzie nym, który powierzał mu do spełnieuia missye wiedzy ludzkiej i niezrównana jego pilność w nau- szczególnej wagi. Przystąpiwszy w 1314 r. do ce. Podczas oblężenia Jerozolimy przez wojsko ligi szlachty szampańskiej przeciwko królowi, rzymskie J. jest stronnikiem partyi pokojowej, gdyż mocno jest przekonanym, że mała Judea nie potrafi się obronić wobec wszechpotężnego Rzymu, a nie mogąc przekonać Zelotów, tj. stronników partyi wojennej, udaje się do obozu nieprzyjacielskiego i otrzymuje pozwolenie od We-spazyana na założenie uczelni w Jamnii (Jabne), niedaleko od Jerozolimy. J. przenosi punkt ciężkości judaizmu od życia politycznego do dziedziny religii i nauki zakonu i przyczynia się tym sposobem do ocalenia i utrzymania narodu żydowskiego już po rozproszeniu. Gdy nadchodzi wieść o upadku Jerozolimy i zburzeniu świątyni, J. pociesza swych uczniów słowami: „Pozostało nam coś, co równoważy świątynię i ofiary, a tem jest —stosownie do wyrzeczenia proroka Ozessza 6, 6—miłość”. Przechowały się też polemiki J-a z partyą Sadduceuszów i rozmowy apologie-tyczne, jakie prowadził z dygnitarzami rzymskimi. J. miał żyć aż 120 lat; pozostawił wielu bardzo uczniów, którzy po jego śmierci zakładali osobne uczelnie i krzewili dalej naukę za konu w jego duchu.—Por. jeszcze: Spitz „Rab-ban Jochanan ben Sakkai, Rektor der Hochschule zu Jabue” (Berlin 1883); Schlatter „Joha-nan bpu Zakkai, ein Zeitgenosse der Apostel”

Dr s. P.

(Güterloh 1899).

dził ze    znakomitej rodziny, pełniącej z    dawien    przechowały    się    dotychczas.    Doczekała    się licz

nych wydań i tłómaczeń. W 1868 r. wyszła w wydaniu poprawnem, wraz z przekładem przez N. de Wailly w wyd. „Société de l’histoire de France” (jeszcze nowsze wydanie 1874 r.). Pozostało po J-u także ciekawe pod względem językowym „Credo”, z listem z r. 1315 do Ludwika X, drukowane w „Mélanges de la Société des bibliophiles français”, 1837, następnie w wydaniu Didofa, 1870, in 4-o.—W 1861 roku postawiono mu posąg w mieście Joinville. — Por : N. de Wailly „Mém. sur la langue de J.” w „Bibi, de l’Ec. des Ch.” (1868, str. 329—478; 1883, str. 12—25); P. Meyer „Comptes rendus” w „Revue critique d’hist.” (1869, II, 3—11); P. Viollet „Les enseignements de saint Louis à sou fils” w „Bibi, de l’Ec. des Ch.” (1874, str. 5 — 56); F. Delaborde „les Sires de J.” w „Pos. des th. de l’Ec. des Ch.” (Paryż 1877); tenże „J. de J.” w „Revue des Deux Mondes” (1892, t. CXIV str. 602 — 36); G. Marx „Ueber die Wortstellung bei J.” (Altenburg 1881, in 8-o); „Un Nouveau Texte relatif au sire de J.” w „Bibi.

dawna urząd seneszalów w Szampanii. Wychowywał się na dworze króla Nawarry, Thibau-ta IV, który był zarazem hrabią Szampanii, i w r.

1241 został jego krajczym nadwornym. Powziąwszy zamiar przyłączenia się do wyprawy Krzyżowej, przedsięwziętej przez Ludwika IX, J. zastawił większą    część swoich dóbr i razem z    9 rycerzami i    700 zbrojnymi ludźmi wsiadł w    1248 r.

na okręt i udał się na Wschód. Spędziwszy 9 miesięcy na wyspie Cyprze, wylądował w maju czy czerwcu 1249 r. w Egipcie, wszedł tam do służby królewskiej, poczem, zwiedziwszy Akrę Akkę), Cezareę, Jaffę i Sydon, wrócił w 1254 r. do Francyi z królem, którego przyjaźń potrafił sobie zaskarbić. Po powrocie mieszkał bądź w Szampanii, gdzie wyprawiał wielkie r turnieje w Troyes, bądź na dworze Ludwika Świętego, który sadzał go zwykle przy sobie i słuchał jego rad i wskazówek; nie dał się jednak nakłonić królowi do wzięcia udziału w drugiej wyprawie Krzyżowej 1270 r. Po śmierci króla występował jako świadek 1282 r. w badaniach poprzedzających kanonizacyę Ludwika Świętego, de l’Ec. des Ch.” (1888, str. 705); G. Paris i A. Mianowany następnie przez Filipa III admini- I Jeanroy „Extr. des chroniqueurs fr.” (Paryż 1892,

38

Eue. povu. iluatr. ZeiE. 261. T. XXXJII.

robach usznych i krążeniu krwi. — Por. „Biogr.

Dr J. P.

in I6-0); Didot „Études sur la vie et les travaux de Jean de J.” (Paryż 1870),

Jones Tomasz Wharton (* w St. Andrews [Szkocya] w r. 1808 — f w Ventnor na wyspie Wight, w wieku zgrzybiałym), lekarz słynący szeroko, jako okulista znakomity. Do nauk zawodowych przykładał się J. w Edynburgu, następnie udał się na ląd stały i zwiedził wszystkie uniwersytety znakomitsze Europy, poczem nakoniec w r. 1838 osiadł w Londynie i zajął się wykonawstwem lekarskiem. Po latach kilku został profesorem fizyologii przy szpitalu londyńskim Charing Cross i w Royal Institution, następnie, jako Ophthalmic Surgeon i profesor chorób ocznych, wykładał lata długie okulistykę teoretyczną i praktyczną w University College Hospital; na Btanowisku tern właśnie zdobył sobie sławę rozgłośną profesora wybornego, jak również znawcy niepospolitego cierpień ocznych. Doczekawszy się starości podeszłej, ustąpił z katedry i kliniki i osiadł dla wypoczynku w Ventnor, na wyspie Wight. — Zanim się poświęcił wyłącznie okulistyce, zajmował się J. farmakologią, anatomią i fizyologią, które uprawiał również z powodzeniem na uznanie zasługującem. Pisarzem był bardzo płodnym i słusznie wyso ko cenionym; z prac jego rozlicznych przytaczamy tu najważniejsze, jak oto: „Manual of pharmacology; or Compendium of Materia medica etc.” (Edynburg 1833); „The organ of hearing” (w „Cyclopaedia of Anatomy and Physiology” 1838); „On the first changes in the ova of the mammifera in consequence of impregnation, etc.” (w „Philosophical Transactions” 1837); „The blood corpuscle considered in its different phases of de-velopement in the animal series” (tamże 1846). Rozprawy dopiero co wymienione i wiele innych, im podobnych, zjednały J-owi stanowisko poważne w świecie uczonym; u szczytu sławy stanął atoli dopiero, jako okulista, po ogłoszeniu dzieł następujących: „Defects of sight, etc.” (Londyn 1856 i liczne wydania późniejsze); „The principles and practice of ophthalmic medicine and surgery” (tamże, wyd 3-e 1865, trzy przedruki amerykańskie i przekład franc.) i „Failure of sight from injuries of spine and head” (tamże 1869). — Przełożył też na język angielski kilka dzieł niemieckich i francuskich o cho-

Lex. der hervorr. Aerzte” (T. III str. 410).

Jones Henryk Bence (* d. 31 grudnia r. 1813 w Thorington Hall [Suffolk]—f w Londynie d. 20 kwietnia r. 1873), lekarz i chemik znakomity. Naukę zaczął w Trinity College w Cambridge; w r. 1836 przeniósł się do Lou-

dynu, by uczyć się dalej w tamtejszym szpitalu Ś-go Jerzego, oraz w pracowni chemicznej T. Grahama (ob) w University College. W r. 1841 udał się do Giessen, gdzie pod przewodnictwem Lie biega (ob.) rok cały pracował nad chemią fizyologiczną. Powróciwszy z Niemiec w r. 1842, osiadł jako lekarz w Londynie i zajął się wykonawstwem, nie zaniedbując przytem bynajmniej chemii, którą też w r. 1843 Wykładał zastępczo w Middlesex Hospital, a nadto w pracowni szpitala S-go Jerzego badał skład chemiczny kamieni moczowych. W r. 1845 został członkiem czynnym (Fellow) zgromadzenia doktorskiego (College of Physicians), docentem medycyny sądowej i lekarzem (Assistant physician) szpitala S-go Jerzego; w roku następnym tamże otrzymał posadę ordynatora stałego (Physician) oraz był przyjęty do towarzystwa królewskiego (Royal Society). Dotknięty chorobą set ca, musiał w r. 1862 opuścić stanowisko zajmowane w szpitalu; nie zaniechał atoli pracy innej, zajmując się gorliwie sprawami towarzystwa Col» lege of Physicians, które też po kilku latach wybrało go na urząd zaszczytny cenzora. W r. lt: 50 należał do współzałożycieli szpitala dla dzieci w Londynie, w roku następnym wykład»! chemię fizyologiczną w Royal Institution, tamże w r. 1854 miewał odczyty treści chemicznej o rzeczach spożywczych, napojach i wentylaóyi; w r. 1860 wybrano go na sekretarza w Royal Institution, urząd ten złożył dopiero na kilka miesięoy przed śmiercią; w r. 1865 należał, jako członek najwybitniejszy, do komissyi królewskiej przeciw pomorowi bydła; w tymże samym roku wstąpił do nowozałożonego College of Chemistry i lat kilka był członkiem zarządu towarzystwa tego. W r. 1870 uniwersytet oksfordz-ki mianował J-a doktorem prawa honoris causa J. był w swym czasie, nietylko, w Anglii, ale i w Europie całej, zaliczany do najlepszych znawców chemii fizyologicznej; szczególnie ucho» dził za powagę największą w sprawach dotyczących badania moczu. Najważniejsze z bardzo wielu prac jego są następujące: „On gravel, calculus and gout etc.” (Londyn 1842), „On aöi-mal electricity” (tamże 1852), „Chemistry of uîi-ne” (tamże 1857), „On animal chemistry in its application to stomach and renal diseases” (t-że 1856), „Lectures on some of the applications of chemistry and mechanics to pathology and therapeutics” (tamże 1867), „Lectures on matter and tone” (tamże 1868) i „The life and letter« of Faraday”.—Por. „Medical Times and Gazette” (r. 1873, półr. I, str. 505) i „Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte” (T. Ill str. 410). Dr j. #.

10

!/'

f)

<o

Hfl

fc

1«

I

i

i- /

BI

Ë|1

r -. ;J

MP ; - :

11

b\

•3

fi

I

i

jyjgfya. . -^âmîL

jfcji

fe.

<Ź

TTTTTo

Ifi

itó

fj

a)

fc.

II

TTTT^1

TTS

11

ai

i-^-^ÊS=£mhnÉiiMÊ

gsl3S5SSigsR»äSI

i-—,. -,. -

Vj

US

i|r

PP»

H8S5l®fa

flfl

\ï

Èâfil

///fl

fc

rw

iSSSBi®

/ô

~~ '    3

55S

m.Jggg#

1 ) Rękop. francuski z VII w. Listy św. Augustyna. — 2) Rękop. franc, z VII w. — 3) Rękop. franc, z VIII w. Sakramentarz Gellone’a. — 4) Rękop. wizygocki z VIII w. Sakramentarz. — 5) Rękop. wizygocki z VIII w. Traktaty medyczne —6) Rękop. lombardzki z XI w., z Monte Cassino.— 7) Rękop. włoski z XII w. Biblia z Monte Cassino. — 8) Rękop. angielski z XIII wieku. W Muzeum brytańskiem.— 9) Rękop. z Isle-de-France z X\ I w. Biblia Laońska. — 10) Rękop. z Isle-de-France z XIV w. Biblia Soissoóska. — 11) Gotyk z XVI w. Biblia z Monte Cassino.— 12) Gotyk z XVI w. Biblia z Monte Cassino.

K jest literą w abecadłach europejskich, brzmienia przydechowego kh, były jeszcze dwa oznaczającą spółgłoskę twardą, wybuchową, gar- rodzaje k: jedno tylnojęzykowe gardłowe (k,), dłową czyli tylnojęzykową, cichą albo niedźwięcz- drugie gardłowe głębokie (k₂). Pierwotne przy-uą (w przeciwstawieniu do głośnego albo dźwięcz- dechowe kh znikło w językach słowiańskich; nego g). Brzmienie k powstaje wtedy, gdy przy z dwuch zaś tylnojęzykowych głębokie k₂ za-podniesieniu tylnej części języka ku tylnej czę- chowało się w słowiańskich jako k, tj. stało się sei podniebienia, z utworzonego w ten sposób więcej przednim; odpowiada ono brzmieniom k zamknięcia naraz powietrze, wskutek silnego wy- lub q innych języków indoeuropejskich, np. stsł. déchu, pomiędzy językiem a przednim podniebieniem wydobywa się nazewnątrz, przy czym niema drgania strun głosowych. — Litera k wzięta jest z pisma łacińskiego, tam zaś z abecadła greckiego, gdzie nosi miano kappa (%); Grecy przejęli ją z semickiego kaf, oznaczającego brzmienie gardłowe. W abecadle starosemickim czyli fenickim był jeszcze drugi znak, kof, na oznaczenie spółgłoski gardłowej głębszej, w krta- W polszczyźnie obok twardego k jest podnie ni powstającej; oba te znaki przeszły i do pisma starogreckiego, gdzie miały nazwy: pierwszy k — kappa, drugi q — koppa, i oba spotykają się jeszcze na starych monetach (np. korynckich, syrakuskich i in.) i napisach z czasów dawniejszych. Później drugiego tego znaku, q, na o-znaczenie spółgłoski gardłowej zaprzestano używać, pozostał on w piśmie greckim tylko jako znak cyfrowy na wyrażenie liczby 90 (pomiędzy 7c' = 80 i p/ = 100), t. j. q'=90. Oba te znaki, k i q, przeszły i do abecadła rzymskiego; tu wszakże doznały losu odmiennego. Litera K u Rzymian wyszła z użycia; zastąpił ją w zupełności znak C, od połowy wieku III pd. Chr. ogólnie używany w piśmie łacińskim na oznaczenie brzmienia cichego gardłowego k i to nie tylko w zgłoskach twardych, jak: ca, co, cu, ale i przed samogłoskami e i i, t. j. w zgłoskach ce, ci, które miały brzmienie ke, ki aż do VI i VII w. po Chr. W późniejszej łacinie, jak wiadomo, brzmienie k w zgłoskach <?e, ci, zmieniło się na c (ob. o literze i głosce C. Encykl. t. X,

krivi>, czes. krev, poi. krew (stpol. krew'), łać. cruor, grec, kréas, stind. kravis; stsłow. kito, poi. kto, czes. kdo, łać. qui, lit. kas, itd. Pierwsze zaś k, tylnojęzykowe przeszło w jęz. słowiańskich na szczelinowe przedniojęzykowe s, np. stsł. sito, gr. he-katón, łać. centum (kentum); stsł. VLSB, wieś, łać. vicus, gr. oikos; stsł. prasę, prosię, gr. pórkos, łać. porcus i t. p. —

bienue czyli miękkie k'. Powstaje ono przy podobnych warunkach co i twarde k, z tą różnicą, że podczas wydechu powietrza język, usunięty ku tyłowi jamy ustnej, zbliża się powierzchnią swej środkowej części ku podniebieniu twardemu i tu następuje przerwanie prądu wydychanego powietrza. W wyrazach wymawiamy je przed samogłoskami e i i (np. kiedy, kibić, wielki...). W piśmie głoskę k’ wdrażamy: przed samogłoską i tym samym znakiem co i twarde k (bez osobnego dodatku, np. kilka, taki...), przed samogł. zaś e oznaczamy je dwójką ki (np. kiedy, kieł, takie,... gdzie i jest znakiem miękczenia). Wyjątkowo k pozostaje twarde przed cząstkami -em, -es, -eśmy, -eście, gdy te oderwane są od słów i przyłączone do innego wyrazu, kończącego się na k i położonego przed słowem w tymże zdaniu, np. takes zrobił, jakeśmy postanowili, itp. Pierwotne k słowiańskie w rozwoju pojedyń-czych języków słowiańskich zmieniło się na inne spółgłoski przed następującemi samogłoskami wązkiemi czyli podniebiennemi e, i, oraz wskutek łącznego wymawiania z następną jotą; wynikiem tych zmian są dzisiejsze spółgłoski: k} cz (c), <?; w polskim mamy wszystkie trzy zmiany, np. ręka, tej ręki (ręk'i), ręczyć, w ręce; wilk, wilki, wilczek, wilcy, i t. p., w czeskim zachodzą zmiany k na c i c: vlk, vice, vlci i t. p ; w rosyjskim niema zmiany na c (którą mamy w polskim i czeskim), lecz w tych razach jest tylko upodniebiennienie k, t. j. zmiana k na k!, np. vołk, voikë (t. j. volk'e), ruka, rukè itp. W grupie sk w jęz. polskim brzmienie k przed e i i równie zmiękczyło się, a następnie z tego zmiękczenia powstał dźwięk cz (c), który wywołał zmianę poprzedzającego s na sz, np. trzask, trzeszczeć; błysk, błyszczeć,...; to samo w rosyjskim: płosk, płośćadL i t. p. Ze zbiegu spółgłosek kt (czy to są lit, czy też powstały z gt) przed następnym i rozwinęła się już w najdawniejszym języku polskim spółgłoska c, a więc z dawnych: wlek ti, piek-ti, siek-ti... powstały dzisiejsze formy: wlec, piec, siec..., podobnie jak z mog-ti, bieg-ti... (= mokti, biekti...) ma-

881); wyjątkowo tylko w niektórych wyrazach, jak Kalendae, Karthago, Kaeso, posługiwano się literą K. Przeciwnie znak q (koppa) utrzymał się w piśmie łacińskim i wyrażał brzmienie to samo co litera k (używany zwykle w połączeniu z u, tj. jako qu = ku). Z tym samym znaczeniem, tj. dla wyrażenia brzmienia k, przeszły następnie litery: c (w zgłoskach ca, co...) i q do abecadeł romańskich, a litera q i do innych europejskich (niemieckiego, angielskiego i in.). Natomiast litera K rozpowszechniła się w piśmie narodów giermańskich i słowiańskich. W niemieckim nadto używa się połączenie ck po samogłoskach krótkich zamiast podwójnego k; dawniej używało się ono i po spółgłoskach. W językach słowiańskich, używających abecadła łacińskiego, brzmienie k wyraża się literą k, obok tego jednak w najstarszych zabytkach piśmiennictwa zarówno czeskich, jak polskich i chorwackich, używana była w tym celu i litera c, a nawet q (np. czes. placala, quiet kvët; pol. cra-sa, coscioł itd.).—W języku praaryjskim, oprócz

Thistle (kawaler orderu bodziaka, ostu).

K. Sł.

Dr s. p.

my: móc, biec itp., oraz rzeczowniki piec, moc. Z tego samego zbiegu kt lub gt w starosłowiańskim wytworzyło się st; np. w słowach pesti, mośti i rzeczownikach peśtB, mośtB; w czeskim jest tu spółgł. c: pec, moc; w rosyjs. ć: pec, moc itd., wszędzie mamy zastąpienie grup kt i gt innym, w obu razach jednakowym brzmieniem.— Spółgłoska cicha k zastępuje w wymawianiu każde głośne g kończące wyraz; np. wyrazy: Bóg, stóg, dróg... mają brzmienie: buk, stuk, druk i t. p. Natomiast to samo ciche k przed następnym brzmieniem głośnym upodabnia się do niego, czyli zmienia się na g; stąd obok: k woli powstało gwoli; z wyrazów k rzeczy utworzony jest przymiotnik grzeczny ; z kiedy powstało krótsze kdy, a z tego gdy; podobnie zamiast cichych sk mamy głośne zg przed głośnym rz w słowie zgrzytać i pochodnych (porów, stsłow. skr&ŻBtati, czes. skrehotati, poi. skrzeczeć). Odwrotnie głośne g przed cichym k upodobniło się do k w wyrazie lekki (pierwotne legki; rdzeń leg-, lBg); w jęz. rosyjskim piśmiennym utrzymuje się postać tego przymiotnika etymologiczna, lè'gkij, bez uwydatnienia zmiany w wymawianiu (lohkij); co więcej, postać ta „legkij” stała się powodem analogicznej, choć nieprawidłowej postaci piśmiennej wyrazu „miagkij”, zam. miakkij, rdzeń bowiem słowiański jest tu mięk-; w polskim mamy w tym wyrazie, zgodnie z ety-mologją, dwa k, wymawiamy zaś tylko jedno; lud wprowadza tu dysymilację, wymawiając „miętki”, pod wpływem podobnie kończących się przymiotników: giętki, prędki.

Skrócenia. K w rękopisach łacińskich, w napisach itp. (dawniej Ka) znaczy: Kalendae, Kaeso, Kalumniator. Potwarców piętnowano tą literą na czole, co znaczyło kalumniator. W men-nictwie na nowych pieniądzach państwa niemieckiego K oznacza Sztrasburg; na francuskich jest znakiem mennicy w Bordeaux.

K w nowej walucie austryjackiej znaczy koronę, równą 100 halerzom (= 50 dawnym centom).

K. lub Ks. albo Kś. znaczy ksiądz albo książę.

K. Jmć, albo K. J. M. znaczyło Król Jegomość; w zestawieniu zaś: J. K. Mość — Jego, albo Jej Królewska Mość.

W Anglji K. jest skróceniem wyr. King (król) i Knight (kawaler, rycerz),

k — królewski (königlich); k. k. — kaiserlich königlich, a w pismach polskich: c. k. — cesarsko - królewski.

K. B., w Anglji = Knight of the Bath (ka waler orderu łaźni); podobnie K. C. B. = Knight Commander of the Bath.

K. C. M. G., w Anglji = Knight Commander of the order of St. Michael and S. George (komandor orderu ś. Michała i ś. Jerzego).

K. C. S. I., w Anglji = Knight Commander of the Star of India (komandor orderu gwiazdy indyjskiej).

K. G., w Anglji =n Knight of the Garter (kawaler orderu podwiązki).

K. G. C. B., w Anglji =; Knight of the Grand Cross of the Bath (kawaler wielkiego krzyża orderu łaźni).

K. G. F., w Anglji = Knight of the Order of the Golden Fleece (kawaler orderu złotego runa).

K. M., w Anglji = Knight of Malta (kawaler orderu maltańskiego).

K. P., w Anglji = Knight of St. Patrick (kawaler orderu s. Patryka).

K. S. M. & S. G., w Anglji = Knight of St. Michael and St. George (kawaler orderu ś. Michała i ś. Jerzego).

K. T., w Szkocji i Anglji — Knight of the

A. A. K.

K—symbol chemiczny pierwiastku potasu, łaciński (calium).

Ka.... wyrazy tu niezamieszczone ob. pod

Ca....

Kaa, księstwo, ob. Nippon.

Kaab ibn Zuhair, poeta arabski z czasów powstania Islamu. K. odziedziczył po ojcu talent poetycki, ale zarazem i zamiłowanie do starych zwyczajów arabskich, a gdy widział, że pod wpływem wystąpienia Mahometa całe dotychczasowe życie narodu arabskiego się zmienia, że zarówno plemię Muzaina, do którego należał, jak i własny jego brat przyjęli Islam, naówczas wyśmiewał nowopowstałą religię w satyrycznych wierszach. Gdy prorok się o tern dowiedział, wydał na K-a wyrok śmierci, i oto poeta był zmuszony uzyskać łaskę Mahometa. A gdy mu się to udało za pomocą podstępu, K. wygłosił pieśń pochwalną na cześć proroka, którą ten tak się zachwycił, że podarował poecie własny swój płaszcz. Pieśń ta, znana z początkowych jej słów, pod nazwą „Banat Su‘äd” ustaliła sławę poetycką K-a nazawsze. Tekst jej arabski wydali między innymi Lette (Lejda 1748) i Freytag (Halla 1823), a tłómaczenie niemieckie Riickert w dziele „Hamâsa” (Sztut-gard 1845; tom I str. 152 i nast.).

Kaaba albo Kioba (sześcian, kostka) — tak się nazywa największa świętość u mahometan, Dom Boży (Beit Allah), znajdujący się w Mekce, podłużny, czworoboczny, niezgrabny budynek z szarych, mocno spojonych głazów, mający 12 metr. wzdłuż, 10 wszerz, oraz 15 wzwyż. Stoi on śród obszernego dziedzińca, otoczonego wysoką arkadową kolumnadą i noszącego nazwę Meszyd el Haram, t. j. Meczet świętości. Oprócz K-y znajdują się na nim różne budynki, a pomiędzy innemi wzniesiony nad źródłem z cudowną wodą, zwanem Z e m z e m, a mającein być tern, z którego Hagar napoiła Izmaela; oraz drugi — ponad kamieniem, na którym stał Abraham, budując K-ę, i stąd zwanym Makara Ibrahim (miejsce stania Abrahama), a noszącym na sobie odcisk stóp jego. — Według tradycyj muzułmańskich, dość bałamutnych co do K-y, miała ona być wystawioną jeszcze przez Adama, ale w czasie potopu do Nieba uniesiona, aż dopiero Abraham z Izmaelem, przy pomocy Anioła Gabryela, wzniósł podobną, na przybytek czci prawdziwego Boga. Inne znowu podanie głosi, że Adam nie budował jej, ale w tułactwie swem po wygnaniu z raju znalazł gotową i 40 pielgrzymek odbył do niej aż z In-

dyj. Historyczne pochodzenie K-y jest zupełnie nieznane, tyle tylko wiadomo, że już w połowie III wieku po Chr. uważana była za odwieczną przez różne plemiona arabskie, którym służyła za panteon: było w niej około 360 bożyszcz narodowych, a śród nich znajdował się także wad. Według bardzo starej legendy arabskiej miał go Anioł Gabryel podać Adamowi przy założeniu K-y, a następnie Abrahamowi do wmurowania w ścianę. Pierwotnie był on wrzeko-mo śnieżnej białości, ale z czasem poczerniał, czy-to od łez, czy od grzechów ludzkich. Jest to prawdopodobnie aerolit, albo odłam bazaltu wulkanicznego. Kamień ten, kilkakrotnie strzaska ny, obecnie jest ujęty we srebrną obręcz, a o-krągła jego powierzchnia, dająca się widzieć ze ściany, ma 25 cm. średnicy. Od 2-go roku he-dżyry służy on za Kiblę, t. j. za punkt, w którego stronę zwracać się powinien każdy muzułmanin podczas modlitwy. Po skończeniu cere-monij Hadżaru pielgrzymi siedem razy proces-syonalnie obchodzą Kaabę, przyczem za każdym

Ba

SU ■

HH

r-5fLżg ;-iły    . ïMassfcS

191

Mil

‘ it-

-7-

jgggg

lilii

gg

US

ras

I i.

j.

ŚIII

WÉÊm

■Mill

if11

^«ifÉ

m

'■-i

!»

«tili

as

-J .....

iwS

Fig. 32. Świątynia Kaaby w Mekce w stanie dzisiejszym. (Według Buckley’a).

wizerunek Abrahama oraz Matki Boskiej z dzieciątkiem Jezus. Mahomet, zdobywszy Mekkę r. 630, powyrzucał z K y wszystkie bałwany i odtąd stała się ona świętością dla całego świata muzułmańskiego. Od r. 703 po Chr., z powodu przesądnej obawy, nie śmiano tej świętości dotykać i żadnych zmian istotnych w niej zaprowadzać, przygodnie tylko od czasu do czasu ją poprawiano; aż dopiero w r. 1630 Murat IV kazał ją zupełnie odrestaurować, co było nieodbicie potrzebne, wobec grożącej jej ruiny. Stan obecny K-y jest taki. Cztery jej węgły zwrócone są ku czterem stronom świata: północny zowie się Irańskim, zachodni Syryjskim, południowy Jemeńskim, a we wschodni wmurowany jest na wysokości pięciu stóp od ziemi święty Kamień czarny, zwany el Hadżar el A s-razem całują czczony kamień i dotykają go palcami, a od tych pocałunków i dotknięć, z biegiem lat wielu, na powierzchni jego wyżłobiło się talerzowate lekkie wgłębienie. — Pomiędzy węgłem K-y wschodnim, w który ten kamień wmurowany, a węgłem Irańskim znajdują się drzwi pięknej roboty, obite srebrną blachą, z dwiema kołatkami srebrnemi i zamkiem; a że są umieszczone w dwumetrowej wysokości nad ziemią, przeto dla pielgrzymów trzeba do nich przystawiać schodki. Posadzka w K-ie jest z mozaiki marmurowej; ściany jej również wykładane różnobarwnym marmurem, ale całkiem okryte oponami (Keswa) z czarnej brokaty, na których widać srebrem wyszywane wersety z koranu, a w ²/s wysokości szeroki pas złotem wyhaftowany. 0-pony te, zmieniane corocznie, składa K-ie w ofierze

sułtan. Wnętrze K-y, oświecane szczerozłotemi lampami, rozdzielone jest trzema kolumnami, od-ległemi jedna od drugiej o cztery kroki, na cztery części. W ścianie K-y północno-zachodniej, która zowie się hiżdr, mają wrzekomo znajdować się groby Hagary i Izmaela, oznaczone płytami z zielonego marmuru: Hagary—okrągłą, Ismaela—podługowatą. Pomiędzy drzwiami do K-y a węgłem Irańskim znajduje się cysterna, do której spływa brudna woda z świątyni, podczas mycia posadzki. Cysternę tę uważają za błogosławioną. K-ę otwierają, prócz okresu pielgrzymek, jeszcze co piątek po modlitwie i w dzień urodzin Proroka. Podczas uroczystości processya naokoło Kaaby rozpoczyna się zazwyczaj od Ha-dżaru i kieruje się kolejno ku węgłom: irańskiemu, syryjskiemu i jemeńskiemu. Droga, po której ona kroczy, odległa jest o dziewięć kroków od ścian Kaaby i wybrukowana czarnemi, mocno spojonemi głazami; od strony mak am u zbliża się do samej K-y. — Porów.: Snouck Hurgronje „Mekka” T. I (Haga 1888) z atlasem obrazkowym, tablice I—III.

napisany na tle życia pierwszych chrześcian w Rzymie. Jako liryk, szczególnie zaś, jako wrażliwy obserwator przyrody jesiennej i życia zwierzęcego, K. zajmuje w poezyi duńskiej stanowisko poważne, aczkolwiek nie celujące. W polemicznych swych poezyach występował zawsze przeciwko radykalizmowi.—Por. Z. Nielsen „Hans Wilhelm K.“ (Kopenhaga 1886); „Dansk literatur historia” (str. 398).— 2) Piotr Erazm Chrystyan, uczony duński (* 1844 w Laandzie). Po uzyskaniu w r. 1869 stopnia magistra filologii skandynawskiej podróżował wiele po Islandyi w latach 1872 — 74; w r. 1877 został profesorem - adjunktem w szkole metropolitalnej w Kopenhadze. Otrzymawszy w r. 1879 stopień doktora nauk filozoficznych, a w r.

1883    nominacyę na profesora, objął jednocześnie obowiązek bibliotekarza w instytucie imienia Arniego Magntssona. Ogłosił bardzo wiele rozpraw naukowych o Islandyi z dziedziny historyi, etnografii, lingwistyki i t. d. Na szczególną uwagę zasługuje bardzo poważna i obszerna praca jego o tej wyspie p. t. „Bidragtil en histo risk-topografisk Beskrivelse of Island” z liczne-mi mapami i regestrem (Kopenhaga 1877—82, 2 t., in 8-o).

Kaama, ob. Antylopy.

Kâan Henryk, zwany także K. z Albestu (* 29 maja 1852 w Tarnopolu, w Galicyi), pianista i kompozytor czeski. K. kształcił się od ósmego roku życia w Pradze, pod kierunkiem Blodka i Skuherskiego. Po ukończeniu studyów koncertował w różnych miastach czeskich; w r.

1884    osiadł na stałe w Pradze, gdzie 1889 r. powołano go na profesora konserwatoryum. Napisał balet „Bajaja” (wystaw, w Pradze 1897); poematy symfoniczne: „Sakuntala”, „Hamlet”, „Przekleństwo śpiewaka” i „Eklogi wiosenne”; suitę orkiestrową, 3 kwartety, 4 tria (jedno z nich, G. mol, otrzymało nagrodę na konkursie w Lio-nie), 2 sonaty na fortepian, 3 na skrzypce i 2 na wiolonczelę z towarzyszeniem organu, 6 melodramatów, operę „Na ńteku”, kilka ballad i serenad na fortepian, trzy zeszyty pieśni, etiudy fortepianowe, parę transkrypcyj utworów orkiestrowych i kwartetowych Smetany i w. in.

Kaani Habib-ul-lah, z Farsu, najsławniejszy poeta perski nowożytny (f 1854 w Teheranie); był synem wierszopisa Mirzy Muhammeda Ale-go, który swój „Dywan” wydał pod przybra-nem imieniem Gulszen. Za przykładem ojcowskim K. bardzo wcześnie, bo już w ósmym roku życia swojego zaczął pisać wiersze bardzo udatne, któremi ściągnął na się uwagę i zyskał względy namiestnika chorasańskiego, Hasan Ali Sadżo es-Setteneto. Z jego dworu dostał się jako poeta nadworny do Muhammeda-szacha, a gdy ten umarł, został poetą nadwornym szacha Nasr-ed-dina (r. 1848). K. powszechnie jest uważany za najlepszego poetę perskie-

Kaad (Kat), roślina jadalna w Arabii, ob.

Celastrus.

Kaaden, miasto w Czechach, ob. Kadań.

Kaafjord, południowo-zachodnia łacha zatok1 Lyngen Fjordu, w prowincyi Finmarken, przy północno - zachodnich brzegach Norwegii. K. przyjmuje wody małej rzeczki północnej Kaael-fu, przepływającej przez miejscowość, obfitującą w bogate pokłady miedzi. Nad Kaaelfem leży założona przez kupca angielskiego osada górnicza Skibotten.

Kaahind 1) Jan Wilhelm, poeta duński (*

A. Pol.

23 czerwca 1818 r. w Kopenhadze—f 27 kwietnia 1885 r.), obrał sobie początkowo drogę artystyczną i uczęszczał czas pewien do szkoły snycerskiej Hermana Ernesta Freunda, potem do malarni Lunda, wreszcie został dziennikarzem, urzędnikiem telegraficznym, nauczycielem więziennym we Vridslöselille. W literaturze pięknej wystąpił po raz pierwszy w r. 1840 ze zbiorkiem poezyj „Samlede digte” i z epopeją skandynawską „Kong Halden den Stoerke”, napisaną widocznie pod wpływem Oehlenschlägera.

W „Valkyrien Göndul” żywo omawiał zapożyczone u Martensena idee filozoficzne. Po tych zawodnych próbach poszukiwania dróg właściwych dla swego talentu, dopiero wydawszy w r.

1844 „Fabler og blandede Digte” i w roku następnym puszczony w świat zbiorek „Fabler for Born” z ilustracyaini malarza Lundby’ego, zdobył Bobie nareszcie imię literackie. Odtąd uznanie ogółu nie opuszczało poety i wzrosło jeszcze dzięki wydaniu poezyj „Et Poraar” (1858 r.), zawierającemu wybór dawniejszych i nowych utworów. Z niemniejszem uznaniem przyjęto zbiorki „En Eftervaar” (1877) i „Efterlandte Digte” (1885) i dramat liryczny „Fulvia” (1875) i go XIX w. Odznacza się on szczególnie pięk-

B.

De argento vivo”, dyplom doktorski

498).

ilością języka, który pełen jest śmiałych porównań i przenośni, pięknych, wprawdzie oryental-nych, niekiedy bombastycznych, czasami i niesmacznych, zawsze jednakże poetycznych zwrotów. Pod tym względem odznaczają się osobliwie jego pieśni pochwalne. Co do treści K. naśladuje sławne wzory perskiej poezyi dawniejszej, z nowożytnymi zaś poetami oryentalny-mi wspólny mu jest cynizm, w którym wszakże nie posuwał się nigdy do ich sprosności. Opiewa wino, uważając je za lek uniwersalny, zaleca nawet opilstwo, i sam też używał opium dla podniecenia swej fantazyi. Jest zresztą zupeł nym pessymistą, zrozpaczonym o świecie i wszelkich sprawach jego. Oprócz „Dywanu” (Teheran 1860) jest on autorem zbioru anegdot, pisanych wierszami i prozą p. t. „Kitâbi perÿ-szńn” ("Rozmaitości. Teheran 1885).

Kaarta, kraina w Sudanie francuskim, zajmująca południową górzystą część Sahary i leżąca na północy Senegalu środkowego. Nie ma ściśle określnych granic i ma mniej-więcej około 60 000 kim. n powierzchni. Przedstawia równinę, stanowiącą przejście z Sahary do Sudanu. Z nielicznych rzek zraszających K-ę, rnałowo-dnych nawet w porze deszczowej, zasługuje jedynie na uwagę Tarakole, dopływ Senegalu. Tylko zachodnia część K-y ma klimat łagodny i jest dosyć urodzajna. Udaje się tutaj proso, kukurydza, ryż, orzacha (Arachis L.), bawełna, ty-tuń i indygo. Ludność, wynosząca obecnie około 300 00 głów, składała się dawniej wyłącznie z murzynów szczepu Soninke; po najściu z wy cięskich Bambara (i ci i tamci z plemienia Man-dingo) zlała się z nimi. W 1854 r. mahome-tańscy Tukulerzy (mieszanina Jolofów i Fulbań-czyków), pod dowództwem Hadż-Omara opanowali krainę i przyłączyli ją do państewka Segu, po którego rozpadnięeiu się wraz ze śmiercią Omara w 1864 r. K. pozostała w rękach Tuku-lerów pod władzą jednego z synów Hadż-Omara. W 1891 r. kraj ten, zdobyty przez pułkownika francuskiego Archinarda, we wrześniu 1892 r. włączony został do Sudanu francuskiego. Głów-nem miastem jest Kuni ak ar i nad rz. Tarakole w południowej części K y położone, murem opasane i około 5 000 mieszkańców liczące. Najważniejszym punktem handlowym jest Nioro na północ od Kuniakari, 300 m. nad poz. m. leżące, również ufortyfikowane i zaludnione przez murzynów ful bańskich. K-ę zwiedzali liczni podróżnicy, jak Mungo Park w 1796 r., Raffenel w 1847, Mage i Quentin w 1863, Peraud i Bel-liard w 1864 i Lenz w 1880 r.

Kaas, Clauson von, ob. Clauson Kaas.

Kaau-Boerhaave Herman (* d. 27 września r. 1705 w Hadze—f w Moskwie d. 18 października r. 1753), lekarz. K. był synem lekarza Jakóba Kaaua i Małgorzaty, siostry znakomitego H. Boerhaavego (ob.), nazwisko wuja przyłączył do swego jako spadkobierca jego.

Wykształcenie zawodowe otrzymał w Lejdzie pod okiem wuja i w r. 1729, po obronieniu rozprawy

osiągnął. Początkowo zajmował się wykonawstwem sztuki swej w Lejdzie i Hadze. W r. 1740 powołano go do Petersburga na lekarza dworu cesarskiego; przyjąwszy stanowisko to udał się do Rossyi w r. 1742 i umiał zdobyć sobie tam uznanie wielkie. W r. 1748 cesarzowa Elżbieta mianowała go swym pierwszym lekarzem przybocznym, a zarazem dyrektorem naczelnym służby zdrowia w państwie całem. K. był lekarzem bardzo biegłym i ceniouym, członkiem akademii petersburskiej, oraz urzędnikiem sprężystym, piórem się nie zabawiał. Apteki rossyjskie do dziś sprzedają sporządzane według przepisu jego ziółka (Species pectorales) i cukierki (Saccharum Boerhaavii) na kaszel.— Por. „Novi Commentarii Acad. Scienc. Imp. Pe-tropolitanae” (Petersburg 1758, T. IV str. 38); Richtera „Gesch. der Med. in Russland” (T. III, str. 424 — 427) i Ha es er a „Lehrb. der Geschichte der Med.” (wyd. 3-cie, T. II str.

Dr j. P.

Kaau-Boerhaave Abraham (* w Hadze d 5 stycznia r. 1715—f w Lejdzie d. 14 lipca r. 1758), lekarz, brat znacznie młodszy Hermana (ob.), usynowiony też później przez niego. Do nauk lekarskich przykładał się w Lejdzie od r. 1733, pod kierunkiem wuja. Pomimo utraty słuchu, nieomal zupełnej, która nań spadła w r. 1736, nauk nie przerwał jednak i w r. 1738, po obronieniu rozprawy „De scirrho”, został doktorem medycyny, poczem zajął się mimo kalectwa wykonawstwem lekarskiem w Hadze i szybko doszedł do wziętości niemałej. Już w r, 1744 za staraniem brata starszego został członkiem związkowym akademii petersburskiej. Nakłoniony do tego przez brata, przybył w r. 1746 do Rossyi i niebawem otrzymał posadę profesora lecznictwa teoretycznego i praktycznego, oraz farmacyi w szpitalu admiralicyi w Petersburgu, w roku następnym zaś obrano go na członka rzeczywistego Akademii umiejętności tamtejszej. Chociaż mu się w Rossyi działo bardzo dobrze, zatęsknił jednak do ojczyzny i powrócił do Lejdy, gdzie wkrótce potem umarł.

K., znany jako łacinnik znakomity, oprócz kilku prac drobniejszych, treści przeważnie anatomicznej, napisał i wydał: „Perspiratio dicta Hippo-crati per Universum corpus anatomiae illustrata” (Lejda 1738; dodana jest na końcu mowa, wypowiedziana w r. 1737, p. n. „De gaudiis alche-mistarum”, która tak się podobała, że uniwersytet lejdejski obdarzył za nią autora medalem złotym, umyślnie na cześć jego wybitym) i „Im-petum faciens dictum Hippocrati per corpus consentions philologice et physiologice illustratum, observationibus et experiments passim firmatum” (tamże 1745).—Por. Richtera „Geschichte der Med. in Russland” (T. III str. 428—436, gdzie

T. II str. 499 i 532).

wyliczone są wszystkie prace K.-B-go) i Hae-sera „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e,

Dr J. P.

el-Kab (właściwie el-Gab), łańcuch oaz ciągnący się około 150—170 kilom, na zachód od Dongoli i o 40—60 kim. od Nilu, w dolinie Wadi el K. niżej od powierzchni wody w Nilu położonej. Około 240 kim. dalej na zachód ciągnie się drugi łańcuch oaz zwany przez Arabów K. el Kebir (wielki K.). W całości swej krai-, na ta ma charakter stepowy, obfituje w doskonałe pastwiska i wodę. Studnie otoczone są gajami drzew, które tubylcy sprzedają nadbrzeżnym mieszkańcom Nilu na czerpadła. Tubylcy, w ilości około 60 000 głów, pochodzą ze szczepu Kababiszów i zajmują się hodowlą na dużą skalę wielbłądów i nieco rolnictwem. Kababisze stanowią lud piękny, pochodzenia—według własnych zapewnień — arabskiego, tylko bardzo roz-^ięzłych obyczajów. Starodawne liczne urządzenia irrygacyjne (sakîye) świadczą o tem, że oazy te zaludnione były niegdyś znacznie gęściej, niż obecnie. Aczkolwiek oazy leżą niedaleko Nilu, nie były jednak dotąd należycie zbadane. Poważniejszą wycieczkę w te okolice odbył dopiero w roku 1852 Teodor Heuglin. ornitolog i podróżnik niemiecki. Najwięcej wiadomości o tej miejscowości dostarczył w r. 1857 dr Cuny.—Porów. „Journal de Voyage du doct. Ch. Cuny 1857 à 1858” (Paryż 1863; str. 39).

Kabades, król perski, ob. Kobad.

Kabalia, kraina starożytna w Azyi Mniejszej, między Frygią, Karyą i Pizydyą położona i zamieszkana przez Kabalów ze szczepu lidyjskie-go pochodzących. Za czasów perskie¹' należała do satrapii lidyjskiej, około roku 200 ^ed nar. Chr. była samodzielnem księstwem, od 82 roku przed nar. Chr. wcieloną została do państwa Rzymskiego. Stolicą K-ii była Kibyra, której ruiny znajdują się obecnie niedaleko od miasta Chorsum.

Kabalista, znawca Kabały (ob.).

Kabała albo K ab bała, nazwa mistycznej nauki żydowskiej. Pochodzi ona od pierwiastku hebrajskiego kbl, który oznacza „otrzymać”, gdyż kabaliści twierdzą, że nauka ich sięga najbardziej zamierzchłych czasów i że drogą tajem niczego przekazania przechodziła z pokolenia na pokolenie, tak, że Kabała oznacza tyle co „tradycya”, właściwie tradycya sekretna, ale, o ile wiadomo, to wyraz K. w tem znaczeniu napotyka się w literaturze hebrajskiej dopiero w wieku XII. Rzecz sama atoli musi być daleko starsza, gdyż mistycyzm jest wrodzony naturze ludzkiej i przejawia się we wszystkich religiach i u wszystkich narodów. Elementy K-y można już napotkać w niektórych apokryfach biblijnych, w apo-kalypsach i w starszych wyrzeczeniach talmu-dycznych, a przenikły one do autorów żydowskich prawdopodobnie z Aleksandryi, gdzie się

Knn. P w llu.tr. Ze». 361. T. XXXI i 1.

krzyżowały wpływy dawnych pojęć egipskich i babilońskich z kulturą grecką i nauką mojże-szową. K. bowiem, jak każda nauka mistyczna, jest wytworem najrozmaitszych czynników religijnych i spekulacyj filozoficznych, do których przybywają wierzenia magiczne i medytacye teo-zoficzne. W Talmudzie grupują się nauki mistyczne około interpretacyi dwóch rozdziałów biblijnych, pierwszego rozdziału Pięcioksięgu (Ma'ase bereszith = historya o stworzeniu) i wi-zyi, opisanej w pierwszym rozdziale proroka Ezechiela (Ma‘ase Merkaba =; historya o tronie bożym). Oba te rozdziały dały powód do spe-kulacyi o podstawowych pojęciach, stanowiących potem przedmiot K-y, mianowicie o powołaniu do bytu świata widzialnego i o istocie Boga. Specyalna literatura mistyczna atoli powstaje dopiero w epoce Gaonów (ob.), w wieku VII i VIII. Składa się ona z wielu utworów drobniejszych, pisanych w języku hebrajskim (późniejsi kabaliści posługują się językiem aramej-skim o dziwacznym stylu), które noszą charakter Midraszu (ob.) i obejmują zagadnienia teozoficzne i kosmogoniczne. Niektóre z nich antropomor-fizują Boga w najokropniejszy sposób, jak np. utwór znany pod nazwą „Sziur Komah” (t. j. „wymiar postaci”), w którym są dokładnie opisane wymiary pojedyńczych organów bożych na sposób czysto ludzki, przez co już wcześnie bardzo powstaje gwałtowna oppozycya przeciw zawartym w tej literaturze naukom. Działał tu prawdopodobnie wpływ gnostycyzmu chrześciań-skiego, który również zawiera naukę o cielesności bożej. Zupełnie odmienny charakter nosi powstałe, o ile się zdaje, w tym czasie dziełko p. t. „Sefer Jecirah“ (t. j. „Książka stworzenia”), gdzie powiedziano, że elementem całego stworzenia jest 10 liczb („Sefiroth”) i gdzie pomimowoli się przypomina nauka Pytagoresa o liczbach. Ze Wschodu K. przenosi się w pierwszej połowie wieku IX do Europy, a tu obiera sobie dwa kierunki. Jeden jej kierunek, czysto-mistyczny, zostaje przyniesiony do Włoch przez emigranta babilońskiego, na pół mitycznego Arona (czyli Abu Arona) ben Samuela, a z Włoch rozpowszechnia się w Niemczech. Kierunek ten stanowi dalszy ciąg K-y, takiej, na jaką się złożyły początki mistycyzmu w Talmudzie, literatura mistyczna epoki gaonów i elementy filozofii neoplatonicz-nej, a z biegiem czasu wnikają do niego i wpływy mistycyzmu chrześciańskiego. Najpierwszym wybitniejszym reprezentantem tego kierunku jest Juda Pobożny z Regensburga (umarł 1217); jego uczeń, Eleazar z Wormacyi, pisze cały szereg dzieł, w których nauka ta jest szczegółowo wyłożona. Główna zasada tej nauki jest, że Bóg jest zbyt wzniosłym, aby Go człowiek śmier teiny mógł pojmować, nawet aniołowie nie mogą sobie wytworzyć dostatecznej o Nim idei. Ażeby więc módz ukazać się aniołom i ludziom, stworzył Bóg swój „Majestat” (Kabod), który

39

ma postać i wymiary i który zasiada na tronie jako reprezentant boży. Wszystkie więc antropomorfiezne wyrzeczenia o Bogu, znajdujące się w Biblii (jak np. I powiedział Bóg, I wejrzał Bóg i t. d.), odnoszą się do owego Majestatu. Obok tego zaczyna się wytwarzać mistycyzm liter i liczb, tj. że kombinacya pewnych liter, słów i liczb biblijnych jest wyrazem jakichś idei tajemniczych, nadziemskich, i zaczyna się już wytwarzać obok „spekulatywnej K-y” (K. ijjunith) t. zw. „praktyczna K.” (K. ma‘asith), polegająca na wierzeniu, że kto jest w posiadaniu mi-steryów może dokonać cudów, znać przyszłość i t. d. Drugi współczesny kierunek K-y powstaje w Hiszpanii i Francyi południowej. Nosi on, odpowiednio do wysokiego poziomu kulturalnego, na jakim stali Żydzi owych krajów, zabarwienie czysto - filozoficzne i stoi pod wpływem filozofii greckiej, zmodyfikowanej przez myślicieli arabskich. Szczególnie wpłynął tu Salomon ibn Gabirol (ob. Gabirol) ze swoją nauką o woli bożej i o emanacyach, pośredniczących pomiędzy Bogiem a światem materyal-nym. Jako pierwszych przedstawicieli tego kierunku wymienia tradycya Jakóba ha-Nazir, Abrahama ben Dawida z Posquières we Francyi południowej (urn. 1198) i syna jego, Izaaka ślepe go. Ale prawdziwym jego twórcą był Azriel (ok. 1160 — 1238), którego uważają za ucznia Izaaka. Azriel żył w Hiszpanii i był głębokim znawcą nietylko K-y, ale i ówczesnych systemów filozoficznych. Z filozofii też przejął Azriel naukę o negacyjnych atrybucyach (właściwościach) bożych, t. j., że można tylko powiedzieć o Bogu to, czem nie jest, ale nie możemy naszym rozumem określić czem Bóg jest. Nazywa on przeto Boga „En-sof” (t. j. absolutna nieskończoność) i twierdzi, że świat cały był potencyal-nie zawsze zawartym w owym „En-sof”, ale stał się realnym przez akt stworzenia. Z uczniów Azriela należy wymienić Nachmanidesa (ob.), który, aczkolwiek nie był kabalistą z zawodu, hołdował jednakże K-e i swoją wielką powagą do jej znaczenia się przyczynił. Dalej zasługuje na wyróżnienie Izaak ibn Latif z Hiszpanii południowej (ok. 1220—1290), który w licznych swoich pismach starał się pogodzić mistyczną K-ę z filozofią Arystotelesa.—Oba kierunki są połączone w księdze, która stanowi jakoby Biblię kabalistów, a mianowicie w księdze „Zohar” (t. j. blask). Księga ta została jakoby odkrytą na początku wieku XIV przez Mojżesza ben Szemtob z Leonu w Hiszpanii, który utrzymywał, że autorem jej był Szymon ben Jo cli aj (ob.), tannaita w wieku II. Ale prawdopodobnie sam Mojżesz był jej autoiem, albo co najmniej kompilatorem, gdyż niektóre jej przynajmniej części sięgają bez wątpienia czasów daleko starszych. Księga ta jest pisana w sztucznym narzeczu aramejskiem, a około niej grupuje się całe piśmiennictwo (ob. Zohai). Ostatnim kabalistą z podkładem naukowym był Mojżesz Cordovero (1522 — 1570) w Safet w Palestynie, który wyłożył swój system w obszernem dziele p. t. „Pardes rimmonim” (t. j. ogród granatowy). Ale już za jego życia zaczyna się tworzyć nowa szkoła kabalistyczna również w Palestynie pod kierunkiem Izaaka Lurjego, znanego pod nazwą „Ari” (1538 —1572). Z nim K. zatraca charakter naukowy, a staje się doktryną ascetyczną, gdzie pierwszą rolę odgrywają praktyki mistyczne, gorliwe modliwy itd , i gdzie zaczyna się działanie cudów za pomocą amuletów itp. System Lurjego został ujęty piśmiennie przez jego ucznia, Chajima Vitala Calabrese, rodem z Włoch (1543—162<>), w dziele p. t. „Ec Chajim” (t j. drzewo życia). Z Palestyny nowa ta K. rozpowszechnia się prędko w Europie, a zwłaszcza we Włoszech, Niemczech i w Polsce, gdzie prowadzi do utworzenia kierunku chasydowskiego, istniejącego po dziadzieć (ob. Chasydyzm). Trzeba jednakże zaznaczyć, że obok K-y istniała prawie zawsze w judaizmie oppozycya ze strony racyonalistów i talmudystów, którzy uważali wszelki misty cyzm za szkodliwy i spaczający osnowy nauki religii mojżeszowej (jak znowu K., a zwłaszcza księga Zohar, obniżały wartość Talmudu i filozofii). Oppozycya ta istniała już w Hiszpanii, a wzmogła się od czasu, gdy pod wpływem szkoły Lurjego K. zaczyna wkraczać w sferę obrzędów i życia religijnego. Walka staje się jeszcze ostrzejszą, gdy zjawiają się fałszywi messya-sze, którzy główną swoją siłę czerpią z K-y, tak np. Sabbataj Cewi w wieku XVII i Jakób Frank w wieku XVIII, a jednym z najbardziej charakterystycznych epizodów tej walki jest spór, wynikły pomiędzy Jakóbem Emdenem i Jonatanem Eibenschitzem, obwinionym o należenie do sekty sabbatyanistycznej (ob. Sab-batyanizm). Z tego względu i chasydyzm był silnie atakowany i prześladowany przy swojem powstaniu, a na czele oponentów stał Eljasz ben Salomon (ob.), znany pod nazwą „gaona wileńskiego”. K. była uznawana i krzewiona i w uczonym świecie chrześciańskim. Pierwszy zajmował się nią Raymundus Lullus (um. 1315). Gorliwiej zaczęto ją uprawiać od końca wieku XV i usiłowano znaleźć w niej potwierdzenie dogmatów chrześciańskich: tak np. Pico di Mirandola (1463—1494) w Rzymie i Johannes Reuchlin (1455 — 1522) w Niemczech. Drugi z nich napisał dwa dzieła o K-le: „De ver-bo mirifico” (1514) i „De arte cabbalistica” (1517). Głównem zaś źródłem, z którego uczeni chrześciańscy czerpali swoje wiadomości kabalistyczne, było dzieło Knorra von Rosenrotha p. t. „Kabbala denudata” (t. I Sulzbach 1677 — 78, t. II Frankfurt n/M. 1684).—Główniejsze zasady nauki K-y są następujące: Bóg jest przyczyną wszystkiego, istotą nieskończoną („En sof”, ob. wyżej), którą można określić za pomocą właściwości (atrybucyi) tylko bardzo ogólnikowo. Zupełnie atoli pojąć Boga i określić Go rozum ludzki nie jest zdolny, a można tylko mówić, że cała jaźń jest w nim zawarta. I tu K., jak wogóle wszelki mistycyzm, oddala się o krok zaledwie od panteizmu, do którego najbardziej się zbliżył Izaak ibn Latif (ob. wyżej) mówiąc: Bóg jest we wszystkiem i wszystko jest w Bogu. — Głównym tematem K-y jest zagadnienie o powstaniu świata z niczego (creatio ex nihilo). Jak mógł świat materyalny, niedoskonały i nietrwały, być tworem istoty nieskończonej, nieograniczonej, niewidzialnej i czysto - duchowej, i jaki między nimi zachodzi stosunek? Dla rozwiązania tego zagadnienia K. przyjmuje istnienie samodzielnych, duchowych sił (potencyj) czyli sub-stancyj, które Bóg z siebie wydał czyli wypro-mienił. Substancye te noszą różne nazwy, śród których najbardziej się przyjęła nazwa „Sefiroth”, a liczba ich wynosi 10 (ob. wyżej). Istnieje jednakże różnica zdań co do ich natury i właściwości. Wedle jednych są to istoty samodzielne, pośredniczące między Bogiem, jako istotą nieskończoną, a światem widzialnym; wedle drugich zaś są to siły lub atrybucye boże, które się ujawniły w świecie widzialnym.— Dalej istnieje różnica poglądów co do sposobu ich ujawnienia się poza istotą bożą. Wedle jednych są to istoty realnie stworzone, które znowu przekształcały sub-stancyę pierwotną na dalsze twory, a wedle innych—emanacye, które wypłynęły od istoty bożej i za pomocą których Bóg daje się poznać światu widzialnemu. Ale wedle innego i drugiego poglądu przedstawia się nowa trudność, gdyż przez ujawnienie się takich potencyj narusza się niezmienność Boga i Jego nieskończoność. Jeśli albowiem Bóg jest niezmiennym, jakże mógł postanowić, by w pewnym czasie ujawnił się lub wypromienił owe potencye czyli substancye; wszak każde takie postanowienie jest dowodem zmienności woli? Trudność tę atoli usuwają starsi kabaliści, mówiąc, że wola do ujawnienia się leżała odwiecznie w istocie bożej: jest więc jedną z Jego właściwości, czyli atrybucyi. Dalej narusza ta teorya nieskończoność istoty bożej, boć istota ta wypełnia całe Universum: gdzież więc znalazło się miejsce dla owych wypromie-nionych substancyj czyli potencyj? Dla usunięcia tej trudności szkoła Lurjego postawiła „teo-ryę koncentracyi bożej” (Sod ha-cimcum, dosłownie „tajemnica skurczenia się”), używając przytem porównania z popękanem naczyniem, przez które prześwieca jego zawartość, ale w któ-rem zawartość ta nie ulega żadnej zmianie, albo też z uczonym, który dla uprzystępnienia nauki i mniej rozwiniętym odziewa swoje idee w szatę £orm zmysłowych, tak, że formy te odzwierciadlają )ego idee, ale nie są z niemi identyczne. Owe 10 potencyj, które jakoby Bóg z siebie wypromienił, otrzymały ostatecznie w K-le następujące nazwy: 1) K ether („korona”), pierwsza e-manacya boża i źródło wszelkich istot; 2) choc lima („mądrość”), twórczyni idei i myśli; 3) bina („roztropność”, „rozum”), za pomocą której wieczne idee mądrości przybierają urzeczywistnienie praktyczne; 4) chesed („łaska”) i 5) gebhura („siła”), wyobrażające sprawiedliwość bożą, ujawniającą się w karaniu winnych, ale też i miłość Boga, okazująca się w przebaczeniu grzesznikom; 6) tiphereth („piękno”); 7) ne-cach („zwycięstwo”); 8) hod („majestat”); 9) jesod („podstawa”) i ostatecznie 10) mal-chuth („królestwo”), stanowiąca przejście do istot niższych, ziemskich. Istnieją też najrozmaitsze teorye o podziale owych 10-u potencyj i wzajemnym ich stosunku, oraz dowodzenia, że pomimo ich różnorodności stanowią one jedną organiczną całość; ale wykład owych teoryj, dosyć zawiłych i odmiennych, zaprowadziłby zbyt daleko. Dosyć wspomnieć, że przeważnie dzielą owe 10 „Sefiroth” na 3 wyższe i 7 niższych, że wyobrażają je za pomocą najrozmaitszych symbolów, i że najczęściej jest przytaczany jako symbol organizm ludzki (np. kether^ głowa, chochma = mózg, bina = serce itd.). Wedle innej znowu teoryi powstały przez wypromienie-nia boże w rozmaitych stopniowaniach cztery światy, w których duchowość, im więcej się oddala od pierwotnego źródła, tembardziej grubieje i zmysłowieje, aż nareszcie staje się światem materyalnym, widzialnym. Izaak ibn Latif porównywa ten proces kształtowania się światów do procesu tworzenia się z punktów linii, z linij płaszczyzny, a z płaszczyzn ciała. Rozumie się, że w każdym z tych 4-ch światów ujawniają się zosobna owe 10 Sefiroth. I tak powstał z pierwszego wy promienienia „świat [bezpośredniego] promienienia” (Olam ha-aciluth), świat najsubtelniejszy, świat majestatu bożego i świetlanej Jego odzieży. Z niego powstał „świat stworzenia” (Olam ha-berijah), w którym się znajdują porządkujące siły boże; stąd wypływają zasoby błogosławieństwa i życia, tu stoi tron boży, tu są siedziby wszelkiej doskonałości duchowej i etycznej. Dalej idzie „świat ukształtowania” (Olam ha-jecirah), który zawiera w sobie opromienione blaskiem świetlanym anioły, i nareszcie „świat wykonania” (Olam ha-‘asi-j a), t. j. nasz świat materyalny, zmysłowy. Jego istoty znajdują się w ciągłej zmienności i przekształcaniu się i dlatego jest to świat pozoru i ułudy. Wynikiem wszystkich tych teoryj jest świadomość, że wszystko, co istnieje, jest nieznikomem i stworzonem na podobieństwo boże; że Bóg, pomimo swej niepojętości, stał się za pomocą owych potencyj czyli substancyj jakby widzialnym i pojętym; że duch ludzki może więc pomimo swej ograniczoności do Niego przenikać, może Go poznać.—Ale obok świata niebieskich Se-firotb, światła i dobra, istnieje wedle nauki K-y i państwo Sefiroth ciemności i zła. Oba te światy są jakby stroną prawą (Sitra di-jemina) i lewą czyli iuną (sitra di-semala, albo

York 1902, str. 456—479).

sitra achra). Tu przebywają złe duchy czyli bała” (w «Jewish Encyclopaedia» tom III, New-demony (w języku kabalistycznym keliphoth, tj. skorupy czyli łupiny), z demonem Samuelem na czele, które przeszkadzają tworzeniu i namawiają człowieka do odszczepieństwa. A powstało to zło przez zbytnie oddalenie się emanacyi od istoty bożej, lub też, mówiąc językiem późniejszych kabalistów, przez to, że naczynia zawierające Sefiroth nie mogły pomieścić w sobie wszystkiego błogosławieństwa bożego, a przeto pękły, a błogosławieństwo to rozprysnęło się (t. zw. legła, liczy około 2 000 m-ców i znajduje się nauka o „sod szibhre kelim”, t. j. „o tajemnicy w posiadaniu Francuzów. Ludność K-y składa pęknięcia naczyń”). I tylko przez skruchę, mo- si§ z Songhajczyków, Fulbańczyków i Murzynów, handlarzy i kupców cudzoziemskich z Timbuktu i Tuâtu. Na południo-zachód od K-y leży nad samym Nigrem inny bardzo ważny port, Koriome.

Dr s. p.

Kabały ministeryum, ob. Cabal. Kaban, dzik. ob. Świnia.

Kaban, ob. Dorak el Atek.

Kabara (Kabra), miasto w północno-zachodniej Afryce, w Sudanie zachodnim, na północnej odnodze Nigru położone. K. stanowi port miasta Timbuktu, od którego o 15 kim. jest od-

Kabarda, kraina rozciągająca się u północnego podnoża Kaukazu, na przestrzeni 8 900 kim. □ i tworząca zachodnią czę«ć rossyjskiego obwodu Terskiego. Granicę jej południową stanowi grzebień głównego pasma Kaukazu, od El-brusu na wschodzie, aż do góry Passis-mta; granicą zachodnią jest Kubań, północną Małka i Terek; część wschodnia wybiega aż za górny Terek, który dzieli całą krainę na dwie nierówne części, z tych zachodnia, większa o-śmiokrotnie, nazywa się Wielką Kabardą, a wschodnia Małą. Wielka K. jest na południu górzysta, na północy płaska; cała obfituje w lasy, łąki i żyzną rolę. Mała K. rozciąga się aż do uścia Karpu do Tereku, jest stepowa. Główną część ludności stanowią Kabardyńcy, plemię czerkieskie, trudniące się najwięcej hodowlą koni, owiec i pszczelnictwem, rolnictwem rzadko. W Kabardzie liczy się ich 70 000, a mieszkają też, w mniejszej liczbie, także w okręgu Czarnomorskim. Tak zwani Kabar-dyńscy górale, mieszkający w obwodzie Kubańskim, są szczepem tureckim, zmongolizowa-nym, całkiem odrębnym od Kabardyńców właściwych. Oprócz tego jest w K-dzie około 10 000 Tatarów, przeszło 5 000 Rossyan, nieco Żydów i wiele kwitnących osad niemieckich. Rossy anie kraj ten zdobyli między 1817 —

dlitwę i skrupulatne przestrzeganie wszystkich przykazań bożych można przywrócić równowagę i harmonię w obu światach. A gdy świat złego zupełnie będzie zwyciężonym, naówczas przyjdzie Messyasz i wszystko się zwróci ku światłu i dobru. — Wielką rolę odgrywa także w K-le nauka o metempsychozie czyli wędrowaniu dusz (Gilgul) i wiara, że każde słowo Pisma, każda jej litera i każdy znaczek zawierają w sobie niezgłębione misterye, że ich pojmowanie dosłowne jest tylko szatą zewnętrzną, ale, że kto umie z nich wyczytać znaczenie ich wewnętrzne, temu odsłania się świat pełen tajemniczości, ten przenika aż do tronu bożego i może dokonać cudów i zmienić bieg przyrody. Szczególnie odnosi się to do liter, składających rozmaite imiona boże. Z tych pojęć wytworzył się kult „Caddyka” (sprawiedliwego, pobożnego), dla którego niema ani szranki, ani granic, który swe-mi modłami może sprowadzać i błogosławieństwa

1    nieszczęścia. Kult ten jest jednym z głównych czynników w chassydyzmie, gdzie wiara w cudotwórców, aczkolwiek przeciwna duchowi judaizmu, przybrała ogromne rozmiary.— Najważniejsze monografie o K-le z ostatnich lat 40-u są: Misses „Zaphnath Paaneach. Darstellung und kritische Beleuchtung d. jüd. Geheimlehre“

2    zeszyty (Kraków 1862 —63); Ginsburg „The Kabbalah” (Londyn 1865); Gottlober „Toldoth ha-kabbalah weha-chasiduth” (w języku hebr.;

R.

Kabardyńcy, nazwa etnograficzna, dzisiaj posiadająca treść nieco nieokreśloną, gdyż obejmuje ludy przebywające na obszarze Kabardyi (Kabardy), a więc zarówno właściwych K-ów, stanowiących odłam szczepu czerkieskiego, jako też sąsiednich górali, pochodzenia tatarskiego. Pierwotnie nazwa ta przysługiwała jednemu z plemion czerkieskich, który zajął Kabardyę i nadał jej miano od jednego z wodzów swoich, Kabardy. Ka barda według podania miał wyprowadzić K-ów z wybrzeży morza Czarnego i tutaj osiedlić.

Żytomierz 1870); Rosner „Jad Binjamin. Abhandlungen über Philosophie und Kabbala” (w języku hebr. i niem.; Wiedeń 1882); Isaac Me- 1823 r. y er „Qabbalah” (Filadelfia 1882); Franek „Système de la Kabbale” (wyd. 2-e Paryż 1892; pierwsze wyd. wyszło w Paryżu 1843 i zostało przetłómaczone na język niemiecki przez Jelli-neka [pod pseudonimem Gellinek], Lipsk 1844);

Rubin „Heidenthum und Kabbala” (Wiedeń 1893); Bloch „Die jüdische Mystik und Kabbala” (Trier 1894); Ehrenpreis „Kabbalistische Studien” (zeszyt I, Frankfurt n/M. 1895); Te-d esc hi „La Cabbala” (Tryest 1900); Karppe „Étude sur les origines et la nature du Zohar etc.” (Paryż 1901); Wünsche: art. „Kabbala” ! Wśród plemion czerkieskich K. sławili się swo-(w Herzoga «Realencyklopädie für protestantische ją uprzejmością i arystokratyzmem. Zajmując Theologie u. Kirche» wyd. 3 e, t. IX, Lipsk 1901, przedmurze Kaukazu panowali nad drogami, któ-str. 670 —89); Kohler i Ginzberg: art. „Ca- re prowadziły do głównego przejścia przez głów-

pomiędzy Czerkiesami, jednak bardzo nieznacznie przerzedziło K-ców. W r. 1890 w Kabardyi znajdowało się 70183 dusz, liczbę tę możemy przyjąć za liczbę K-ów pochodzenia czerkieskie-go. W roku 1865 powstał alfabet Kabardyń-ców i pojawiło się kilka książek od tego czasu.

107 i nast.).

L. K.

gy grzbiet pasma Kaukaskiego i zmusili do uległości mieszkańców górskich dolin, które spuszczały się ku ich terrytoryum, a więc Jugu-zów, Abazyńców, Osetyńców i Tatarów górskich. Kabardya rozpadała się na mnóstwo udzielnych księstw, których liczba zwiększała się z każdem pokoleniem: po śmierci księcia jego posiadłości dzielono na tyle części, ilu było synów, a każda z tych nowych dzielnic obierała pomiędzy niemi jednego za księcia. W Wielkiej Kabardyi znajdowały się w chwili utraty samodzielności politycznej cztery takie rody książęce, w Małej—dwa. Poniżej rodów książęcych znajdowały się trzy grupy szlacheckie: uzdeno-wie („dziatwa książęca”). Najniższa posiadała włości, dostarczała członków do rady książęcej, dwie pozostałe posiadały włości, ale były lennikami książąt lub wyższej szlachty. Azatami były grupy ludzi wyzwolonych, ogi odrabiali pańszczyznę. Nadto na dworach książęcych istnieli logunapyt, t. j. czeladź, i unaut (niewolnicy). Hierarchia ta cała przejęta była duchem arystokratyzmu. Podbój Kabardyi przez Rossyę wstrząsnął tę całą orgauizacyę, a wreszcie u-właszczenie, dokonane w r. 1866, ostatecznie ją podważyło. Szlachta i rody książęce otrzymały 91 501 dziesięcin ziemi (od 100 do 1800 na rodzinę), a nadto odpowiedni udział w obszarze rolnym aułów. Na auły (wioski) przypadło 323.907 dziesięcin, a własności ziemskiej nadano formę obszczyny kozackiej. Nadto pospołu z Tatarami góralami K. posiadają prawo do hal górskich. Kabardyę podzielouo na 10 okręgów, a każdy okrąg na wydzielone hale; użytkujący opłacają 10 kop. za dziesięcinę, pieniądze zaś te idą do „społecznej kasy ludu kabardyjskie-go”.— Podania kabardyjskie wspominają o ces. Justynianie, który miał pomiędzy K-mi krzewić chrystyanizm. Istniał on tutaj do w. XVIII. Podania mówią także o zatargach z Rusią pierwotną, o pojedynku bohatera Rededy z ks. Mści-sławem, synem św. Włodzimierza. Za czasów Iwana Groźnego K. oddali się pod opiekę Carstwa Moskiewskiego, a car ten wznosił w ich kraju cerkwie. Później rozpoczyna się walka pomiędzy ówczesną Rossyą a Krymem o władzę nad Kabardyą, zwycięża Krym, islam rozpowszechnia się pomiędzy K-mi. Rossya jednak wśród arystokracyi kabardyńskiej posiadała zawsze zwolenników. Okazało się to podczas wyprawy Piotra I w r. 1722. W r. 1739 doszło do umowy pomiędzy Turcyą a Rossyą — Kabardya winna była pozostać dzielnicą neutralną, a oba państwa mają prawo uśmierzać w tym kraju zawichrzenia. Pokój 1774 r. w Kuczuk-Kaj-nardży oddaje K-ów Rossyi. Niebawem wybuchły powstania: część K-ów, korzystając z wojny rossyjsko-tureckiej 1787—91 powstaje, a to powstanie, dżuma 1801 i nowe powstanie 1806 i 1822 znacznie zmniejszają liczbę K-ów. Wychodztwo, które po uśmierzeniu ruchów było tak silne

L. K.

Kabat Maurycy, prawnik polski (* 5 września 1814 r. — f 9 grudnia 1890). Uzyskawszy w r. 1838 stopień doktora prawa, mianowany został w 1839 r. w uniwersytecie lwowskim adjunktem studyów prawno-politycznych nad prawem natury, karnem, umiejętnościami politycz-nemi i statystyką, a w kilka miesięcy później docentem dawnego prawa polskiego, prawa handlowego i wekslowego oraz procesu cywilnego. Obowiązki te pełnił do r. 1841, poczem zapisał się do grona adwokatów. W r. 1867 nastąpiło przekształcenie uniwersytetu lwowskiego w duchu narodowym; ustanowiono wówczas, na zasadzie postanowienia z d. 25 lutego 1867 r., trzy nadzwyczajne katedry polskie, a jedną z nich, mianowicie procesu cywilnego, powierzono K-owi. Mianowany w kwietniu suplentem (docentem) został w czerwcu 1867 r. profesorem nadzwyczajnym, a w d. 11 czerwca 1870 r. uzyskał stopień profesora zwyczajnego. K. był również w r. 1874/5 rektorem. Jako profesor K. od chwili wstąpienia do uniwersytetu walczył o przekształcenie uniwersytetu lwowskiego w instytu-cyę polską. Jako adwokat posiadał rozległą praktykę i powołany był nadto na prezesa Izby obrończej. Od r. 1865 — 1876 K. posłował na sejm krajowy a od r. 1870 do 1879 należał do Rady państwa. W sejmie stawiał szereg wniosków dążących do nadania językowi polskiemu charakteru urzędowego. Domagał się prócz tego utworzenia wydziału lekarskiego we Lwowie, wprowadzenia języka polskiego jako wykładowego w szkołach średnich i t. d. K. napisał 1) „Postępowanie sądowe w sprawach drobiazgowych” (wyd. 1-e Lwów 1873, wydanie 2-e 1879); 2) „O prawie cywilnem” (Kraków 1881);

3) „O dowodach w procesie cywilnym z uwzględnieniem nowych reform ustawodawczych” (Lwów 1882). — Por.: Nekrolog pióra Al. Janowicza w „Przegl. sąd. i adm.” z 1891 r., str. 39, oraz Stanisław Starzyński: „Historya uniwersytetu lwowskiego 1869 — 1894 r.” (Lwów 1894, str.

H. K.

Kabatki, Kabatkowie. Tak zowią na miejscu Kaszubów, mieszkających w powiecie Lęborskim na Pomorzu. Jest to jedna z owych nazw szydebnych, jakie są tak częste wśród ludu naszego i jakiemi obdarzają siebie wzajemnie sąsiadujące okolice. Zresztą nazwa ta jest używana przez samych Kabatków dla odróżnienia siebie od innych Kaszubów. Liczba K-ów jest bardzo nieznaczna. J. Karłowicz przypuszcza, iż pochodzi od ubioru. Kabatem nazywano u nas długi kaftan, przeważnie żeński.

Kabatnik Marcin, brat czeski (f 1503 r. w Lutomyślu), przebywał pierwotnie w Pradze skąd przeniósł się do Lutomyśla, gdzie przystąpił do Braci czeskich. Należał on do tak zwanych prokopitów, którzy, oprócz uczynków, i wiarę za potrzebDą do zbawienia uznawali.

wauiem wyrobów bawełnianych, wyrabianiem mat i przedmiotów z kości słoniowej i miedzi. Po przeniesieniu rezydencyi do poblizkiej Mus-sumby, K. upadło do tego stopnia, że podróżnik niemiecki, Paweł Pogge, znalazł w 1875 r. na tern miejscu jedynie nędzną wioszczynę murzyńską z 150—200 m-ców.

Kabel, w terminologii żeglarskiej najgrubsza lina okrętowa, używana w portach do przesuwania okrętów i do ich przytwierdzania, wyrabiana z konopi, albo też z drutów żelaznych i stalowych.— Dawniej K. służył też jako lina kotwiczna, której długość dawała jednostkę miary przy oznaczaniu odległości i szybkości na morzu, najczęściej = 120 sążniom morskim (faden, fathom). Obecnie miara ta w różnych krajach ma różną długość. W Niemczech i Austryi (Kabellänge) — '/u mili morskiej = 185.5, albo w zaokrąglenia 185 metrów; w Anglii (câblés length)—¹/s mili morskiej=231.87 m.; we Fran-cyi (encablure) dawniej = 195 m. (100 toises), obecnie=200 m.; w Danii=100 favne—188.312

Gdy na synodzie (r. 1490) prokopici nie mogli się zgodzić z przeciwnikami swoimi — Amozyta-mi, postanowili udać się w podróż naokoło świata, aby znaleźć takich chrześciau, którzyby, zachowując pierwotny z czasów apostolskich ustrój Kościoła, tern łacniej połączyć się z nimi mogli.

metrów; w Hollandyi (kabellengte)—22h m.; w Portugalii (estadio) — 258 m.; w Hiszpanii (medida o cable)— 200 m. (120 brazas).—W elektrotechnice, a zwłaszcza w telegrafii, nazywają się K-ami przewodniki elektryczne, przeprowadzone w wodzie lub w głębi ziemi, które wymagają powło-

S. K.

Kabenau, rzeka w Nowej Gwinei, w krainie Cesarza Wilhelma, wypływa prawdopodobnie z gór Gladstone’a i licznemi kaskadami dąży w kierunku zachodnim między łańcuchem górskim „Finisterrae”, leżącym na północy i łańcuchami górskiemi Krätkego i Bismarka — na południu. Wpada o kilka kilometrów na wschód od portu Konstantinehafen do zatoki Astrolabe. Badali rzekę tę aż do miejsca niemal domniemanych jej źródeł w r. 1887 Schneider i w 1888 r. Zöller Hugo, podróżnik niemiecki.

Kaberu, ob. Pies.

Kabes, miasto w Tunisie, ob. Gabes.

Między innymi delegatami wybrano i K-a. Koszty podróży wziął na się pan Bogusław Kostka z Postupic, troskliwy ich orędownik. Zebrali się wszyscy podróżnicy w Konstantynopolu, zkąd się rozeszli, każdy idąc w swoją strouę. K. acz, okrom czeskiego, nie znał innego języka, losy swoje powierzył przewodnikowi, Izraelicie, wielce w ruszczyźnie biegłemu, z którym zaszedł do Azyi Mniejszej, Syryi, Palestyny i Egiptu, skąd tąż drogą, jaką był się pierwotnie udał, do ojczyzny powrócił, osiadł w Lutomyślu i tam resztę dni swoich spędził. Lubo w poszukiwaniach tych zawodu doznał, wszakże wrażeuia jego, chciwie przez spółczesnych czytywane, doczekały się wydań, staraniem Adama bakałarza, w latach 1518, 1532, po których są jeszcze z lat 1577, 1637, 91 i 1702. Ostatnie wydanie, pilnością j ki izolującej czyli odosobniającej, z gutaperki dr. Justyna Praszki dokonane, nosi tytuł: „Martina i podobnych materyałów; niema jednak potrze-K-a cesta z Cech do Jeiuzalema a Kaira 1491— by wprowadzania wyrazu tego do słownictwa 1492” (Öeskä Akad. ces. Fr. Jos. 1894). — Por. polskiego, wystarcza bowiem nazwa „liny tele-Gindely „Gesell. d. boehmisch. Brüder” I; Goli graficznej” (ob. Telegraf, Telegraficzna Jarosław „ Jednota bratska” (Cz. M. Kr. cz. 1885); lina).

J. F. G.

„Naućny Slovn.”.

Kabayama Sukenori, hrabia, mąż stanu japoński (* 1837 w Kagaszyma). Rodzinne miasto jego, stolica prowincyi, Satsuma, dostarczało Japonii wielu wybitnych oficerów armii i marynarki. K. odznaczył się w walkach, które doprowadziły do przywrócenia władzy cesarskiej (1868), w wyprawie przeciwko plemionom rozbójniczym Batanga na Formozie (1874); w 1877 kierował oblężeniem Kumamoto. W r. 1890 objął ministeryum marynarki, po swoim rodaku Saigo, i kierował niem do wojny z Chinami (1894).

W bitwie morskiej przy uściu rzeki Yalu odznaczył się nieustraszouem męstwem na pokładzie krzyżowca Saikyo Maru. Od jesieni 1896 do grudnia 1897 był ministrem spraw wewnętrznych; w listopadzie 1898 został ministrem oświaty.

Kabbala, ob. Kabała.

Fig. 33. Kabestan.

Kabebe, główne niegdyś miasto królestwa Lundy, w zachodniej Afryce centralnej. Leżało pod 8°53' szerok. południowej i 23°7' dług. wschodniej od Gr. w dorzeczu górnem rzeki Luluy.

Kabestan jest to wał pionowy, czyli winda poruszana ręcznie lub przy pomocy zwierząt. K. 50 000 mieszkańców, którzy trudnili się farbo- może być lądowy albo okrętowy, lądowy bywa

W r. 1850, kiedy je zwiedzał podróżnik węgierski, Władysław Magyar, była rezydeucyą Muata Jamwa (Matiamwa), króla Balundów, miało piękne, szerokie ulice, wielkie targi i liczyło około

H.

Religion” str. od 274.

(1875) I. 695—709.

przenośny i służy zwykle do przesuwania po ziemi większych ciężarów. Składa się on z okrągłego wału CO, na który nawija się lina połączona z ciężarem. Na wale umieszczone są 4 ramiona Cct, służące do obracania go. Oprawę wału przymocowuje się sznurami do pala wbitego w ziern'ę. K. okrętowy niczem nie różni się od lądowego, a służy do przyciągania statków do brzegu, do wciągania kotwic i t. p. Odmianą K-u jest kierat; ob. Kierat.

Kabinda, Obwód w portugalskiej kolonii Angola, ob. Cabinda.

Kabinet, ob. Gabinet.

Kabir, zwany przez zwolenników „dżnanin”, t. j. znający, znawca, reformator wisznuickiego odcienia braminizmu indyjskiego, żył w Benare-sie prawdopodobnie na początku w. XV ery naszej, pochodził z kasty tkaczów. Nauka jego zwracała się przeciwko wszystkim złym stronom braminizmu i dążyła do pogodzenia pojęć indyjskich z mahometańskiemi; to też mahometanie indyjscy mają go dzisiaj jeszcze za rodaka swojego. Opowiadał równość wszech ludzi i religii, jedynobóstwo, niewyróżnianie się niczem ze-wnętrznem od bliźnich, wzywał do czystości moralnej, do szanowania zasad i osoby nauczycieli, występował przeciwko bałwanom, przeciw zarozumiałości i obłudzie braminów, wyśmiewał pisma ich i naukę. K. ma licznych zwolenników w Indyach dzisiejszych; rozsiani są oni po całym półwyspie, ale najliczniejsi są w okolicy Benaresu; odznaczają się życiem cnotliwem i łagodnością.— Por. Barth „Les religions de l’Inde” od str. 143; Wurm „Geschichte der indischen

J. K.

Kabira (Kabeira), gród starożytny w królestwie Pontu, w północno-wschodniej części Azyi Mniejszej, nad dopływem rzeki Lykos. Królowie Pontu mieli tu swoją stolicę. K. była u-lubionem miejscem pobytu Mitrydatesa Wielkiego, który w zamku poblizkim, Kainonie, przechowywał swoje skarby. W roku 72 przed Chr. w bitwie z legionami rzymskiemi, pod wodzą konsula Lukullusa, poniósł Mitry dates klęskę wpobliżu K-y, którą Pompejusz w kilkanaście lat potem zamienił na miasto i nazwał Dios-poli s. Później królowa Pontu, Pythodoris, obrała sobie K-ę za rezydencyę (od 7 r. przed Chr. do 19 r. po Nar. Chr.) i przezwała ją Sebaste. Za czasów cesarstwa Rzymskiego K. znana była pod nazwą Neocaesarei i podniesiona została do godności stolicy Pontu Polemońskiego. Od Neocaesarei pochodzi obecna nazwa K-y, N i k s a r (także Niks ara albo Ni giss ar). Roku 314 w Niksarze odbył się wielki Sobór kościelny.

Kabirami (Kaßstpot), albo „wielkiemi bogami” ([rsjàXot łkoi, megaloi theoi), nazywali Grecy starożytni tajemnicze, w misteryach czczone bóstwa, przeniesione, jak się zdaje, przez handlow-nych Fenicyan na wyspy greckie (Lemnos, Sa-motrake, Imbros, Tazos, Rodos, Delos i inne), początkowo w liczbie dwóch (ojciec i syn) opiekunów żeglugi; nazwa pochodzi też z Fenicyi (kàbar po hebrajsku = wielkim być), co Grecy przetłómaczyli na „wielkich bogów”. Cześć bóstw tych utrzymała się i przeniosła nawet na stały ląd grecki skutkiem tego, że je utoż samiano w różnych miejscach z bogami greckie-mi: Zeusem, Dyonizem, Hefestem i in., a także dlatego, że od samego początku odbywała się w postaci misteryów i to wśród najuboższej części ludności, przeważnie pośród żeglarzy. Inte-ligencya grecka dość pogardliwie odzywała się o czcicielach Kabirów, którzy te bóstwa swoje w nader pierwotnych rzeźbach wyobrażali. Celem praktycznym wierzących było zapewnienie sobie bezpieczeństwa na morzu. — Por. na najnowszych badaniach osnuty artykuł w Roschera „Lexicon der griech. und röm. Mythologie” p. t. ‘Megaloi theoi’; Preller „Griechische Mythologie”

J. K.

Kablic Józef, publicysta rossyjski, bardzo znany pod pseudonimem J u zi w (* 1848 r. — f 1893), pochodził ze szlachty gubernii Kowieńskiej, wyznania laterańskiego. Nauki gimuazyal-ne pobierał w Kijowie i tam też wstąpił na studya uniwersyteckie, ale ich nie ukończył, bo, przejąwszy się chłopomanią, która kwitła śród studentów kijowskich w siódmem i początkach ósmego dziesięciolecia wieku przeszłego, pod nazwą „narodniczestwo”, stał się jednym z najżarliwszych wyznawców i krzewicieli rozumianych pod tern dążeń społecznych, i karyerę naukową, i młode lata swoje złożył w ofierze wprowadzeniu w życie swych ideałów. Przywdziawszy ubiór prostego wyrobnika wiejskiego, zaczął, jak to było we zwyczaju u chłopomanów, chodzić śród ludu i przez lat kilka musiał ukrywać się pod przyhranemi nazwiskami, narażając się na rozmaite niebezpieczeństwa i ciężkie przejścia. — Przy końcu ósmego dziesięciolecia wystąpił na polu literackiem w dzienniku „Niediela”, gdzie rychło ściągnął na się uwagę osobliwie artykułem „Urn i czuwstwo, kak faktory progressa”, w którym próbował po raz pierwszy wyłożyć teoretycznie zasady „narod-niczestwa”. W r. 1881 ogłosił w wydaniu książ-kowem studya swoje p. t. „Russkije dissidenty” (roskolnicy). które poprzednio drukowane były w „Słowie” i w innych czasopismach. W niewielkiej tej, lecz pełnej wiadomości praktycznych, książce, K. rozwija tę myśl, że roskolnic-two było wyrazem antagouizmu, panującego między ludem a władzą państwową, i że dotychczas znaczna część ludności odrzuca uporczywie zasady, na których się opiera tegoczesny ustrój społeczny. Roskolnictwo, według jego mniemania, jest protestem ludu russkiego przeciwko ta-tarsko-niemieckim innowacjom, niezgodnym ani z charakterem ani też z dobrem jego. R. 1882 wyszło dzieło K-a p. t. „Osnowy narodniczestwa”,

R.

R.

J. F. G.

handlowa i Żegluga.

z. w.

Dr J. P.

H.

powstałe z przerobionych przez niego publicystycznych, filozoficzno - krytycznych i polemicznych artykułów, drukowanych w Niedieli. W dziele tern autor głównie powstaje przeciw mniemanym uroszczeniom intelligencyi do narzucania ludowi nowych form bytu, wbrew żądaniu i zdaniu ogółu jego. Uczucie w życiu lu du i w dziejach gra nierównie ważniejszą rolę niż wiedza i rozumienie. W dziedzinie uczuć lud prosty jest silniejszy i bogatszy, niźli intel-ligencya, ma bowiem w sobie niepożyte instynktowne popędy do prawdy i sprawiedliwości; dlatego to—konkluduje autor—klasy oświecone nie powinny się kusić o przewództwo w życiu ludo-wem. Po ogłoszeniu tego dzieła K-owi wolno już było własnem nazwiskiem podpisywać swoje utwory: zapomniano mu dawniejszych uniesień jego politycznych wobec spokojnej i nieszkodliwej działalności literackiej, w której, z punktu widzenia urzędowego, nic zgoła nagannego nie było. R. 1855 K. ogłosił nowe dzieło p. t. „Intelligienci-ja i naród w obszczestwiennoj żizni Rossii”, które później r. 1893 znacznie przerobił i rozszerzył, nadając mu kształt drugiej części książki swej „Osuowy narodniczestwa”, wydanej już powtórnie w r. 1888. Ostatnie lata życia swego K. spędził na służbie w wydziale Kontroli państwowej. — (Słownik Encyklopedyczny Brockhausa i Efrona).

Kaboga Mario, z przydomkiem Kordiza (* 1505 r. w Dubrowniku — f 1582 r. w Rzymie), osiągnąwszy w Padwie stopień doktora teologii i praw, odznaczył się w kilku dysputach religijnych, dzięki czemu papież Grzegorz XIII zamianował go swoim kapelanem domowym. Pisywał po łacinie, po włosku i po chorwacku traktaty religijne i wiersze, a głównie satyry przeciw zdrożnościom swych rodaków.

Kaboga Euzebiusz, historyk, benedyktyn (f 1590 r ). Zdaje się, że był rodem z Dubrownika (Raguzy), gdzie przeważną część życia w klasztorze benedyktyńskim spędził. Oprócz małoznauej Historyi Dubrownika i rzadko cytowanych Żywotów biskupów dubrownickich, napisał po łacinie „De exemplis illustrium viro-rum Ragusanae civitatis et exterorum, qui in earn aliquo beneficio noti habentur”.

Kabotaż (z franc. Cabotage, po niem. Küstenfahrt, Küstenhandel, po ang. Coasting trade)—właściwie żegluga nadbrzeżna, prowadzona za po mocą małych statków. Jako pojęcie prawne K. oznacza przewóz towarów i podróżnych na statkach morskich pomiędzy dwoma portami krajo-wemi tego samego morza. K. nazywa się także

mała flotylla handlowa. Ob. nadto Marynarka

St. A. K.

Kabreryt, minerał należący do grupy arse-nianów wodnych. Jest to arsenian niklu i magnezu, zawierający ośm cząsteczek wody. Wzór ogólny (Ni,Mg)₃ As₂0₈.8H₂0; stosunek Ni:Mg=r3:1; skład procentowy jak następuje: bezwodnika arsenowego 40.2, tlenku niklowego 29.3, magnezyi 5.3, wody 25.2. Prażony w kolbce wydziela wodę i przybiera barwę szaro - żółtą, w płomieniu dmuchawki nietopliwy, na węglu daje dymy arsenowe. Kryształy jednoskośne, podobne z pozoru do erytrytu, także skupienia włókniste, koncentryczne, promieniste, nerkowe lub ziarniste. Łupliwość doskonała. Tw. 2; ć. wł. 2.9 do 3.1. Połysk perłowomaciczny, barwa jabłkowo - zielona, przeświecający. Występuje w żyle spatu brunatnego (dolomitu żelezistego) w Sierra Cabrera (Hiszpania), z zielonym adaminem na Lau-ryonie w małych żyłkach i gniazdach o budowie promienistej.

Kabrhel Gustaw (* w Drażkowicach [Czechy] d. 23 listopada r. 1857), lekarz zajmujący się hygieną Po ukończeniu szkół w Chrudimie, udał się do Wiednia i wstąpił do wydziału lekarskiego, który opuścił w r. 1883, jako doktor wszech nauk lekarskich. Właśnie w roku tym otworzono uniwersytet czeski w Pradze: udał się tam więc K. i otrzymał miejsce assystenta przy katedrze patologii doświadczalnej, a w r. 1886 znstal docentem prywatnym tegoż przedmiotu. W latach 1888 i 1889 bawił w Berlinie

1    w Monachium dla zapoznania się dokładnego z hygieną i pracował głównie pod przewodnie twem Pettenkofera (ob.). Po powrocie do Pragi objął niezwłocznie docenturę hygieny w uniwersytecie czeskim, w roku zaś 1890 wykładać ją zaczął również w zakładzie politechnicznym, tamtejszym; w roku tymże samym posunięto go na profesora i jednocześnie Akademia Czeska wybrała go na członka związkowego. Gdy w r. 1897 urządzono w Pradze zakład hygieniczny, jako też zakład do badania dobroci przedmiotów spożywczych, K-owi powierzono kierownictwo naczelue obu. — K. napisał dotąd niemało, zajmując się początkowo patologią, przeważnie do świadczalną, następnie zaś hygieną; prace jego wyszły w rozmaitych wydawnictwach peryodycz-nych, czeskich, niektóre i w niemieckich. „Ottuv Słownik Naućny”, dla którego stale opracowuje sprawy hygieny dotyczące, wyszczególnia wszystkie prace jego ogłoszone drukiem do r. 1898.

Kabryolet, lekki powóz jednokonny (z francuskiego cabriole — skok kozi), jest to powóz lekko zbudowany, dwukołowy z dwoma dyszlami do zaprzęgu w jednego konia, zwykle w nakrycie zaopatrzony. K-em w powozach pocztowych nazywają oddział przedni z jednam rzędem siedzeń umieszczony tuż za kozłem woźnicy — z przodu otwarty.

Kabryt Fryderyk, ob. C a b r i t.

Kabul, w Starożytności Kophes, rzeka we wschodnim Afganistauie; wypływa niedaleko źródeł Hilmendu ze wschodniej pochyłości gór Pag-mańskich, pod 34° 21' półn. szer., na wysokości

2    511 metr. n. p. m. i płynie w kierunku wschodnim, zginając się w łuk ku południu. Pod miastem K-em zasila swe wody liczuemi poto-

kami z gór: Hindukusz i Sefidkuh, jak Logar, > Konstantynie, Oranie, a nawet w sąsiednich oa-Aliszang; koło Dżellalabadu przybiera z lewej strony największy swój dopływ, Czytral, czyli Kunar, uchodzący za główną rzekę; od przełęczy Chaiber wkracza na terrytoryum angielskie i, przebiegłszy 500 kim., wpada powyżej twierdzy Attok do Indusu. Od Dżellalabadu do uścia kursują po niej statki, tratwy i okręty o pojemności 50 ton. Dolina K-u stanowi główną drogę z Indyj do Afganistanu.

zach Sahary. K-owie nazywają siebie imazir (od mazir z=z rolnik). K-owie siedzą w górach swoich oddawna, zepchnięci z równin. Opowiada o nich Salustyusz. Później oddziaływało chrze-ściaństwo, ale od w. XI znaleźli się trwale pod wpływem kultury arabskiej. Gdy w r. 1830 Francuzi zajęli Algier, K-owie zachowywali się obojętnie, a nawet zadowoleni byli z ujarzmienia Arabów. Ale kiedy administracya francuska ze swemi podatkami dotarła do nich, w r. 1850 chwycili za broń, w r. 1854 wybuchło nowe powstanie, później jeszcze w r. 1871. Najdłużej opierała się Wielka Kabylia, położona w górach Djurdjura, najbardziej wysokich i niedostępnych. Obecnie liczbę K-ów oceniają na 750 000 głów. Jednostką organizacyi społecznej jest karuba (ród?), posiadająca wspólne paśniki i wygony, oraz inwentarz, prawo spadku w niektórych przypadkach po zmarłych przodkach i wykupu gruntów, zastawionych przez kogoś ze swoich (dziewczęta są wyłączone od dziedzictwa, ażeby ziemia nie przechodziła w obce ręce, tj. do innej karuby). Każda karuba siedzi w wiosce zwarcie i ma własne forum, na

Kabul, stolica Afganistanu, leży pod 34° 20' półn. szerok. a 69° 18' wsch. dług., na zachodnim krańcu obszernej równiny, przeciętej dwoma pasmami górskiemi, między któremi płynie rzeka tejże nazwy. Miasto, ciągnące się po obu stronach rzeki, obramione jest nagiemi, stromemi górami; przechodzi przez nie, wieżami niegdyś najeżone, obronne, obecnie już zburzone, pasmo murów. K. składa się z kilku odrębnych części:

którem „mędrcy” (starcy) rozstrzygają o sprawach publicznych. Kilka karub składa wioskę, taddert, posiadającą znowu we wspólnem władaniu niektóre grunta, oraz ogólno-wioskowe forum, na którem rada starców wymierza sprawiedliwość, rozstrzyga o wypowiedzeniu wojny, zawarciu pokoju i t. d. Zresztą ostatecznie decyduje ogólne zebranie wszystkich mężczyzn. Wioska utrzymuje ze środków publicznych wdowy i sieroty. „W łonie tej drobnej rzeczypospolitej, zamkniętej Da wszystkie wpływy, geniusz rasy jest potężnie pielęgnowany” (Sabatier). Kilka wiosek składa plemię; w W. Kabylii znajduje się 120 plemion (1400 wiosek). — Istnieją nadto związki obszerniejsze: jedne natury ekonomicznej (archy), a każda taka więź handlowa posiada zbiorowy rynek, na który przybywają mieszkańcy różnych wiosek, każda zaś wioska ma na rynku pod drzewami oznaczone miejsce; drugie— politycznej. Są to przymierza zaczepno-odporne. Sojusz taki, Ait-Aista, ciągnie się wzdłuż doliny górskiej na 82 kilometrów i rozporządza 2 000 tysiącami ludzi. K-owie są z ojca, praojca rolnikami, a muszą ciężko pracować, ażeby z jałowej roli górskiej wydobyć środki utrzymania. Żyją skromnie w chatach glinianych lub skałach, izba nie ma komina ani ogniska, bo ogień pali się na dworzu; mleko, owoce, polewki, a od święta baranina, stanowią główne pożywienie. Koszula bez rękawów, szerokie spodnie, a na to czarny burnus — oto cały ubiór, jednakowy prawie dla obu płci. Wskutek wzrostu ludności muszą emigrować. W miastach Algieru zajmują się różnemi rzemiosłami, pracują jako tragarze, niekiedy zaciągają się do wojska („żuawi” od jednego z plemion kabylskich Zua-

1) cytadeli Bala-Hissar („miasto szacha”) z pałacem emira, o trzech wieżach, ze złoconemi kopułami i wielką salą kolumnową, grobowcem króla Babera, gmachami rządowemi, rozległemi ogrodami oraz bazarem; 2) starego miasta, podzielonego murami miejskiemi na kilka dzielnic, stanowiących, każda, rodzaj małej forteczki w kształcie czworobocznego, zamkniętego podwórza z wyjściami na prawo i lewo, z wązkiemi, nieregularnie zbudowanemi ulicami, prócz tego z kilku przedmieść. Liczy 60 000 m-ców, z których 12 000 Turków i Persów, sprowadzonych tu przez Na-dirszacha, część Ormian i Żydów. Przemysł słabo rozwinięty, natomiast jest K. ogniskiem znacznego handlu i składowym punktem dla karawan, dążących z Indyj do Persyi; wskutek wysokiego cła handel z cesarstwem Indyjskiem coraz bardziej upada; w 1893/94 r. obrót wynosił zaledwie 5 940 460 rupij; za to wzrasta handel z Turkiestanem rossyjskim. — K. znany już był w Starożytności z wyprawy Aleksandra W.; Baber uczynił zeń stolicę państwa. W walkach z Anglikami w XIX w. odegrał K. pierwszorzędną rolę; w 1842 r. całe miasto prawie zostało zburzone. W 1874 r. trzęsienie ziemi zniszczyło do 1 000 domów.

Kabulistan, prowincya środkowa Afganistanu, zajmuje część dorzecza K-u, granicząc na północy z górami Hindukuh, na zachodzie z pasmem gór Hezarskich, na południu z prowincyą Ghazną, a na wschodzie z posiadłością angielską Peszawarem. Liczy 90 000 m-ców. Siła zbrojna składa się z 11 000 wojska regularnego.

Pod względem administracyjnym dzieli się na 4 okręgi: Dżellalabad, Ghazna, K. i Kuram.

Kabylowie, tj. dosłownie „plemiona” (qubil— plemię), nazwa, pod którą u koczowniczych ludów semickich słynęły niezależne szczepy górskie, pochodzenia berberskiego. Francuzi tę nazwę zbiorową przekształcili na etnograficzną, obejmując w niej Berberów - górali w Algierze,

40

Encykł. Powie. Iłoatr. Zen. 361. T. XXXIII.

L. K.

(wyd. 1-e tamże 1803).

Kacanki, Kocanki, ob. Szarota.

Kaćer Józef, poeta czeski (* .1802 r. — f 1879 r,), kształcił się najpierw w gimnazyum w Kr. Hradcu, a następnie w Preszburgu na Węgrzech. Zbliżywszy się z głośnymi wówczas patryotami czeskimi: Klicperą i Kolarem, rozbudził w sobie samowiedzę narodową i stał się później gorliwym obrońcą języka i narodowości czeskiej na Szląsku Pruskim, gdzie osiadł w Wielkim Taborze pod Sycowem (Wartenberg), jako pastor wyznania ewang. reformowanego. Na tem stanowisku przetrwał aż do śmierci, skutecznie broniąc języka czeskiego w szkole i kościele i wyznania reformowanego, które rząd pruski próbował zlać z augsburskiem. Obok tego K. zyskał rozgłos jako zdolny poeta, pisywał bo-

N.

F o.

Kacheksya (łać. cachexia, z grec, xaxôç [= zły, brzydki, lichy] i s[—mam, mam się]),

uas). Najlepsza praca: Hanoteau i Letournaux „La Kabylie” (Paryż 1872—1873).

Kac czyli Katz, nazwisko rozpowszechnione śród rodzin żydowskich, wywodzących swoje pochodzenie od rodu kapłańskiego; litery albowiem składające słowo K. są inicyałami wyrazów hebrajskich Kohen Cedek, tj. „kapłan prawowity”. Z rabinów polskich nosili to nazwisko między iunemi: 1) Józef ben Morde-chaj Gerson K. (urn. 24 stycznia 1591), przewodnik uczelni talmudycznej w Krakowie w drugiej połowie wieku XVI. Był szwagrem sławnego rabina Mojżesza Isserlesa (ob.) i napisał dzieło p. t. „Szeerith Josef” zawierające responsa halachiczne i kommentarze do dzieł talmudycznych (wyd. 1-e Kraków 1590 r.). — 2) Efraim ben Aron K. w Wilnie r. 1616— um. w Budzie 3 czerwca 1678 r.). Był naprzód assesorem rabinicznym w Wilnie, ale z powodu rozruchów wojennych 1655 r. opuścił kraj rodzinny i sprawował urząd rabina w jednej z gmin morawskich. Następnie przebywał w Pradze Czeskiej i w Wiedniu, aż nareszcie został w roku 1666 powołany na rabina do Budy (Ofen) na Węgrzech. Pod koniec życia otrzymał zaproszenie na rabina do Jerozolimy, ale śmierć go zaskoczyła, zanim zdążył zaproszenie to przyjąć. Napisał responsa halachiczne p. t. „Szaar Efraim” (Sulzbach 1688) i kommentarz do Pięcioksięgu p. t. „Machnę Efraim”, który zaginął. — 3) Józef ben Eljasz K., autor hebrajski w pierwszej połowie wieku XVII. Napisał kommentarz do talmudycznego traktatu etycznego Pirke Aboth (t. j. Wyrzeczenia ojców Synagogi) p. t. „Jesod Josef” i zbiór nauk moralnych p. t. „Recheb Elijahu”. Oba te dzieła wyszły w Krakowie 1638.—1) Chajim Abraham K., kaznodzieja żydowski w Mohylowie w końcu XVIII i na początku XIX wieku. Napisał dzieło p. t. „Mil-chama be-szalom”, zawierające opowieść biblijną o Józefie i jego braciach w formie dyalogu (wyd. 1-e Szkłow 1797) i kommentarz do etycz-no-filozoficznego dzieła „Chobath ha-lebaboth”

(t. j. „Obowiązki serca”) p. t. „Path lechem”

Dr s. p.

wiem drobne wierszyki, z których najpiękniejszym jest wiersz p. t. „Toużeni po vlasti” (Tęsknota po ojczyźnie) w „Czasop. muzeum czesk.” w 1836 r.; później w r. 1870 ogłosił pod pseudonimem brata Kaliksta de Ense poemat p. t. „Kalich, meć a kriż” w którym opiewa wojny husyckie i klęski, jakie spadły na Czechy po bitwie pod Białogórą. Prócz tego umieszczał artykuły treści teologicznej lub reli-gijno-polemicznej w czasopiśmie „Hlas ze Sio-na”.— Fr. Slavik: „Ćeskń emigrace” („Osvéta” 1877, str. 761 — 891).

Kacermistrz, Kacerz, ob. Herezya.

Kacerstwo, ob. Herezya.

Kachanowska komissya. Ostatnią instytucyą wśród szeregu reform, zapoczątkowanych podczas panowania ces. ross. Aleksandra II, była K. k., jakkolwiek powstała faktycznie już po śmierci tego monarchy. Minister Loris-Melikow odczuwał potrzebę zmian w administracyi i samorządzie, tembardziej, gdy rewizya t. zw. senatorska dostarczyła w 1880 r. bogatego materyału spostrzeżeń i wniosków. Myśl Loris-Melikowa urzeczywistnia jego następca Ignatiew i w miesiącu październiku 1881 roku pod przewodnictwem M. S. Kachanowa powstaje komissya. Celem zaś jej przedewszjstkiem rozpatrzyć raporty senatorów rewidujących czynności władz* prowin-cyonalnych i ułożyć nowy projekt ustawy, regulującej ustrój organów gubernialnych i powiatowych, tak w zakresie zarządu państwowego, jak i autonomicznego. Przewodnią ideą reformy miała być jednostajność kształtów w przeciwstawieniu dotychczasowym rozmaitym formom, dalej zmniejszenia biurokratyzmu, ścisły związek a zarazem jasno określone granice między organami urzędniczemi a samorządowemi. K. k. w ciągu pierwszych kilku miesięcy uzyskała plan i in-strukcyę dla swych działań, zatwierdzoną d. 16 kwietnia 1882 r., ale i na tem kończy się pozytywna jej czynność. Zresztą ówczesne warunki nie sprzyjały pierwotnemu programowi. Wprawdzie prezes, sekretarz stanu Kachanow zwołuje „naradę” szczuplejszego grona członków i ci tworzą zarys projektu reform, które dopiero w końcu 1884 r. są przedmiotem obrad właściwej ko-missyi. Na posiedzeniach oprócz komissarzy uczestniczy w charakterze „biegłych” piętnaście osób i do tych ostatnich należą niektórzy gubernatorowie, marszałkowie szlachty i prezesi ziemstw. Ustrój gminy wiejskiej wywołał największe spory. Rozprawy są bezowocne, gdyż d. 1 maja 1885 roku komissya zostaje zamkniętą, a ministeryum spraw wewnętrznych samodzielnie układa ustawę o naczelnikach ziemskich i reformę samorządu prowincyonalnego i ziemskiego wedle praw noszących daty 1889, 1890 i 1892 roku.

Dr J. P.

N.

Z. W.

stan zdrowia zły, połączony zarazem z wyglądem chorowitym. Ob. Charłactwo.

Kachetya, kraina na Kaukazie, stanowiąca obecnie część płn.-wschodnią gubernii Tyfliskiej, rozciągająca się w górnym biegu rzek Jory i Ałazanu, dopływów Kury. Grunt ma żyzny, klimat łagodny, obfitość wody, rozległe lasy, pełne wdzięku i rozmaitości widoki, ludność u-przejmą i patryarchalną (Gruzini). Mieszkańcy zajmują się głównie uprawą winogron i wyrabianiem wina, które wielką wziętością cieszy się w całej Rossyi (Wino kachetyńskie). Roczna produkcya jego wynosi dwa i pół miliona wiader, wartości od 5 do 6 milionów rubli. Na eksport idzie tylko 25—30°/₀> reszta zostaje na potrzeby miejscowe. Kachetyę, jako państwo niezależne, własnych królów mające, kroniki gruzińskie wspominają już od IV — V w., t. j. od czasu przyjęcia przez nią wiary chrześciańskiej; kronikarze arabscy piszą o niej w VII w. W r. 1105, władzca gruziński, Dawid, opanował K-ę, która odtąd aż do r. 1468 stanowiła część Gru-zyi. W w. XV Gruzya rozpadła się na kilka części, z których nad jednemi przewodziła Tur-cya, nad innemi zaś, a głównie nad K-ą—Per-sya. Z pod wpływu Persyi wyzwoliła się. K. przy pomocy Rossyi, która dała jej króla-krajow-ca, księcia Aleksandra (II), uczyniwszy go swym lennikiem. Odtąd K. była widownią walk nieustannych, to domowych, to zagranicznych. Korzystając z takiego stanu, Rossya r. 1770 ofiarowała królowi kachetyńskiemu, Herakliuszowi II, pomoc swą przeciw Turkom, czem przygotowała sobie grunt do połączenia tej krainy ze swojem państwem. Następca Herakliusza, Jerzy IV, a potem królewicz Dawid, byli raczej władzca mi tytularnymi, niźli rzeczywistymi, a w roku 1820 Rossya ostatecznie kraj ten zajęła. R.

Kacheu, port portugalski w Afryce, ob. Ca-cheo.

Kachnik Józef, pisarz czeski (* 1859 r.), po ukończeniu gimnazyum w Trzebicy, wstąpił do semiuaryum duchownego i studyował teologię w Ołomuńcu, gdzie w r. 1887 otrzymał stopień doktora teologii. Od r. 1894 jest profesorem tegoż przedmiotu w Ołomuńcu. K. znany jest w Czechach jako autor kilku rozpraw naukowych (O pieśni nad pieśniami Salomona, 1885; O miejscu rodzinnem Komeńskiego, 1885; Kościelne zabytki sztuki w Ołomuńcu, t. I w r. 1888, t. II w r. 1895) i zbiorku drobnych wierszy lirycznych p. t. „Znelky (zwrotki) Cyrillo-Methodéjské” (1885), pozbawionych wszakże fantazyi i uczuć silniejszych.

Kacholong, wyraz pochodzenia wschodniego, powszechnie pisany i wymawiany niewłaściwie z francuska „kaszolong”. Wyraz ten oznacza odmiany krzemienia groniaste lub nerkowate, tworzące zbite powłoki, do porcelany z pozoru podobne, żółtawo białe, matowe, nieprzezroczyste. Stanowisko tego minerału jest trudue do ozna-czenia: zaliczany bywa to do chalcedonu, to do opalu.—Zawiera bowiem 3.5°/₀ wody, co na opal jest bardzo mało; chalcedony zaś zazwyczaj albo wody nie zawierają wcale, albo też ilość bardzo nieznaczną. Kacholong znany przeważnie na wyspach Färöer i na Islaudyi. Używany jako kamień probierczy.

Kacić-Miośić Andrzej, poeta chorwacki, franciszkanin (* 1690 r. — f 1760), urodził się w Bryście, wiosce nadmorskiej w Dalmacyi; w 16-tym roku życia wstąpił do klasztoru franciszkanów w Zaostrogu, poczem udał się na stu-dya filozoficzne i teologiczne do Budapesztu. Po ukończeniu ich wrócił do Dalmacyi i tu został profesorem filozofii w szkole klasztornej w Ma-karsce, a następnie profesorem teologii w szkole przy klasztorze św. Wawrzyńca w Szybeniku, gdzie dziesięć lat pracował; umarł w Zaostrogu.

K. w okresie upadku umysłowości chorwackiej, po świetnym okresie rozwoju literatury dubrownickiej, jest jednym z najgorliwszych działaczy narodowych i pierwszym z tych mężów, co zwrócili uwagę na lud i jego poezyę. Przebiegał on wzdłuż i wszerz całą Dalmacyę, Bośnię i Hercegowinę, od wsi do wsi, skrzętnie zbierając wszystkie podania ludowe o walce południowych Słowian z Turkami i o rzeczywistych, lub podaniowych bohaterach tych Słowian. Na podstawie zebranego w ten sposób materyału, a także na podstawie kronik dubrownickich, lub obcych kronikarzy (przeważnie M. Orbiniego: „II regno dei Slavi” 1601), utworzył szereg pieśni historycznych, w których, jak nasz Niemcewicz, opiewa bohaterską przeszłość swej ziemi; różni się wszakże od naszego poety przedewszystkiem tem, że pie śniom swoim nadał całkowicie ton ludowy, aby mogły przejść do ludu; stąd niektórzy niemieccy i włoscy pisarze całkiem niesłusznie u-ważają K-a za zbieracza pieśni ludowych. Pieśni te, pisane w narzeczu sztokawskiem (które w początkach XIX wieku stało się językiem literackim Chorwatów), ogłoszone były drukiem p. t. „Razgovor ugodni (Rozmowy przyjemne) na-roda slovinskoga” w r. 1756 i stały się tak po-pularnemi, że obecnie mamy już 20-te ich wydanie. Zbiór ten, znany wśród ludu pod nazwą „Pismarica”, rozpoczyna się od pieśni, osnutych na tle podań apokryficznych (np. o Aleksandrze Macedońskim, o bohaterze Uiryku i t. d.), pote i zawiera szereg pieśni o walkach z Turkami (a między niemi i pieśni o oswobodzeniu Wiednia przez Sobieskiego), kończy się zaś utworami na cześć ważniejszych miast Słowiańszczyzny południowej i rycerzy bośniacko hercegowińskich z końca XVII i połowy XVIII w. K. wobec ogólnego w swoim czasie upadku życia umysłowego i poczucia narodowego wśród wyższych warstw spółczesnych, całą nadzieję na przyszłość lepszą położył w ludzie i dlatego właśnie na wzór pieśni ludowych ułożył swoje utwory, aby lud, je śpiewając, nie zapomniał swojej przeszłości i przechował ją

dla pokoleń późniejszych. Obcując często z ludem i słuchając pieśni jego, K. potrafił doskonale wniknąć w ich rytmikę i sposób użycia figur retorycznych, wreszcie w gwarę ludową —i dlatego aż do złudzenia umiał naśladować to wszystko w swoich pieśniach, które tern jedynie różnią się od ludowych, że posiadają rym. Do prac K-a pisanych prozą, należą: „Elementa peripa-thetica juxta mentem subtilissimi doctoris Joan-nis Duns Scoti” (Wenecya 1752) i „Korabljica pisma svetoga

wiatry. Przeciętna temperatura roczna K-u wynosi 24.5°. Częste trzęsienia ziemi nawiedzają wyspę: w 1819 r. legło w gruzach miasto główne Bhudż i zginęło około 1 150 ludzi; następne trzęsienia zdarzyły się w 1844, 1845 i 1864 latach. Rola, dzięki obfitości deszczów, jest urodzajna, wydaje jęczmień, proso, bawełnę i trzcinę cukrową. Miejscami znajdują się piękne lasy. Pierwsze miejsce wśród tutejszych zwierząt domowych zajmuje wielbłąd, po nim konie i owce. Konie są w poszanowaniu. Ze skarbów mineralnych K. posiada rudę żelazną, węgiel gorszego gatunku, saletrę, ałun, kamień młyński i marmur. Tylko trzy ostatnie ciała kopalniane są wydobywane. Z K-u wywożą: kamień młyński, bawełnę, proso, ałun, czosnek, masło roztopione, „ghi” (tak zwana materya czarna), wyroby ze srebra i t. d. Z wyrobów miejscowych zasługują na uwagę piękne hafty, przedmioty różne ze srebra, materye jedwabne i towary bawełniane. Ludność w 1891 r. wynosiła 558 415 mieszkańców, a według wyznań było 351 620 Indów, 1S3 492 mahometan, 71988 dżajnów i 173 chrześcian. Klasę panującą tworzą Radżputowie, główne wszakże jądro ludności stanowią Dżato-wie i Kolowie. Językiem potocznym jest narzecze Kaczy, piśmiennym — narzecze Gudżerat. Oświata w zaniedbaniu: w 1891 r. tylko 37 054 osoby umiały czytać i pisać. Mieszkańcy są nie-tylko doskonałymi rolnikami, ale także śmiałymi marynarzami. W ich ręku jest cała żegluga nadbrzeżna, a statki z głównego ich portu Mandvi (38 155 m-ców w 1891 r.), kursują daleko, aż do Zanzibaru. Państewkiem K. rządzi książę (Rao), lennik angielski. Władzę swą zwierzchnią dzieli z 200 magnatami, zwanemi bhajad. Rządowi angielskiemu płaci 18 625 f. sterl. na u-trzymanie załogi wojskowej. Własne wojsko książęce składa się z 1179 żołnierzy regularnych i 3 000 żołnierzy nieregularnych. Dochody państewka wynoszą 180 000 f. sterl. Głów-nem miastem jest Bhudż. Liczy 25 421 m-ców (1891 r.) i ma piękny pałac książęcy, w chińskim stylu zbudowany, godny widzenia meczet, szkołę wyższą, szkołę artystyczną, bibliotekę i wię-zieuie centralne. Bhudż jest też rezydencyą indobrytańskiego agenta politycznego.

Kaczalinskaja Stanica, miasto w Rossyi południowej, w Ziemi Dońskich Kozaków, nad ramieniem Donu, przy drodze żelaznej Grjażsko-Carycyńskiej; w r. 1893 liczyło 4 319 mieszkańców. Ma cerkiew, pocztę, przystań i trzy targi z obrotem ¹/₄ miliona rubli. Dopóki nie było drogi żelaznej między Carycyuem a przystanią Kałaczyńską (ob. Kała c z), K.-S. była najważniejszym punktem nad górnym Donem, do którego dowożono towary z nad Wołgi. R-

Kaczała Stefan, publicysta i polityk mło-

” (1760); ten ostatni utwór

N.

jest tłómaczeniem Pięcioksięgu Mojżeszowego i niektórych proroków.

Kacierzyńskie starostwo, ob. Kościeryń-skie starostwo.

B.

Kacyk (po hiszp. cacique, caziąue). W dziełach, traktujących o Ameryce Środkowej i Południowej, wyraz ten spotykamy jako tytuł bądź króla, bądź też wodza plemienia. Prawdopodobnie pochodzi on z języka dawnych In-dyan, zaludniających wyspę San Domingo, skąd go Hiszpanie, w swym pochodzie zaborczym, po innych częściach Ameryki roznieśli. I dziś jeszcze w Meksyku i Gwatemali naczelnicy gmin, z samych Indyan złożonych, tytułują się kacykami urzędownie, chociaż krajowcom miano to jest zupełnie nieznane.

Kacynka (właśc. Kocinka) albo Trzopka, rzeka. Poczyna się pod wsią Kaleja w powiecie Częstochowskim, pomiędzy Częstochową a Kłobuckiem, płynie w stronę wschodnio - północną przez Szarlejkę, Białą, Kuźniczkę, Kocin, wchodzi w pow. Noworadomski, płynie ku północy pod Wólką Prusicką, Kuźnicą, Trzepiem i na-wprost wsi Kule wpada z prawego brzegu do Liczwarty, tuż powyżej uścia jej do Warty.

Długa 20 wiorst. Przyjmuje z lewego brzegu, pomiędzy Białą a Kuźniczką, Trzopkę. — „Słów.

Geogr.”.

Kacz (po angielsku Cutch), państewko hołdownicze w Indyach Wschodnich, leży między 20°47'—24° szerok. północnej i 68°26'— 71°10' dł. wsch. od Gr. na wyspie między deltą Indusu na zachodzie i półwyspem Gudżeratem na po-łudnio-wBchodzie. Na południu graniczy z morzem Arabskiem (Gulf of Cutch), na północy z trzęsawiskiem solnem Runn of Cutch i pod względem administracyjnym należy do prowincyi Gudżerat, prezydentury Bombayskiej. K. zajmuje 16 834 klm. Q powierzchni; dwa niewysokie pasma gór, Nanu (240 m.) na południu i Indrya (300 ui.) na północy, przerzynają wyspę. Pomiędzy pasmami górskiemi leży piękna dolina urodzajna, obfitująca na północy w pastwiska.

Do K-u należą 4 wyspy, a na jednej z nich wznosi się najwyższy szczyt (Padżam Pir 445) tego państewka. Większych stałych rzek niema, tylko w porze wielkich deszczów potoki rozlewają się szeroko. Klimat zdrowy i przyjemny. Od dorusińskiego stronnictwa w Galicyi (* 1815 r. czerwca do października leją deszcze, dające 890 w Firlejowie pod Brzeżanami—f 1888 w Selpa-mm. opadów. W kwietniu i maju panują silne kach). Ukończywszy nauki gimnazyalne w Brze-

żanach, absolwował się w seminaiyum teologicz- Puszkin, kak wospitatel russkago obszczestwa”; nem    we    Lwowie    i    r.    1842    przyjął    święcenia    a z licznych artykułów jego    dziennikarskich god-

kapłańskie,    a    potem był    dziekanem    w    Selpakach.    ne uwagi: „Serbskija żitija    i letopisi kak istocz-

R.

Kaczar (po angiel. Cach ar), dwa okręgi

wę zebrał w piśmie: „Szczo nas hubyt' i szczo nam pomoczy może?”, które, ogłoszone przez lwowską Pro świtę, miało aż 3 wydania. O nie-wyrównanych stosunkach politycznych pomiędzy Polakami a Rusinami w Galicyi i sposobach dojścia do zgody między nimi traktował w dziele „Polityka Polaków względem Rusi” (Lwów 1879 r.). Wydał także w języku rusińskim Krótką hist or y ę Rusi (Tarnopol 1886). Od r. 1848 brał udział we wszystkich sprawach narodowych,

Od początku ery konstytucyjnej, zarówno w sej- nik dla istoriji jużnycli Sławiau”, oraz „Chor-mie krajowym, jako i w radzie państwa, praco- watskija letopisi XV i XVI w.”, wał nad materyalnem i moralnem podniesieniem swoich spółbraci. Poglądy swoje na tę spra- w indyjsko-brytańskiej prowincyi Assam, między 24°12'— 25°50' szerok. północnej i 92°28'— 93°29' dług. wschód, od Gr., graniczą na wschodzie z Manipurem, na północy z rzeką Kopili. Większy, południowy, K. Plains zajmuje 6 402 kim. □ przestrzeni i liczył w 1891 r. 367 542 mieszkańców, wyznawców    głównie Hinduizmu

(112 846 mahometan i 809    chrześcian). Północ

ny K. jest mniejszy i zajmuje 4475 kim. □ powierzchni ziemi, na której w 1891 r. mieszkało 18 941 obywateli. Ze wszystkich niemal stron a lwowskiej Pro świcie legował 10 000 zł. K. jest zamknięty wysokiemi łańcuchami gór-

reńskich.

E.

Kaczanowski, herb polski. Na tarczy — szachownica z polami złotemi i srebrne mi. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej—pół murzyna bez rąk, z medalem na szyi i przepaską złoto-srebrną na głowie. Odmiana herbu W c z e 1 e (ob.), powstała prawdopodobnie w końcu XVII stulecia, a używana przez rodzinę Kaczanowskich z Ka-czanowa, w pow. Wrzesińskim, w W. Ks. Poznań-skiem.— Paprocki, Niesiec-ki, Ostrowski, Siebmacher (III, 2, 238).

Fig. 34. Kaczanowski (herb).

D.

Sm

!»

y.\i

Fig. 35.

Kaczenica (Lepas). — Wielkość naturalna.

skiemi, z których południowy ma nazwę Baryl-skiego. Z zachodu na wschód przepływa na przestrzeni 200 kim. wielki dopływ Bramapu-Î try, Barak, zdatny do żeglugi dla statków o pojemności 20 ton. Doliny zamieszkują Burmań-czycy, w górach trafiają się szczepy stojące na bardzo nizkim stopniu kultury. Rodzi się tu głównie ryż i herbata, odkryta w tej krainie w 1855 r. w stanie dzikim. W 1891 r. plantacye herbaty zatrudniały 107 955 robotników, w znacznej części sprowadzonych z Bengalu. Prócz tego uprawia ją tu gorczycę, len, tytoń, trzcinę cukrową, pieprz i różne rośliny korzenne. Cholera i trzęsienia ziemi są częste. Głównein miastem w K. Plains jest Silchar, na lewym brzegu Baraku położony. Ludności liczył 7 523 (w 1891 r.); jest siedliskiem załogi angielskiej. Oprócz Silharu są jeszcze w K-rze 2 miasta: Sonai i Sialket i 360 wsi. W r. 1826 Anglicy oderwali K. od państwa Burmańskiego i z ramienia swego rzą-Kaczanowski Włodzimierz, slawista ros- du obsadzili radżę, po którego śmierci 1830 r. syjski (* 1853 r.); skończywszy studya w uni- kraj ostatecznie zajęli, wersytecie warszawskim, odbył podróż naukową po Słowiańszczyznie, Grecyi, Włoszech i Fran-cyi, a owocem jej była rozprawa magisterska „Nieizdannyj dobrownickij poet A. M. Glege-wicz” (Petersburg 1882) i cenny zbiór „Pamiat-niki bołgarskago narodnago tworczestwa” (t-źe 1882). W pierwszej pracy przedstawia znaczenie Glegewicza w rozwoju dramatu słowiańskiego, podaje kilka zabytków kultury dobrownickiej i języka, do których mylnie zalicza Ewangieliarz Bandalawicza, oraz prace Kaszica. W drugiej ogłasza cały szereg poczęści nowych pieśni narodowych bułgarskich, poczęści ważnych, dotychczas nieznanych, ich waryantów i opatruje tekst zaj-mującemi, filologiczno - etnografieznemi, kommen-tarzami i stosownym słowniczkiem. W r. 1888 założył w Petersburgu „Wiestnik Sławianstwa”.

Kaczenice (Lepadidae), rodzina Skorupiaków (Grustaceae), do rzędu Wąsouogich (Cirripedia) zaliczona. Skorupiaki te pływają swobodnie w wo-

Był profesorem w Kazaniu, potem w Nieżynie, w liceum ks. Bezborodko. Oprócz rzeczy powyżej wymienionych wydał jeszcze osobno: „Ob istoriczeskom izuczenii russkago jazyka”; „A.

dzie morskiej tylko w stanie larw (nauplius), w wieku zaś dojrzałym przyrośnięte są za pomocą krótszej lub dłuższej łodyżki do skał lub przedmiotów, w morzu pływających: do porwanych przez prądy morskie kawałków drzewa, do okrętów, do skóry wielorybów i t. p. Delikatne, odziane płaszczem, ciało tych skorupiaków o-patrzone jest „wąsowatemi” giętkiemi kończynami, otaczającemi otwór ustny i ukryte najeżę- zjadliwych jego epigramatów, ściej w mocnym pancerzu, z kilku (5) oddzielnych płyt wapiennych złożonym. Zwierzęta te są dwupłciowe (hermafrodytyzm), z wyjątkiem rozdzielno - płciowego rodzaju Alcippe. Rodzina K. obejmuje 7 rodzajów, z 28 żyjącemi i 2 kopal-nerai gatunkami. Rozpowszechnione są one we wszystkich morzach. Najpospolitsze gatunki rodzaju K. (Lepas) są: L. anatifera, którego długość pancerza wynosi 3 — 5 cm., z łodyżką 30 cm. długą; L. fascicularis z pancerzem przezroczystym, na krótkiej nóżce osadzonym.

srawnitielnago izuczenija russkoj istorji s istori-jeju sławianskich i drugich narodow”; „Dwa izsledowanija: O russkoj prawdie i o kopanych deńgach”; „O banDom strojeniji upominajemora u Niestora” i iu. — W czasopiśmie „Wiestnik Jewropy” pisywał przeglądy literackie, z których w jednym ostro skrytykował Eugieniu-sza Oniegina Puszkina, za co stał się celem

R.

Kaczenowskij Dymitr, prawnik rossyjski (* lc27—f 1872). Po ukończeniu uniwersytetu charkowskiego w r. 1849 uzyskał stopień magistra za rozprawę: „O władyczestwie nad mo-rjami”, a następnie rozpoczął wykład prawa międzynarodowego. W r. 1855 uniwersytet moskiewski przyznał mu godność doktorską po obronie rozprawy: „O kaperach i prizowom sudoproiz wodstwie”. Pracę tę przetłómaczono w r. 1867 na język angielski. Poza tern K. wydał: „Wzgląd na istorju politiczeskich nauk w Jewropie” (1859); „Kurs mieżdunarodnago prawa” (1860 — 1866). Dzieła tego K. nie ukończył. K. należy do najwybitniejszych pisarzy rossyjskich na polu nauki prawa międzynarodowego. K. był zwolennikiem kodyfikacyi norm prawa międzynarodowego, pojęcia dotąd nieziszczonego, a i niezmiernie trudnego do urzeczywistnienia. K. zajmował się także sztuką i z tej dziedziny zamieszczał artykuły w „Wiestniku Jewropy” w r. 1869. H- K-Kacz Gandawa (po angiel. Katschi Gandawa), prowineya w północno-wschodniej części Beludżystanu, pod zarządem chana z Kelatu i zwierzchnictwem Anglii będąca; graniczy na północy z Beludżystanem brytańskim, na wschodzie z indyjsko brytańską prowincyą Sind. Pod względem geograficznym i klimatycznym należy całkowicie do Indyi. Jest to rozległa równina, 23 000 kim. □ obszaru wynosząca, 100—150 m. nad poz. morza wyniesiona. Ziemia byłaby urodzajna, gdyby miała więcej wilgoci. Najważniejsze rzeki miejscowe, Lari i Nari, są to rzeki czasowe, spływają ku Indusowi, lecz zanim go dosięgną, giną w piaskach Szikarpurskich. Mimo to niektóre częśct K-u nadają się do upra-

K. K-<5.

ważnie z Dżatów, pochodzenia indyjskiego i wyznaje obecnie mahometanizm. Mniejszość składa się z Rindhów i Brahuiów, głównie nomadów. Przez sam środek tego skalistego i pustynnego kraju przechodzi strategiczna kolej żelazna Szi-karpur Sibi-Qetta. Głownem miastem jest Gandawa, o 110 kim. na południowo-wschód od Ke latu odległa, nad rzeczką Bhadra, na północ od przesmyku Mula. Miasto jest ufortyfikowane, stanowi rezydencyę zimową chana i liczy około 6 000 m-ców.

Kaczenowskij Michał, historyk i publicysta rossyjski (* 1775 —f 1842), rodem Grek (Ka-czani); wcześnie osierocony, wychowywany był przez miłosiernych ludzi w kollegium charkow-skiem, z którego wydalony został wskutek niesłusznego posądzenia. Uniewinniony, nie powrócił już do szeregów, ale się oddał piśmiennictwu i w 1799—1801 umieścił kilka artykułów w czasopiśmie „Ippokrena”. Wkrótce potem, zapoznawszy się z hr. Razumowskim, został jego bibliotekarzem, a gdy hrabiego zamianowano kuratorem moskiewskiego okręgu naukowego, ten mu powierzył dyrekcyę swej kancelaryi. Odtąd

K. pracował gorliwie w czasop. „Nowosti russkoj litieratury”, oraz „Wiestnik Jewropy”, który od r. 1805 do 1830 sam redagował. Osiągnąwszy w roku 1805 stopień magistra, a w następnym doktorat, został r. 1810 profesorem nadzwyczajnym, a w 1811 —zwyczajnym w uniwersytecie moskiewskim, gdzie wykładał estetykę, archeologię, statystykę, geografię, głównie zaś dziejopisarstwo rossyjskie, w którem wystąpił, jako założyciel szkoły sceptycznej, odmawiając autentyczności Russkiej Prawdzie, Kronice Nestora, Słowu o pułku Igora, istnieniu Ruryka, wy ryżu i bawełny. Klimat całkiem górski Askolda i Dira, i skórzanych pieniędzy na Rusi. Ludność dosięga 100 000 głów; składa się prze Całą historyę starożytną Rusi uznał za czystą bajdę, a źródła jej—za podrobione w w. XIII. Poglądy jego, zgodne z nowemi ideami krytyki histo-ryczno-filozoficznej, uczyniły w ciągu lat kilku imię jego bardzo popularnem. Z licznych zwolenników jego najgłośniejszym był S. Strojew.

Kaczka (Anas), ptak z rodziny kaczek (Ana tidae), należącej do grupy blaszkodziobnych (La-mellirostres), rzędu pływających (Natantes)-, szy-

Jedynie Pogodin i Butkow dowodzili mylności twierdzeń jego, a gdy spór przeszedł na grunt patryotyczny, odebrano K-emu w czwartem dziesięcioleciu wieku przeszłego katedrę historyczną, a natomiast zamianowano go profesorem filologii słowiańskiej. W r. 1857 został rektorem uniwersytetu, ale w ostatnich leciech życia swego był zupełnie osamotniony. Z rozpraw jego najważniejsze są następujące: „O nieobchodimosti ' ja krótka, dziób dłuższy od głowy, spłaszczony,

UJ)

Xa

\\K

ggllaffS

p|i

afegü

i kilka innych.

Kaczka albo Zacnówka, rzeka, poczyna się w powiecie Kieleckim na północ wsi Wzdół; płynąc ku północy, wchodzi pod K ą w powiat Iłżecki, płynie dalej pod Mostkami, gdzie stanowi granicę między temi powiatami, pod Parszo-wem, Majkowem, od Michałowa skręca na wschód i powyżej Wąchocka wpada z prawego brzegu do Kamiennej. Długa 12 wiorst, ma obfitą wo dę. W Encykl. Orgelbranda większej (XXIV, 42) przy wyliczeniu rzek wpadających do Kamiennej wymieniona „Kaczka z Mościską i Nidopeć”. Mościską może to być strumyk wpadający z prawego brzegu pod Mostkami, gdzie zaś Nidopeć — niewiadomo.

szeroki, z przodu nieco zwężony, ogon składa się z 14 lub 16 piór: rodzaj ten posiada koło 40 znanych gatunków. Najczęściej spotykaną jest u nas K. dzika (A. boschas), od której pochodzi K. domowa (A. domestica). K. dzika, samiec, posiada głowę i część górną szyi barwy zielonej, pierś bronzową, grzbiet w części górnej brunatny, w dolnej i około ogona—ciemno zielony; szyja u góry zielona, u dołu biała; skrzydła ciemno-szare. Upierzenie samca na jesień staje się bardziej nikłem i podobnem do upierzenia samicy, u której przeważają szare i brunatne barwy. K. dzika znajduje się we wszystkich prawie strefach, Da południu tylko podczas miesięcy zimowych, ponieważ ojczyzną jej są strefy umiarkowane i zimne; u nas K-i dzikie zbierają się do odlotu w październiku i listopadzie i odlatują na zimę do Włoch, Szwaj-

il

mm

JJy:; m i !

A -A

«CTiHI

âMIï

r^i Mro»

Fig. 36.

Dzikie kaczki (Anas boschas): samiec i samica.

caryi, Hiszpanii i północnej Afryki, wracają zaś najpóźniej w marcu. Zaraz po przybyciu parzą się; samica wije gniazdo na ziemi, w miejscu suchem, zwykle wpobliżu wody, rzadziej na drzewie; znosi od 8 do 16 jaj; pisklęta na drugi dzień po wykluciu się opuszczają gniazdo i spędzają cały dzień na wodzie. Samiec nie troszczy się o potomstwo; po zniesieniu jaj przez samicę opuszcza ją i łączy się w stado z innymi samcami. K. dzika posiada wielu wrogów, szczególniej wśród ptactwa drapieżnego, wobec których zachowuje się z nadzwyczajną ostrożnością, używając dla obrony i uniknięcia grożącego niebezpieczeństwa najrozmaitszych środków; lecz chętnie zamieszkuje w miejscach, znajdujących się wpobliżu mieszkań ludzkich, z łatwością daje się oswoić i parzy się z kaczkami domowe-mi, a potomstwo staje się zupełnie oswojonem. Z licznych gatunków kaczek, oprócz wyżej wymienionych, należy przytoczyć: K. cyraneczka (A. crecca) o barwie głowy i szyi czerwono-brunatnej, dziób i nogi ciemno - szare, długość ciała 30 cm., na południu Europjr podczas zimy, w marcu lub kwietniu wraca na północ, gdzie jest dosyć pospolitą; K. rożeniec (A. acuta), szyja i głowa ciemno - brunatna, dziób i nogi popielate, długość ciała 64 cm., na północy obu półkuli; K. cy ranka (A. querquedu-la), ogon składa się z 14 piór, dziób ciemnozielony, mieszka w środkowej i południowej Europie i środkowej Azyi, długość ciała wynosi 40 cm.; K. grzechotka (A. strepera), nogi różo-wo-żółte, dł. ciała 52 cm., w północnej Europie; K. świstunka (A. penelope), dziób szaro-zielo-ny, nogi szaro - popielate, piór ogonowych 14, pierś i strona brzuszna biała, dł. ciała 54 cm.— dosyć pospolita w północnej Europie i Azyi. Oprócz tych gatunków u nas postrzegane były: K. płaskonos {A. clypeata), K. podgórza ł-ka (A. nyroca), K. czernica (A. filigula), K. gągot (A. clangula), K. ogonatka (A. marila)

K. B-cz.

Kaczkowski Jan, biskup-sufragan łucki, do ktor obojga praw, w r. 1792 był obrany na ko-missarza cywilno-wojskowego wołyńskiego.—Por. Jul. Bartoszewicz w „Enc. Org.”.

Kaczkowski Dominik (* 1763 r. na Wołyniu — y w Grodnie 1805 r.), znakomity teno-rzysta polski. Po ukończeniu szkół w Berdyczowie przeniósł się do Łucka, gdzie się kształcił w muzyce i śpiewie, u miejscowego kapelmistrza katedralnego. W 1782 r. brał udział w orkiestrze ks. Michała Lubomirskiego, w charakterze skrzypka, lecz już w roku następnym Bogusławski, oceniwszy jego zdolności śpiewacze. przyjął go do swej trupy operowej, w której K. śpiewał pierwsze role tenorowe. Z początku występował w Lublinie, potem w Grodnie, w teatrze prowadzonym przez Ryxa. Stąd udał się do Krakowa, gdzie śpiewał w teatrze, zorganizowanym przez starostę Kluszewskiego. W r. 1793 K., na wezwanie Bogusławskiego, przybył do Warszawy i tu rychło wsławił się jako świetny wykonawca ról w operach: „Axur” Salieri’ego, „Drzewo Dyany”, „Cosa rara” Martiniego i wielu innych. K. nietylko śpiewakiem, lecz i nie-

pospolitym był artystą dramatycznym. Często i ska” (Poznań 1845); „Rozprawy tyczące się

też występował w komedyach i dramatach. W r. 1794 śpiewał w teatrze Bogusławskiego, we Lwowie, następnie w Krakowie i Kijowie. W tern ostatniem mieście, w czasie kontraktów, dał się wciągnąć w grę hazardową, w karty. Z początku fortuna mu sprzyjała, wygrał bowiem około 50 000 zł., lecz następnie stracił wszystko, co wciągu całej swej karyery scenicznej zarobił. Ten wypadek odbił się niekorzystnie na jego zdrowiu, a pośrednio i na głosie. Wróciwszy do Warszawy 1799 r., miał już pamięć tak zaćmioną, że nie był w stanie ani uczyć się ról nowych, ani nawet śpiewać dawniejszych. Nie doznawszy powodzenia w Warszawie, próbował zarabiać na chleb w miastach prowincyonalnych. Po występach w Mińsku udał się do Grodna; tu, dotknięty pomieszaniem zmysłów, w biedzie życia dokonał.

K. był „człowiekiem bardzo przyjemnym” i przystojnym mężczyzną. Głos miał niezbyt wysoki, ale dźwięczny, czysty i technicznie ogładzony. A przytem śpiewał z uczuciem i odznaczał się w grze aktorskiej. „W domowem pożyciu cichy, spokojny i uprzejmy; w kochaniu nazbyt czuły, w przyjaźni stały i szczery, godzien był ze wszech miar szczęśliwszego losu”.

Kaczkowski Józef (* w Taborze, w Czechach, w drugiej połowie XVIII stulecia — f w pierwszej połowie wieku następnego), skrzypek i kompozytor polski. Szczegóły jego życia nie są znane. To tylko wiadomo, że występował publicznie w Niemczech z wielkiem powodzeniem, że około 1811 r. mieszkał w Warszawie, i że od 1807 —1820 wydał w Lipsku około dwudziestu kompozycyj, głównie waryacyj na skrzypce z towarzyszeniem altówki i wiolonczeli; polonezów, rond, duetów na dwoje skrzypiec, kilka utworów fortepianowych itp. Z dzieł większych rozmiarów, K. utworzył: dwa koncerty skrzypcowe z towarzyszeniem orkiestry, któ re krytyka niemiecka stawiała narówni z dziełami Rodego, Kreutzera i Viottiego, oraz bardzo dobre ćwiczenia („Etudes ou Caprices”) na same skrzypce.

Kaczkowski Stanisław, pisarz polski (* r. 1784—f 1854 w Bełchatowie). Po ukończeniu nauk w konwikcie pijarów na Żoliborzu słuchał kursów prawa we Frankfurcie n/O. w latach 1801—02. Wróciwszy do kraju, został r. 1808 zastępcą prokuratora przy trybunale I instancyi depart, kaliskiego; wkrótce jednak porzucił u-rzędowanie, osiadł na wsi w Sieradzkiem i poświęcił się gospodarstwu, literaturze i usługom współobywateli. Od roku 1820 był posłem na wszystkie sejmy. Oprócz wielu prac historycznych, pozostałych w rękopisach i drukowanych w „Bibl. Warszawskiej”, wydał osobno: „Myśli o handlu” (Warszawa 1818); „Dziwak”, komedya z franc., w 3 ch aktach, wierszem (1827); „Rzut

pierwotnych dziejów Polski” (tamże 1847, wyd. 2-e 1852); „Wiadomości do konfederacyi barskiej” (t-że 1840); „Tablice synchronistyczne do historyi polskiej” (t-że 1841, wyd. 2-e 1845).— Porów, z art. F. M. Sobieszczańskiego w „Enc. S. Orgelbranda”.

Kaczkowski Adam (rodem z Wołynia — f d. 12 marca r. 1842), lekarz, brat starszy Karola K-go (ob.). Do nauk zawodowych sposobił się w Wilnie i tamże w r. 1820 po obronieniu rozprawy „De varia scarlatinam curandi metho-do” dyplom doktorski uzyskał, poczem osiadł, jako lekarz domowy hr. P. Moszyńskiego, w Berszadzie na Podolu, gdzie doszedł do wielkiej wziętości i sławy; ceniono go również jako człowieka bardzo zacnego. — Por. S. Koś mińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 205) i J. Bie-Według świadectwa Dmuszewskiego lińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad.

Dr J. p.

med.-chir. wileńskiej” (str. 233).

A. Pol.

A. Pol.

Kaczkowski Karol (* r. 1797 w Warszawie—f w Chersoniu d. 14 października r. 1867), lekarz i obywatel wielce zasłużony. Wykształcenie średnie otrzymał w liceum krzemieniec-kiem, a tam należał do uczniów wzorowych i zjednać sobie umiał nietylko miłość kolegów, ale również przychylność i względy nauczycieli, oraz samego T. Czackiego (ob.). Po ukończeniu szkoły tej udał się w r. 1815 do Wilna, gdzie zapisał się do wydziału lekarskiego jako stypendysta rządowy. Zawsze pilny i zamiłowany w nauce, zdobył sobie i tam, zarówno jak w Krzemieńcu, serca współuczniów i profesorów, ceniących w nim zdolności wielkie i pracowitość przykładną. W r. 1821, po złożeniu egzaminów świetnych i obronieniu rozprawy p. n. „De plicae polonicae in varias praeter pilos corporis humani partes vi et effectu”, osiągnął dyplom doktora medycyny i miał wstąpić na czas pewien do służby rządowej, do czego zobowiązywało go stypendyum otrzymywane podczas pobytu na uniwersytecie; ale towarzysze krzemienieccy z ławy szkolnej, chcąc go mieć między sobą, złożyli dobrowolnie fundusz potrzebny do zwrócenia ministrowi oświaty pieniędzy pobranych przez K-go i tym sposobem uwolnili go od służby. Osiada więc K. w Krzemieńcu i w czasie krótkim wyrabia sobie wziętość wielką i sławę, jako lekarz zdoluy, uczony, a przedewszyst-kiem nadzwyczaj sumienny i dbały. W r. 1823 zaliczono go do grona nauczycielskiego w liceum, powierzając mu wykłady hygieny. Obowiązki te spełniał K. wzorowo, jak wszystko, do czego kiedykolwiek rękę przyłożył. W r. 1829, idąc za poradą J. Franka (ob.), powołano K-go do Warszawy na profesora lecznictwa. Przywiązany niezmiernie do Krzemieńca, nie miał chęci opuszczenia go i dopiero pod naciskiem namowy przyjaciół zgodził się na przyjęcie katedry, na której wszakże pozostawał niedługo. — Po oka na Żydów” (Kalisz 1818); „Krzyżacy i Pol- wybuchu powstania listopadowego oddano K-mu

lek. pols.” (str. 206).

zarząd najwyższy służbą zdrowia b. wojska polskiego, ze stopniem sztab-lekarza generalnego. Na stanowisku tem pozostawał do końca wojny, poczem wyjechał za granicę. W r. 1832 osiadł we Lwowie, gdzie z powodzeniem zajmował się wykonawstwem lekarskiem. Stamtąd wrócił na Wołyń w r. 1835 i zamieszkał we Włodzimierzu wołyńskim, niebawem atoli przeniósł się do Lubaru; nakoniec w r. 1839 osiadł na wsi, w majątku swym Pulinach. W r. 1842 przesiedlił się do Berdyczowa, a wszędzie towarzyszyły mu wziętość jako lekarzowi, szacunek i cześć jako człowiekowi zacnemu oraz obywatelowi wzorowemu. Po latach kilku z Berdyczowa przeprowadził się do Żytomierza i tam zajaśniał znowu cnotami obywatelskiemi, a niemniej poświęceniem w zawodzie lekarskim. W Żytomierzu, za jego staraniem głównie, zawiązało

cm

Fig. 37. Karol Kaczkowski, lekarz.

się Towarzystwo lekarskie tamtejsze, rozwijające podczas istnienia swego, kilkoletniego tylko, działalność niemałą, bardzo chwalebną; również jemu ma do zawdzięczenia Towarzystwo dobroczynności tamtejsze rozpoczęcie działań, w swym czasie tak pożytecznych. Popierając zawsze gorliwie oświatę narodową, założył też K. wspólnie z Aleksandrem Grozą i Lipkowskim pierwszą drukarnię i księgarnię w Żytomierzu. Będąc kuratorem gimnazyum tamtejszego, razem z J. I. Kraszewskim, zajmował się żywo dolą i rozwojem szkoły tej. W r. 1860 zamieszkał w Odessie, skąd w r. 1863 zmuszony był wydalić się do Wałujek w gubernii Woroneskiej. Dni swych dożył w Chersoniu.—K. był człowiekiem niezmiernie zacnym, duszą całą do kraju rodzinnego przywiązanym, gotowym służyć mu jak mógł i umiał najlepiej, zawsze i wszędzie.

Sno. powus. ilaitr. Zese. BG2. T. XXXIII.

Jako lekarz używał rozgłosu szerokiego, a dobrze zasłużonego. Prac drukiem ogłoszonych zostawił po sobie stosunkowo niewiele; z nich wymieniamy tu: „Lekcye hygieny czyli Nauki zachowania zdrowia, wykładane publicznie od roku 1823 w liceum wołyńskiem” (Warszawa 1826, w 8-ce, 2 tomy, z 7 tabl. litogr.), „Dziennik podróży do Krymu odbytej w r. 1825” (t że 1829, w 12-e, 4 tomy), „O używauiu preparatów chloru przeciw rozmaitym zarazom i szkodliwym wyziewom” (tamże 1831), „Uwagi uad homeopatią, hydropatią, magnetyzmem zwierzęcym, wiosenną kuracią i nad innemi przedmiotami” (Wilno 1846), „O szkole krzemienieckiej i o jej fundatorze T. Czackim, takoż i o innych rzeczach i t. d.” (w „Gwieździe” wydawanej przez

B. Dołęgę, Nr 2). W rękopisie pozostała po nim praca niedokończona o hygienie, którą zajmował się gorliwie i chętnie do końca życia. Ciekawe wielce są „Wspomnienia z papierów pozostałych po ś. p. K. K., generał-sztablekarzu wojsk polskich, ułożył Tadeusz Oksza-Orzechow-ski” (Lwów 1876, w 8-ce, 2 tomy).—Por. „Tygodnik illustrowany” (Warszawa 1868; nr 16, życiorys i wizerunek), 8. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.” (str. 205 i 206) i Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. me-dyko-chir. wileńskiej” (str. 364 i nast.). — Syn K-go, Zygmunt (* w Warszawie r. 1831—f tamże d. 1 listopada r. 1863), był również lekarzem. — Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 206).    Dr j. p.

Kaczkowski Michał (rodem z Wołynia — f w Horochowie w r. 1848), lekarz, brat młodszy Adama i Karola (ob.). Wykształcenie lekarskie, tak samo jak bracia i kosztem ich, otrzymał w Wilnie, gdzie w r. 1829, obroniwszy rozprawę „De hydrophobia”, osiągnął dyplom doktora. W r. 1831 pełnił służbę lekarską w wojsku polskiem. Równie jak bracia był lekarzem cenionym i obywatelem zacnym. — Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 206) i J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wil.” (str. 220, 233 i 738).—Inny lekarz tego samego imienia i nazwiska (* w Kutach [Galicja]—f w Wiedniu r. 1863) był bratem Antoniego K-go (ob.), dyplom doktorski uzyskał r. 1845 w Wiedniu i tam też zajmował się wykonawstwem lekarskiem jako homeopata.—Por. S. Kośmińskiego „Słown.

Dr j. p.

Kaczkowski Antoni (* w Kutach [Galicya] d. 18 lutego r. 1805 — f ?), lekarz-homeopata. Szkoły ukończył w Czerniowcach, walcząc z niedostatkiem ciężkim, poczem udał się do Lwowa, gdzie lat trzy uczył się w szkole chirurgicznej, ówczesnej; następnie wybrał się do Wiednia i tam po latach kilku w r. 1836 dyplom doktora medycyny osiągnął; w tymże roku mianowano go lekarzem gminy Hernals pod Wiedniem. W roku następnym wrócił do stolicy i, stanąwszy do kon-

41

Dr J. P.

kursu, zdobył sobie miejsce w zakładzie operacyjnym, uniwersyteckim, jako t. zw. Operationszögling, jednocześnie otrzymał też posadę lekarza młodszego w szpitalu powszechnym (Allgemeines Krankenhaus). Po dwu latach przyznano mu dyplom doktora chirurgii oraz magistra położnictwa. W r. 1841 wyjechał do Niemiec, Fran-cyi i Anglii w celu kształcenia się dalszego. Powróciwszy po 18 miesiącach z wycieczki tej do Wiednia, osiadł tam i zajął się wykonawstwem lekarskiem, które wiodło mu się dobrze. — Od r. 1851 stał się stronnikiem gorliwym bomeo-pa ty i (ob.) i starał się krzewić ją sposobami wszelkiemi, zarówno w lecznictwie ludzkiem, jak weterynaryjnem. W r. 1857 opuścił Wiedeń i osiadł we Lwowie, jako niestrudzony apostoł

S. Hahnemanna (ob.). Z prac jego drukiem ogłoszonych posiada niewątpliwie wartość największą, acz nie zbyt wielką, książeczka p. n. „Plau-tae horti botanici nec non exoticae officinales, quod classes, ordines familiam naturalem idioma-te latino, germanico, francogallico et polonico alphabetice sese excipientes... usui studium bo-tanices adeuntibus adcommodatae” (Wiedeń 1837). Homeopatyą zajmują się między innemi: „Teo-retyczua i praktyczna nauka homeopatyi i t. d.” (Lwów 1876; 2 tomy w 8-e; jest to kompilacya z kilku książek niemieckich) i „Teoretyczna i praktyczna nauka weterynaryi homeopatycznej i t. d.” (tamże 1882). — W latach 1861 i 1862 zaczął K. wydawać kwartalnik p. n. „Homeo-pata polski”, który jednak po ukazaniu się zeszytu 5-go, dla braku powodzenia wychodzić przestał.— Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 205), gdzie też wymieniono wydawnictwa inne K-ego.

Kaczkowski Zygmunt Józef Erazm (* 1826—f 7 września 1896), znakomity powie-ściopisarz i publicysta, urodził się we wsi Bereź-nicy, w ziemi Sanockiej, którą później z takiem zamiłowaniem i z takim talentem miał odmalować. Rodzice jego, szlachta herbowa, różnili się od siebie temperamentem; matka bowiem była cicha i spokojna, ojciec zaś odznaczał się bystrem pojęciem, żartkim dowcipem i wesołem usposobieniem, ale w ukochaniu życia umysłowego byli ze sobą zgodni. To też syn bardzo wcześnie pożywał owoce ich nauczania; mając lat cztery, umiał już czytać po polsku i po francusku, pisać i trochę rachować, a mając lat 7, zdał egzamin z czterech klas elementarnych według systemu austryackiego, pisał poprawnie po polsku i po niemiecku, a w języku francuskim znaczne uczynił postępy. Do gimnazyum nie wszedł z powodu zbyt młodego wieku; kształcił się więc dalej w domu i dopiero od 9 roku życia rozpoczął naukę szkolną, naprzód we Lwowie w konwikcie dominikańskim, potem w Przemyślu, gdzie wraz z innymi uczniami naraził się na areszt, dalej w Samborze, gdzie klasę szóstą przebywał, wreszcie w Tarnowie ją ukończył.

W Samborze przejawił nastrój satyryczny, kreśląc już-to dziwaczną mieszaniną różnych języków, już to po niemiecku uszczypliwie wiersze na kolegów i profesorów. W r. 1842 zapisał się na wydział filozoficzny w uniw. lwowskim, gdzie najwięcej skorzystał z wykładów filozofii Hanuscha i estetyki Bratranka (ob). Wkrótce utworzył 5 aktową tragedyę po niemiecku. Otrząsnął się jednak rychło z niemczyzny i przeszedł do pisania po polsku, naturalnie, uaprzód wierszem. We Lwowie było mu za ciasno i pragnął pojechać do Paryża, musiał atoli poprzestać na Wiedniu; ale tu profesorowie i studenci nie podobali mu się, tak dalece, iż wytrwał za ledwie pół roku. To też na wiosnę r. 1843 ojciec ustąpił mu Bereźnicę, zalecając gospodarkę jako rzecz najodpowiedniejszą dla szlachcica. K. wszakże uiebardzo się garnął do roli; ciągnęły go powaby życia towarzyskiego we Lwowie, nie przeszkadzając jednak używać rozrywek umysłowych w gronie uczonych i litera tów, zbierających się wówczas w Zakładzie Ossolińskich. A był nietylko biernym słuchaczem na tych pamiętnych wieczorach u Kłodzińskiego, potem u Pola, lecz czerpał z nich podnietę do pisania. Jakoż pierwsze rzeczy jego drukowane, wierszem i prozą, pochodzą z r. 1845. Mieszczą się one w „Dzienniku mód paryskich”, jedynem czasopiśmie literackiem, jakie wtedy wychodziło w całej Galicyi. Tworzenie to przerwała okropna rzeź r. 1846. Jak przeważna część młodzieży szlacheckiej naówczas, tak i K. wyznawał zasady demokratyczne, a lubo należał do umiarkowanych, zarówno z usposobienia jak i pod wpływem Pola, źle wróżącego propagandzie rewolucyjnej, dał się wraz z ojcem porwać ruchowi z r. 1846, co tak straszliwie wyzyskany został przez rząd austryacki i przemienił się na rzeź szlachty przez chłopów. Obaj odpokutowali dwuletniem więzieniem, naprzód w Sanoku, potem we Lwowie. Dopiero rewolucya wiedeńska z r. 1848, jak dla innych, tak i dla nich przyniosła oswobodzenie. Te dwa lata oddziałały na zmianę przekonań społecznych K ego: z demokraty stał się wielbicielem, choć nie bezwarunkowym, idei szlachetczyzny, w przeciwstawieniu do arystokracyi. Do zajęć literackich wrócił r. 1850, drukując w „Pamiętniku literackim” lwowskim dużo artykułów krytycznych i wierszy. Wiersze były gładkie i potoczyste, lecz nie wykazywały wyższego uzdolnienia; w krytyce zaś przejawiał się umysł jasno i trzeźwo myślący, z pewnemi już wyrobionemi przekonaniami; lecz prace te nie nabrały szerszego rozgłosu. W czasach reakcyjnych, jakie się właśnie wtedy rozwijać zaczęły, nie myśl głębsza, wymagająca ze strony czytelnika pewnych wysiłków duchowych, lecz barwność i plastyka, lekkość i swoboda wyrażenia, nie trudząca ducha, najwięcej popłacają. W ton, odpowiadający nastrojowi takiej doby, trafił K. r.

silnie pobudzająca myśl do poważnego zastanowienia. A przecież powiastka ta przemknęła bez wrażenia, dlatego, że w niej pierwiastek refleksyjny górował stanowczo nad malowniczym, dlatego, że była rozumnem, lecz suchem rozważaniem wypadków, nie zaś barwną, żywo opowiedzianą anegdotą. I taki był wogóle los wszystkich dalszych powieści „współczesnych”

K-ego, gdyż w nich zajmował się tematami po-ważniejszemi i głębszemi; a tymczasem ogół czytający lgnął do obrazków życia szlacheckiego o szczupłym widnokręgu myśli, ale za to tętniących ruchem, animuszem, dziarskością, oraz świetnością malowidła. Nie dziw, że wśród podobnego nastroju K. zaczął z zamiłowaniem kre- i stronie utworu. Niektóre jeno postaci, niektóre ślić obrazki z XVIII wieku, znane sobie z tra- jeno sceny odznaczały się tą żywością kolorytu dycyi domowej i mnóstwa dokumentów prywat- i wypukłością, co dawniejsze Nieczujowskie opo-nych. Na wzór H. Rzewuskiego (ob.) obrał wiadania; uwagi uboczne, refleksye i roztrząsa-

1851 drobnym obrazkiem, p. t. „Bitwa o cho-rążankę”, który w ciągu jednego roku trzykrotnie został przedrukowany. Pod względem treści i myśli rzecz to błaha—figle płatane sobie nawzajem przez dwu konkurentów, Sanocczanina i Przemyślanina, w końcu bójka i pijatyka na zgodę — ale pod względem wykonania figury występowały tak żywo i plastycznie, przemawiały stylem tak malowniczym i znamiennym, że się natychmiast wrażały w pamięć i długo w niej tkwiły. A jak dalece ogół owoczesny pożądał tylko zabawy, między innemi i estetycznej także, dowodzi los drugiej tegoż samego (1851) roku wydanej powiastki K-ego, p. t. „Kato”. Treścią jej jest obraz usposobienia i poglądów inteligencyi przed rzezią galicyjską, rzecz zatem żywotna i zajmująca, a przytem

mm

PM?#

'V

Fig. 38. Zygmunt Kaczkowski.

sobie jako opowiadacza postać zmyśloną, Imćpa-na Marcina Nieczuję, który był rodzoniutkim bratem Imćpana Seweryna Soplicy, tylko młodszym, a więc podatniejszym na wpływy i mającym poetyczniejsze wspomnienia z zarania życia (Konfederacya barska). Utożsamia on inte resa rodzin magnackich z dobrem kraju, jest przywiązany do klejnotu szlacheckiego fanatycznie; religijność jego zabobonna i formułkowa; ale przytem odznacza go w sprawach codziennych pewna bystrość, a w sprawach uczucia— dobroć zasadnicza i rzewność. Umie opowiadać charakterystycznie; a przygody, jakich mu dostarczyło życie, są zajmujące. Opowiadania jego wypełniły 6 tomów „Ostatniego z Nieczujów” (1853—55, Petersburg i Mohilew), gdzie prócz mniejszych obrazków znajduje się malowidło obyczajów drugiej połowy XVIII w. na skalę rozległą, malowidło wykonane starannie, a przytem śmiało i dzielnie, p. t. „Murdelio”, stawiane przez M. Grabowskiego (ob.) na równi z „Listopadem“ Rzewuskiego. Wypadki, opowiedziane w „Murdelionie”, są mniej ważne niż w „Listopadzie”; charaktery nie posiadają tej dziejowej doniosłości, bo się obracają w kole stosunków prywatnych tylko; ale żywość akcyi i ilość postaci znamiennych jest nieporównanie wyższa niż w utworze Rzewuskiego. R. 1855, w którym K. odbył podróż za granicę, a w Paryżu zapoznał się ze znakomitościami polskiemi i ob-cemi, stanowi punkt zwrotny w jego twórczości. Zrozumiał wówczas, że ten ciasny widnokrąg spraw, jaki odtwarzał w „Ostatnim z Nieczujów” i w „Braciach ślubnych” (1854), nie może oddziaływać korzystnie na umysłowość czytelników, że szlachta pijąca, bijąca się i godząca nie może być dobrym wzorem dla współczesnych, że zatem należy rozszerzyć horyzont i dać na nim podnioślejsze widoki. Nie porzucając na razie Nieczui, każe mu wnikać głębiej w treść życia z końca XVIII i początku XIX w. i kreślić obrazy, nie jednostkowych lub prowincyo-nalnych stosunków, lecz takich, które całość kraju, interesa ogólne miały na widoku. Taką właśnie cechę ma 4-tomowa powieść, pełna scen interesujących i wstrząsających, lecz luźnie skomponowana, p. t. „Grób Nieczui” (1858), daleko lepsza od „Starosty Hołobuckiego“ (1857). Złożywszy swego bohatera do grobu, K. zaczął przemawiać wprost już od siebie: „Annuncyata” (1859), na tle konfederacyi Barskiej osnuta, była wyrazem zmienionego punktu widzenia. Nie otaczanie wszystkiego, co minęło, złocistą au-’ reolą wspomnień sympatycznych, ale cała prawda o przeszłości stała się dla powieściopisarza hasłem zasadniczem. To atoli stanowisko krytyczne odbiło się niekorzystnie na artystycznej nia, przerywające wątek i niszczące illuzyę przedmiotowego rozwijania się wypadków przed wyobraźnią czytelników, lubo same w sobie rozumne najczęściej, psuły przecież budowę dzieła i nie przyczyniały się do spotęgowania wra żeń estetycznych. Jeszcze dalej w tym samym kierunku refleksyjnym poszedł K. w dwu dalszych powieściach: „Sodalis Marianus” (1859) i „Żydowscy” (1860 w „Kółku domowem”, 1872 we Lwowie osobno). Ta droga była już właściwie pamfletem jeno, wymierzonym przeciwko głowom wichrowatym, z wyraźnemi alluzyami do znakomitego poety, Kornela Ujejskiego, który wtedy wystąpił jako gorący, namiętny pu blicysta. Ten charakter twórczości zwraca nas do przeglądu powieści „współczesnych” K ego, naznaczonych również przewagą pierwiastku refleksyjnego nad malarskim. Po owym „Katonie” K. dopiero w lat trzy zabrał się do malowania chwili bieżącej, pisząc „Wnuczęta” i „Dziwożo-nę” (w wydaniach książkowych obie r. 1855). W obu poruszył zagadnienia bardzo ważne i bardzo interesujące, jakkolwiekbyśmy oceniali oświetlenie, w jakiem się te zagadnienia ukazują. „Wnuczęta” to obraz trzech pokoleń polskich XIX wieku, z nieukrywaną bynajmniej dążnością przedstawienia ich kolejnego karłowacenia. W pierwszem pokoleniu była jeszcze siła i dzielność, było poczucie życia czynnego i użytecznego, a lubo w charakterach odnajdywało się dużo usterek i słabostek, to przecież rozumienie interesów ogólnych i przejmowanie się niemi mogło wynagrodzić te braki. W drugiem pokoleniu widać już większe zepsucie, większe sa-molubstwo, a przytem próżaiacze naśladownictwo zagranicy, bezcelowe wałęsanie się po obcych krajach. Najmłodsza wreszcie generacya nietylko nie dostrzega celu w życiu, lecz i karleje zarówno fizycznie jak umysłowo i moralnie; bierność albo podłość—oto jej najogólniejsza według K-ego charakterystyka. W „Dziwożo-nie” K. chciał odmalować okres od r. 1831 do 1850 i uwydatniającą się w nim walkę kierunku demokratycznego i arystokratycznego. Twierdził, że zamierzał bezstronnie odtworzyć przedstawicieli tych kierunków, ale w wykonaniu skutek daleko pozostał poza zamiarem. Reprezentant arystokracyi, choć lekkomyślny, sympatyczniej się nam jednak przedstawia, aniżeli rozwichrzony demokrata, który, głosząc wzniosłe idee, popełnia w życiu same niemal występki, a w końcu przekleństwo krajowi przesyła. Powieści te wykończył K. przed pierwszym swym wyjazdem zagranicę; noszą też one na sobie cechy niechęci, jaką pałał dawny demokrata, zawiedziony w swych oczekiwaniach, do haseł niegdyś przez siebie wyznawanych. Rozejrzawszy się atoli w szerokich widnokręgach życia nowoczesnego, K. nie dopuszczał się już takiej jednostronności. Pozostał wprawdzie szlachcicem, ale nie wykluczał bynajmniej możności, by meszlachcio mógł zostać dobrym obywatelem. Dwa ku temu podawał środki: uczucie religijne, pielęgnowane szczerze, oraz pożycie wśród szlachty z dobrego gniazda. Pierwszy środek uczynił z księdza wikarego w „Stachu z Kępy” (1856) zapalczywego trochę, lecz szlachetnego i gorliwego szerz)-cielą oświaty wśród ludu; drugi powołuje dziecię wieśniacze (w „Bajroniście” 1857) na małżonka arystokratki i właściciela majątku znacznego; a demokratycznemu doktrynerowi Skibie (w „Rozbitku” 1861) pozwala ciągle się wyszla-chetniać i niezmordowaną pracą wetować szkody zadane gospodarstwu szlacheckiemu niedoj-rzałemi lub zgubnemi mrzonkami. Niezależnie od tego wyrozumiałszego traktowania demokra-cyi mają wymienione tu trzy powieści niemałe znaczenie jako publicystyczne wskazówki w doniosłych zagadnieniach społecznych. „Stach z Kę py” przedstawia stosunek chaty do dworu i plebanii; „Bajronista” smaga bezowocne marzyciel-stwo; „Rozbitek” daje rady gospodarzom, jak mają ratować swe majątki po uwłaszczeniu wieśniaków. Pod względem artystycznym najlepszą powieścią współczesną K-ego jest „Bajronista”, najsłabszą „Rozbitek”, przeciążony czysto dydaktyczuemi wykładami, a w kompoz^cyi nadzwyczaj luźny. Rady, dawane przygodnie w powieściach, postanowił K., jako przedstawiciel umiarkowania w polityce i stosunkach społecznych, rozpowszechniać w dzienniku i założył we Lwowie r. 1861 „Głos”. Niedługie było trwanie tego organu. Dziwna ironia losu zaprowadziła reprezentanta umiarkowania do więzienia austryackiego, w którem ponownie miał sposobność zastanowienia się nad przeszłością i nad sobą, rozpatrzenia się w materyałach rękopiśmiennych, dotyczących w. XVIII, oraz wykończenia rozpoczętej już poprzednio pracy z dziejów kultury naszej, p. t. „Kobieta w Polsce”, która dopiero po latach trzydziestu paru miała w całości wyjść z druku (Petersburg 1895). Po wypuszczeniu z więzienia K„ wskutek okoliczności politycznych, zaniechał zawodu pisarskiego, wyniósł się z Galicyi, osiadł w Wiedniu i oddał się operacyom finansowym; dorobił się też znacznego majątku, a choć podczas głośnego „krachu” w r. 1873 dużo stracił, pozostało mu jednak tyle, że przejechawszy do Paryża, mógł dalej przedsiębiorstwa prowadzić i zająć w święcie bankierskim jako Mr de Pomian wybitne stanowisko. Do literatury wrócił dopiero w r. 1879, kiedy napisał powieść współczesną: „Graf Rak”. Podjęta w niej została ważna kwesty a naukowo-społeczna: znaczenie materyalizmu teoretycznego i praktycznego; pierwiastek refleksyjny przeważał tu stanowczo nad malowniczym. Postać tytułowa, w pomyśle doskonała i w kilku pierwszych scenach znakomicie odtworzona, tonie później w powodzi rozpraw, a raczej nadmiernie długiego monologu, w którym graf Rak stara się udowodnić, że wyniki nauki nietylko nie przeczą nieśmiertelności duszy, lecz ją — owszem—stwierdzają. W r. 1883 ogłosił „Tekę Nieczui”, w której częścią żartobliwie, ale da leko częściej poważnie wystąpił przeciwko krakowskiemu stronnictwu „Stańczyków” i jego przyjaciołom. Zarzucił im, bez obwijania w bawełnę, iż gwoli własnym interesom dopuścili się podczas wojny wschodniej 1876 — 78 denuncya-cyi względem własnego społeczeństwa. Wywieszenie u nas sztandaru zachowawczego uważał za bezsens, bo to, oo jest do zachowania na prawdę, to jest język, ziemię i wiarę ojców, zachowuje jak kto może, najmniej zaś dzisiejsi konserwatyści, co język kaleczą, wiarę udają a ziemię sprzedają; niedbalstwo zaś tradycyjne, lenistwo, ciemnotę ludu, niegospodarność, próżność rodowa, niezdatność do handlu, nieudolność w przemyśle—to wszystko nie konserwować, ale wykorzeniać coprędzej należy. — W r. 1884 gdy powieść Sienkiewicza „Ogniem i mieczem” wyszła w osobnej odbitce, K. napisał bardzo obszerne i bardzo szczegółowe nad nią uwagi („Wędrowiec” 1884). Według niego największym błędem tej powieści jest brak w niej my śli dziejowej; ciało historyi odtworzone tu zostało pięknie, czasami wspaniale, lecz ducha w niem niema. Jak „ducha dziejów” odtwarzać, starał się wskazać własnem opowiadaniem o „Abrahamie Kitaju” (1887). Najważniejszym tu wypadkiem jest wyprawa wiedeńska, ale, że autor nie poczytywał świetnego zwycięstwa nad Turkami za objaw potęgi narodowej pod koniec w. XVII, jeno za fajerwerkowy wybuch dzielności rycerskiej, więc przedstawił je chłodno, niemal po kronikarsku, rozwiódł się natomiast szeroko nad tern, co uważał za istotną cechę czasów Sobieskiego, t. j. nad słabością rządu, a rozzuchwaleniem się oligarchii. Na odmalowanie tych stron życia cały swój talent plastyczny obrócił i stworzył istotnie kilka scen wspaniałych. „Olbrachtowi rycerze” (1889) to znakomicie, lubo chłodno, skreślony obraz cywilizacyjny Polski z końca w. XV. Śmiało twierdzić można, że żaden z naszych autorów nie dał tak rozległego, tak wyczerpującego i tak na wiarogodnych świadectwach opartego malowidła przeszłości, jak K. w tym utworze, z obcych tylko chyba Wiktor Scheffel w swoim „Ekkehardzie” może tu iść w porównanie, z tern atoli zastrzeżeniem, że K. nie miał takiego jak on polotu poetyckiego. Powieści do pewnego stopnia współczesnych napisał K. jeszcze trzy: „Wasi ojcowie” (1892 w „Dzienniku polskim”, 1898 osobno we Lwowie), „Zaklika” (1893 w Krakowie) i „Święta Klara” (1895 w „Nowej Reformie”). Pod względem artystycznym wartość ich jako cało-stek sztuki jest wogóle szczupła; lecz pod względem świeżości i wagi tematów, pod względem oryginalności postaci, jakie w nich zostały wyprowadzone na widownię, niewiele znaleźć-by można im równych. — Z prac publicystycznych tej ostatniej doby, wymienić trzeba: „Słowo o Romantyzmie” (1892, Lwów), przeciwko zbyt pes-symistycznym poglądom na teu kierunek poezyi i myślenia, oraz bezimiennie ogłoszony list otwarty do księcia Bismarka: „Sendschreiben an den Fürsten v. Bismarck” (Zürych 1894), piętnujący ognistemi słowy jego barbarzyńską politykę. Wydań zbiorowych mamy dwa: jedno w 11 tomach w Warszawie 1875—76, pod tyt. „Dzieła”, drugie w 1900 w 10 tomach pod tyt. „Wybór powieści historycznych”. Osobno wyszedł „Mój pamiętnik z lat 1833—1843” (Lwów

1899). K. nie chciał się zadowolić malowaniem życia potocznego, lecz sięgał do podwalin, na których wspiera się budowa społeczna i narodowa; pragnął skierować umysł czytelnika ku głębszemu wglądaniu w najistotniejsze sprawy. Nie obce mu były najnowsze prądy, a pełen wyrozumiałości, zdobytej doświadczeniem, nie potępiał ich ryczałtem i bezwzględnie, karcąc to tylko, co było niedorzecznem lub zgubnem; chciał zrozumieć wszystko i nie stać się duchowo za cofanym. Był to człowiek, obdarzony rozumem jasnym, trzeźwym, obejmującym szerokie widnokręgi, mianowicie życia praktycznego, lecz nie znajdującym upodobania w objawach tajemni czych, mglistych, mistycznych, lub miękkich, rozmarzonych, czułostkowych. Zgodnie z takim rodzajem umysłu, fantazya jego nie była lotną, nie szybowała śmiało i odważnie po krainach marzeń i zachwytów; owszem, trzymała się ziemi i najlepiej odtwarzała rysy zewnętrzne, mając na posługi zdolność plastycznego kreślenia scen i postaci. Fantazyi tej brakowało swobody, drgnień namiętnych, a nawet ciepła. Strona bowiem uczuciowa była u niego od samego początku jakby skrępowaną. Nie znaczy to, ażeby K. nie umiał malować bólu i radości, uniesień i zobojętnienia, zapałów i ostygnięć; nigdy się atoli nie dał porwać wybuchowi namiętności, gdyż czynnik refleksyjny zawsze w nim przeważał. Szwankował więc K. jako artysta, zwłaszcza, że głębszej analizy psychologicznej nie uwzględniał, a nawet ją lekceważył. Natomiast tyle złożył myśli doniosłych zarówno w powieściach, zwłaszcza współczesnych, jak i w pracach publicystycznych, że będą one stanowiły cenną skarbnicę dla wszystkich, co myśl szacować umieją. Nie wszystkie, oczywiście, jego poglądy można uznać za trafne i słuszne; sam on przechodził trzy, co najmniej, doby w swoim rozwoju duchowym, pociągające za sobą zmianę w przekonaniach, a mianowicie w ich cieniowaniu; nie ceni się atoli ludzi jedynie za prawdy niewątpliwe, przez nich wypowiedziane, lecz także i za wielki zasób umysłowy, pozwalający im rozbudzać w czytelnikach zdrzemane zdolności i w ruch je wprawiać. Takim budzicielem myśli, jednym z najżywszych w powieściopisarstwie naszem, był właśnie autor „Wnucząt”, „Świętej Klary” i „Listu otwartego do Bismarka”. Pod wzglę-

dem artystycznym zaś zajmuje, obok Rzewuskie- j temat Miłosierdzie. Nieco później na pry-go, miejsce najwybitniejsze wśród malarzy na- watnym konkursie nagrodzony za obraz „Serca szej kontuszowej przeszłości, jako autor „Ostat- Jezusowego”. Na wystawie Tow. Zachęty Szt. niego z Nieczujów”.    p*Chm- Piękn. w szeregu lat wystawiał między innemi:

J. Musz.

Dr J. P.

Kaezkowskij Michał (* w r. 1802 w Dub- „Madounę”, „Dwa portrety”, „Św. Antoniego Punie—f w r. 1872 w Kronsztadzie), patryota ru- steluika”, „Św. Piotra”, „Portret rodziny arty-siński, syn parocha, uczęszczał do gimnazyum sty”, „Nawiedzenie Najśw. M. P.”, „Pielgrzyma, w Rzeszowie, a następnie na wydział prawny rozdającego obrazki prostaczkom”, „Przestrach uniwersytetu lwowskiego. Po ukończeniu stu- Matki”, „Wróżkę”, „Św. Mikołaja”, „Męczeństwo dyów poświęcił się sądownictwu, początkowo św. Piotra”, „Św. Izydora”. Rysunek K-egojest w Wiśniczu, a potem w Samborze. Od r. 1848, przeważnie poprawny, koloryt dobry, ale sposób t. j. od chwili przebudzenia się Rusi Halickiej malowania nieśmiały, wskutek dążenia do dokład-do życia nowego, popierał gorliwie piśmiennictwo nego wykończenia. Na Wystawie Retrospektyw-rusińskie i nawet założył we Lwowie „Słowo”, nej malarstwa polskiego w Warszawie 1898 r. pierwszy niezależny dziennik polityczny rusiński. wystawiono pod N? 209 „Scenę rodzajową” K-ego Przed śmiercią cały swój majątek, około 60 000 (Katal. wyst,). zł. wynoszący, zapisał na cele narodowe. Za Kaczorowski Teofil (* w okolicy Torunia ten fundusz założono w r. 1874 we Lwowie r. 1830 — f w Poznaniu r. 1889), lekarz. Po „Towarzystwo imienia M. K-ego”, mające na celu ukończeniu szkół w Chełmnie, zaczął przykładać przy dążnościach politycznych podniesienie pozio- się do nauk lekarskich, naprzód w Greifswaldzie, mu społecznego Rusinów. W ciągu okresu 1874 potem w Królewcu, ukończył je zaś w Berlinie, —98 r. Tow. wydało 265 książeczek popularnych gdzie też w r. 1853, po obronieniu rozprawy ze wszystkich dziedzin wiedzy i kalendarzy ilu „De uriuae incontinentia”, przyznano mu dyplom strowanych. Prócz tego Tow. zakłada wszędzie doktorski. Osiadłszy następnie w Poznaniu, zaj-w Galicyi wschodniej filie swoje i organizuje mował się do śmierci wykonawstwem lekarskiem, po wsiach kulturalnie zaniedbanych czytelnie, jako też pracą uaukowo-pisarską, dosyć pokaź-Prowadząc żywą agitacyę polityczną, insty- ną. Dzieła większego nie napisał wprawdzie, tucya ta urządza doroczne zebrania walne lecz ogłosił mnóstwo prac drobniejszych, druko wszystkich swych członków (6 000 w r. 1897). wanych od r. 1869 nieomal wyłącznie w „Prze-Nizka opłata członkowska (1 zł. rocznie) nadaje glądzie lekarskim” krakowskim; kilka z nich prawo do otrzymywania 12 książeczek w ciągu wydał także po niemiecku.—Por. S. Kośmiń-roku.—Por. Didyckij „Żiźnieopysanije M. Kacz- s ki eg o „Słownik lek. pols.” (str. 206, 207 kowskoho” (Lwów 1876).    i 605), gdzie wyszczególniono wszystkie prace

Kaczorowski Piotr, artysta-malarz polski, K-ego, wydano do końca r. 1884. restaurator obrazów (* w r. 1829 w miasteczku Kaczy (Katsi), kraina w północno-zachodnim Iwaniskach w Opatowskiem—f w Warszawie d. Tybecie, w południowej pustyniowej części wiel-7 listopada 1891 r.). Informacye zawdzięczamy kiej środkowo-Azyatyckiej wyżyny, między chiń-W. Gersonowi („Krótkie wzmianki o nieżyjących skiemi prowineyami południowemi Nak-chang i Ui malarzach polskich na Wystawie retrospektywnej (ang. Wee) na południu, górami Dongla (4993 m.) 1898 r. w Warsz.” str. 27). K., poznany ze zdolno- na wschodzie i łańcuchem górskim Dupleix ści rysunkowych przez hr. Tomasza Łubieńskiego, (8000 m.) oraz pustynią słoną Zaidam na północy, kształcił się w Warszawie, otoczony opieką rodzi- Pizerzyna ją w kierunku ze wschodu na zachód ny Łubieńskich. W r. 1845 wstąpił do Szkoły kilka równolegle do siebie ciągnących się pasem sztuk pięknych, mimo że od dzieciństwa miał Kuen-liun, wysokich od 4 800 do 5 550 m. Po-sparaliżowaną prawą połowę ciała; rysował lewą między niemi leżą bezludne doliuy, obfitujące ręką. Wczesne studya i pomysły ze stron ro- w liczne jeziora i słone bagniska. Jest to kraj dzinnych były pełne naiwnego poglądu na życie, mało dotychczas zbadany.

Nauczycielami jego byli Hadziewicz, Piwarski    Kaczyniec, ob. Caltha (palustris),

i Zaleski; kolegami: Brodowski, Cegliński, Ger-    Kaczyńcy a właściwie Kamlarzy, znani

son, Kostrzewski, Majewski Jerzy i Sypniewski; także pod nazwą Tatarów kaczyńskich, jedno z blizkich K-emu malarzy owoczesnych: Rycer- z plemion należących do tak ciekawej grupy ski, Dąbski, Pillati. K. osiadł w Chmielniku Altajczyków, zlepku ludów różnego pochodzenia, (gub. Kiel.), odnawiał stare obrazy, szczególnie które uległy tataryzacyi. Zresztą i typ fizycz-w powiatach Kieleckim i Miechowskim; nie po- ny K-ów uległ wpływom krzyżowania z ludami zwalał sobie na przeróbki i dopełnienia, co jest mongolskiemi. K. pierwotnie koczowali w gub. Je-jego zasługą. W r. 1858 przeniósł się do War- nisejskiej około Krasnojarska i nad rz. Kacz szawy. Odnowił przedwczesnem werniksowa- pospołu z innym ludem podobnego pochodzenia, niem podniszczony obraz Simmlera „Śmierć Bar- Arynami (ob. Jenisej czycy). W końcu w. bary”. Malował na tematy religijne i potoczne, XVIII i w początkach XIX przesiedlili się do nadto portrety. W r. 1872 na konkursie Tow. okręgu Minusińskiego na miejsca opróżnione przez Sztuk Pięknych otrzymał 1 nagrodę za obraz na ¹ koczowników tamtejszych, Kirgizów. Rozpadają

L. K.

s. Pł.

wreszcie od r. 1894 wiceprezesa tegoż Towarzystwa, ustąpił z tego ostatniego stanowiska na własne żądanie w r. 1898. Czynny przy założeniu Szkoły ogrodniczej warszawskiej, objął w niej w r. 1879 wykład owocoznawstwa. Biorąc udział przez długi szereg lat w redagowaniu pisma „Ogrodnik polski”, zamieszczał w nim liczne artykuły, a w r. 1889, aby zapoznać o* grodników z nieznaną u nas hodowlą owoców w szklarniach, przełożył z angielskiego znakomitą książkę River’a „Ogród pod szkłem*. Wr. 1895 Tow. ogr. w. mianowało Władysława K-ego

A. K.

A. K.

się na rody w liczbie dziesięciu i zaludniają step Kaczyński, leżący pomiędzy rz. Abakanem a oboma Jusami. Dzisiaj imają się rolnictwa i rusyfikują się, zwłaszcza ci, którzy zamieszkują okolicę na południe od Jusów i zajmują się uprawą roli. Przebywający na północ od Jusów znajdują się w stanie pół osiadłym, przebywają w jurtach. Dzisiaj przyjęli chrześcia-nizm, ale w podaniach można jeszcze odnaleźć ślady dawnych wierzeń, w tej liczbie właściwą ludom paleo-azyatyckim cześć niedźwiedzia, łabędzia, orła, żmii i modrzewia, oraz kult ognia i wody, gór i skał, księżyca i słońca, nadto ślady czci Kudaja, istoty mieszkającej nad obłokami. K-ów jest około 10—12 tysięcy głów. Pozostawiono im ustrój rodowy, choć nieco uregulowano w nim organa władzy. K. są wolni od służby wojskowej.

Kaczyński Paweł, jezuita, sławny kaznodzieja (f 1676). Z kazań jego wyszły: „Kazania na niedziele całego roku” (Kalisz 1675), „Kaz. na święta całego roku” (Kalisz 1684).

Kaczyński Paweł, profesor technologii ( 1799 w Nasielsku—f 1878 r. w Drzewicy), poświęcił się z początku prawu w uniwersytecie warszawskim, lecz 1824 r. został nauczycielem w szkole powiatowej w Hrubieszowie, następnie wysłany był kosztem rządu za granicę, a wróciwszy 1829 do kraju, wykładał w szkole przygotowawczej do instytutu politechnicznego kurs budownictwa machin. Po zwinięciu tego zakładu wykładał nauki inżynierskie w Instytucie gospodarstwa wiejskiego, a od r. 1844—1850 w gimnazyum realnem mechanikę techniczną, w 1850 r. otrzymał pensyę emerytalną. Wiele rozpraw ogłosił w „Bibliotece warszawskiej” i „Rocznikach gospodarstwa krajowego”; najważniejsza „O oszczędnem użyciu drzewa” („Rocz. Tow. roi.” 1861). W r. 1866 i 1867 redagował „Pamiętnik techniczny”.—„Enc. S. Org.”

Kaczyński Władysław (* w Warszawie d. 16 stycznia 1848 r.), ogrodnik w trzeciem pokoleniu; wstąpił w r. 1866 po ukończeniu gimnazyum III na wydział prawny b. Szkoły Głównej. Opuściwszy tenże w 1869 r., obdarzony trzeźwym bardzo poglądem na potrzeby kraju, bez obawy ciężkiej pracy fizycznej, choć do niej nie wdrożony, obrał śladem ojców zawód ogrodnika, torując nowe drogi na tem, podówczas ?a-niedbanem u nas polu; między innemi, wzbogacił nasze ogrodnictwo nowemi odmianami owoców, warzyw itp., także on pierwszy wprowadził u nas hodowlę pędzoną (zimową) truskawek i hodowlę złocieni (chrysanthemów). Z jego inicyatywy, a przy udziale innych towarzyszów pracy, założonem zostało w roku 1879 pismo „Ogrodnik polski”, zaś w trzy lata później, zapoczątkowawszy założenie Towarzystwa ogrodniczego warszawskiego, napisał projekt odpowiedniej ustawy, zatwierdzonej w r. 1884. Pełniąc kolejno obowiązki członka zarządu, sekretarza,

swym członkiem honorowym.

Kaczyński J ózef, ogrodnik (* w Warszawie d. 4 września 1849 r.). Opuściwszy gimnazyum, do którego uczęszczał, wrażliwy na piękno muzyki, zapisał się w poczet uczniów Moniuszki; przerwał jednak wkrótce studya artystyczne i wraz z bratem starszym, Władysławem, rozpoczął w r. 1869 pracę na polu ogrodnictwa. Brał żywy udział w założeniu pisma „Ogrodnik polski” i jako jego czynny współredaktor od r. 1879 zasilał je licznemi artykułami, chociaż słabe bardzo zdrowie utrudniało mu pracę. Oddany całą duszą swemu zawodowi, krzewił od chwili założenia Towarzystwa ogrodniczego warsz. zamiłowanie do roślin i ogrodnictwa, często a gorąco przemawiając w tej sprawie i prowadząc właściwe wykłady; wreszcie, pragnąc pismo „Ogrodnik polski” uczynić organem Towarzystwa ogr. warsz., zrzekł się na rzecz tegoż (równie jak i brat Władysław) swojej współwłasności pisma. Pr/iez cały czas istnienia Szkoły ogrodniczej wykładał w niej hodowlę warzyw w gruncie i warzyw w inspekcie. Dosyć ubogą litera turę ogrodniczą uzupełnił w pewnej części, a mianowicie w r. 1881 napisał książkę p. t. „Róża”, jedyną, jak dotychczas, monografię polską, opartą tak na własnych wiadomościach, jako też na pracach angielskich, francuskich i niemieckich; w r. 1886 napisał „Warzywa w gruncie” i dzieło p. t. „Warzywa w inspekcie” (1885). To ostatnie stanowi owoc długoletnich i mozolnych badań, i jest jedynem, które wskazuje temperaturę, w jakiej należy daną roślinę hodować. Wreszcie opisał szczegółowo pod względem ogrodniczym wszechświatową wystawę paryską z roku 1889 na którą, również jak na wystawę paryską w r. 1900, jeździł w charakterze delegata Towarzystwa ogrodn. warsz. Od tego też czasu stale przewodniczył wszystkim wystawom ogrodniczym, urządzanym w Warszawie. W r. 1895 Tow. ogrodn. warsz. mianowało go swym członkiem honorowym.

Kadań (Kaaden), miasto okręgowe w Czechach, 284 m. n. p. m., na lewym brzegu rz. Eger, przez którą prowadzi most żelazny, na linii kolejowej Praga-Eger, siedziba urzędu i sądu okręgowego, ma 5 kościołów z których najdawniejszy kościół dekanalny, założony w r. 1183 przez zakon Joanitów,—2 klasztory, starą bramę

N.

L. Szp.

Dr S. P.

miejską, piękną wieżę ratuszową, pomniki: cesarza Józefa II i zasłużonego lekarza Löschnera, wyższe gimnazyum, szkołę gospodarstwa wiejskiego, kasę oszczędności; miasto jest skanalizowane, są w niem fabryki rękawiczek i obuwia, cukrownie, browary; 6 889 m ców, wyłącznie prawie Niemców (1890). Wpobliżu znajdują się pokłady węgla kamiennego i glinki. K., założone w XII stuleciu, zostało w 1277 r. miastem królewskiem. D. 29 czerwca 1534 stanął tu pokój między królem Ferdynandem I a księciem Ulrykiem Wirtemberskim. W r. 1547 u-traciło miasto swe przywileje, ucierpiało również wiele podczas wojny Trzydziestoletniej.

Kadapa (Cuddapah), główne miasto pro-wincyi K. w prezydenturze Madraskiej, w In-dyach brytańskich, ńa północo zachód od Madrasu, niedaleko od prawego brzegu Penny, sta-cya kolejowa linii Madras - Bombay, siedlisko missyi katolickiej i ewangielickiej i załogi angielskiej. K. ma olbrzymie więzienie, przędzalnie grubych wyrobów bawełnianych i prowadzi handel bawełną i wybornem miejscowem indy-go. W 1891 r. liczyła 17 388 m-ców. Prowin-cya K. zajmuje 22 649 klm. obszaru i liczy (1891 r.) 1272 072 m-ców. Ludność trudni się rolnictwem. Ze skarbów mineralnych prowin-cya obfituje w rudę żelazną i dyamenty. Kadarka, ob. Winorośl.

Kadaryszki, folwark w pow. Suwalskim, należący do gminy t. n., odległy jest od Suwałk o 27 wiorst. Gmina K. liczy 5 878 m-ców na przestrzeni 18 096 mórg. — Za Rzpltej Polskiej Kadaryszki, starostwo niegrodowe, należało do województwa i powiatu Trockiego. W roku 1766 posiadali je Ignacy i Helena Ogińscy, mar-szał. w. ks. Iitew8k., opłacając z niego kwarty złp. 2 558 gr. 15, a hyberny spólnie ze starostwem Maćkowskiem złp. 3 000. Na sejmie warszawskim z r. 1773—1775 Stany Rzpltej nadały toż starostwo w 50-letnie posiadanie emfiteutycz-ne Andrzejowi i Paulinie z Szembeków Ogińskim, sekretar. w. ks. litew., łącznie z wsią Brzozową, leśnictwem Maćkowskiem i starostwem Płotelskiem. Na sejmie zaś z r. 1776 uchwalono odłączyć włók piętnaście ze starostwa K-go na uposażenie plebanii kościoła lubowskiego. — „Enc. S. Org.”

Kadaster, właściwiej Kataster, z łaciny średniowiecznej Catastrum, t. j. Capitastrum =. główny wykaz podatków (od caput — głowa, drugi przyp. capitis) ; ob. Kataster.

Kadavy Jan, patryota i pisarz czesko-słowacki (* 1810 — f 1883 r.), urodził się w Czechach, skąd udał się do Pesztu, gdzie zaprzyjaźnił się z Kollarem i pod jego wpływem przejął się do głębi ideą słowiańską. Mieszkając dłuższy czas w stolicy Węgier, wydawał własnym nakładem rozmaite dzieła współczesnych pisarzy czeskich i słowackich, ułożył wypisy p. t. „Óitanka pro malje dietky” dla dzieci sło-wackich, a popierając gorliwie ruch umysłowy wśród Słowaków, ogłosił drukiem dwa śpiewniki: „Mały speväk” (1873) i „Slovenské spevy” (1881), zawierające dośó pokaźny zbiór pieśni dla młodzieży słowackiej. Później zamieszkał wśród Słowaków w Świętym Marcinie Turczań-skim, gdzie do końca życia, jako nauczyciel przy niższem gimnazyum miejscowem, budził ducha narodowego, broniąc narodowości słowackiej przed madyaryzacyą.

Kadaweryna (pięciometylenodwuamin). NH₂.(CH₂)₅. NH₂, znaleziona przez Briigera w gni-jącem mięsie, ma własności silnie zasadowe. Jest to ciecz, wrząca w c. 178°—179°C; na powietrzu dymi; w wodzie i w spirytusie rozpuszcza się łatwo, w eterze cokolwiek trudniej.

Kaddisz, nazwa modlitwy w liturgii żydowskiej. K. jest słowem aramejskiem i odpowiada hebrajskiemu kadosz, t. j. „święty”, gdyż początek jego brzmi: „Niechaj będzie wywyższonym i uświęconym wielkie Jego (tj. Boga) imię” (Jithgaddal we-jithkaddasz sz’meh rabba; por. Ezechiela 38,23), a przytein ma za treść uświęcenie Wiekuistego i uznanie Jego wielkości, oraz prośbę o rozszerzenie się Jego poznania i rozpowszechnienie się królestwa bożego na ziemi. K. bywa zwykle recytowanym na końcu każdej modlitwy (oraz na końcu ważniejszych ustępów modlitwy, stanowiących pewną całość), po ukończeniu studyum Zakonu, przy pogrzebach, a także przez sieroty po zmarłych rodzicach — i odpowiednio do tego tekst niektórych ustępów brzmi w każdym wypadku cokolwiek inaczej. K. jest ułożony w języku aramejskim, a uiektóre tylko zwroty zachowały się w języku hebrajskim; zdaje się jednakże, iż pierwotnie był cały po hebrajsku. Niektóre składowe jego części są już wspominane w Talmudzie, ale ostateczna re-dakcya została ustanowioną prawdopodobnie dopiero pod koniec epoki talmudycznej, a więc około w. V lub VI. Jeszcze późniejszym wydaje się zwyczaj recytowania tej modlitwy przez sieroty t. zw. „K. jathom”, a została ona wybraną na ten cel prawdopodobnie dlatego, że zawiera jakoby ukorzenie i podporządkowanie się pod wolę bożą bez szemrania, że jest więc wyrazem rezygna-cyi religijnej. Nadto mieści w sobie ta formuła K-u, którą się odmawia przy pogrzebach, jeszcze ustęp o wskrzeszeniu zmarłych. Sieroty recytują zazwyczaj K. pierwsze 11 miesięcy po zgonie rodziców, ale może być on odmawianym i po utracie małżonka, oraz blizkich krewnych, jak np. dzieci, braci, sióstr itd.

Kade Otton (* 1825 r. w Dreźnie), historyk, bibliograf i kompozytor muzyczny niemiecki. Po ukończeniu studyów muzycznych u Schnei-dra i Otta w Dreźnie, a następnie Hauptmanua w Lipsku, K. udał się do Włoch, gdzie w ciągu dwóch lat zajmował się badaniem zabytków dawnej muzyki kościelnej. Wróciwszy do Drezna, założył w 1848 r. „Cäcilienverein” (stowarzysze-

nie chóralne) w celu wyłącznego uprawiania muzyki kościelnej. W 1853 r. pełnił w Dreźnie obowiązki organisty i dyrektora muzyki przy kościele „Neustadt-Kirche”. Powołany przez w. k8. meklemburskiego do Szwerynu, na posadę dyrektora chóru nadwornego, osiadł w tern mieście na stałe od 1860 r. Tu utworzył wiele kompozycyj z działu muzyki kościelnej w stylu gregoryańskim, lecz przeznaczonych na użytek kościoła ewangielickiego (Kancyonał w trzech częściach, 1867—80); „Cantiouale für Landeskirche des Grossherzogthums Meklenburg-Schwerin” (1869) i w. in. Jako bibliograf i historyk muzyki K. napisał wiele cennych artykułów i mo-nografij, które umieszczał w różnych pismach specyalnych, głównie w „Monatshefte für Musikgeschichte” i „Allgemeine musikalische Zeitung”. Prócz tego napisał „Der neuaufgefunde-ne Luther-Kodex vom Jahr 1530” (1870 r.), monografie Maistre’a i Henryka Isaaka, redagował dodatki muzyczne do historyi muzyki Am-brosa, wypełniające tom piąty tego dzieła, oraz część cennego wydawnictwa zabytków dawnej muzyki niemieckiej: „Publication aelterer prac-tischer und theoretischer Musikwerke”.

cye.

A. Pol.

Kaden Waldemar, pisarz niemiecki (* 9 lutego 1838 r. w Dreźnie); studyował nauki pedagogiczne, był następnie przez pewien czas nauczycielem domowym w Rydze i Dorpacie. Po odbyciu potem rocznych studyów filozoficznych na uniwersytecie w Paryżu został w r. 1867 dyrektorem instytutu niemieckiego w Neapolu, gdzie od 1876 r. do 1882 pełnił nadto urząd profesora języka i literatury niemieckiej na wszechnicy tamtejszej. Mieszka w Neapolu dotychczas. W pismach swych przedstawia w sposób żywy i powabny Włochy i ich mieszkańców. Z prac K-a zasługują na uwagę: „Wandertage in Italien” (Sztuttgard 1874); „Durstige Tage” (tamże 1874); „Italiens Wunderhorn”, przekład ludowych pieśni włoskich (tamże 1878); „Unter den Olivenbäumem, süditalische Volksmärchen” (Lipsk 1880); „Sommerfąjirt. Eine Reise durch die südlichsten Landschaften Italiens” (Berlin 1880); „Italienische Gipsfiguren” (Oldenb. 1881); „Italien. Eine Sommerfahrt” (Głogów 1881); „Skizzen und Kulturbilder aus Italien” (Jena 1882, wyd.2-e 1889); „ Pompejanische Novellen” (Sztuttg. 1882); „Nach dem Süden. Wanderungen” (z u-działem F. Wernicka, Lipsk 1882); „Die Insel Ischia” (Luzerna 1883); „Die Riviera” (z Nestlern, wydanie ilustrowane, Sztuttg. 1884—5; wyd. 2-e Berlin 1891); „Neue Welschlandbilder und Historien” (Lipsk 1885); „Sonnenbrut. Kopien realistischer Bilder aus der neuesten ital. Novelli-stik” (wyd. 2-e Drezno 1889); „Durchs Schweizerland” (Gera 1895). Prócz tego napisał tekst do wspaniale wydanego „Schweizerland” (Sztuttg. 1877) i wiele przewodników turystycznych (Włochy, kolej św. Gotarda i t. d.). Przełożył także na język niemiecki Manzoniego p. t. „Die Ver-lobten” (Sztuttg. 1883); wydał wreszcie podania niektórych plemion Indyan ameryk., jak Qui cha i Guarani (tamże 1895).

Kadencya W muzyce (łac. cadentia v. clausula, franc, cadence, włos. cadenza, niem. Cadenz, Schlussfall, Stimfall, Tonschluss, Schluss itp.) o-znacza taki zwrot harmoniczny, który albo cały utwór muzyczny zakończa ostatecznie, albo tylko myśl muzyczną w odcinkach, zdaniach, okresach poszczególnych, bądź całą grupę okresów, zawiesza chwilowo, lub całkowicie. K-ye więc odgrywają w muzyce taką samą rolę, jaką w gramatyce znaki pisarskie. Jest ich kilka rodzajów; najgłówniejsze mają nazwy: K. zupełna, niezupełna, zawieszona, plagalna v. kościelna, i złamana v. zwodnicza, a różnią się odmiennem łączeniem z sobą akordów. I tak: postęp akordu dominantowego na toniczny, wytwarza K-yę doskonałą (niekiedy harmonia stopnia siódmego, w przewrocie sekstowym, może tu zastąpić akord dominantowy); plagalną wytwarza połączenie stopnia czwartego z pierwszym, zwodniczą—nienaturalne, a raczej niespodziewane, fantazyjne rozwiązanie akordu stopnia piątego, itd. O rodzajach i prawidłach używania K-yj mówi nauka harmonii.—Kadencyą też zwie się rodzaj intermezza, wstawionego w dany utwór muzyczny większych rozmiarów, głównie w koncerty na różne instrumenty, dającego wirtuozowi obszerne pole do popisu. Dawniej (w XVIII i pierwszej połowie XIX w.) sami kompozytorowie, zawieszając w swych utworach myśl muzyczną na fermacie w akordzie kwartsekstowym, zwykle w końcu pierwszej części koncertu, pozostawiali wirtuozom swobodę w dowolnem improwizowaniu, na różne tematy koncertu, takiej kadencyi. Dziś, zamiast doraźnego improwizowania, wirtuozi komponują starannie takie K-ye, jeżąc je różnego rodzaju trudnościami technicznemi, odpowiednio do swej biegłości w technice wirtuozowskiej. Niektórzy kompozytorowie, np. Schumann, niedowierzając smakowi i talentowi wirtuozów, sami swe dzieła zaopatrywali w kaden-

A. Pol.

Kadencya sądowa. Wyraz łaciński cadentia pochodzi od czasownika: cado, cecidi, casum, cadë-re, co znaczy: padać, upadać, spadać z góry na dół, a przenośnie już w klasycznym Rzymie, przez c. formula, causa, rozumiano: przegrać sprawę sądową; dalej słowa owe tłómaczymy przez polskie: przypadać, mieć miejsce, stosować, kończyć. Cicero np. pisze: in earn diem cadunt num-mi — „na ten dzień przypada opłata”. U nas też w Polsce od czasów średniowiecznych, aż do dziś, wyraz utrwalił się jako pojęcie czasokresu od — do, w którym pewien sąd odbywa swe posiedzenia stałe; stąd mówiono: K. trybunalska, K. sądu przysięgłych. Z kolei termin ów przeszedł do tych organów społecznych, gdzie członkowie w pewnej porze roku spełniają swe czynności, np.: K. radzców Towarzystwa

42

Enoykl. Powie. Iluitr. Zen. 363. T. XXXLLL

F. O.

N.

Dr S. P.

kredytowego ziemskiego, trzyletnia K. sędziów gminnych itp.

Kaderavek Eugeniusz, pisarz czeski (* 1830), gimnazyum ukończył w Jihlawie, a następnie studya teologiczne w Pradze. Wstąpiwszy do zakonu premonstratensów, studyował dalej filologię klasyczną, a następnie filozofię w uniwersytetach zagranicznych (Insbruku, Rzymie, Wiedniu). Wróciwszy do kraju jako doktor filozofii, był najpierw nauczycielem gimnazyalnym w Niemieckim Brodzie i w Ołomuńcu, a następnie profesorem wydziału teologicznego w Pradze; w r. 1897 — 98 sprawował urząd rektora uniwersytetu praskiego. K. zyskał rozgłos jako autor licznych prac naukowych (studyów, mo-nografij lub drobnych recenzyj) z zakresu filozofii i estetyki przeważnie, jak np. „Krestânskà filosofie, porovnânâ s nekterymi filosofickymi soustavami nového vëku” (Praga 1885), „Logika formalna” (1887), „O atheismu” (1896), „Psychologie” (1897), „Co jest krasno” (Co to jest piękno, 1897), „Vëda a vira” (Nauka i wiara,

1897) , „Metafysika obecna” (Metafizyka ogólna,

1898)    i t. d. Wszystkie te dzieła świadczą o bardzo rozległej wiedzy autora i o głębokim jego umyśle filozoficznym.

Kades, czyli Kades-Barnea, jedna z najważniejszych stacyj, na których się zatrzymali Izraelici podczas 40-letniego swego pochodu po pustyni Arabskiej. Stacya ta leżała na południowej granicy od Ziemi św., niedaleko od dawnego kraju Idumejczyków, ale dane biblijne nie wystarczają na to, by jej położenie geograficzne zupełnie ściśle określić. I oto utożsamiają ją jedni (Robinson) z miejscowością ‘Ain el-Weibe, niedaleko od Petry w Arabii; utrzymują inni, (Wetzstein), że leżała o jakie 3 godziny na północ od góry Madary, w blizkości Wadi el-Jemen (31° 5' półn. szer. i 52° 45' wsch. dług.); inni znowu (Smend) są zdania, że leżała ona po drodze wiodącej od półwyspu Synajskiego do Hebronu, w blizkości źródła Kades (30° 30' szer. i 52° dług.).—Z miejscowości K. wysłał Mojżesz, zaraz w drugim roku po wyjściu z Egiptu, 12-u wywiadowców, którzyby przynieśli wieści o mającej być zdobytą ziemi Chananejßkiej. A gdy przynieśli oni wieści niedobre, a naród wieściom tym uwierzył, naówczas lud izraelski został skazanym na 40-letnią tułaczkę po pustyni, tak, że zatrzymał się w K. i jego okolicach przez lat 38. Wprawdzie wymienia Pismo cały szereg stacyj, na których Izrael w pustyni przez ten czas się zatrzymywał, ale po upływie owych 38 lat znajdujemy go znowu w K. i tu umiera Mirjam (Marya), siostra Mojżesza, tu szemrał lud przeciw swym przewódzcom z powodu braku wody, co doprowadza do grzechu Mojżesza, stąd też wyruszył Izrael do ziemi Transjordańskiej, którą zdobył najpierwszą.—Trzeba przytem zaznaczyć, że podania Pisma o zatrzymaniu się ludu w K. i o jego wyruszeniu stąd do ziemi Trans-jordańskiej niezupełnie pomiędzy sobą się zgadzają (por. np. Deut. 1, 19, z Num. 33, 36 itd), ale prawdopodobnie dokonało się zajęcie kraju Cbananejskiego przoz naród izraelski w ten sposób, że część wtargnęła do niego ze strony wschodniej, a część ze strony południowej.

Kadet. Wyraz ten pochodzi z franc, cadet (gaskoń. capdet), który znowu powstał z łac. capitellum i oznaczał początkowo oficera niższej rangi. Owymi „cadets” w dawnej Francy i bywali najczęściej młodsi synowie rodzin szlacheckich, wydziedziczeni na mocy prawa starszeństwa (stosowanego z całą bezwzględnością zwłaszcza w Gaskonii) i szukający karyery w zawodzie wojskowym; stan bowiem wojskowy i duchowny pozostawał im jedynie wobec ówczesnych przekonań, które nie pozwalały synom szlacheckim oddać się sztukom lub rzemiosłom. Dla ułatwienia awansu wyjednywano im już w chłopięcym wieku (a często i w kolebce) patenta oficerskie. Z czasem przeszła nazwa K. z Fran-cyi do innych krajów na oznaczenie wogóle młodzieńców, kształcących się w odpowiednich zakładach (korpusach) od młodszych lat na oficerów. W niektórych armiach (np. austryackiej) K-i nazywani są ci także, którzy, po odbyciu obowiązkowej służby wojskowej i zdaniu odpowiedniego egzaminu, oczekują awansu na oficera.— Por. art. w „Gr. Encycl.” Lamiraulta.

Kadetów szkoły w dawnej Polsce. Potrzeba wykształcenia wojskowego i szkół wojskowych wcześnie dawała się odczuwać w Polsce. Już za Stefana Batorego, Stanisław Sarnicki w swoich „Księgach Hetmańskich...” jasno zdawał sobie sprawę z zacofania sztuki wojennej u nas, nie posunął się jednak do myśli założenia szkoły wojskowej. Myśl taką po raz pierwszy poruszył Józef Wereszczyński, biskup kijowski, który r. 1594 wydał dziełko, p. t. „Publica ze strony fundowania szkoły rycerskiej na Ukrainie”, gdzie kreśli plan szkoły rycerskiej i podaje kilka (7) sposobów zdobycia środków na jej utrzymanie. Plan jego „Collegium rycerskiego” ma przede-wszystkiem dostarczyć kresom Rzplitej stałej obrony przed najazdami sąsiadów. Z tego powodu zmierza raczej do utworzenia stałego garnizonu, któryby był praktyczną szkołą wojskowości, niż do założenia szkoły właściwej, teoretycznej. Znajdować ma się ona na Ukrainie, pod ciągłą grozą napadów tatarskich, przeznaczona jest dla 10 000 synów szlacheckich, zamiast „Rektora Universitatis” ma mieć hetmana, zamiast dziekanów poszczególnych wydziałów, pułkowników—i wogóle cała jej zwierzchność ma się składać wyłącznie z ludzi wojskowych. Pierwsza urzędowa wzmianka o szkole rycerskiej znajduje się w Paktach konwent. Władysława IV, który obowiązuje się ufundować szkołę „na ćwiczenie się w fortyfikacyach i rzeczach puszkarskich”, „według początków od ś. p. króla JMC, założonych” (coby wskazywało, że już

Zygmunt III nosił się z projektem takiej szkoły). Na sejmie r. 1633 zobowiązanie się to Władysław IV ponawia, Lwów jako miejsce jej ufundowania podając. Odtąd założenie szkoły rycerskiej stawiane jest, jako warunek, w „paktach” Jana Kazimierza, Jana Sobieskiego (który już ma erygować ją, nie we Lwowie, lecz w ’Warszawie), Augusta II i Augusta III. Za Sobieskiego konstytucye sejmu ekstraord. z r. 1677 orzekały, iż Krzysztof Mieroszewski, sekretarz król. i autor kilku dzieł wojskowych, ma zamiar swoim kosztem wystawić szkołę rycerską „albo Akademię Marsową” przy Akademii krakowskiej Zamiar ten wskutek śmierci Mieroszewskiego (1679) nie został urzeczywistniony. Stanisław Leszczyński, otrzymawszy w posiadanie Lotaryngię (1738), założył w Luneville szkołę K. dla synów szlacheckich, która jednak nie miała dla Polski znaczenia. Pierwszą szkołę K. w Polsce założył Stanisław August (przez „pakta” do tego zobowiązany). Wkrótce po koronacji korpus K. otwarty został, zrazu tymczasowo, w pałacu Kazimierowskim, który król dla braku odpowiedniejszego gmachu na stałe mu odstąpił za 750000 złp. (r. 1767). Summa ta z powodu nieszczęść krajowych nigdy jednak wypłaconą nie była. Koszta ufundowania nowej szkoły i utrzymania jej do 1 września 1766 poniósł król z własnej szkatuły, dalsze zaś jej istnienie zapewnione było przez summę roczną 600 000 złp., która miała być uiszczaną dwiema ratami (w marcu i wrześniu) w ²/₃ ze skarbu koronne go i y₃ ze szlachty litewskiej (na mocy uchwał sejmowych z lat 1778 i 1780). Korpus zrazu przeznaczony był na 200 K.; liczba ich przecież nie przenosiła nigdy 80: z tego prawdopodobnie powodu roczny etat 600 000 złp., zmniejszony został do 300000 złp. (1776)—Organizacya wewnętrzna w różnych czasach ulegała pewnym zmianom. R. 1765 „Lejb - kompania K.” składała się z 4 kompanii grenadyerów i 2 dra-gońskich, lecz już r. 1766 zaprowadzouo reformy, tak, iż w roku tym cały korpus dzielił się na 3 brygady, po 20 uczniów w każdej (do których później przydano jeszcze jedną z młodzieży o własnym koszcie pobierającej nauki w korpusie). Każda brygada dzieliła się na 4 deku-rye z 4-ch K-ów i dekuryona, który miał być wzorem dla kolegów ze swojej dekuryi. Dekuryo nowie i t. zw. podbrygadyerowie z pomiędzy K-ów byli pomocnikami oficerów służbowych (brygadyerów) w utrzymywaniu porządku.—Co do nauk podzielony był korpus na 7 klas, z których otwarto początkowo tylko klasy starsze i, zdaje się, dopiero r. 1770 zaprowadzono ostateczną zmianę w tym kierunku. Uchwała sejmowa z r. 1780 postanowiła, iż wstępujący do zakładu w r. 8-ym mają przebywać w nim lat 9, zaś 12-letni tylko 6. Wogóle cały korpus urządzony był w zakresie szkoły średniej o programie ogólno-kształcącyin z dodaniem tylko kilku przedmiotów wojskowych i z trybem życia do wojkowości przystosowanym. Dlatego też kadet po ukończeniu szkoły nie był bynajmniej obowiązany służyć wojskowo. Uczono tutaj: łaciny, polskiego, niemieckiego, francuskiego, literatury, ekonomii (wraz z nauką moralności), początków prawa historyi (polskiej i starożytnej) geografii, fizyki, arytmetyki, geometryi analityki, rysunków, kaligrafii i tańca; z przedmiotów wojskowych: budownictwa (cywilnego i wojskowego), fortyfikacyi i fechtunku. Zwierzchność korpusu stanowili: szef (król Stanisław August), kommendant (Adam ks. Czartoryski gen. ziem podolskich do r. 1792), dyrektor nauk (zrazu Anglik Linoe, po nim Pfieyderer z Tiibingi, wreszcie Michał Jan Hube), wice - kommendant (Fryderyk hr. Moszyński), oficerowie służbowi (3) i profesorowie. Z pomiędzy profesorów najwybitniejszymi byli: Ignacy Nagurczewski (później wychowawca ks. Józefa Poniatowskiego), Edling profesor matem, i Łęski (później prof, astronomii w uniw. Jagiellońskim). Światłego i hojnego opiekuna miał korpus w kommendan-cie swoim, ks. Czartoryskim. On to znacznym nakładem pomnożył bibliotekę, urządził gabinet fizyczny, sprowadzając potrzebne aparata aż z Anglii, sam wybierał nauczycieli, polecał wydawać książki szkolne umyślnie dla K-ów (np. r. 1766 wyszła Carlancas’a „Historya nauk wyzwolonych”, przełożona z francuskiego przez samego ks. Adama, r. 1767 „Pantheum mythicum albo bajeczna bogów historya”, r. 1768, „Początki krajopisarstwa ku pożytkowi akademii rycerskiej”). Szczególny nacisk kładł ks. Czartoryski na wpojenie w wy Chowańców zasad pa-tryotycznych i poczucia godności osobistej. W tym celu r. 1774 wydał t. zw. „Katechizm kadecki” — zbiór nauk moralnych i przepisów postępowania, w pytaniach i odpowiedziach, którego kadeci uczyli się na pamięć. Już sam ceremoniał przyjmowania K-ów i uroczyste obłóczyny (najmniej po roku nowicyatu) miały na celu obudzenie w wychowańcach poczucia honoru i poszanowania munduru kadeckiego. Dzięki temu, choć korpus nie dawał dostatecznych wiadomości fachowych w zakresie wojskowym, to jeduak, jako zakład wychowawczy i kształcący charaktery, był w swoim czasie znakomitym. Wyszli z niego tacy ludzie, jak Kazimierz Nestor Sapieha, Jul. Ursyn Niemcewicz, Jakób Jasiński, Kościuszko i wielu innych, głośnych z patryotyz-mu i poświęcenia. Istniał korpus warszawski do r. 1795. Prócz niego powstało za Stanisława Augusta kilka innych szkół K-ów z inicyatywy prywatnej. Podskarbi Antoni Tyzenliauz zakłada taką szkołę w Grodnie; w r. 1774 liczyła ona 17 K-ów, r. 1775—23-ch. Nauczycieli miała 7-u, dyrektorem był Franciszek Froelich, major, inżynier. Z przedmiotów wykładanych są wiadome: język niemiecki, geografia, algebra, arytmetyka, geometrya, sytuacya, rysunki, formowanie charakterów (?), musztra, fechtunek. Ten sam prawdopodobnie korpus był przeniesiony do Wilna i znajdował się tam w latach 1778 (?) i 1789. Karol ks. Radziwiłł założył w Nieświeżu szkołę wojskową, zastosowaną do potrzeb arty-leryi, w której na koszt księcia kształciło się 30 uczniów. Naukę przedmiotów ogólnych pobierali oni w szkołach publicznych Nieświeskich, w szkole zaś wojskowej udzielano im wyłącznie przedmiotów specyalnych, jak pyrotechnika, architektura, rysunki. Nauczycielami byli tutaj: Belmont, Dufort, Moranti. W r. 1784 (podczas pobytu króla w Nieświeżu) szkoły tej już nie było. W Niemirowie (pow. Bracławski) Wincenty Potocki, podkomorzy wielki kor., założył też korpus K. Gdy r. 1787, wracając z Kanio wa, Stanisław August zajeżdżał do Niemirowa, witany był przez korpus K-ów, „edukacyę biorą cych kosztem podkomorzego, którzy przybrani w mundury czynili bronią honory monarsze (Naruszewicz „Dyaryusz podróży”). Nauczycielami byli tu Niemcy i Francuzi, z Polaków Franciszek Makulski, znany publicysta.—I August Suł kowski w rezydencyi swojej, Rydzynie, założył korpus na 12 K-ów. Istniał on jednak, jak i Nie-świeski i Niemirowski, z powodu znacznych kosztów bardzo krótko.—Rząd pruski założył w celach germanizacyjnych szkoły K-ów w Chełmnie i Kaliszu. Szkoła Chełmińska, założona r. 1776 zrazu na 150 uczniów, należała od roku 1807 do księstwa Warszawskiego, i wreszcie r. 1815 (razem z depart, bydgoskim) dostała się znowu pod rządy pruskie. Za Księstwa kom-mendantem jej był Wincenty Gurski (f w Poznaniu 1837). Szkoła kaliska założona została na prośbę szlachty prowincyi Prus Połudn. (z maja 1793) w gmachu pojezuickim. Przebu dowa gmachu i ostateczne urządzenie (przedsięwzięte kosztem 75 000 talarów) ukończone były r. 1797. Pierwsi kadeci przyjęci byli już r. 1796, etat roczny (przeszło 17 000 tal.) przeznaczono na pensye dla zarządu i służby, oraz na utrzymanie 100 K-ów (od r. 1804, 125-u K.). Do korpusu przyjmowano dzieci szlacheckie od lat 8 do 10-u, początkowo tylko z Prus Południowych, później i z innych prowincyj. Cały korpus składał się tylko z 2-ch klas, po których ukończeniu wychowańcy przenosili się do berlińskiego korpusu dla dalszego wykształcenia. Główny nacisk kładziono tutaj na język niemiecki, francuski, arytmetykę, geografię, historyę naturalną i historyę brandenburską (!). Język polski z planu lekcyj był wykluczony. Za księstwa Warszawskiego obydwa korpusy, chełmiński i kaliski, były z gruntu zreformowane. Plan nauk rozszerzono, przystosowując go (ostatecznie r. 1812) do programu szkół departam.; liczbę klas zwiększono do 4; udzielano też niektórych przedmiotów wojskowych; przyjmowano tylko tych kandydatów (bez różnicy pochodzenia) od lat 10 do 16, którzy wyraźnie czytali i pisali dosyć ortograficznie po polsku. Przy przyjęciu na fundusz kadecki pierwszeństwo mieli synowie wysłużonych wojskowych, potem urzędników cywilnych i wreszcie wogóle młodzieńcy odpowiednio uzdolnieni. Z jednej rodziny tylko jeden syn mógł pobierać wykształcenie bezpłatnie. Od r. 1810 wychowańcy po skończeniu nauk mieli prawo wstępować i do służby cywilnej. Zwierzchnictwo nad korpusami K-ów miał prezes Izby edukacyjnej, Stanisław Potocki. On-to uznał za konieczne podniesienie płacy nauczycielom, dotąd bardzo lichej; wymagało to zwiększenia summy etatowej, na co skarb zdobyć się nie mógł. Wychodząc więc z założenia, iż lepiej jest dawać służbie krajowej mniej K-ów, starannie przygotowanych, niż więcej mało umiejących, zredukowano liczbę K-ów (125) do 80, przez odesłanie (z Kalisza) wielu Niemców-uczniów do Berlina i przeniesienie kilkunastu do korpusu chełmińskiego (w r. 1806 przez zaciągi do batalionów pruskich opróżnionego). W skład zwierzchności i służby szkoły kaliskiej wchodzili: kommendaut (z płacą 5 400 złp. rocznie), podkomendant (2 700 złp.), rządz-ca nauk (2 700 złp.), 2 profesorowie (po 2 400 złp. każdy), 8 guwernerów (po 864 złp.), kwatermistrz i kasyer (2 160 złp.), chirurg (2 520 złp.), fechmistrz (1800 złp.), tancmistrz (1800 złp.), spowieduik (720 złp.), 2 sierżanci, porty er, posługacze i posługaczki. Etat z r. 1811 wynosił 121649 złp. Uposażenie więc było dobre, zwłaszcza gdy zważymy, iż w tymże roku 1811 gimnazyum kaliskie otrzymało tylko 36117 złp. Kommendantem szkoły był zrazu dawny kom-mendant, oficer pruski, major Berg, po nim zaś pułk. Podczaski, którego kierownictwo zjednało taką sławę szkole, iż i zamożni ludzie poczęli tutaj (za pozwoleniem władzy i opłatą 1200 złp. rocznie) oddawać swych synów; w latach 1811 i 12 było aż 40 takich płatnych pensyo-narzy.

Za Królestwa kongresowego nastały w szkole kaliskiej dalsze zmiany. W. ks. Konstanty poddał ją pod wyłączne zwierzchnictwo władzy wojskowej, wraz z innemi szkołami wojskowemi, zlecając dozór nad niemi prezydującemu w ko-missyi rząd. wojny, gen. art. Haukemu. Kommendantem szkoły K-ów był gen. bryg. Józef Wasilewski, od r. zaś 1821—pułk. Ignacy Myciel-ski; dyrektorem nauk zrazu Józ. Regulski, pułk., a od r. 1825 Franc. Koss, podpułk. Pomocnikami kommendanta w dozorze nad karnością i w kierowaniu praktyczną stroną wykształcenia byli 2 kapitanowie, 2 (potem 4) porucznicy i 2 podporucznicy. Program nauk został znacznie rozszerzony, a stosownie do tego liczba klas wzrosła, w r. szkolnym 1815/16 przybyła klasa V, w 1817/18 czy 1818/19—VI (nazywano często te klasy sekcyami klas III i IV). Dodano też (przed rok. szk. 1825/26) klasę elementarną dla niedostatecznie przygotowanych. Plan nauk

Archiwum do dziejów oświaty i liter.

Kość.

w r. 1815/16 obejmował przedmioty ogólnokształcące, zatwierdzone dla szkół wojewódzkich (mianowicie: religię, języki: polski, francuski, niemiecki, łaciński, rossyjski (ten ostatni tylko w kl. IV i V), logikę i prawo (rozbiór konsty-tucyi Król. Polskiego), historyę powszechną i narodu polskiego, geografię polityczną, hist, naturalną, kosmografię, fizykę, arytmetykę, algebrę i geometryę, rysunki, kaligrafię (pols. i niem.), tańce; prócz tego udzielano, od klasy IV-ej począwszy, lekcyj przedmiotów wojskowych, a więc w r. powyższym fechtunku, musztry i fortyfika-cyi; w r. 1816/17 przybywa miernietwo; w r. 1818/19 uczono prócz tego taktyki, organizacyi wojskowej i budownictwa, a w r. 1825/26 i ar-tyleryi. Rok szkolny trwał zazwyczaj od początków września do końca lipca. Liczba ucz niów na Królestwo też znacznie wzrosła: już r. 1815 przeniesiono (za pozwoleniem władzy) 24 K-ów, pochodzących z Królestwa Pol. ze szkoły chełmińskiej do Kalisza, tak, iż w r. tym liczba K-ów doszła tutaj do 104, a w latach 20-tych liczba wszystkich uczniów (zapewne wraz z peu-syouarzami) dochodziła do 240. Najzdolniejszych wybierano, po ukończeniu nauk w korp. kaliskim, do szkoły aplikacyjnej warszawskiej, gdzie u mieszczano ich bezpłatnie. Do ważnych wypadków w życiu szkoły kaliskiej zaliczyć należy: obecność wydelegowanego dyrektora szkoły aplikacyjnej, Klemensa Kołaczkowskiego przy egzaminie w kl. VI (1824), wizytę w szkole ces. Aleksandra I (maj 1825) i gen. Haukego (1828), który założył tutaj szkołę pływania dla K-ów. Rozwiązany został korpus kaliski 1 czerwca 1832 roku. — Łukaszewicz „Historya szkół w Koronie i Litwie” t. I i II; Tarnowski „Pisarze polityczni XVI wieku” t. II; Głębocki „Wywód o szkołach ryc. ... w Polsce w ciągu dziejowym”; Be noit „L’école des cadets gentilshommes du roi de Pologne à Luneville”; K. „Kościuszko”; Kor zon „Wewnętrzne dzieje Polski za Stan. Aug.” t. 2 i 4; Frankowski „O założeniu szkoły rycer. kaliskiej”; Gębarzewski „Wojsko polskie 1815 — 1830”;

w Polsce” t. I; Prümers „Das Jahr 1793”.

Kadiak (Kichtag), największa z wysp Ka-diackich, leżących na południu od półwyspu Alaski, oddzielona od lądu stałego cieśniną Sze-likowa, pod 57° 47' szer. półn. i 152° 14' dług. zach. Archipelag K-cki składa się z K-u i licznych drobnych wysepek, jak Afognak, Saltszdak, Saltszydak, Szusak i wysp św. Trójcy (Sitszlun i Tupidek) i zajmuje ogółem około 10000 kim. (H powierzchni. Główna wyspa archipelagu, K. (170 kim. dług. i 89 kim. szerok.), zajmuje 8 975 kim. □ obszaru i liczy około 2 000 m-ców, głównie Eskimów; mniejszość tubylców składa się z Ko-loszów i Aleutów o cerze czerwonej, twarzy szerokiej i włosach czarnych. Wyspa obfituje w liczne zatoki, jest wewnątrz górzysta i na północy i północo-wschodzie pokryta gęste mi lasami brzozowemi, olszowemi i osinowemi. Miejscami trafiają się bory. Doliny są wązkie i nieurodzajne. Urodzajniejsze są wybrzeża, na których warunki klimatyczne pozwalają uprawiać rzepę i kartofle i hodować bydło. Mieszkańcy trudnią się głównie rybołówstwem (łososie), połowem wyder morskich, myśliwstwem i wyrębem lodu na sprzedaż. Największem zbiorowiskiem ludzkiem jest wieś św. Pawła, leżąca na brzegu północnym K-u. Jest to główny punkt handlu futrami na całem terrytoryum Alaski i ma szkołę, szpital, cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego i dom dla sierot.—Obwód K-cki składa się z wyspy Ukamok (Czyżyków), K-u i innych sąsiednich, zajmuje ogółem 1830 580 kim. □ przestrzeni i liczył w 1880 r. 4 350 m-ców (951 białych i mieszańców, 2211 Eskimów i 1190 Indyan [Koloszów i Aleutów]). K. odkrył podróżnik Behring 1741 r. W r. 1867 Rossya, do której do owego czasu wraz z Alaską należał, odstąpiła wszystkie swe terrytorya amerykańskie Stanom Zjednoczonym. — Por. W. H. Dali „Alaska and its resources” (Londyn 1870); A. Pi-nart „Eskimaux et Coloches” („Rev. d’anthropologie”, Paryż 1873); „Voyage à la côte Nord-ouest d’Amérique, d’Ounalachka à Kadiak” („Bull, de la Soc. de Géogr.”, Paryż 1873).

Kadikei (Kadiköi, Kadikioi), przedmieście Konstantynopola na brzegu Azyatyckim, o 5 klm. na południe od Skutari odległe, tuż przy wejściu z Bosforu na morze Marmara. Wraz z osadami poblizkiemi Moda i Kalamisz liczy przeszło 35 000 m-ców, przeważnie Greków i Lewantyń-czyków. Dzięki swemu cudnemu położeniu i stałej ożywionej kommunikacyi parowcowej K. jest ulubionem letniskiem mieszkańców Konstantynopola. Szczególnie Europejczycy, zamieszkali w stolicy padyszacha, upodobali sobie to miejsce. Między K. i Skutari leży osada Haidar - Pasza z olbrzymiemi koszarami i meczetem starożytnym. Jest to punkt wyjścia Angorskiej linii kolejowej. Ze Skutari K. jest połączona drogą żelazną, wychodzącą z Ismidu. W starożytności K. była znana pod nazwą Chalcedon (Kalche-don).

Kadlinsky Feliks, pisarz religijny czeski (* 1613—f 1675); wstąpiwszy w r. 1635 do zakonu jezuitów, do starości był nauczycielem i przez dłuższy czas prefektem w różnych kolegiach tego zakonu w Czechach. Należy on do tej bardzo szczupłej w XVII w. garstki Czechów, która używała w swych dziełach języka ojczystego i starała się o jego czystość. Za najlepszy utwór K-ego uważają krytycy „Zdoroslavi-cek...” (1665), przekład pieśni religijnych z niemieckiego zbioru p. t. „Trutznachtigall” jezuity Spee’go; prócz tego K. napisał sporo traktatów religijnych i żywotów Świętych Pańskich, np. „Zrcadlo bolestné Matky B. P. Marie” (Ołomuniec 1666), „Zivot a slâva sv. Väclava” (Praga

1669), „Zlata cnosti kniha” (Praga 1662) itd.—

wa (głowotułów).

Porów. J. Jirecek „Rukovët” I, 327; artykuł w Czasopiśmie Muzeum Czeskiego, 1895. N-

Kadłub, główna część organizmu zwierzęcego, zawierająca w sobie najważniejsze narządy wewnętrzne (wnętrzności); K. ludzki np. otrzymamy po odjęciu od ciała kończyn i głowy. U niektórych zresztą zwierząt, jak np. u raka, w skład K-a wchodzi i zrośnięta z tułowiem gło-

K. K-ć.

Kadłubek Wincenty, kronikarz, proboszcz kollegiaty sandomierskiej, od r. 1208 —1218 biskup krakowski, następnie mnich cysterski w Jędrzejowie; umiera w r. 1223, beatyfikowany w r. 1764. -— Pochodził Wincenty ze wsi Karwowa, wpobliżu Opatowa, w dzielnicy księcia Henry ka Sandomierskiego — rzeczywiście z dzielnicą tą jest pisarz ten ściśle związany,—data urodzenia nieznana; akta beatyfikacyjne kładą ją na r. 1160, co wydaje się być przypuszczeniem dość prawdopodobnem, lubo niemożliwem do stwierdzenia. Pochodzenie Wincentego i trady-cyę o rodzicach jego niejednokrotnie rozpatrywano, lubo bez pewnych dotychczas wyników. Tak Długosz, ten pierwszy polski heraldyk, uważa Wincentego za członka rodu Porajów czyli Rożyców, lubo, jak utrzymuje Fr. Piekosiński, niesłusznie. Według prawdopodobnego wywodu tegoż historyka należał Wincenty do bardzo potężnego rodu Lubowitów-Ogniwów, a wskazuje na to fakt, iż Wincenty jest współpatronem jednej z dwu prebend w Kijach, fundacyi tej rodziny. W zapiskach licznych rękopisów kroniki Wincentego i w źródłach—w każdym razie nie współczesnych, lecz jeszcze przed-Długoszo-wych—spotykamy określenia Vincencius Kadlu-bonis i t. p., tj. Wincenty syn Kadłuba; raz nawet w XV w. zjawia się wprost forma patroni-miczna: Vincencius Cadlubowicz. Wiek XVI dopiero jest wynalazcą niesłusznej, a dziś powszechnie przyjętej, nazwy: Kadłubek. Według tej tra-dycyi ojciec Wincentego nosiłby imię, czy też imionisko Kadłub. Druga wersya, przechowana w Długoszu, czyni rodzicami Wincentego Bogusława i Benignę. Prawdziwość tego przekazu za-chwiewa znane zamiłowanie Długosza do zmyślania szczegółów genealogicznych. Dawniej nie umiano pogodzić obu przekazów o ojcu Wincentego: próbowano w tym celu niedających się niczem uzasadnić, a nieraz bardzo awanturniczych, hypotez. Najdowcipniejszą była hypoteza A. Bielowskiego, który twierdził, iż nazwa Kadłub powstała z imienia niemieckiego Gottlob, które nie jest niczem innem jak tłómaczeniem imienia ojca Wincentego: Bogusław. Dziś nie stoi nic na przeszkodzie nietylko przyjęciu wer-syi: Vincencius-Kadlubonis, ale nawet pogodzeniu jej z przekazem Długosza, jeżeli się ten okaże prawdziwym: wszak zawsze może istnieć obok imienia Bogusława imionisko Kadłub — a w taki sposób najprostszy uniknie się hypotez za śmiałych, a łatwych do obalenia. O młodości Wincentego nic pewnego nie da się powiedzieć, jedynie parę wiadomości o Polsce, które znajdujemy w dziele p. t. „Otia imperialia”, napisa-nem przez Gerwazego z Tibury, Anglika rodem, a profesora prawa kanonicznego w Bolonii (ok. r. 1183), a których według wszelkiego prawdopodobieństwa Wincenty Gerwazemu udzielił,—rzucają nieco światła na ten okres jego życia. Widzimy, że wtenczas, na lat wiele przed zaczęciem pisania swej kroniki, Wincenty gorliwie zajmował się historyą swego kraju, i że pewne pomysły, które w swej kronice przeprowadził, nosił w sobie od bardzo dawna, od lat prawie młodzieńczych. Widocznie, iż prócz zdolności i ochoty nie brakło mu jakiejś podniety i zachęty zzewnątrz, i nie brakło środków, naukowych przedewszystkiem. W szkole katedralnej krakowskiej, gdzie się Wincenty jako młodszy kleryk uczyć musiał, zapoznał się niechybnie z kroniką Galla, jedyną, o ile wiadomo, wówczas istniejącą, historyą Polski. Jak Gall sięgnął do podań wielkopolskich, tak Wincenty, już w owych najdawniejszych latach, zanim pojechał na studya zagraniczne, zapoznał się z podaniami krakowskiemi, w nich doszukiwał się początkowej historyi, je kommentował i rozbierał. Jego ogromna erudycya, której w kraju naszym uabyć nie był w stanie, tytuł magistra, który nosi,—pozwalają przypuścić, że odbył studya na jednym z zagranicznych uniwersytetów. Wielka znajomość prawa wskazuje na Włochy, a znajomość z wyżej wspomnianym Gerwazym z Tilbury — na Bolonię, gdzie istniała słynna szkoła prawa, gdzie mógł się wykształcić Wincenty w prawie rzymskiem i kanonicznem, które zna doskonale. Możliwem jest, że otarł się Wincenty i o Francyę; przynajmniej spotykane w jego kronice wyrażenia francuskie i wyrazy z fran cuskiego urobione za tem-by świadczyły. W roku jednak 1189 był Wincenty w każdym razie w Polsce, po powrocie z zagranicy z tytułem magistra. Dokument, w którym jest wymieniony jako świadek, powstał pod jego „dyktatem”, co świadczy o znajomości zwyczajów kancelaryjnych; możliwą jest nawet rzeczą, iż Wincenty go sam własnoręcznie spisał. Po r. 1189 nie mamy przez lat kilkanaście wiadomości o naszym pisarzu, za to jednak następny dokument (z roku 1206 prawdopodobnie) rzuca ciekawe światło na Wincentego, który występuje już jako dygnitarz kościelny, proboszcz kollegiaty sandomierskiej. Dowiadujemy się, że Wincenty już nie posiada rodziców, po których ma znaczny majątek. Ze szczególnej predylekcyi do Cystersów, która go zawiedzie potem w mury klasztorne, obdarza klasztor sulejowski dwiema wsiami, z warunkiem modłów za dusze rodziców swoich i panującego księcia Leszka Białego, tj. Kazimierza Sprawiedliwego i Heleny. Dowodzi to, iż łączyły proboszcza i dom książęcy węzły bardzo silne, potwierdzone stanowiskiem, jakie Win-

są prowadzone w formie dyalogu między dwoma poważnymi starcami, Mateuszem i Janem, czwarta księga zaś pozbawiona jest dyalogu, a nawet raisonnement na temat wypadków historycznych zjawia się w znacznie mniejszej ilości, niż poprzednio. To zjawisko (w każdym razie nieobjaśuione do dzisiejszego dnia) było tak rażącem, że kommentatorowie XV w, objaśniali je właśnie tem, iż Kronika ma dwu autorów. Już w owym czasie wyrażono przypuszczenie, że autorem trzech pierwszych ksiąg jest jedna z rozmawiających osób, Mateusz, którego całkiem niesłusznie identyfikowano z tegoż imienia biskupem krakowskim (1144—1165). Zdanie to zyskiwało coraz więcej wziętości, zwłaszcza J. M. Ossoliński, J. Lelewel i A. Bielowski przyczynili się do jego rozpowszechnienia. Tymczasem pozostaje faktem niepodlegającym żadnej wątpliwości, iż pod względem jednolitości stylu wszystkie cztery księgi odlane są z jednakowego kruszcu — wprost niepodobna przypuścić, by dwie osoby mogły je napisać; stąd wynika, iż całe dzieło wyszło z pod pióra Wincentego. Kiedy Wincenty pisał swą Kronikę?—nie da się określić z całą pewnością. Wypowiedziano jednak trzy różne zdania: Polscy badacze, a przedewszystkiem Bielowski, twierdzą, że Wincenty napisał swą Kronikę z polecenia Kazimierza Sprawiedliwego i ukończył ją w każdym razie przed r. 1208, tj. zanim został biskupem. Inni (ze starszych Długosz, z młodszych Gut-schmid) sądzą, że pisał ją za swego pontyfikatu, zdanie to jednak ma najmniej za sobą. Trzecie zdanie, najpoważniejsze, którego autorem jest

centy zajmuje w kronice względem Kazimierza. StosuDki te miały mu być niedługo potrzebne. W rok bowiem potem, 11 września 1207 r., u-marł biskup krakowski Pełka; wybór następcy (a był to pierwszy w Polsce wybór kanoniczny) chwiał się między Wincentym, kandydatem party]' reformy, a biskupem płockim, Getką, którego popierało stronnictwo zachowawcze. Papież Innocenty III oświadczył się za Wincentym i kazał Henrykowi, arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, tego „męża rozliczną chwałą przesławnego” konsekrować, co się stało w r. 1208. Z czasów pontyfikatu Wincentego przechowało się kilka, zresztą nic nieznaczących, wiadomości, o udziale jego na wiecach; kilka razy świadczy w dokumentach. Hojnym był dla klasztorów cyster skich, jak Sulejowa i Koprzywnicy, kanonikom kapituły krakowskiej ustąpił dziesięcin biskupich z 18-u wsi około Czchowa, kollegiata kaliska miała dostać od niego szereg większych darowizn. Poza tem wiadomo, że poświęcił kościół św. Flo-ryana pód Krakowem (na Kleparzu) i że się zajmował gorliwie podniesieniem czci Stanisława, biskupa krakowskiego, i w ten sposób przygotował jego późniejszą kanonizacyę. Długosz ponadto przypisuje mu udział w wyprawie na Halicz (1214—1215) w celu osadzenia tam Kolo-mana, ale podejrzana ta wiadomość nie cieszy się ufnością historyków. Bliżej nieznane są powody jego ustąpienia — może być, iż brakło mu, człowiekowi raczej teoryi niż mężowi działania, sił do wykonywania tego trudnego obowiązku; przynajmniej z kroniki przebija się ton zniechęcenia i rozczarowania. Pewnem jest, iż ustąpił dobrowolnie — wiarogodne źródła to wyraźnie zaznaczają. Po zrezygnowaniu swem Wincenty wstąpił do klasztoru w Jędrzejowie, reguły cysterskiej i tu po pięciu latach, z których nie mamy żadnych wiarogodnych wiadomości o Wincentym, życia dokonał dnia 8 marca roku 1223.

wijającą się wówczas na Zachodzie, we Francy)' i Anglii, powieścią. W taką formę powieściową (jest nią tu dyalog i filozoficzno-mo-ralizatorski ton dzieła) ubrał Wincenty swą Kronikę; wielka erudycya i oczytanie, świetne władanie średnią łaciną, miało uczynić dzieło po-czytnem i zajmującem. Nie potrzeba zapewniać, iż zna Pismo św., że cytuje Ojców Kościoła, lubo dość rzadko — za to prawo rzymskie i kano-

H. Zeissberg, a przyjęte dziś przez niemiecką naukę, twierdzi, że Wincenty pisał swe dzieło już na schyłku życia, jako mnich w Jędrzejowie. Popierałby to fakt, że księga IV ma odmienną, jakby niewykończoną, formę, dającą się tłómaczyć śmiercią autora; również świadczy o tem szczegół, iż nie opowiedział Wincenty Kronika, która jest jedynera dziełem lite- wypadków, które był zapowiedział.— O wartości rackiem po Wincentym, zapewniła imię swemu Kroniki mówiono bardzo dużo—powszechnie bywa autorowi i sławę. Nigdy nie brakło zapatrywań Wincenty jako kronikarz ganiony, nawet bardzo uważających całą rzeczoną Kronikę za dzieło ostro, a braki w jego dziele przypisywano na-Wincentego — należą tu najdawniejsze wzmian- wet jego polskiemu pochodzeniu! Zarzuty te są ki, jakie mamy wogóle o tem dziele, np. w „Kro- niesprawiedliwe i niesłuszne, a robione są przez nice Wielkopolskiej”, w rocznikach, jak Małopol- krytykę historyczną, która nie umiała się pogo-skirn i Sędziwoja, w V katalogu biskupów kra- dzić z tym faktem, że Kronika Wincentego nie kowskich, wreszcie u samego Długosza. Niektó- ma bynajmniej pretensyi do dzieła historyczne re źródła podają wprost początkowe słowa Kro- go, do charakteru Kroniki, pisanej według sza-niki, której autorem nazywają Wincentego, blonu: jest to dzieło literackie, graniczące z roz-W XV w. jednak, gdy czytano bardzo pilnie tę Kronikę i gdy ją kommentowano, zjawia się w IV katalogu biskupów krakowskich i w szeregu odpisów Kroniki wiadomość, iż Wincenty jest autorem tylko księgi IV, trzy zaś pierwsze księgi mają pochodzić z pod innego pióra. 0-pinia ta jednak jest tylko dziełem jednego z kom-mentatorów XV w. tej Kroniki, a powstała w sposób następujący: Trzy pierwsze księgi Kroniki

niczne zna doskonale; w formę rzymską ubiera tak wszystkie wypadki, czynności i słowa osób, które się na kartach jego dzieła zjawiają, że możnaby sądzić, iż w XII w. w Polsce się trzymano kodeksu Justyniana! Posługuje się bardzo obficie dziełami historycznemi Justyna, zna Sallustyusza, cytuje listy Seneki, dzieła Cycerona, Makrobiusza, Kwintyliana, Boecyusza, Warro-na, Publiliusa Syrusa, przytacza Wergilego, 0-widyusza, Horacego, Lukana, Juwenala, Persyu-sza, Stacyusza, Klaudyana. Oczywiście, nie wszystkich tych autorów znał z pierwszej ręki — musiał czerpać i z drugiej. Ze średniowiecznych autorów zna Orozyusza i Izydora, apokryficzny zbiór listów Aleksandra do Arystotelesa, dzieło przyrodnicze zbliżone do „Phisiologicusa”, prawdopodobnie i pismo znakomitego Jana Salisbu-rego p. t. „Policraticus”. Z polskich źródeł zna Kronikę Galla, korzysta z tradycyi i własnych niewątpliwie wspomnień, a co najważniejsza—opracowuje w swej Kronice, w ks. I, najstarsze podania krakowskie, i w ten sposób dla potomności przechowuje te drogocenne pamiątki. Wszystkie swe źródła jednak opracowuje Wincenty po literacku, nie chodzi mu o przeka zanie jaknajwierniejsze wiadomości swego źródła, lecz przerabia je, starając się dać im jak-najbardziej artystyczną formę—zmienia i nagina myśl w źródle znalezioną do swego nadzwyczaj bogatego, giętkiego, pełnego niezwykłych przenośni i obrazowań języka łacińskiego; niejednokrotnie unosi go rozpęd literacki, a jakieś, często trudne do określenia, reminiscencye rzeczy czytanych wpływają na interpretacyę źródeł w sposób nad wszelki wyraz samowolny. Stylista jest z Wincentego znakomity, mistrz średniej łaciny, posługujący się długiemi i zawiłemi okresami, przeplata swój język masą nadzwyczaj rzadko używanych wyrazów, których pierwiastki greckie, a także francuskie i włoskie, dowodzą, że te języki posiadał. Czyni to, co prawda, Kronikę trudno zrozumiałą, ale ten dla nas dziwaczny styl, napuszony i niesmaczny, był prawie niedoścignionym wzorem stylu wówczas używanego. Dotychczas nie oceniono stanowiska Wincentego w literaturze europejskiej, badano go tylko jako źródło historyczne, które przy wyjątkowym charakterze jego Kroniki należy traktować z największą ostrożnością. Należy badać zawsze i rozbierać, wszystkie motywy literackie, jakie na każdem zosobna miejscu na Wincentego działały i wpływały, trzeba zaś analizę taką przeprowadzić jaknajstaranniej i jaknaj dokładniej. Dla tego charakteru była Kronika ta i będzie zapewne zawsze polem u-lubionem dla awanturniczych hypotez, a można prawie posądzać, że nie co innego, jak tylko trudności, jakie z powodu swego niehistorycznego charakteru stawia to dzieło historykowi, studya nad pierwotnemi dziejami polskiemi szły tak tępo i były tak długi czas nieproduktywne. Kronika Wincentego dzieli się na ksiąg cztery, których podział jest następujący: Księga pierwsza obejmuje podania najdawniejsze o Kraku i Wandzie, o Leszkach, aż do Popielów. Główna część tej księgi zawiera podania należące do cyklu krakowskiego, a prawie każda praca o pierwotnych naszych dziejach zajmowała się niemi. W końcu księgi pierwszej zaczynają się pierwsze ślady korzystania z Galla, na którego podstawie napisana jest prawie cała księga druga, sięgająca po r. 1108. W kilku tylko miejscach nie opiera się tu na Gallu (Opowiadanie o Mieszku II, o św. Stanisławie, parę szczegółów o Bolesławie III), tu i owdzie powołuje się na obce zdania, bez podania bliższych wiadomości o źródle. Część księgi III, przerywanej coraz sarno-dzieluiejszemi ekskursyami Wincentego, opiera się jeszcze na Gallu, którego ostatnie ślady kończą się na rozdz. 18. Reszta zaś ks. III i cała IV są dziełem oryginalnem Wincentego, opartem w części, zdaje się, na tradycyi, w części na własnych wspomnieniach, a sięgającem po r. 1202. Ta część oryginalna pracy Wincentego jest naj-eenniejszera, bo jedynem, źródłem do dziejów naszych w XII w.—niestety, z powodów powyżej przytoczonych, trudnem do interpretowania. Poza tem nie brak i zarzutu stronniczości: Wincenty jest gorliwym zwolennikiem Kazimierza Sprawiedliwego, a przeciwnikiem Mieszka Starego i Władysława Laskonogiego, dla których nie szczędzi kolorów czarnych, może zanadto zgryźliwie i nienawistnie. — Właśnie forma literacka tego dzieła zapewniła mu trwałość i poczyt-ność wyjątkową; od chwili napisania do XV w., do czasów Długosza, Kronika ta dla zalet swego stylu była ciągle czytana, wielokrotnie przepisywana i objaśniana. Do dnia dzisiejszego przechowało się (lub o istnieniu mamy wiadomości) prawie 50 rękopisów. Czytanie Kroniki wywoływało naśladownictwo stylu, które wiele-kroć stwierdzono, zaś okoliczność, że dzieło to odbiegało od szablonu kronikarskiego, zmuszała do kommentowania go, zwłaszcza w XV w., za czasów rozkwitu studyum generalnego; stąd przechowało się tyle t. zw. „rękopisów szkolnych” tej Kroniki, opatrzonych kommentarzami i glossami. Zpośród kommentatorów dwa imiona wypada zaznaczyć: Macieja z Kobylina i Jana Dąbrówki, których kommentarze w licznych przechowały się rękopisach tej Kroniki. Spis rękopisów Kroniki Wincentego znajduje się w „Mon. Pol.” t. II str. 198 — 217 i w dziełach Zeissberga, jak niżej. Zauważyć należy, iż kwestya filiaeyi rzeczonych rękopisów bynajmniej pracami Augusta Bielowskiego za rozwiązaną uważaną być nie może.—Kronika Wincentego doczekała się wydań następujących: 1) Feliksa Herburta p. t. „Historia Polonica Vincentii Kadlubkonis episco-pi Cracoviensis” (kart 11 nlb. Ą~ str. 585 in 8-o) Dobromili, in officina Joannis Szeligae, 1612. — Toż wydanie przedrukowano przy Długosza

Umiejęt.).

Kadm — pierwiastek chemiczny. Znak Cd. Znajduje się prawie stale, jako dómieszka (do 5%), w rudach cynkowych (blendach, galmanach); w galmanie też szląskim w 1817 r. przez Hermana wykryty został: siarkowodór osadził w pod-kwaszonym roztworze soli, z tej rudy pochodzących, żółty krystaliczny siarczek, podobny do siarczku arsenu, który jednak siarczkiem arsenu nie był. Z siarczku tego Strohmeyer otrzymał nowy pierwiastek-metal i dał mu z racyi pochodzenia miano K-u, od łacińskiej nazwy galmanu: Gadmia fossilis (gr. %a§p.eta). W blendach cynkowych Szkocyi, Czech, Pensylwanii trafia się często K. w postaci rodzimego siarczku (CdS) minerału grenokitu (ob.), w galmanach zaś (smit-sonicie, ob.) znajdują nieraz samoistne ziarenka węglanu K-u (Cd C0₃); w galmanie polskim bywa ich od 0.15°/₀ do 1.5°/₀. O K-ie w ru-

Kadm

<X>

co

to

„Hist. Pol.” t. II str. -593 — 682 (Lipsk 1712). Wydanie to Herburta zawiera także kommentarz Jana Dąbrówki. 2) Drugie wydanie, dziś także nieprzydatne do celów naukowych, sporządził Hipolit Kownacki p. t. „Res gestae principum et regum Poloniae per Vincentium (Kadlubkonem) saec. XII et XIII euarratae; quibus accedit chrc-nicon per Dzierswam saec. XII scriptorem compositum. Editio repetita ad fidem codicum qui servantur in tabulario societatis regiae philoma-ticae Varsaviensis” (Warszawa 1824, 8-o; T. I str. 304, t. II str. 193).    3) Następne wydanie

Kroniki, hr. A. Przeździeckiego, według jednego z najstarszych odpisów Kroniki W-ego, t. zw. Kod. Eugeniańskiego, nie odpowiada wymogom krytyki, ani dokładnością przedruku, ani jednostronnością, jaką było wydanie tekstu, nieznanego wówczas, co prawda, ale wcale niemogą-cego uchodzić za archetyp, lub odpis najlepszy. Zaletą jest dodane tłómaczenie polskie, jedyne całkowite i dość poprawne. Tytuł tego wydania jest następujący: „Magistri Vincentü episcopi Craco-viensis chronica Polonorum sive originale regum et principum Poloniae, quae e codice vetustis-simo Eugeniano bibliothecae caesareae Vindobo-nensis accuratissime rescripta praevia de ipso codice dissertatione edidit Alexauder ex comiti-bus Przezdziecki. Interpretatione Polonica ad-dita opera A. J(ózefczyk) et M. S(tudnicki)”. (Cracoviae, typis Z. J. Wywiałkowski 1862). Pewnym postępem jest wydanie 4) p. t. „Magistri Vincentü qui Kadłubek vocari solet de origine et rebus gestis Polonorum libri IV. Edidit Adolfus Mułkowski” (Kraków 1864).    5) Naj-

poprawniejsze jest dotychczas wydanie A. Bie-lowskiego, zamieszczone w II tomie „Mon. Po-louiae” str. 249 — 447, p. t. „Kronika Mistrza Wincentego” i w osobnem odbiciu. Bielowski jednak nie zoryentował się dość dobrze w ogromnej liczbie) rękopisów, stąd niepotrzebny balast waryantów, jak również i to, że niejednokrotnie poprawnych lekcyj należy szukać, nie w tekście, lecz w waryantach, których wartości Bielowski nie potrafił ocenić. 6) M. Perblach wydał nadto wyjątki Kroniki W-ego w „Monum. Germaniae; Scriptores” t. XXIX. Dla potrzeb dzisiejszych życzyć-by sobie należało nowego, poprawnego wydania. Nie należy uważać za wydanie Kroniki Wincentego dzieła p. t. „Vincentius Kadłubko et Martinus Gallus scriptores hi-storiae Polonae vetustissimi etc.” (Gdańsk 1749, in fol., wydanie Lengnicha), i przedruku pod tym tytułem w kollekcyi Mitzler de Kolofa. Pod tym fałszywym tytułem kryje się Kronika tak zw. Dzierzwy. Z tłómaczeń polskich, prócz wymienionego pod liczbą 3), istnieje jeszcze „Wincentego Kadłubka historya Polska, skrócona przez F(ranciszka) C(zaykowskiego)” Łowicz 1803. Obszernej literatury, zwłaszcza dawniejszej, dziś często bezwartościowej, niepodobna wymieniać. Ograniczyć ją można na następują-

Knc. Pow. llu.tr. Zeie. 262. X. XXX1JLL

cych dziełach: Z dawniejszych Lelewela J. „Uwagi nad Mateuszem herbu Cholewa” (Warszawa i Wilno 1811) i „Polska Wieków Średnich” t. I str. 1—L7 (Poznań 1846); Ossoliński J. M. „Wiadomości historyczno - krytyczne do dziejów polskich” t. II (Kraków 1820); Bie-lowski A. „Mistrz Wincenty i jego Kronika” (Biblioteka Ossolińskich, poczet nowy, t. II, Lwów 1863, str. 351 — 452) i tegoż wstęp do wydania Kroniki („Mon. Pol.” t. II str. 193—248); Tyszyński A. „Kronika Wincentego Kadłubka” („Bibl. Warszawska” 1862, t. II str. 194 i nast.). Zajmują się krytyką naszej Kroniki prace A. v. Gutschmida, dziś już w zuaczuej części przestarzałe: „Ueber die Fragmente des Pompeius Trogus und die Glaubwürdigkeit ihrer Gewährsmänner” 2 Suppl. BJ. der Jahibücher für klassische Philologie (Lipsk 1857), praca polemiczna z A. Bielowskim o źródła Kroniki Wincentego. Tegoż „Kritik der polnischen Urgeschichte des Vincentius Kadłubek” (Archiv für österr. Geschichtsquellen, t. XVII, 1857). Najważniejsze są prace H. Zeissberga: „Vincentius Kadłubek, Bischof von Krakau (1208—1218; f 1223) und seine Chronik Polens. Zur Litteraturgeschich-te der dreizehnten Jahrhunderts” (Archiv für österr. Geschichte, 1870, t 42 str. 1 — 211, i w osobnem odb.) i tegoż wstęp p. t. IV Win centy Kadłubek w dziele „Dziejopisarstwo polskie Wieków Średnich” t. 1 str. 66—100 (przekład z niemieckiego z dzieła tegoż autora p. t. „Polnische Geschichtschr. des Mittelalt.”). Poza tern należy zaznaczyć znakomitą pracę Sto sława Laguny p. t. „Dwie elekcye” („Ateneum” 1878, tom II i III), odnoszącą się do wyboru Wincentego na biskupstwo krakowskie. W t. II str. 26 — 30 znajdzie czytelnik mistrzowsko skreśloną sylwetkę kronikarza. O stosunkach Wincentego z Gerwazym z Tilbury, pisał Stanisław Kętrzyński w I rozdz. pracy p. t. „Ze study ów nad Gerwazym z Tilbury” (Kraków 1903; odbitka z rozpraw W)dz. hist.-filoz. Akademii

S. Ktrzn.

43

T. M.

dach cynkowych polskich obacz „Pamiętnik Fi-zyograficzny“ T. VI z 1886 r. i VII z 1887 roku: Pfaffius i Toeplitz — Rozbiory chemiczne. W galmanie białym z kopalni Kasper w Wojko wicach Komornych Pfaffius i Toeplitz znaleźli aż 4.55% tlenku K-u (Cd O).—K. w hutach cynkowych znajduje się w pierwszych destylatach, jest bowiem lotniejszy od cynku (ob.); dlatego przez kilkakrotną destylacyę od cynku oddzielony i w stanie czystym otrzymany być może. — K. jest metalem miękkim: daje się krajać nożem; z barwy i połysku podobny jest do cyny, jest kowalny i ciągliwy, jest lotny i sublimu-je się w formie oktaedrów i dodekaedrów; topi się w ciepłocie 315°; wre w 778°; c. wł. Ku —8.6; gęstość pary kadmowej w ciepłocie 1040° równa się 3.9 względem powietrza = 1, co wynosi 56 względem wodoru=l; ciepło właściwe — 0.0567; ciężar atomowy 111.9 (H=l); cząsteczka prze to K-u w stanie pary z jednego tylko atomu się składa. K. daje jon Cd”, również złożone jony: z amoniakiem Cd(NH₃)”n, z cyanem Cd(CN)"₄; znany też jest kolloidalny (ob.) roztwór K-u, o barwie ciemno-bronzowej. W układzie peryodycznym pierwiastków (ob.) K. stanowi jedną od-dzieluą grupę z pokrewnemi sobie: berylem, magnezem, cynkiem i rtęcią; zajmuje miejsce między cynkiem i rtęcią (por. te pierwiastki); w związkach swych jest dwuwartościowym. Ze związ ków tych wymienimy: biały tlenek K-u (CdO); tworzy się przy spalaniu metal. K-u na powietrzu (ob. wyżej), również przy przepalaniu węglanu [Cd C0₃] i azotanu [Cd(N0₃)₂]; w wodzie nierozpuszczalny. Odpowiadający mu wodorotlenek [Cd(OH)₂] otrzymuje się w postaci białego, nierozpuszczalnego w wodzie osadu, przy działaniu ługu potasowego lub sodowego na roztwory soli kadmowych; rozpuszcza się jednak w amoniaku; tworzy się bowiem wtedy wyżej wspomniany, złożony jon Cd(NH₃)”n. 0-trzymane też są niższe tlenki (Cd₂0; Cd₃02 i Cd₄0 — zielone proszki) przy prażeniu odpowiednich zasadowych szczawianów. Żółty krystaliczny Siarczek K-u (Cd S) (otrzymywanie ob. wyżej) uważany bywa jako farba malarska. — Sole kadmowe (obojętne) są bezbarwne i łatwo rozpuszczalne w wodzie; posiadają bardzo nieprzyjemny smak metaliczny i pewną, aczkolwiek mniejszą od soli pierwiastków pokrewnych, skłonność do wytwarzania soli zasadowych; z solami metali alkalicznych łatwo tworzą sole podwójne. Ze soli znane są: chlorek, bromek, jodek, fluorek, siarczany, azotany, azotyny, fosforany i krzemian. Chlorek K-u, CdCl₂.2H₂0, przy suszeniu nie rozkłada się; bezwodny topi się w 541° i sublimuje się w postaci blaszek; przy działaniu spirytusowego roztworu tego chlorku na amoniak otrzymuje się białe kryształki związku Cd(NH₃Cl)₂. Por. odp. związki cynkowe i rtęciowe. Siarczan K-u zjawia się najczęściej z roztworów w postaci kryształów o skła-

dzie 3CdS0₄.8H₂0; sole-podwójne jednak daje o tym samym składzie, co pokrewne mu Mg i Zn, np. sól CdS0₄. K₂ S0₄. 6H₂0. Stopy K-u z innemi metalami są nizko-topliwe. Stop W o o-d a np. (składa się z bizmutu, cyny, ołowiu i K-u) topi się już w 75°; używany jest jako wanna przy destylacyach w pracowniach chemii doświadczalnej.—O r t ę ó kadmowa (stop z rtęcią) zaraz po przyrządzeniu jest miękka; potem krzepnie; używana jest w dentystyce do wyrobu plomb.—Literatura, tycząca się K-u, jest bardzo obszerna: w każdym większym podręczniku chemii nieorganicznej jest wskazana.

Kadmea, słynna twierdza starożytna w Te-bach, w Beocyi, założona według podania przez Kadmus a (ob.). Inne, starożytniejsze, podanie (Odyssea, XI 262) uważa za założycieli Teb braci'Zethosa i Amfiona. Najprawdopodobniej założyli ją Fenicyanie. K. leżała w północno-zachodniej części miasta, na wysokim pagórku (50 metr.), dostępnym ze wszystkich stron z powodu pochyłości nieznacznej. Ze świątyń, które znajdowały się zapewne w Kadmei, znana jest świątynia Zeusa Najwyższego. Aleksander Wielki po zajęciu Beocyi w 335 r. przed Chr. zburzył tę twierdzę częściowo. Kiedy następnie Kassander w 316 r. odbudowywał Teby, odrę staurował i K-ę. Niebawem wszakże Demetryusz (w 290 r. przed Chr.) zburzył ją całkowicie. Obecnie prawie że nie pozostało ani śladu z K-i. — Porów. Forchhammer „Topographia Theba-rum heptapylarum* (1854); Fabricius „Theben* (1890).

Kadmowe sole, Kadmowe związki, ob. Kadm.

Kadmus (K<ż§p,oę) Btarogrecki bohater tebański, syn Agenora (ob.), najstarszego króla fe-nickiego, i Telephassy. Kiedy Zeus porwał i uwiózł jego siostrę, Europę, Agenor wysłał swych synów: K-a, Finika i Kilika, w celu odszukania jej i zabronił wracać im do domu bez siostry. Po długich poszukiwaniach daremnych K. udał się ostatecznie do Delf po wyrocznię boską w sprawie Europy. Wieszczka odpowiedziała, że nie sądzono mu odszukać siostry, i poradziła iść za krową, którą spotka po wyjściu ze świątyni, i w tern miejscu, gdzie się krowa zatrzyma, założyć miasto. Usłuchawszy tego rozkazu, K. udał się za spotkaną w Focydzie krową i w ten sposób dotarł aż do Beocyi („kraj krowy”), do źródła Aresa, przy którem krowa przystanęła. Źródła pilnował straszny smok (ob.). Po zabiciu krowy i złożeniu jej na ofiarę bogini Atenie K. założył w tern miej • scu miasto Teby i zamek warowny, Kadmeą zwany. Następnie, dzięki pomocy Ateny, zabił smoka i posiał jego zęby. Z nich wyrosło wojsko zbrojne, które rzuciło się na K-a, ale ten, za radą bogini, w sam środek wojska cisnął kamień. Wówczas żołnierze zaczęli rąbać się między sobą i wytępili się wzajemnie z wyjątkiem pięciu (Echiona, Udaiosa, Chthoniosa, Hyperenora i Pe-

N.

lora), którzy poddali się K-owi i pomagali mu Teby budować. Stali się oni założycielami najznakomitszych rodów tebańekich, zwanych „spar-tami”, t. j. posianymi. Po odbyciu 8-letniej niewoli u Aresa za zabicie Bmoka, K. otrzymał z rąk Ateny władzę królewską nad Tebami i ożenił się potem z Harmonią, córką Aresa i Afrodyty. Obecni na ślubie bogowie składali podarunki pannie młodej. O końcu życia K-a i Harmonii istnieją liczne podania. Po długiem peł-nem cierpień życiu miał K. wraz z małżonką opuścić Teby i otrzymać władzę nad Illiryą. Ostatecznie oboje zostali przez Zeusa przemienieni w węży i przeniesieni na pola Elizejskie. K-owi przypisywano wprowadzenie do Grecyi pisma fenickiego (zwanego stąd „kadraejskiem” przez Greków), górnictwa, metalurgii i wogóle wyższej kultury. Większość mitologów i historyków (Movers, Brandis, Lenormant, Dunker i inni) uważa K-a za antropomorficzne bóstwo wschodnie. Imię jego wyprowadzają od wyrazu semickiego „Qadem”—Wschód, a imię Europy o i semickiego „Ereb”— Zachód. Widzą w nim fenickiego Melkarta (Baala) poszukującego Astar-ty. Natomiast niektórzy badacze późniejsi (E. Meyer, G. D. Müller, O. Crusius) zaprzeczają całkiem pochodzeniu fenickiemu K-a i na zasadzie „Teogonii” Hezyoda twierdzą, że K. jest bóstwem miejscowem, Eponimem „ziemi Kad-mejskiej”. Z innych wybitnych mitologów i archeologów O. F. Gruppe również odrzuca pochodzenie wschodnie K-a, ale uważa go, nie za bóstwo miejscowe, lecz za jedno z wcieleń naj wyższego bóstwa światła, walczącego z demonem ciemności (smokiem) i łączącego się związkiem małżeńskim z królową niebios. Przemiaua w węża oznacza zwycięstwo ciemności, „codzienny los boga słońca”. — Por. Crusius w Rosche-ra „Lexikon der Mythologie” (2 t.); O. Gruppe „De Cadmi fabula” (Berlin 1891).

Kadmus (Kà§p.oç), syn Pandyona, z Miletu, uważany był w Starożytuości za najpierwszego chronologicznie historyka greckiego i twórcę prozy literackiej. Żył w VI w. przed Nar. Chr. za panowania Aliattesa, przedostatniego króla Lidów. Przypisują mu Historyę założenia Miletu i Jonii całej, dzieło w 4 księgach, które wszystkie zaginęły wszakże już za czasów historyka Dyonizyusza z Halikarnassu (w I wieku przed naszą erą). Pod niektóremi względami mieszano nawet K-a z Miletu z K-em, bohaterem Tebańskim.—Był jeszcze inny K. „historyk młodszy”, również z Miletu; w Starożytności znano kilka prac jego, mających charakter erotyczny.—Por. Müller „Fragmenta histor. graec.” (II, 2—4).

Kâdner Karol, pisarz i. kompozytor czeski (* 1859), po ukończeniu wyższej szkoły realnej w Pradze został stałym współpracownikiem czasopisma „Narodni politika” i odrazu zyskał rozgłos jako bardzo utalentowany poeta przez wydanie w r. 1883 zbiorku poezyj dla dorastającej młodzieży p.t. „Za jitra” (O poranku). Odznaczają się one wielką poetycznością słowa i podnioślej-szą tendencyą moralną i patryotyczną. Później, mianowicie w roku 1889, ogłosił drukiem drugi zbiorek takich poezyj dla młodzieży p. t. „V po-ledne” (W południe); oprócz tego napisał dwa poemaciki: „Za dnûv utrpeni” (Z ciężkich dni, Praga 1884) i „Fantasie” (t-że 1892) i tomik nowel p. t. „Z perspektivy zivota” (t-źe 1887). Obok tego przełożył z francuskiego kilkanaście powieści i nowel. K. znany jest również jako zdolny kompozytor i librecista, napisał bowiem libreta na tle poematów Świętopełka Czecha p. t. „Dagmar” i „Europa”, na tle poematu Vrchlic-kiego „Satanela” i wreszcie na tle własnego poematu iZa dnûv utrpeni) libretto „Vykoupeni”. W r. 1896 wyszły z druku dwie pierwsze jego kompozycye muzyczne na fortepian: „Dve sona-tiny” i „Tri serenady”; później ukazał się szereg innych.

Kadnikow, miasto powiatowe w gub. Woło-godzkiej, nad rzeką Sodimą, 45 kim. na półn.-wschód od Wołogdy; liczy 1420 m-ców (1894), trudniących się handlem, oraz wyrobem tkaniu, naczyń drewnianych i terpentyny. Kadnikowski powiat w połudn.-zachodn. części gub. Wołogodz-kiej zajmuje przestrzeń 17 000 kim. □, przedstawia piaszczystą równinę, którą zrasza mała, na jesieni spławua, rzeczka Kubina, wpadająca do jeziora Kubińskiego. Mieszkańcy (170 819) oddają się przeważnie rolnictwu, część ich spławia drzewo i trudni się wyrobem dziegciu.

Kado Michał, budowniczy polski (* w Warszawie d. 29 września 1765 r.—f d. 30 kwietnia 1824 r.). Po ukończeniu nauk w szkołach pojezuickich w Warszawie wstąpił do Korpusu Artyleryi koronnej, później do Korpusu inżynierów. W roku 1790 otrzymał nobilitacyę przez Konstytucyę Sejmową, a w latach 1792—94 odbył dwie kampanie, które zjednały mu stopień kapitana. Po zwinięciu wojska polskiego, przyjął obowiązki nadwornego budowniczego u księcia Franciszka Sapiehy, i pełnił je do roku 1799, w którym otrzymał, przez konkurs publiczny, katedrę drugiego profesora architektury cywilnej przy uniwersytecie wileńskim, gdzie też w r. 1809 zaszczycony został godnością doktora nauk wyzwolonych i filozofii. W r. 1810 wszedł K. powtórnie do korpusu inżynierów, w r. 1811 pracował przy budowie fortyfikacyj Modlina, a w latach 1812 — 13, jako kapitan inżynieryi w wojsku Wielkiego Księstwa Warszawskiego, brał czynny udział w wyprawach. W r. 1815 został budowniczym ministeryum oświecenia, a następnie szefem wydziału artyleryi i iuży-nieryi przy Komissyi rządowej Wojny. W r. 1817 uwolniony ze służby wojskowej ze stopniem majora. W roku 1821 mianowany zastępcą profesora architektury w uniwersytecie warszawskim, a później stałym profesorem bu-

„Architekturę hydraulicz-

J. H-ch.

jedynie tylko powołać urlopników pod chorągwie.—„Enc. S. Org.”.

Kadryl (z francuskiego quadrillé), właściwie kontredans francuski, tańczony przez cztery pary, następnie także każdy inny taniec, jak np. walc lub polka z figurami, w którym cztery tylko pary mają udział.—W zabawach i turniejach rycerskich K-em nazywa się igrzysko przedstawiane przez cztery oddziały jeźdźców (z których każdy zwykł liczyć po 8—12 osób), różniące się między sobą barwą ubiorów; albo wykonywają one figury taneczne, albo też uganiają się za pierścieniem, jak w karuzelach i t. p. — K-em nazywa się także gra w karty, podobna do lom-bra.—„Enc. S. Org.”

Kadu, rezydentura niderlandzka na wyspie Jawie, ob. Kedu.

Kaduceusz, ob. Cad u ce us.

Kaduk choroba, nazwa przestarzała Padaczki (ob.).

Kadry, z francuskiego cadres, co właściwie znaczy ramy. K-ami w znaczeniu wojskowem zowie się organiczny komplet niezbędnych do taktycznego prowadzenia oddziału wojska oficerów, podoficerów, doboszy, trębaczy i t. d. Są to niejako gotowe ramy dla kompanij i pułków, które już tylko szeregowemi zapełnić trzeba.

Jeśli jeszcze do takich K-ów doda się na każdą kompanię kilkunastu chociaż starych i wyćwiczonych żołnierzy, powstają wtedy tak zwane zakłady, zarody, sztamy pułkowe. Trudno o dobre wojsko bez poprzednich dobrych K-ów i zakładów, dlatego też pospolite ruszenia i inne ruchawki, nie ujęte w dobre K., nigdy prawie, pomimo dzielności indywidualnej, oczekiwaniom nie odpowiedziały.—Systemem kadrowym zowią takie urządzenia armii, w którem podczas pokoju rozpuszcza się większą część żołnierza za urlopem nieograniczonym, zatrzymując zresztą taktyczną organizacyę każdego pułku i oddziału, tak jak podczas wojny. Tym sposobem, przechodząc na stopę wojenną, potrzeba | qui in eo testamento liberos habent, wtedy tym

downictwa cywilnego tamże, które-to obowiązki pełnił aż do śmierci. — Pracując również na polu piśmiennictwa technicznego, K. wydał następujące dziełka: „O kamieniach wapiennych i doskonałem ich wypalaniu”, przekład z francuskiego (Wilno 1800, z rycinami), oraz „Naukę o ogniach ochotnych, czyli nauka o fajerwerkach” (Wilno 1803). W r. 1805 był współredaktorem «Dziennika Wileńskiego» i zasilał go swemi artykułami bezimiennie drukowanemi. W «Pamiętniku Warszawskim» drukował w r. 1815 „Rozbiór krytyczny dzieła Architektura ks. Seb. Sierakowskiego” i w r. 1822 „Sposób dawania pobiały”. W rękopisie zostawił: „Py-rytechnikę wojskową”, „Naukę inżyniera dróg, mostów i nawigacyj” z 40-u tablicami, „Kurs architektury cywilnej”, ułożony dla młodzieży uniwersyteckiej , oraz ną”.

Kadolaus, Cadolaus, antypapież, ob. Hono-ryusz II.

Kadolzkurg, miasteczko w Bawaryi, w okręgu Fürth, w prowincyi środkowo-Frankońskiej, niedaleko od rzeczki Farm, stacya kolejowa linii Fürth-K. i siedlisko sądu okręgowego. Ma kościół ewangielicki, pocztę, telegraf, starożytny zamek Hohenzollernów z 43 metrową wieżą, u-rząd leśny, szkołę rolniczą, szkółki drzewek o-wocowych, kopalnie piaskowca i (1890) 1280 mieszkańców, wyznania głównie ewangelickiego. Zamek K. od 1260 r. był rezydencyą Hohenzollernów jako burgrabiów Norymberskich; od 1398 r. aż do końca Wieków Średnich był w posiadaniu linii Ansbachskiej. Kurfirst Fryderyk I Brandenburski przebudował zamek zupełnie, a syn jego, Jan, alchemik, urządził sobie w wieży laboratoryum. Potem zamek był siedliskiem starostwa Margrabskiego.

Kaduka prawo (w prawie rzymskiem). Ca-ducum, bona caduca, oznaczało dziedzictwo, prawnie ustanowione, które z powodu pewnych przyczyn nabyte nie zostało (np. jeden z dziedziców, mianowanych w testamencie, się nie zgłosił albo umarł przed otwarciem testamentu). Prawnik Ulpian określa caducum słowami: quod quis sibi testamento relictum ita ut iure civili capere pos-sit aliqua ex causa non ceperit caducum appella-tur. W danym razie testament nie upada w całości i nie ma miejsca sukcessya beztestamento-wa (ab intestato). Bliżej określa prawo rzymskiego kaduka starodawne ius civile (antiquum), a później ustawa lex Julia et Papia Poppaea i prawodawstwo Justyniana. Według dawnego prawa nabywał część sukces-sora, który odpadł, podstawiony (substitutus) dziedzic, jeżeli podstawienie ustanowione zostało. Przy zbiegu współdziedziców caducum czyli portio caducaria przyrasta (accrescit) sukcessorom, którzy spadek nabyli, mianowicie dlatego, że gdyby część dziedzica, który odpadł, nie przyrastała jego wspólsukcessorom, wtedyby się stawać musiała majątkiem bezdziedzicznym (bonum vacans). Ustawa lex Julia i Papia, zaprowadzając w prawie kaduka ważne zmiany, stosowała owe zasady dawniejszego prawa (ius antiquum) tylko do dziedziców podstawionych, jako też do mianowanych w testamencie wstęp nych (ascendentes) i zstępnych (descendentes) te-statora w trzecim stopniu z nim spokrewnionych. Jeżeli przeto takim współdziedzicom odpadek (portio caducaria) podług dawnego prawa przypadał, to im służyło prawo przyrostu (ius accrescendi). W każdym innym razie miała miejsce t. zw. vindicatio caduc or um, wprowadzona na mocy powyższej ustawy, która stanowiła, że jeżeli się znajdują pomiędzy sukcessora-mi testamentowymi tacy, którzy mają dzieci,

II, § 496.

duka”.

służy prawo windykowania (ius caduca vindi-candi) części sukcessora, który odpadł. Prawo to zwano ius pat rum (Fragm. iure fisci § 3. Juvenal, sat. IX, 88). A gdyby takich dziedziców nie było, to portio caducaria zabierał skarb narodowy (aerarium), a podług konstytucyi Karakalli—fiskus (omnia caduca fisco vindi-cautur. Ulpian. XVII, 2), po potrąceniu części, jaka dla donoszącego (delator) o takim wypadku przeznaczoną była (Tacit, ann. III, 19). Cesarz Justynian uchylił ustawę Julia et Papia i vindicatio caducorum i przywrócił dawne prawo (ius antiquum) z pewnerni zmianami (L. un Cod. 6, 51).— Por. w tej kwestyi Rudorff „Zeitschrift f. Gesch. Rechts w.” VI, 6; Francke „Beiträge p. 112”; Huschke „Richters kritische Jahrbücher“ (z r. 1838, p. 314); Vangerow „Pand.”

T. D.

1/1/ dawnej Polsce kaduk, caducitas, jus ca ducum, miał swojskie nazwy następujące: puścizna, spadek b e z d z i e d zi czny, odumar lizną, obumarszczyzna, umarlizna (mor-tuarium). Trzy ostatnie nazwy tłómaczone przez jedną łacińską dopiero w XV stuleciu, wedle W. A. Maciejowskiego (H. Pr. Sł. III, 51, V, 123), stały się synonimami przedmiotu tutaj omawianego, a pierwotnie mortuarium jest odsetkiem, jaki pobiera właściciel gruntu od sukcessyi po wstałej na jego ziemi, bez względu na to, jacy są do niej dziedzice. W naszym zbiorze ustaw, w „Vo-luminach Legum”, czytamy np. w Tomie I str. 24 słowa: „omnia bona mobilia et immobilia nomine vulgariter puścizna”. W statucie wiślickim owa nazwa puścizna obejmuje pojęcie ści ślejsze, odnoszące się do majątku po osobie tylko bezdzietnej, a dopiero w XV i XVI stuleciu wyliczone obok kadyku wyrazy są już jednoznacz ne. Prawie w całej Europie istniała zasada po dobna do rzymskiej, że bezdziedziczne dobra stają się własnością panującego. We Francy i np. kadu kowi odpowiada droit de déshérence. W r. 1562 król polski na sejmie piotrkowskim zastrzega sobie swobodę w rozdawnictwie dóbr jure caduco jemu przypaść mających („Vol. Leg.” II, 622). W czternaście lat potem, bo w 1576 roku ograniczono ową możność, gdyż postanowiono, aby dobra takie tylko szlachcie były udzielane, z wyjątkiem miejskich kaduków, które, jak mó wi tekst ustawy: „do szafunku sobie zostawuje-my komu i jako chcemy” („Vol. Leg.” II, 923). Aby jednak nie było nadużyć, inaczej dosłownie „aby kto nomine caduci nie był w dobrach swoich uszkodzou, albo uciśnion”, konst, z 1588 r. („Vol. Leg.” II, 1209) poleca, że wtedy dobra będą bezdziedziczne, jeśli nie stawią się spadkobiercy w obu liniach: ojczystej i macierzystej, aż do ósmego stopnia włącznie, a wia domość o puściźnie podana ma być na sejmie. Dopiero wówczas „dobra legitime et juste na Nas (t. j. króla) przypadają”, ale przedewszyst-kiem długi spłacone być muszą. Z porównania przytoczonych ustaw widać, że szlachta pilnowała, iżby kaduki w dobrach szlacheckich między przedstawicieli stanu rycerskiego rozdawane były. Tylko kaduki w miastach królewskich zostawiane są przy panującym, bez nagabywań ze strony spragnionej datków przewodniej klasy narodu. Wzamian taż sama ustawa z r. 1588 stwierdza, a raczej poprawia dawny obyczaj prawny, że w miastach i po wsiach szlacheckich i duchownych puścizny należeć będą do dziedzica gruntu. Ponieważ znowu ustawy Rzplitej niechętne były wzmagającej się liczbie dóbr t. zw. „martwej ręki” więc konst, z 1726 („Vol. Leg.” VI, 488) zastrzega, że dobra ziemskie i miejskie nadane duchowieństwu wbrew obowiązującym prawom w połowie donosicielowi ze stanu szlacheckiego, a w drugiej połowie do rozporządzenia królewskiego zachowane zostają. Z kolei, konst, z 1778 („Vol. Leg.” VIII, 955), potwierdzając poprzednie ustawy, rozporządza: każdy nabywa prawo własności jure caduco, kto przez lat pięćdziesiąt siedzi na majątku „nieza-kwestyonowanym ani przywilejem Naszym, ani jurysdycznym procesem”. Z wyliczonych w porządku chronologicznym praw przekonać się można o kilku rodzajach kaduków, mianowicie: w dobrach miejskich królewskich, dalej odu-marły spadek w miastach i po wsiach prywatnych, dalej kaduk nabywczy z samego faktu zasiedzenia. W końcu, pod nazwę puścizuy podciągano prawo królewskie do sukcessyi po cudzoziemcach bezpotomnie zmarłych. Dopiero konst, z 1768 („Vol. Leg.” VII, 601) znosi u nas rozpowszechnione w całej Europie jus albinagii i wymaga, aby przez lat trzy czynione były obwieszczenia, i wtedy tylko, gdy nikt z krewnych obcokrajowca do 8-go stopnia nie zgłosił się, dobra przechodziły na skarb królewski. W razie zaś wylegitymowania się sukcessora, tenże obowiązany był zapłacić ¹/₁₀ właścicielowi gruntu. Opłata owa nosi miano detrakcyj-nej lub gabelli. — Trzeba wreszcie dodać, że w pojęciach ogółu, mającego silne poczucie własności osobistej i prawa dziedzictwa naturalnego, wszelkie wyjątkowe, choćby z praktycznego punktu widzenia konieczne ustawy nie znajdowały u nas uznania. Stąd dziś jeszcze mówi się o jakimkolwiek nabytku niesłusznym,

nienależnym, że zdobyty został „prawem ka

F. o.

Kady (po arab. Kńdhi, po turecku Kâsî = sędzia) —tak zowie się u mahometan osoba duchowna, pełniąca także funkcye sędziego świeckiego i wyrokująca na podstawie praw Koranu i tradycyi świętych. K., aczkolwiek kompeten-cya jego jest niższą, niż muftego (ob.), należy wraz z nim do duchowieństwa wyższego. Urząd K-go utworzony został po raz pierwszy przez Omara. Pierwszego K-go (Abdallah Ibn Naufal) zamianował sam kalif (dla Medyny), ale potem prawo mianowania K-ych należało także

208).

do wezyrów i namiestników. Prawnicy muzułmańscy określili następujące warunki, niezbędne dla muzułmanina przy objęciu tego stanowiska: należenie do stanu wolnego, wiek poważny, charakter wysoce etyczny i znajomość praw Islamu. Do obowiązków K-go należą: sądzenie spraw karnych i cywilnych, dbałość o wykonanie wyroków sądowych, opieka nad małoletnimi, obłąkanymi itd., zarządzanie w a kufami (ob.) i potwierdzanie testamentów; jeżeli w okręgu brak Imama, to zamiast niego winien K. odprawiać nabożeństwo. Wobec rozległości swych zajęć K. nie może się obejść bez pomocników: może wybierać światłych i zacnych ludzi, coś w rodzaju przysięgłych (nńib), w celu zasięgania ich zdania; innymi pomocnikami jego są eminowie— sekretarze i szachidzi—notaryusze. Dla rozważania zażaleń na K-ych Omajadzi ustanowili oddzielną izbę apellacyjną (Neser ol mezalim), początkowo pod prezydencyą kalifa, a od czasów kalifatu Mochtediego (868 — 869), z rodu Abbasydów, wyznaczano osobnego przewodniczącego zpośrod sędziów. Obecnie w Turcyi K-owie są to urzędnicy państwowi na żołdzie państwa. W Persyi są zupełnie od państwa niezależni. Kâdy-1-kodât („sędzia sędziów”)—Dajwyższy K. dla całego okręgu. Za naszych czasów Kâdy 1-kodât dla Egiptu (w Kairze) mianowany i przysyłany jest rokrocznie z Konstantynopola przez sułtana. W Azyi Środkowej i Afganistanie, gdzie K-owie cieszą się najwyższym szacunkiem, utrzymują ich zakłady dobroczynne i osoby prywatne z własnych składek. K. kelńn jest najwyższym sędzią dla Turkiestanu i Afganistanu. K. asker, t. j. sędzia wojskowy, jest to nazwa dwóch urzędników tureckich, idących w hierarchii bezpośrednio po wielkim muftym. Jeden dla Europy sadri Rum albo Rumi li K. as ke-ri; drugi dla Azyi—sadri Anatolu K. aske-ri. Urząd K-go wojskowego datuje się od czasów Murada I (1359 — 1389). Początkowo był jeden K. wojskowy z miejscem pobytu w głów-nem mieście (za Osmana I i Urchana od 1288 do 1359 r. w Brussie). Drugiego K-go wojskowego ustanowił Mohammed II w 1480 r. — Por. Kremer „öesch. der herrschenden Ideen des Islams” (Lipsk 1868); tegoż „Kulturgeschichte des Orients unter den Chalifen” (1875 — 1877); Hammer „Des Osmanischen Reiches Staatsverfassung und Staatsverwaltung” (1815); „Précis de jurisprudence mus. de Sidi Khadil” (przekł. Perron, II, 1848—55).

Kadyi Henryk (* w Przemyślu d. 23 maja r. 1851), lekarz, anatom biegły. Do szkół uczęszczał we Lwowie; ukończywszy je w r. 1869, zapisał się do wydziału lekarskiego uniwersytetu Jagiellońskiego; po roku na dalszą naukę udał się do Wiednia, gdzie mu w r. 1875 przyznano dyplom doktorski. W latach 1873/4 i 1874/5, jako student jeszcze, był demonstratorem anatomii u profesora wiedeńskiego Langnera (ob.);

nadto czas pewien kształcił się pod przewodnictwem Billroth a (ob.) w chirurgii, jako t. z w. Operations-Zögling. W styczniu r. 1875 mianowano go assystentem przy katedrze anatomii w Krakowie. Zostawszy tamże w r. 1878 docentem, rozpoczął wykłady anatomii ludzkiej i porównawczej. — Powołany w r. 1881 na profesora do Lwowa, zaczął w listopadzie nauczać anatomii w tamtejszej szkole weterynarskiej. Gdy w uniwersytecie lwowskim otworzono na nowo wydział lekarski, K został w nim profesorem zwyczajnym anatomii opisowej i dotąd (1903) stanowisko to zajmuje, słusznie ceniony jako znawca biegły zarówno anatomii ludzkiej, jak i zwierzęcej—Z licznych prac jego, po większej części drukowanych w „Przeglądzie lekarskim” krakowskim, w „Pols. Archiwum nauk biologicznych i lekarskich”, oraz innych wydawnictwach peryodycznych, tu wymienimy tylko: „O oku kreta pospolitego i t. d.” (Kraków 1878, w 8-e, z 2 tabl.; rozprawa habilitacyjna), „O gruczołach tarczykowych dodatkowych i t. d.” (t-że 1879; też po niem. w „Archiv, f. Anat.” 1879, zesz. 3 i 4), „Kilka zboczeń układu naczyniowego i t. d.” (tamże 1881; toż po niem. w „Medic. Jahrbücher” r. 1881, zesz. 1).— „Wykład wstępny... przy objęciu katedry anatomii w lwowskiej szkole weteryn. d. 29 listopada 1881 r.” („Przegl. lek.” r. 1881, nr 51), „Die Blutgefässe des menschlichen Rückenmarks” (Lwów

1889) i „O organizacyi komórki” (1892). — Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str.

Dr j. p.

Kadyks, prowincya hiszpańska, graniczy na północy z prow. Huelvą i Sevillą, na wschodzie z prow. Malagą, na południu i zachodzie z morzem (z cieśniną Gibraltarską i zatoką Kadyksu). Zajmuje najbardziej na południe wysuniętą część Andaluzyi i skrawek lądu afrykańskiego z Ceu-tą, co razem stanowi 7 342 klm. Q obszaru. Na północy i płn.-wschodzie jest górzystą. Tutaj między innemi wznosi się daleko z morza widzialny szczyt Cerro de San Cristobal (1 716 metr.). Z rzek zasługują na uwagę Guadalkwi-wir, stanowiący rzekę graniczną od północy aż do uścia samego, dalej Guadalete z Majaceitą i Barbata. Ta ostatnia przecina znaczne jezioro, Laguna de la Janda, które z dawien dawna zamierzają Hiszpauie osuszyć. Ludności prowincya (według spisu z d. 31 grudnia r. 1900) liczy 452 659 m-ców, w tern 226 208 mężczyzn i 226 451 kobiet; gęstość zaludnienia wynosi 61 osób na 1 klm. Ludność trudni się głównie uprawą wina, które zalicza się do gatunków najlepszych, zwłaszcza wyhodowane w okolicach Jerezu, potem Puerto de Santa Maria i San Lu-car (zwane Manzanillas), a następnie owo-carstwem, rolnictwem i pszczelnictwem. W o-grodnictwie przeważają rośliny strączkowe i o-leiste. Hodują nadto owce i bydło rogate i zajmują się rybołówstwem (bagniki i sardynki: już Stra-

bon o rybach miejscowych wspomina), dobywaniem soli morskiej, handlem i żeglugą. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty. Pod względem sądowym prowincya dzieli się na 14 okręgów.

rozwoju przemysłu, liczba ludności prawie, że stoi w miejscu. Przemysł miejscowy reprezentują głównie fabryki tytuniu i zakłady do budowy okrętów. Z wyrobów rzemieślniczych celują meble, rękawiczki, karty do gry i przedmioty jubilerskie. Na wysokim stopniu rozwoju stoi także wydobywanie soli morskiej i rybołówstwo. Handel współczesny K-u jest zaledwie słabym odblaskiem wielkiej niegdyś świetności, kiedy to w jednym K-ie ześrodkowywał się cały handel hiszpański z Ameryką; pomimo to obecnie jeszcze należy K. do najbandlowniejszych punktów w Hiszpanii. Wskutek coraz większej płytkości zatoki, tylko północna część jej jest dostępna dla okrętów większych; właściwy port, we wschodniej stronie miasta położony, na 1 m. zaledwie głęboki, oddaje usługi tylko statkom drobnym, które codziennie zapełniają go w celu dostarczenia miastu ryb i innych środków żywności. Ruch okrętowy w r. 1890 wyrażał się ilością 4 359 okrętów przychodzących o pojemności 1245 781 ton i 3 281 okrętów, które z portu wyszły o pojemności 1 328 732 ton. Przywóz ogólny wynosił 31.6 mil. posetos, a wywóz 56.6 mil. p. Do głównych przedmiotów przywozu należą: drzewo, zwłaszcza klepki, spirytus, machiny, węgiel kamienny, cukier i kawa. Naj-ważniejszemi przedmiotami wywozu są: wino (w r. 1890 — 32 mil. litrów, a w tem 21 mil. litr. samego wina z Jeresu), kamień winny, oliwa, sól morska i ruda srebrna. Handel nad-

Kadyks, miasto główne prowincyi tegoż nazwiska, twierdza i port, jedno z najważniejszych miast w Hiszpanii, leży nad zatoką K-u, przy oceanie Atlantyckim, pod 30°31' szerok. półn. i 6°18' dług. wsch. od Gr., na daleko (10 kim.) w morze wysuniętym przylądku północnym wyspy Leon, która oddzielona jest od lądu wązką cieśniną morską, zwaną kanałem św. Piotra.

brzeżny znaczny: wywozowy dosięga 22 mil. pes., przywozowy 26 mil. pes. Przywóz nadbrzeżny stanowią głównie tytoń, ryby i materye, wywóz — wyroby tabaczne i ryby solone. Miasto ma stałą kommunikacyę parowcową ze wszystkiemi najważniejszemi portami hiszpańskiemi, z Lizboną, Hawrem, Londynem, Bremą, Gibraltarem, Maltą, Tangerem, z Santa Cruz na Teneryfie i z Indyami Zachodniemi. Kabel podmorski łączy K. z wyspami Kanaryjskiemi i m. St. Louis w Senegalu. Linia kolejowa, K.-Sevilla, łączy miasto ze środkiem kraju. K. jest siedliskiem gubernatora, episkopatu, zarządu morskiego i licznych konsulatów. Z instytucyj publicznych ma instytut chirurgiczno-medyczny, szkołę morską, szkołę handlową, seminaryum duchowne, muzeum sztuk pięknych, bibliotekę publiczną, 3 teatry i cyrk do walki byków. — K. (po fenicku Ga dir, t. j. twierdza, po grecku Gâd eira, po łacinie Gades) założony został w r. 1100 prz. nar. Chr. przez Fenicyan i do czasu wojen Pu-nickich należał do Kartagińczyków. Podczas drugiej wojny Punickiej w r. 206 przed nar. Chr. został wzięty przez Rzymian. Za cesarstwa Rzymskiego nosił nazwę „Augusta Julia Urbs Gaditana”. Zdawien-dawna był K. ważnym punktem handlowym, bogatym i ludnym, w którym gnieździły się zbytek i rozpusta. W okresie wę-

Między przylądkiem i lądem znajduje się zatoka obszerna, któią cypel Trocadero dzieli na dwie części: północną czyli właściwą zatokę K-u i po łudniową, czyli zatokę Puntales. Twierdza, jedna z najsilniejszych w Hiszpanii, składa się z dwóch części: od strony południa z wału obwarowanego narożnikami i fortów de tasz owa nych Cortadury św. Ferdynanda, od strony zaś zachodniej z fortu św. Sebastyana. Wejścia do zatoki Puntales bronią forty Santa Catalina, Matagorda i Puntales. Z lą lem łączy się w yspa Leon za pośrednictwem mostu Puente Suazo, silnie obwarowanego i niedaleko mostu kolejowego położonego. Na wyspie Leon jest nadto fort San Fernando i olbrzymi arsenał morski La Carraca. Miasto, z wyjątkiem części najstarszej (spalonej przez Anglików niemal do szczętu w r. 1596), zbudowane jest regularnie, ma liczne place, z pośród których zasługuje na uwagę plac Koustytucyi, piękne aleje spacerowe nad morzem (zwłaszcza Alameda). Domy są bardzo schludne, z płaskiemi dachami w stylu maurytańskim i z wieżycami (miradores). Z osobliwości miejskich zasługują na uwagę: dwie katedry (stara założona w r. 1597 i nowa założona w r. 1769) z cennemi obrazami; kościół Santa Catalina po-kapucyński z nieukończonym obrazem Murilla, przedstawiającym ślub św. Kata rzyny; wysoka wieża sygnałowa, Torre de Vigia, ratusz ze wspaniałą galeryą portretową, pałac biskupi, akademia sztuk pięknych, założona w r.

1789, dzięki zabiegom gubernatora 0'Reilly’ego; wreszcie latarnia morska 44 m. wysokości mająca, w forcie San Sebastian wzniesiona, i kościół San José o dwu wieżach, na przesmyku, zwanym Isthmus, na którym znajdują się licznie uczęszczane kąpiele morskie, winnice i obfite saliny. Klimat zdrowy ; w upały, nie przewyższające nigdy 33° — 34° C, powietrze morskie działa orzeźwiająco. Bardzo się daje miastu we znaki brak dobrej wody, słodkiej czyli źródlanej; mimo opatrzenia każdego niemal domu w cysternę glinianą, wodę świeżą sprowadzają tu z miasta Puerto de Santa Maria. Ludności (mieszkańcy tutejsi zwą się „Gaditanosami”) na początku r.

1900 było 69 382 wobec 70 811 w r. 1857: wskutek zmniejszenia się handlu i braku wa- drówki narodów rządzili nim Westgoci; w r. 711 runków (z powodu ograniczonej przestrzeni) do j odebrali go Westgotom Arabowie i dopiero w r.

Fig. 39. Kadyszewicz, h.

D.

s. Pł.

1262 wpadł K. po raz pierwszy w ręce Hiszpanów (Alfonsa Mądrego). Odtąd miasto wzrastać zaczyna i po odkryciu Ameryki staje się głównem ogniskiem handlu transatlantyckiego. W r. 1596 splądrowali i spalili je Anglicy pod dowództwem Robeita Essexa, dwu Howardów i Raleigha. W r. 1626 przez lorda Wimbledona i w 1702 przez ks. Ormonda i Jerzego Roske było napróżno oblegane. W r, 1800 bombardował miasto admirał angielski Nelson, mszcząc się na Hiszpanach za ich związek z Francuzami. Potem obrała sobie w K-ie siedlisko junta hiszpańska, która miała tu swe ognisko w czasie wojny o niepodległość aż do powrotu Ferdynanda VII. Tutaj też odbyło się 18—20 marca 1812 roku nadzwyczajne posiedzenie Koitezów i ogłoszona została nowa Konstytucya powszechna. Słynnem jest także bezskuteczne oblężenie K-u przez Francuzów pod dowództwem Sebastia-niego i Victora, oblężenie, które trwało od d. 6 lutego 1810 r. aż do 25 sierpnia 1812 r. W d. 1 stycznia r. 1820 zbuntowały się w K-ie na wyspie Leon wojska hiszpańskie, przeznaczone do wysłania do Ameryki w celu stłumienia re-wolucyi tamtejszej, i tern zapoczątkowały rewo-lucyę w Hiszpanii. Drugie pamiętne oblężenie K-u miało miejsce w r. 1823, gdy ks. d’Angou-lêrne, wódz naczelny siły zbrojnej francuskiej, do przytłumienia powstania w Hiszpanii przeznaczonej, wysłał pod to miasto generałów Bor-desoulle’a i Bourmonta, by je zajęli i króla z rąk Kortezów i powstańców wyswobodzili. Garnizon hiszpański pod wodzą Lopeza Banosa wynosił 14 000 ludzi; Francuzi w liczbie 20 000 zdobyli 31 sierpnia Trocadero i fort San Louis, w d. 20 września fort San Pedro i bombardo-

wali miasto, wskutek czego ukazał się w dniu 1 października król Ferdynand w obozie francuskim i ozuajmił o rozwiązaniu Kortezów, poczem Francuzom otworzyło miasto bramy w d. 3 października r. 1823. I podczas późniejszych walk domowych hiszpańskich był K. częstym teatrem wojny niszczącej: w dniu 17 września 1860 r. wybuchła tutaj rewolucya, która wymogła na Izabeli zrzeczenie się tronu i usunęła całą dynastyę Burbonów. W r. 1873 po proklamowaniu przez Kortezy rzplitej federacyjnej, żywioły socyalistyczne w mieście się wzmogły i usiłowały skłonić Da swoją stronę wojsko, co się im nie powiodło, z wyjątkiem artylleryi. Generał Pawia wkrótce uśmierzył powstanie. — Porów, de Castro „Historia de C.” (Kadyks 1858).

Kadyma, rzeka na pograniczu gub. Podolskiej i Chersoń skiej, ob. Ko dyma.

Kadyny, Kudyny (co znaczy „damy”), tytuł prawowitych żon sułtańskich, podniesionych do tej godności z liczby niewolnic haremu. Pędzą one ściśle zamknięte życie w seraju, tworząc odrębny dwór z agami, eunuchami i odalis-kami.

Kadyszewicz, herb polski. Na tarczy, w polu barwy niewiadomej, jakaś roślina, czy drzewo, o 6-u gałęziach lub odnogach, symetrycznie po obu stronach łodygi umieszczonych, oraz o dwóch korzeniach. Używany przez ksią żęcą rodzinę tatarską Ka-dyszewiczów na Litwie, wygasłą, zdaje się, już w początkach XVII stulecia. — Pieczęcie kniaziów Iwana, chorążego tatarskiego, i brata jego, Sachna, na dokumentach z lat 1527—1542, w zbiorach Soubise - B:siera w Warszawie.

Podobnego znaku pieczętnego, tylko o większej ilości odnóg i korzeni, używały nadto książęce rody tatarskie Kasinowiczów i Mułkomano-wiczów, obecnie, jak mniemać należy, również wygasłe.

Kadzidła, drzewo, ob. Boswellia.

Kadzidło — smoła, żywica wonna, palonem było od niepamiętnych czasów na cześć Boga i ludzi. Już Pismo św. w księdze Wyjścia (Exodus 30, 34) wylicza gatunki kadzidła. W przybytku Pańskim na puszczy i później w świątyni Salomonowej był ołtarz, na którym spalano K. Poganie na cześć bogów swoich kadzili. Kościół, przejmując wszystkie starodawne a dobre zwyczaje, wprowadził do obrzędów swoich kadzenie. Powszechnie używanem w świątyniach K-cm jest t. zw. oliban i bursztyn. Biedniejsze kościoły przez oszczędność łączą domieszkę ziół pachnących, a biedne, wiejskie, zastępują prawdziwe K. żywicą naszych lasów, razem z jagodami jałowcu, maliny, ziół różnych zmieszaną.

Kadź. Wogóle K-ą nazywamy naczynie z dnem okrągłem lub owalnem do pomieszczenia płynów, lub rodzaj beczki z jednem dnem, od spodu szerszej. Kadzie mogą być wyrabiane z drzewa lub żelaza; mają one najróżnorodniejsze zastosowanie w przemyśle, jak: w farbierstwie, cukrownictwie, gorzelnictwie, piwowarstwie itp. W go-rzelnictwie znane są kadzie zacierne i fermentacyjne. K. zacierna jest to naczynie okrągłe z żelaza, z podwójuemi ścianami i dDami. W środku tej kadzi osadzony jest wał pusty ze skrzydłami wewnątrz wydrążonemi, które stanowią mieszadła. Wał ten za pośrednictwem kół stożkowych i koła pasowego otrzymuje ruch od transmissyi. W górnej części kadzi znajduje się ekshäustor służący do studzenia zacieru. Do kadzi tej, napełnionej słodem zielonym, rozpuszczonym w wodzie, wpuszcza się kartofle z parnika, poczem miesza się to wszystko i studzi za pomocą ekshaustora, i zimnej wody obiegającej w samem mieszadle jak i między dnami kadzi. K. fermentacyjna jest to zwykła kadź drewniana, w której zacier spuszczony z kadzi zacier-nej podlega fermentacyi.—W piwowarstwie uży-

wane są kadzie filtracyjne—kadzie do odcedza- gefasste griechische Schulgrammatik” (Berlin nia brzeczki    klarownej od masy zacierowej,    1893).

A. A. K.

Kaemmel Otto, historyk niemiecki (* d. 25 września r. 1843 w Żytawie), syn rektora, Henryka K-a, studyował w latach 1862— 66 filologię i historyę w Lipsku i Getyndze, od r. 1866 do 1874 był nauczycielem w Plavnie, a od r.

zwane odstojnikami. Kadzie zacierne do zacierania słodu podobne do używanych w gorzelnic-twie. Kadzie zalewne są to naczynia do moczenia jęczmienia w słodowniach, zwane namaczal-n i kam i. Kadzie zlewne v. zbiorniki, w których mieści się cały war piwa. Kadzie fermentacyj- ! 1874 do 1890 w Dreźnie (od r. 1882 wspólne drewniane w kształcie ostrosłupa ściętego, rektorem); przedtem był także docentem prywat-w których dokonywa się fermentacya piwa. h. nym historyi w wyższej szkole technicznej. Od r.

Kadżarowie, jedno z siedmiu plemion turec-    1890 pełni    obowiązki rektora    w gimnazyum św.

ko-tatarskich,    zamieszkujących Persyę północną.    Mikołaja w    Lipsku. Napisał    „Heracleotica” —

Z plemienia    tego pochodzi obecnie panująca    przyczynek    do starożytnej historyi kolonizacyi

reich 1870 — und 1871” (Cwikawa 1871); „Joh. Hass, Stadtschreiber und Bürgermeister in Görlitz” (Drezno 1874); „Die Anfänge deutschen Lebens in Österreich bis zum Ausgange der Karolingerzeit” (Lipsk 1879); „Ein Gang durch die Geschichte Sachsens und seiner Fürsten” (Drezno 1889); „Deutsche Geschichte” (t-że 1889); „Italienische Eindrücke” (Lipsk 1895); „Christian Weise” (t-że 1897); „Der Werdegang des deutschen Volkes” (t-że 1896 — 98, 2 t.). Oprócz kilku podręczników historycznych („Grundzüge der neueren Geschichte” wyd. 2 e Drezno 1895, i „der Sächsischen Geschichte” wyd. 2 e t-że 1898) napisał do spółki ze Sturmhöflem, Diest-lem i in. kilka tomów do „Illustrierte Weltgeschichte”, wydanej pod redakcyą Spamera, i jest stałym współpracownikiem „Grenzboten”.

Kaemmerer Fryderyk Henryk, malarz hollenderski rodzajowy (* w Hadze 1839 roku), uczeń Gérôme’a w Paryżu, ceniony w Ameryce, reprezentowany szczególnie w zbiorach prywatnych Waszyngtonu i Nowego Jorku. Wystawiał obrazy głównie w Paryżu.

Kaempfer Engelbrecht (* w Lemgo [hrabstwo Lippe] d. 16 września r. 1651 — f tamże d. 2 listopada roku 1716), podróżnik i lekarz. W naukach lekarskich i przyrodniczych kształcił się kolejno w Hamburgu, Gdańsku, Toruniu, Krakowie, nakoniec w Królewcu, lecz nie ukończywszy ich, wstąpił do służby rządowej, szwedzkiej, w której dobił się stanowiska sekretarza poselstwa; jako sekretarz odbył w r. 1683 podróż przez Rossyę do Persyi. Uwolniwszy się od o-bowiązków dotąd spełnianych, zaciągnął się w r. 1685, jako chirurg, do towarzystwa handlowego, hollenderskiego, czynnego na dalekim Wschodzie. Zwiedził wtedy Indye Wschodnie, Syam, wyspę Sumatrę i dotarł aż do Japonii, gdzie bawił dłużej i kraj ten poznał lepiej od poprzedników swych. Powróciwszy w r. 1693 do Hollandyi wystąpił ze służby i w roku następnym w Lej-dzie osiągnął dyplom doktora medycyny po obronieniu rozprawy bardzo ciekawej p. t. „Dissert, medica inaug. sistens decadem obaervationum exoticarum”, poczem udał się do ojczyzny i został lekarzem przybocznym hr. zur Lippe

w Persyi dynastya. K. zamieszkiwali początko- greckiej w północnej Azyi Mniejszej (Plavno wo północno - wschodnie stepy Azyi Środkowej. 1869); „Der deutsche Volkskrieg gegen Frank-W r. 1223, przyłączywszy się do hufców zwycięskich Dżengishana, najechali wraz z nim Iran i osiedlili się tutaj na skraju północnym, na pograniczu ze stepami. Nie wytrwali wszakże długo na jednem miejscu, lecz posuwali się dalej na południe, osiadając głównie po miastach. Tak na początku XVII w. przedostali się aż do Astrabadu. Po upadku dynastyi perskiej Seffewidów (Seffis) w roku 1722, wywiązała się między K-mi a plemieniem turkmeńskiem Afsza-rów, z których pochodził sławny szach perski Nadir, walka zażarta o przewagę w Iranie. Walka trwała długo i dopiero po śmierci szacha Nadira (um. 1794 r.) okrutny a śmiały Aga Mohammed, chan Maseuderanu, wystąpił jako pretendent do tronu, zwyciężył w bitwie krwawej swego przeciwnika, Kerima Hana Zendiego, i zdobył władzę najwyższą nad Persyą, Obecnie do plemienia K-ów należy około 3 800 rodzin, zajmujących najwyższe stanowiska w Persyi. Nie cieszą się oni bynajmniej sympatyą ogółu za swą niepohamowaną żądzę łupiestwa.

J. Musz.

Kaedmon, ob. Caedmon.

Kaegi Adolf, filolog i orjentalista szwajcarski, ur. 30 września 1849 w Bauma w Szwaj-earji; studjował filologję klasyczną i orjentalną w Zurychu, Lipsku i Tubindze; w 1877 został profesorem gimnazjum, w 1883 prof, uniwersytetu wt Zurychu. Ważniejsze z prac przez niego ogłoszonych: „Kritische Geschichte des Spartanischen Staates von 500 zu 431 vor Chr.”

(Lipsk 1873); „Siebenzig Lieder des Rigveda”, przekład niemiecki, dokonany wspólnie z K.

Geldnerem i R. Rothem (Tubinga 1875); „Der Rigveda, die älteste Litteratur der Inder” (wyd.

2-e, Lipsk 1881); „Alter und Herkunft des germanischen Gottesurteils” (Zurych 1887); „Die Neunzahl bei den Ostariern” (t-że 1891). Napisał także podręcznik do nauki języka greckiego:

„Griechische Schulgrammatik” (wyd. 3-e, Berlin 1892), w którym, jako też w osobnych artykułach, pierwszy starał się przy pomocy starannej statystyki o uproszczenie materjału naukowego w nauczaniu tego języka. Temuż celowi służą równie jego „Griechisches Übungsbuch” w dwuch częściach (wyd. 2-e cz. I, Berlin 1893) i „Kurz-

44

Enc. powse. ilustr. Zoie. U62, X. XXXIIL

Dr j. p.

w Lemgo. Stanowisko to zajmował do śmierci.— Z licznych bardzo prac pisarskich K-a drukiem ogłoszono tylko: „Amoenitatum exoticarum poli-tico-physico-medicarum fasciculi V etc.” (Lemgo 1712); „Geschichte und Beschreibung von Japan und Siam” (wydał C» W. Dohm, tamże 1724, 2 tomy; przekł. ang. Londyn 1727; tłóm. fr. Haga 1729 i powtórnie tamże 1731), jest to pierwsze dzieło o Japonii, zawierające o niej wiadomości zupełnie pewne i wiarogodne; nakoniec „Icones selectae plantarum, quae in Japonia col-legit etc.” (wydał J. Banks Londyn 1791; in fol. z 9 rycinami). — For. „Biographie médicale” (T. V str. 393), „Diction, hist, de la méd.” (T. III str. 301) i Poggendorffa „Biogr.-literarisches Handwörterb. zur Gesch. der exacten Wissenschaften” (T. I str. 1216).

Xaempferia, Cytwar, rodzaj roślin z rodziny Imbierowatych (Zingiberaceae), obejmuje gatunki właściwe strefie podzwrotnikowej. Są to rośliny trwałe, cebulonośne. K. galanga (Gał-gant) ma kwiaty białe, wonne, korzeń smaku ostrego; korzenia tego używają w Indyach do tego samego celu co i gałgantu prawdziwego i dawniej był on pod nazwą G-u rzekomego sprowadzany do Europy.

K. parowy, w którym albo baba poruszaną jest za pomocą urządzenia połączonego z machiną parową, albo też para działa bezpośrednio na babę, i podnosi ją do góry w taki sposób jak w młotach parowych. — K. ręczny (fig. 40); tu baba B porusza się do góry i na dół w kierownicach, umieszczonych w słupie kierowniczym FG. Słup ten podparty jest za pomocą 4 belek spoczywających na podstawie ADE, stanowiącej miejsce dla robotników. W górnej części słupa umieszczony jest krążek H, przez który przerzuca się sznur połączony jednym końcem z babą R, a drugim ze sznurkami E, które pociągają robotnicy w celu podniesienia baby do góry. Do obsadzenia pala wbijanego P służy wał poziomy LM (winda) umieszczony na tylnych belkach. Na wale tym nawinięta lina MMST prowadzoną jest w drążkach SN, osadzonych w belce G, przytwierdzonej do wierzchołka słupa G. Szczeble umieszczone w babie W stanowią drabinę, po której wchodzi się w celu założenia sznurów na krążki. Za pomocą tego K-a nie można podnieść baby wyżej nad 1¹/₂ metra, poruszanie jej połączone jest ze znaczną stratą czasu i wymaga znacznej obsługi.—O wiele energiczniej pracują K-y mechaniczne (fig. 41), gdzie robotnicy obracają korbę na wale połączonym z przekładnią kół, za pośrednictwem

•-5S

fiS

ŁIH i

KI !

■Khsw

■kr

- -J

IW /

.G

fPüg

mZŚĘF

v ..ü

Fig. 41.

Fig. 40.

Kafar lub bitnia jest to przyrząd mechaniczny służący do wbijania pali w ziemię działaniem ciężkiej bryły, zwanej babą, którą K. w górę podnosi i nagle opuszcza. K. może być ręczny, w którym baba pociąganą jest w górę działaniem rąk ludzkich; K. mechaniczny, w którym baba pociągana jest w górę przy pomocy odpowiedniego urządzenia, jak winda ręczna itp.;

których daje się tak ciężar baby, jak i wysokość jej podnoszenia dowolnie zwiększyć. Za pomocą korb AA obraca się wał B, i połączone z nim koło zębate E, i szczepione z temże koło F, a tern samem i bęben G, na którym nawinięty jest sznur połączony z babą. Po podniesieniu baby na pewną wysokość wyłącza się z zaczepienia koła zębate E i F za pomocą

mMjt

Fig. 42.

GJh

Ps —

M. Horn.

R.

drążka ODE—tym sposobem baba spada na pal. Przy tem urządzeniu skutek użyteczny bicia znacznie się zmniejsza z powodu tarcia sznura o bęben. Aby tego uniknąć zawiesza się babę na linie za pomocą haka, który sam luzuje się, t. j. że baba—po dojściu do pewnej wysokości — samodzielnie opada. Do tego celu służą kleszcze (fig. 42). Baba Q, umieszczona w kierownicach, zaopatrzona jest w ucho, które chwytają kleszcze, złożone z dwóch części, obracających się około sworzni 00, przytwierdzonych stale do kloca F. Klocek ten jest stale połączony z liną i porusza się w kierownicach, tak jak i baba. Dwie sprężyny stalowe, osadzone w klocku, cisną na ramiona kleszczy H i rozpychają je, wskutek czego ramiona K uciskają się. Kiedy klocek F dojdzie już do górnej części kafara, wtedy szczęki P ścisną ramiona kleszczy HH, a wówczas ramiona KK rozejdą się i wyjdą z ucha baby, która tym sposobem oswobodzoną zostaje od sznura, i opada — co gdy nastąpi — za pomocą drążka ODE odczepia się koło zębate na korbie od kół osadzonych na wale korby, wskutek czego klocek zostaje oswobodzony, opada na dół, i uderza o babę—co sprawia, że kleszcze KK otwierają się, wchodzą w ucho baby, którą znowu podnosi się do góry za pomocą obrotu korb A A. Wyżej opisany K. podnosi do góry babę, wagi 300 — 800 klg. na wysokość 5 — 10 m. przy pomocy 3 do 6 ludzi. K. mechaniczny można wprowadzać w ruch za pomocą kieratu, kół wodnych, lub za pomocą siły pary, która działać może albo za pośrednictwem machiny parowej—w takim razie zamiast korby osacza się koło pasowe, i łączy go pasem z kołem umieszczonem na machinie parowej,—albo też babę podnosi bezpośrednio para, tak jak to ma miejsce przy młotach parowych, gdzie baba połączona jest za pomocą drąga z tłokiem, cylindra parowego. Pierwszy taki K. wybudował Nasmyth (ob. Młoty parowe). Oznaczając: 0Q ciężar baby, G₂ ciężar pala, h wysokość podnoszenia się baby, s głębokość, na jaką pal wciska się podczas bicia, P siłę powodującą wciskanie się pala, — to sprawność kafara będzie:

G₀+G, ‘

Kafarnaum, po hebr. Kefar Nâchüm, tj. dziedzina Nahuma, miasto w Palestynie, o którem wiemy tylko z Nowego Testamentu. Leżało w górnej Galilei, nad jeziorem Genezareckiem, niedaleko od uścia Jordanu do niego, na wielkiej drodze handlowej z Damaszku ku morzu

Śródziemnemu. W związku z tem są celnicy, o których czytamy w Ewangielii św. Mateusza (9, 9); miało też i załogę wojskową, której setnik, jak pisze św. Łukasz (7, 5), wystawił Żydom szkołę. W życiu Chrystusa Pana K. gra wielką rolę, w uiem bowiem mieszkał przez czas jakiś po opuszczeniu Nazaretu, w niem sprawił wiele cudów, w jego synagodze nauczał: to też ewangielie zwą je poprostu Jego miastem. Mimo to K. trwało w niedowiarstwie, za które spadła na nie klątwa Chrystusowa (Mateusz 11, 23 i nast.). Ślad tego miasta niektórzy badacze upatrują, zgodnie z tradycyą, w Tel-Humie, inni, mniej prawdopodobnie, w Chan Minji, przy jeziorze Genezareckiem.

Käfernburg, w Wiekach Średnich samodzielne hrabstwo w Turyngii, z miejscowościami Arnstadt, Ilm, Paulinzella, Liebenstein i Ichtershausen. Hrabiowie K., biorący nazwisko od zamku tegoż imienia pod Arnstadt, już w wieku VIII byli potężnymi panami w Turyngii. Ród ich wyginął na Günterze IX (1385); hrabstwo stało się własnością landgrafów Turyngii, którzy większą część jego ustąpili w r. 1446 hrabiom Schwarz-burga.

Käferthal, osada przemysłowa w okręgu Ba-deńskim, w okolicy Mannheimu, węzeł kolejowy linii Frankfurt nad M. - Mannheim i Mannheim -Weinheim; ma kościół ewangielicki i katolicki, pocztę, telegraf i liczy (w r. 1895) 6 661 m-ców, wyznania przeważnie ewangielickiego. Liczne fabryki: luster (6000 robotn.), chininy (400 rob.), lin (200 rob.) i różnych chemikaliów, jak spirytusu do palenia i drożdży prasowanych, dalej guzików kościanych, odlewów żelaznych, wyrobów tytu-niowych i t. d. Po raz pierwszy dokumenty wspominają o K-u pod r. 1227; w końcu XIII w. należał do Palatynatu, a od r. 1802 do Ba-denu. Dnia 15 i 16 czerwca r. 1849 pod K-em miały miejsce potyczki poważne powstańców ba-deńskich z wojskiem rządowem.

Kaffa, miasto, ob. Teodozya.

Kaffa (Gomara), państwo lenne Abissynii, graniczy na północy z krajami: Gera i Dżymua, od których oddziela je rzeka Godżeb, na wschodzie z państwem Kullo, na zachodzie z płacące-mi K-ie daninę plemionami murzyńskiemi: Szuro i Szankalla, na południu z państewkami lenne-mi: Konta i Kuisza. Jest to kraina górzysta (uajwyższy punkt, Hotta, dochodzi do 3 680 m. wysok.), odznaczająca się łagodnym, wilgotnym klimatem, urodzajnością gleby oraz bujną roślinnością. W cieniu olbrzymich lasów rośnie obficie drzewo kawowe, od którego pochodzi nazwa kraju; kawa oraz piżmo, kość słoniowa i kardamon stanowią główne produkty wywozu. Handel niewolnikami w całym rozkwicie: na rynkach tutejszych sprzedają rocznie do 7000 ludzi. Mieszkańcy, zwani Gong a (ob.), wyglądem swym zbliżają się do typu europejskiego, od którego różirą się

ciół.

J. Musz.

tylko ciemniejszą barwą skóry; wyznają religię zasadzającą się na czci dobrego (Deok) i złego bóstwa, oraz mocno spaczony chrystyanizm. Władza króla K-y ograniczona jest radą 6-u dostojników państwa. Pod względem administracyjnym dzieli się K. na prowineye: Bonga, En-narya, K. i Hodya. Główne miasto Bonga, bardzo ludne, leży pod 7°10' półn. szerok. a 36°24' wschodn. dług. — Porów.: Cecchi „Füuf Jahre in Ost-afrika” (Lipsk 1888); Reinisch „Kaffa-sprache” (Wiedeń 1888).

Kaffeńskie biskupstwo, ob. Polska: Koś-

Kaffsack Józef, rzeźbiarz niemiecki (* 1850 r. w Regensburgu—f w r. 1890), uczeń Hähnela w Akademii drezdeńskiej. Około r. 1880 osiadł w Berlinie, gdzie wykonał liczne prace dla różnych miast niemieckich.

Kafiristan („Ziemia niewiernych”), niedostępna kraina górska w Azyi Środkowej, między 35° i 36° sze.r. płn. i 70° — 72° dług. wsch. od Gr., graniczy od północy z grzbietem Hindu-Kusz i krainą górzystą Badachszan, od wschodu z krainą Czytral i doliną rz. Kunaru, dopływu Kabulu, od południa i zachodu z Afganistanem i zajmuje około 13 000 kim. □ obszaru. Składa się z całego systematu dolin, w kształcie przesmyków, oddzielonych jedne od drugich wy-sokiemi górami o szczytach śnieżnych, często 24 000 stóp wysokości mających. Przejścia łączące doliny są w pewnych porach roku niedostępne, a niektóre, zwłaszcza do Badachszanu wiodące, jak Nuksan (5 200 m.), Dora (4000 m.) i inne, przez większą część roku nie do przebycia. Rzeki K-u biorą początek z lodowców południowego Hiudu-Kuszu i płyną wogóle w kierunku z północy na południe, w łożyskach głębokich i skalistych, niosąc wody swe wraz z piaskiem złotym do Kunaru, Alingaru, Nidżu, dopływów Kabulu. Wskutek znacznego spadku większość rzek K u składa się z rwących potoków, spadających kaskadami. Przyroda dzika, przytem wspaniała i malownicza: skały olbrzymie, góry śnieżne, lodowce, potoki burzliwe, doliny posępne — oto zwykłe widoki miejscowe. W bardziej urodzajnych dolinach rosną drzewa owocowe (wi-nograd, kasztany), stoki gór pokryte zaroślami, dębem wiecznie zielonym itd., wyżej 5 — 6000 stóp przeważają lasy iglaste (sosna, cedr). Je-dynemi drogami kommunikacyjnemi są ścieżynki, niebezpieczne czasami, ponad przepaściami biegnące. Drzewa przerzucone przez potoki i przepaści zastępują mosty. K. należy do krajów mało zbadanych. Pewien mollah indyjski przeszedł w r. 1877 przez dolinę rzeki Gilgit, dotarł aż do m. Mastudża, dalej skierował się przez dolinę Pandszkora do Peszawaru i w r. 1878 dosięgnął Kuhistanu. W r. 1882 prowadził tutaj badania etnograficzne Sajjad Szach. Z Europejczyków pierwszemu Mac Nairowi udało się w r. 1883 pod postacią lekarza indyjskiego zwiedzić tę krainę.—Por. Downes „Kafiristan” (Lahora 1873); Leitner „Kafiristan” (tamże 1881); Robertson „Kafiristan” („Geographie. Journal”, wrzesień 1894); Elphinstone „An Account of the Kingdom of Caubul” (Londyn 1815, 4 t.); Montgomerie „A Havildar’s journey through Chitral to Faizabad in 1870” (w „Journ. of the Roy. Geogr. Soc.” XLII).

Kafirowie („uiewierni”) czyli Siahposzowie („czarno ubrani”; właściwie pod taką nazwą słynie jeden z odłamów K-ów), nazwa, bez znaczenia etnograficznego, obejmuje liczne plemiona Kafirista-nu (około 100 — 350 tysięcy głów na przestrzeni 5 000 mil Q).. W dolinach tamtejszych istnieje mnóstwo niezależnych plemion, które różnią się zarówno pod względem fizycznym jak i językowym: istnieje przynajmniej 5 odrębnych języków należących do rodziny aryjskiej, te zaś rozpadają się na liczne narzecza, każdy bowiem wąwóz jest odrębną społecznością, wrogo usposobioną dla sąsiadów. Jedynie wspólna nienawiść względem Afganów spaja te plemiona. „Kafirzy—opowiada Afgańczyk—zabijają naszych gdzie tylko mogą. Tępienie się wzajemne jest głównem zajęciem na pograniczu. Kafir, póki nie zabije mężczyzny, nie jest mężczyzną; dopiero zamordowanie wroga daje prawo do noszenia na głowie znaku męskości. Niekiedy schodzą bandami ze swoich gór, tych gniazd drapieżnego ptactwa, za pomocą sznurów skaczą i wdrapują się jak kozy. Ukrywają się gdzieś przy drodze i napadają na przechodniów bez względu na ich pochodzenie. Nikt nie był jeszcze u nich. Możesz kupić w Badachszanie chłopca kafirskiego, lecz nie sądź, ażebyś wszedł do ich kraju jako oswobodziciel chłopca. Pewien Afgańczyk kupił, wychował i obsypał dobrodziejstwami młodego Kafira, wrócił mu wolność i odesłał go do rodziny, mniemając, iż towarzyszący mu Afganie wrócą cali do domu. Chłopiec udał się w góry, ale orszak, mu towarzyszący, został wymordowany. Przejścia górskie bieleją kośćmi ich wrogów!”. Czarne, piwne oczy, ciemno-kasztanowate włosy i jasna cera wskazują, iż K. należą albo do krót-kogłowców ormiańskich, albo do długogłowców śródziemnomorskich; spotykają się jednak i jasne oczy. Golą włosy, pozostawiając jedynie kosmyk. Mężezyźni podczas zimy noszą wełniane spodnie i płaszcz ze skór kozy z włosiem, latem—płaszcz czarny bawełniany (z Indyj sprowadzany). Kobiety również są w spodniach, na które spuszczają długą czarną koszulę, na głowę kładą białą czapeczkę. K. zajmują się rolnictwem i pasterstwem, są namiętnymi myśliwymi. Na kobietach spoczywa cały ciężar gospodarstwa rolnego, mężczyzna posiada tyle żon, ile może wyżywić; za cudzołóstwo ponosi karę mężczyzna, płaci wtedy 6 krów. Na pogrzeb zbiera się ludność całej doliny; rozlegają się wystrzały, trupa kładą do trumny, nie chowają jednak w ziemi, ale umieszczają gdzieś poza obrębem wioski.

A. Pol.

K. K-ć.

H.

Wyznają swoją pierwotną religię. Wogóle ludy te są bardzo mało znane; szczegółowsze wiadomości zawdzięczamy oficerowi angielskiemu Robertsonowi, który zdejmował plany topograficzne pogranicza północnego Indyj. Ustrój jest rodowy.— Literatura: Elphinstone „An Account of the Kingdom of Caubul” (Londyn 1815); E. Downes „Kafiristan” (Lahora 1873). L-

Kafka Jan Nepomucen (* 17 maja 1819 w Nowem Mieście nad Metują, w Czechach — f w Wiedniu 23 października 1886 r.), kompozytor muzyczny czeski. Z początku K. poświęcał się prawnictwu, później uprawiał wyłącznie kom-pozycyę. Napisał mnóstwo utworów fortepianowych, w rodzaju tak zwanej „akroamatycznej muzyki” (ob. ten wyraz), dużą cieszących się popularnością w kołach niewybrednych pianistów salonowych, zwłaszcza kompozycya p. t. „Wspomnienie Steinbachu”.

Kafka Józef, przyrodnik czeski (* 1858 r. w Rokicanach [Czechy]); kształcił się w swem mieście rodzinnem a potem w Pradze, wyższe zaś studya przyrodnicze odbywał w szkole technicznej i w Uniwersytecie praskim, poczem zaczął pracować w Muzeum Frica; w r. 1883 objął obowiązki assystenta, od r. zaś 1895 — adjunkta oddziału paleontologicznego przy wymienionem Muzeum. Zajmując od tego czasu różne stanowiska na polu pracy naukowej, literackiej i społecznej, K. jest człowiekiem wielkiej twórczości umysłowej. Oprócz znacznej ilości prac, u-mieszczonych w różnych czasopismach czeskich, ogłosił on następujące dzieła specyalne, przyrodnicze: „Mechovky zemë ceskë” („Archiv pro pri-rodovëdeckÿ vyzkum Óech” sv. VIII, 1886); „Zvi-i-ena ceskÿch rybnikû” (t. sv. VIII, 1891); „Krit. Verz. der Ostracoden der Böhm. Kreideforma-tion” (1885); „Prispevek ku poznani Cirripedu ces. utv. kridového” (1885); „Die diluv. Mur-melthiere in Böhmen” (1889); „Hlodavci zemë ceské, żijici i vyhynuli” (1892); „Die Crustaceen der böhmischen Kreideformation” — wspólnie z prof. Fric’em (1886); „Illustrowany zvërolékar”; „Kvétinâzstvi” (wyd. 2-gie); „Zive ploty”; „Prak-ticky i'.àvod pro zahradnika”; „Cbrest”; „Chov ba-żantu”; „Strucny nävod k chovu kapra”; „Akwarium” (1885); „Z tajû zivota” (1891); „Flora bo-hemica”; „Morske ryby na prazském trim” (1895); „Maly Vesmir” i inne.

Kafle są to płyty czworokątne z gliny palonej — stanowią one zewnętrzną powłokę pieców, używają ich także do wykładania ścian w łaźniach. Każdy kafel składa się z płyty, cargi i wystającego brzegu. Na wyrób kafli używa się gliny tłustej, zmieszanej z piaskiem, dobrze wyszlamowanej i wystawionej na wpływy atmosferyczne. Koniecznym warunkiem dobroci kafla jest należyte wysuszenie przed wypaleniem. K. robi się w ten sposób, że z klocka gliny odpowiedniej wielkości i kształtu odkrawa się płyty za pomocą drutu —cargę, wytacza osobno na tarczy, jako okrągły pierścień—wygina w czworobok, i na płycie przykleja. Daleko właściwszy jest wyrób kafli w całości za pomocą machin przez prasowanie z grubych płyt glinianych. Płaska strona kafli tworzy się za pomocą równej płyty cisnącej, wewnętrzne zagłębienie za pomocą odpowiednio ukształtowanego stempla, a brzeg za pomocą rauzy składanej na szarnie-rach. K. takie suszy się, potem wypala — następnie dokładnie szlifuje piaskiem na żelaznej płycie, a w końcu pokrywa polewą, t. j. glazuruje, i drugi raz wypala. Polewa biała składa się z minii, popiołu cynowego, piasku kwarcowego, gliny, węglanu wapna, węglanu magnezyi i sody. K. powleczone polewą białą zowią się fajanso wemi lub porcelanowemi. K. mogą otrzymywać rozmaite ubarwienie jak i kształt, a to zależnie od stylu architektonicznego. K. mogą być także bez polewy i nazywają się biskwitowemu Wielkość kafli zwykle bywa 21 na 24 cm., grubości i cm. i takie K. nazywają berlińskie mi, bywają także wymiarów 21 na 13 cm. zwane kwadratelami, używane tylko do podrzędniejszych wyrobów; dalej K. mogą być narożnikowe, t. j. zgięte pod kątem prostym, gzymsowe i inne K. pośrednie, potrzebne do pieców i kominków, które-to formy wyrabia się tylko ręcznie. K. ozdobne wyrabia się w formach gipsowych. K. do budowy pitców fabrykowano już w IX wieku; około tego czasu znane b>ły piece kaflowe w St. Gallen, a w XIII i XIV w. spotyka się już fabryki kafli w Niemczech i Szwaj caryi. Wyrób kafli u nas, sądząc po piecach pozostałych w starych zamczyskach, rozpoczął się w końcu XV wieku; w XVII spotyka się słynne K. piecowe, wyrabiane w Gdańsku i Krakowie.— Literatura: Kerl „Handbuch der gesammten Thonwaarenfabrikation” (1879); Bröin-se „Die Ofen und Glasurfabrikation” (1896). h.

Kaflowe piece są to piece, których zewnętrzną powłokę stanowią kafle, bądź to gładkie, bądź to ozdobne, i rozmaicie ubarwione, a to zależnie od stylu architektonicznego. Kafle te spaja się brzegami od wewnątrz za pomocą gliny i ściąga drutami. W piecach tego rodzaju kanały ogniowe robi się z cegieł ogniotrwałych, spód zaś z cegieł zwyczajnych i okłada kaflami. ob. Piece.

Kafrerya, kraj Kafrów, ob. Kafrowie.

Kafrowie (z arabskiego „niewierni”), nazwa zbiorowa, dzisiaj coraz rzadziej używana w etnografii z powodu swojej zarówno nieokreśloności jak zupełnej nawet niewłaściwości. W w. XVI i XVII obejmowano tą nazwą wszystkie ludy, przebywające na południe od rzek Kongo i Zambezi. Z biegiem czasu wyodrębniono zpo-śród tej gromady Hotentotów i Buszmenów, jeszcze później inne ludy, tak, iż dzisiaj zwykle stosują tę nazwę do ludów pasterskich, pomiędzy rz. Zambezi i rz. Rybią. Ludy „kafryjskie” znajdują się obecnie wszystkie w obrębie posiadłości europejskich, w Kafreryi brytańskiej i Na-talu, w Zululandzie, kraju Maszonów, w granicach rzeczypospolitej Orańskiej i Transwaalskiej; a przestrzeń tę, obfitującą w paśniki, zaludniają coraz liczniej osadnicy pochodzenia europejskiego. Stepy kafryjskie przedstawiają powierzchnię falistą; części wyniosłe, zdrowsze i mniej lesiste służą za siedzibę ludziom, a poprzedzielane nizinami i zaroślami stanowią jakby pasma wysp, z których każda była siedzibą odrębnego plemienia. Zpośród tych plemion plemiona Zu-lów zajmują pierwsze miejsce, a nawet w ostatnich czasach nazwa K-ów jest stosowaną wyłącznie do nich; niekiedy obejmują nią również plemiona czuańskie („Beczuanów”), a nawet Here-rów. Zpośród Zulów wymienimy plemiona: Arna-kozów, Banajów, Bakalaków, Barongów, Swa-zów, Tongów, Tembów, Makongów. Zulowie są wysokiego wzrostu (1.72 m.), posiadają podłużną budowę czaszki (86 czaszek, wymierzonych przez Hamy, Shrusalla i Fritzscha, dały dla wskaźnika głównego 73.2). Wśród K-ów można spotkać niekiedy proste nosy i dość regularne rysy, świadczące o domieszce żywiołów chamic-kieh i semickich. Należą oni do rodziny lingwistycznej Ba-ntów. K. odznaczają się wielu odrębnemi właściwościami kulturalnemi. Struktura chat i zagród jest okrągła. „Rzecz godna uwagi, że Kafr, jakgdyby nie umiał wyznaczyć linii prostej, budując chatę lub wznosząc ogrodzenie, bierze za wzór koło. Wstręt do placów czworobocznych lub prostego ogrodzenia dochodzi niekiedy do śmieszności. U Europejczyków dzieje się inaczej. Kolonista, jeśli chce ogrodzić lub otoczyć ostrokołem ziemię, trzyma się wzorów prostolinijnych; uważałby siebie za skrępowanego, gdyby zmuszono go zbudować ogrodzenie kołowe. Kafr byłby w niemałym kłopocie, gdyby mu wypadło wznieść czworoboczny budynek. Jeden z moich przyjaciół, który wiele podróżował wśród K-ów i zwiedzał osady, gdzie mieszkańcy nigdy nie oglądali budynków europejskich, opowiadał, iż ledwie zdołał uprzytomnić tubylcom budowę domu europejskiego” (Wood). Oręż wyróżnia K-ów od innych mieszkańców Afryki: posiadali zawsze dziryty, długie tarcze, asagaje (maczugi do miotania na wrogów), nie używali łuków. Byt na pół osiadły, kobiety trudnią się rolnictwem, ale głównem źródłem utrzymania są trzody, mleko dostarcza głównego pokarmu, masło służy do nacierania skóry, mięso bywa bardzo rzadkim przysmakiem, ale wza-mian za to K. puszczają silnym bykom co parę tygodni około V/% butelki krwi, którą piją gorącą jeszcze lub zmieszaną z mlekiem. Posiadanie bydła stanowi najwyższy szczyt wszystkich marzeń K-a, bo to bogactwo pozwala pić mu ile zechce kwaśnego mleka i zaspakajać pragnienia serca. Posiadając trzody, zamiast mieszkać jako „wyrostek” z innemi „wyrostkami”, K. może zostać mężczyzną, ogolić sobie czuprynę i posiadać własne domostwo. W miarę wzrostu trzód może wprowadzić do swego gospodarstwa więcej żon i, budując dla nich oddzielne chaty, dojść do posiadania własnej wioski, być „wielkim mężem” i doczekać się, iż obcy zwrócą się do niego jako do wodza. To też K. wzrasta od dzieciństwa w czci dla bydła, nawet rozmowy i zabawy dzieci biorą je za swój przedmiot. Podczas uroczystych tańców byki są nieodłączne-mi towarzyszami tancerzy. Rogi, wskutek stosownego postępowania z niemi, dzielą się jak u jelenia, zrastają ku przodowi, tworzą koronę. Tylko mężczyźni doją krowy. Kafr nie lubi wody, nie używa łodzi i ze wstrętem patrzy na ryby jako pokarm. Podstawą stosunków rodzinnych u zamożniejszych jest wielożeństwo, a pierwsza żona pomaga mężowi w wyborze towarzyszek, każda żona ze swojein potomstwem mieszka w odrębnej chacie. Patryarchalua orgauiza-cya rodziny jest wzorem dla całej więzi społecznej. Naczelnik jest jakby ojcem swojej osady, zna każdego i bierze udział w jego smutkach i radościach. „Naczelnik jest piersią, kraj ssie ją i z niej się karmi”. Sprawy są roztrząsane na forum wioskowem przez naczelnika ze starcami osady. Pewna liczba osad składa się na plemię, na którego czele stoi wódz, zwany pospolicie przez podróżników królem. Władza tego ostatniego zależy od jego sprężystości i zamożności. Jeśli wódz będzie posiadał wskutek wojen liczne trzody, młódź zewsząd gromadzi się dokoła niego. W ten sposób doszedł do znacznej potęgi „potężny mściciel” i „podpalacz” Czaka, Attyla kafryjski (1812—1838). Armia jego liczyła około 30 000 wojowników. Czaka zjeduoczył 78 plemion, mężczyzn mordowano, kobiety i dzieci zmuszano do przyjęcia języka zuluskiego. „O panie i władco — głosi hymn kafryjski o Czace — jesteś czarną ciemnością jak wieczór i jak góra wyniosłyś! Pożerasz innych i stałeś się górą, inni pozostali maluczkimi”! Śmierć Czaki i wojna z Angbkami w r. 18"0 położyły koniec tej potędze.— Ludy k-skie przybyły do obecnej swojej dzielnicy z północy. „Zapytajcie się członka któregokolwiek plemienia, skąd przybyli przodkowie, a zawsze wskaże północo-wschód” (Livingstone). Przybysze wyrzucili Hotentotów bardziej na południe, sami zaś posuwają się w kierunku północno-zachodnim. Któryś z wodzów, a nawet całe plemię, opuszcza swoje siedziby wskutek wojen z sąsiadami, trzody po drodze giną od ukąszeń muchy Glossina mordicans, najezduicy osiadają pomiędzy rolnikami i zamieniają się na warstwy uprzywilejowane. Etnografia w stosunku do K-ów może poszczycić się paru monografiami, przedstawiającemu większą wartość naukową: Callaway „The religious System of Amazulu” (Londyn 1868—1870, cztery części); A. Kropf „Das Volk der Xosa-Kaffern” (Berlin 1889); H. A. Ju-uod „Les chants et les contes des Baronga”

(Lozanna, bez daty); tenże „Les Baronga, étude ethnographique sur les indigènes de la Baie de Delagoa” (Neufchatel 1898); Macdonald „Manners of South african Tribes” (w „Jour. Anthr. Inst.” XIX i XX); Holub „Die Matabele” (w „Ztschr. f. Ethn.” XX); nadto podróże Livingstone’a, Ho-

luba, Johnstona, oraz Fritsch „Die Eingeborenen

L. K.

*Q

-O o

1/

Süd-Afrikas” (Wrocław 1872).

Kaftan (wyraz turecki)—długa, powłóczysta niemal, suknia wschodnia, spodnia i wierzchnia, z bawełny lub jedwabiu, z guzami i pętlicami na przodzie, często złotem, drogiemi kamieniami i futrem przybrana. Dawniej w Turcyi K. był suknią honorową, którą sułtanowie rozdawali przedniejszym urzędnikom państwa za wierną służbę lub przyniesienie jakiejś wiadomości radosnej. Obecnie jeszcze w Persyi i Azyi środkowej K., podobnież jak chal’at, udzielany bywa przez książąt wschodnich jako dowód łaski i od znaczenia. Dzisiaj sułtan turecki zamiast kaftanów rozdaje urzędnikom zasłużonym ordery i podarunki pieniężne. Jako suknia wierzchnia noszony jest K. do dziś dnia przez niższe i średnie klasy społeczne w Turcyi. Im dalej kierować się na Wschód maliometański, tern bardziej K. zatraca swą nazwę turecką i zowie się chal’at lub dżuble. Z Persyi i Azyi środkowej K. w w. XIII przedostał się Wołgą do Rossyi i dalej do Polski i Węgier. W Rossyi dotychczas stanowi strój narodowy, którego krój zachował się najlepiej w ubraniu stangretów rossyjskich. Używany bywa w Cesarstwie nadto jako suknia honorowa, którą obdarza Gabinet J. C. Mości, bądź według uznania osobistego Cesarza, bądź na przedstawienie władzy,—włościan, rzemieślników, innoplemieńców i wogóle ludzi stanu niższego. Osoby obdarowane kaftanem nie podlegają karze cielesnej. Rycerstwo polskie nosiło K-y ze skóry łosiowej, prześciełanej bawełną i przeszywanej gęsto, aby dała odpór cięciu pałasza i ostrzom strzał tatarskich. Posłowie polscy w Carogrodzie otrzymywali K-y złotogłowe, na znak łaski sułtańskiej. Żydzi or-todoksalni noszą do dziś długie suknie, zwane kaftanami.

H -o -©

-o.

l\

Fig. 43. :?

Postać Kaftana krępującego, najzwykłej używanego.

wiązania obłąkanych, dotkniętych szaleństwem gwałtownem (Mania furibunda)\ dziś wszakże jeno wyjątkowo w celu tym stosowany bywa, gdyż krępowanie, zamiast uspokoić, najczęściej rozdrażnia jeszcze więcej chorego. — Czasem na-

«->■

=5.-

{{,

il

7r*R

yżP^\\

j^-sre-

~ -J

/'■'

Kaftan krępujący (fr. Camisole de force, niem. Zwangsjacke); jest to kaftan sięgający do pasa, uszyty zwykle z płótna dość grubego, do ciała przylegający szczelnie, o rękawach bardzo długich, na końcach zaszytych, z przy-twierdzonemi do nich taśmami lub rzemieniami (ob. fig. 43). Wdziawszy na człowieka taki K. i zapiąwszy go, taśmy do rękawów przyszyte, po skrzyżowaniu ich, wiąże się w sposób odpowiedni, opasawszy go niemi, przez co odejmuje mu się możność wszelką wykonywania rękoma ruchów swobodnych (ob. fig. 44). Zamiast opasywania chorego taśmami, przywiązywać je też można do łóżka, lub do stołka ciężkiego, na którym go posadzono, osięgając w sposób ten 0-bezwładnienie jeszcze większe. —K. k. służy do

[y

f!*san*

læiiiBBMISll!®

S?

w,

—T.-T--^

I T-

"T

i.

v ..

\t x i|

\ /-

l'

>_

ïi-ii

Fig. 44.

Szaleniec w Kaftanie krępującym (podług rys. Ambrożego Tardieu w atlasie E. Esquirola)r

Dr J. P.

(1880).

H.

Kaganiec albo U ź d z i e n i c a, łac. Gapistrum, nazwa opatrunku chirurgicznego, z opaski płóciennej, na kilka łokci długiej (zwykle 6 łokci), nakładanego na twarz i głowę w sposób, jak wskazuje rycina obok umieszczona. Używa się K-a przy uszkodzeniach przypadkowych, lub po operacyach chirurgicznych na głowie, policzkach, w sąsiedztwie ucha, lub na szczęce dolnej. Dziś zwykle nakładane bywają opatrunki mniej sztuczne, a zatem łatwiejsze do nałożenia i przytem trwalsze, z o-pasek wilgotnych, muślinowych. — Porów. W i -niwartera „Lehrbuch der chirurg. Operationen u. der chir. Verbände” (Sztuttgard 1895,

Dr j. p.

kladuć trzeba K. taki cliorym gorączkującym, nieprzytomnym, a bardzo niespokojnym i zrywającym się; w razach tych wypada końce rękawów przywiązywać do łóżka. Niekiedy K. k, stosują także w więzieniach dla poskramiania więźniów niesfornych a popędliwych. K. k., nałożony jak się należy, powinien obezwładniać chorego, nie tamując wszakże nigdy swobody oddychania.

Kaftan Juliusz Wilhelm Marcin, współczesny teolog ewangielieki (* d. 30 września 1848 r. w Loit pod Apenrade, w Szlezwi-gu). Po ukończeniu studyów w Erlangen, w Berlinie i w Kielu, w r. 1883 został profesorem w Bazylei, a od roku 1883 wykłada dogmatykę w Berlinie. Z licznych prac jego należy wymienić: „Die Predigt des Evangeliums im modernen Geistesleben” (1879); „Das Evangelium des Apostels Paulus in Predigten der Gemeinde dargelegt” (1879); „Das Leben in Christo, 8 Predigten” (1884); „Das Wesen der christlichen Religion” (wyd. 2-e 1888); „Die Wahrheit der christlichen Religion” (1888); „Glaube und Dogma, Betrachtungen über Dreyers undogmatisches Christentum’’ (wyd. 3-e 1889). — Brat jego, Kaftan Teodor Krystyan Henryk (* d. 18 marca 1847 w Loit pod Apenrade), po skończeniu uniwersytetów w Erlangen, Berlinie i Kielu został w r. 1870 dyakonem w Apenrade, a od 1880 radzcą rządowym pedagogicznym w Szlez-wigu. Powróciwszy do służby kościelnej, był w roku 1885 pastorem głównym w Tondern, a w roku następnym — generalnym Superintendenten! Szlezwigu. Ogłosił drukiem dzieło: „Fem-tenprokener en afskedsgave tilmin menighed”

Ks. A K. D.

Kaftan Jan, inżynier czeski (* 1851). Po ukończeniu politechniki w Pradze czeskiej powołano go do budowy dróg żelaznych w Czechach; odbywał wiele podróży za granicę w celu studyowania assenizacyi, kanalizacyi, zaopatrywania w wodę miast i spławności rzek. W r. 1880 ogłosił drukiem znakomite dzieło p. t. „Die systematische Reinigung u. Entwässerung der Städte”. W r. 1890 opracował projekt re-gulacyi rzeki Wełtawy, projekt kanalizacyi miasta Pragi czesk. wraz z przedmieściami. K. jest rządowym inżynierem cywilnym, nadto dyrektorem ziemskiego banku czeskiego, członkiem rady Towarzystwa dróg żelaznych, członkiem ko-missyi parlamentarnej na sejmie i w Radzie Państwa.

Kaftaniacy a częściej Kaftaniaki, pod taką nazwą słyną u sąsiadów podgórzanie w pasie od Liska do Sanoka. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od ubioru, używanego przez K-ów. L- K-Kafue, rzeka w Afryce południowej, lewy dopływ Zambezi, płynie ze wschodu na zachód i skrapia krainę Semalembone.

Kagalnik. 1) K. albo Kagolnik—dwie rzeczki w obwodzie wojska Dońskiego. Pierwsza bierze początek w półn.-zach. części drugiego okręgu Dońskiego, płynie początkowo na zachód, przecina okręgi Czerkaski i Rostowski, zwraca się lukiem na południe i po ubieżeniu 110 w. wpada dwoma ramionami do morza Azowskiego, niedaleko wsi K. Druga bierze początek w pierwszym okręgu Dońskim, płynie na połud.-zach. i ubiegłszy 70 w. wpada z prawej strony do Donu. Z prawej strony przyjmuje dwie Rosso -sze: Górną i Dolną, a z lewej dopływy: Biełyj i Wierbowyj.—2) K., wielka wieś- w okręgu Ro-stowskim, w obwodzie Dońskim, przy uśeiu ramion rzeki K-a do morza Azowskiego, liczy 13 436 m-ców, trudniących się głównie rybołówstwem. Ma dwie ochrony, dwie szkółki, dwu-klasową i jednoklasową, i trzy doroczne jarmarki, z których jeden, Pokrowski, słynie ze swych wielkich obrotów w Cesarstwie.

\<

IVy'r i

Fig. 45.

str. 414).

Kagera, najgłówniejsza ze źródłowych rzek Nilu w płn. - zach. części Niemieckiej Afryki Wschodniej, bierze początek pod 3° szer. płd. i 24°45' dług. wsch. w górach Missozi ya Mvezi (na górze Księżycowej, 1 970 m.), na płn.-płn.-wsch. od północnego końca jeziora Tanganjika. Płynie pierwotnie na płd.-płd.-wsch., przyjmuje z lewej strony Dulumu, z prawej Muwarazi Luwirozu, przekracza następnie dwukrotnie 3° szer. płd.; pod 30°40' dług. wsch. zwraca się ku północy i zachowuje ten kierunek aź do północnej granicy posiadłości niemieckich w Afryce Wschodniej. Tu stanowi ona granicę między Ruandą i Karague i przyjmuje najpierw z lewej strony znaczny dopływ Akanjarę, a z prawej, niemal naprzeciwko, Kaburi; po przyjęciu od strony północnej odpływów kilku jezior i bagnisk (jak jez. Thema, bagn. Sangye, jez. Ruanyana i Ruaketenge) skręca pod 31° dług. wsch. i 1° szer. płd. znowu na wschód, tworzy znaczny rozwarty od strony południowej łuk, przyjmuje z tejże strony dopływy Mnizu i Kinyavasi i wpada na terrytoryum angielskiem do jeziora Victoria Nyanza (Ukerewe). Niedaleko od uścia swego przyjmuje jeszcze z lewej strony dopływ Rui-zi. K-ę odkrył w r. 1862 Speke, który słusznie upatrywał w niej początek Nilu. W r. 1875 znaczną część biegu jej zbadał Stanley, w roku 1892 uście K-y oglądał hr. Schweinitz, a w d. 19 września 1892 podróżnik niemiecki Bauman dotarł do jej źródeł. Speke nazwał K-ę rzeką Kitangule-K., Stanley dał jej nazwę Aleksandra-Nilu. Tubylcy nazywają ją na przestrzeni całego biegu—Ruvuru. Rzeka obfituje bardzo w wodę i roślinność. Przy uściu ma 100 metr. szer. i 25 m. głęb. i wlewa do jeziora 7 650 m. sześć, wody na sekundę, t. j. o l/₃ mniej, niż otrzymuje z jeziora Nil, K. jest bezsprzecznie prawem ramieniem źródeł Nilu. — Porów. Baumann „Durch Massailand zur Nilquelle” (Berlin 1894).

Kagoshima, miasto nadmorskie w prowincyi japońskiej Satsuma na wyspie Kiusiu, na półn.-wschodniem wybrzeżu głęboko wrzynającej się w ląd zatoki K.; jest siedzibą sądu okręgowego, ma znane na cały świat fabryki fajansu i porcelany, broni, przędzalnie bawełniane, liczy 55842 m-ców (1893). K. było dawniej rezydencyą potężnego księcia (daimio) Satsumy, w r. 1864 zostało zburzone przez bombardowanie floty angielskiej.

Kagoty, ob. Cagots.

Kaguł, rzeka w gub. Bessarabskiej, powiecie Izmaiłowskim, lewy dopływ Dunaju, pomiędzy Prutem i Alpuchem, przy uściu swem, wpobliżu miasta Rem¹ tworzy jezioro, czyli liman-K., którego brzegiem idzie droga żelazna ze stacyami Czymne i Frykacya. Podczas pierwszej wojny tureckiej za panowania Katarzyny II wojska rossyjskie pod dowództwem Rumiancowa odniosły tu 23 lipca 1770 r. świetne zwycięstwo nad dziesięćkroć liczniejszą armią turecką. Wynikiem bezpośrednim tej bitwy było rozproszenie wojsk muzułmańskich, których część zdołała ujść za Dunaj, i szybkie cofnięcie się chana krymskiego, który powinien był pomagać Turkom, lecz się spóźnił z przybyciem. W ręce zwy-cięsców, prócz 140 dział, wpadł cały obóz nieprzyjacielski, z prowiantami, namiotem i kasą w. wezyra. Dalszem zaś następstwem tego pogromu było zdobycie Bukaresztu, Izmailu, Kilii i podbicie całego lewego brzegu Dunaju. n.

Kaguł, po rumuńsku Fr urno sa, miasto w gub. Bessarabskiej, powiecie Izmaiłowskim, na lewym brzegu Prutu. Ma 71 kramów, trzy garn-carnie, dwie cegielnie, jedną garbarnię, czterdzieści młynów (jeden parowy, trzy wodne, jeden konny, oraz 35 wiatraków), dwie pasieki, dwuklasową szkołę męską i jednoklasową szkołę żeńską, wreszcie komorę celną, przez którą w r. 1891 przywieziono towarów za 778 rubli, wywieziono za 467 020.

Eno. pow. iluatr. Ze*r. 262. T. XXXIII.

Kagysman, miasto okręgowe w obwodzie Karskim, o 75 wiorst od Karsu odległe, 4 600 stóp nad p. m. położone, nad K.-Dara-Su, dopływem prawym rz. Araksu, wśród sadów, na pochyłości północnej grzbietu górskiego Agry-Dag. Liczy 3 661 mieszkańców, głównie Ormian i Turków, trudniących się sadownictwem. Hodują oni morwy białe i czarne, brzoskwinie, dereń, oliwki, pigwy i t. d. Sady są zirrygowane. Na lato mieszkańcy przenoszą się zwykle do sadów, gdzie urządzają sobie czasowe mieszkania letnie, zwane „chinzanami”. Handel owocami i solą, wydobywaną w kopalniach o 3 w. od miasta odległych. Dwuklasowa szkoła z kursem ogrodnictwa, sadownictwa, jedwabnictwa i pszczelnic-twa. — Okrąg K-ski leży w części południowej obwodu Terskiego, na pograniczu tureckiem, i zajmuje 3 194.4 w. □ obszaru z 38 757 m-cami. Składa się z 3 części: z północnej, Ardagano-Karskiej falistej równiny bezleśnej, ze środkowej głębokiej doliny rz. Araksu, i południowej części, która zajmuje pochyłość północną pogranicznego grzbietu górskiego Agry-Dag ze szczytami śnieżnemi Aszach-Dag (10 723 st.) i Kesa-Dag (11272 st ). Klimat rozmaity. Ludność składa się z 37°/₀ Ormian, z 35°/₀ Kurdów, z 14°/₀—Greków itd., a pod względem wyznania z 37 °/₀—ormian-gregoryan, z 37%—mahometan sunnitów, z 14%—prawosławnych i 14% in. Rolnictwo i hodowla bydła głównem zajęciem mieszkańców. Przemysł i rzemiosła słabo są rozwinięte i ześrodkowane głównie w mieście. Soli w r. 1891 wydobyto 186216 p. — Por. Massalski „Oczerk pogranicz. czasti Karskoj obłasti” („Izw. Imp. Gieogr. Obszcz.” 1886, t. 23).

Kahały W Polsce. Podstawową organizacyą Żydów w Polsce jest gmina; zwierzchność gminna nazywa sięK-em. O organizacyi K-ów w Wiekach Średnich brak zupełnie bliższych szczegółów; pewną jest jednak rzeczą, że istnieją jakieś zwierzchności gminne, gdyż istnieje puukt ciężkości, około którego kupi się i organizuje gmina żydowska. Jest nim mianowicie synagoga, dom modlitwy, który wymaga i stałej opieki, i środków do utrzymania, zatem także i pewnych organów, na których te obowiązki ciężą. Tutaj szukać należy najdawniejszych zawiązków K-u, brak jednak w tym zakresie materyałów historycznych. Najdawniejszy przywilej żydowski t. j. Bolesława Pobożnego z r. 1264, nie wspomina jeszcze zgoła o starszyźnie gminnej, jest natomiast mowa o niej w „przywileju rozszerzonym”, zwanym przez Blocha (»Die General-Privilegien der polnischen Judenschaft”) bole-sławowsko-kazimierzowskim, przez innych także „sfałszowanym”, gdyż pochodzi jakoby z czasów Kazimierza Wielkiego, lecz ukazał się na widowni historycznej dopiero w wieku XV, za Kazimierza Jagiellończyka, a daje podstawy do szeregu wątpliwości ze względu na swą autentyczność, i blizkiem prawdy zdaje się

45

być twierdzenie, że został podrobionym gdzieś w początkach wieku XV. Ponieważ ten przywilej mówi wyraźnie o starszyźnie gminnej, twierdzić więc można, że, co najpóźniej, w początkach wieku XV K. są instytucyą wszędzie po gminach (przynajmniej znaczniejszych) żydowskich istniejącą, zorganizowaną i przez państwo uznaną. Przywilej omawiany nakłada na Żydów o-bowiązek posłuszeństwa dla starszyzny pod karą 6 grzywien, z czego połowa starszyźnie, połowa wojewodzie. Nadto zastrzeżone jest w tymże przywileju starszyźnie sądownictwo nad Żydami w tych sprawach, w których obie strony sporujące są Żydami. Inne sprawy (chrześcia-nina przeciw Żydowi) rozstrzyga t. zw. sędzia żydowski (zawsze chrześcianin), naznaczany przez wojewodę, ale i wówczas starsi mają pewien współudział. — Poza tern zawsze jeszcze niewiele wiemy o organizacyi i działalności K-u i dopiero dla wieku XVII i XVIII zarysowuje się przed nami dokładniej obraz ustroju K-ów. Pamiętać jednak należy, że niema wcale o tern mowy, aby wszystkie K. zorganizowane były na jedną modłę—przeciwnie, istnieją między niemi dość znaczne różnice, stosownie do wielkości i znaczenia poszczególnych gmin żydowskich, stosownie do ich historycznego rozwoju i lokalnych warunków. Pamiętać też należy, że tylko ustrój najznaczniejszych gmin został dotychczas naukowo zbadany i na tej podstawie dochodzimy do następujących szczegółów : Ilość członków K-u (seniorów) jest różnorodną: od 34 — 40 w wielkich miastach (Poznań, Kraków, Przemyśl, Lwów, Wilno), od 23—34 w średnich, 8 — 10 w małych gminach czyli tak zwanych „przykahałkach”, podporządkowanych pod władzę sąsiednich miast. Zwano je także „parafiami”, a miały one obowiązek na rzecz naczelnego K-u składać pewne opłaty pieniężne, np. od nabożeństw, od grzebania zmarłych itp. Terrytoryalnie najczęściej okrąg, zwany w administracyjnym podziale Polski „ziemią”, jest też podstawą przynależności przyka-hałków do K-u centralnego.—Kabał rozpada się na szereg grup, czyli—używając terminu współ czesnego—komissyj, z których każda ma sobie poruczony odrębny dział fuukcyi w zakresie administracyi, sądownictwa, spraw religijnych, szkolnych, dobroczynności itp. Członkowie poszczególnych grup mają różnorodne nazwy (hebrajskie). Do najważniejszych należeli „zawiadowcy” (parnassim), albo „naczelnicy” (ra-schim), także „dobrzy” (towim) lub „kierownicy” (manhigim), którzy mają sobie poruczone kierownictwo spraw administracyjnych i nadzór. Poszczególni członkowie, po jednym lub po dwóch, zmieniali się co miesiąc, albo co kwartał, w bezpośredniem wykonywaniu funkcyi. Na czele zawiadowców stali „burmistrze”, zwani tak w aktach sądowych polskich.—Sekcya „gabbaim” czyli „zawiadowców dobroczynności”, albo „szpi-talników”, miała w ręku wykonywanie opieki nad

ubogimi, nad szpitalami żydowskiemi, nad grzebaniem biednych.— „Memuuim” czyli „przełożeni”, dzielący się znowu na kilka podrzędnych sekcyj, które czuwały: 1) nad czystością w ulicach żydowskich, utrzymywaniem w porządku studzien, nad bezpieczeństwem od ognia; 2) nad utrzymaniem spokoju i bezpieczeństwa publicznego przez nadzór nad strażami nocnemi, czuwają-cemi w dzielnicy żydowskiej; 3) nad rzetelnością miar i wag przez stałą w tym kierunku kontrolę; 4) nad rytualnym wyrobem artykułów spożywczych; 5) nad szkolnictwem; niekiedy, jak w Poznaniu („siedmiu mężów”), nad wykonywaniem przepisów o stroju, biesiadach, weselach, muzykach itp. — Ważną gałęzią działalności K-ów jest skarbowość gminna. Gmina ma liczne wydatki, na których pokrycie nakładano na członków gminy różnorodne opłaty i podatki. Trzeba było zatem funkcyonaryuszów do wymierzania podatków („taksarze”, „cenzorowie”, „sza-maim”), do ściągania ich („poborcy”), wreszcie do zarządu i prowadzenia kasy i rachunków („szafarze”). Te wszystkie fnnkcye pełnią również starsi kahalni, względnie wybrani przez nich podwładni. Jedną z najważniejszych i najobszerniejszych funkcyj jest sądownictwo, a to zarówno sporne jak i niesporne, polegające na przyjmowaniu i umacnianiu umów pisemnych, skryptów dłużnych, zapisów ślubnych, kontraktów itp., które w odpowiednie księgi sądowe wpisywano. W dużych gminach (Kraków, Poznań, Lwów) było, nie jedno, lecz kilka kollegiów sędziowskich („dajanim”), które dzieliły się procesami, stosownie do wysokości kwoty spornej, np. kompeten-cya pierwszego kollegium obejmowała procesy o kwotę ponad 100 złp., drugiego od 20—100, trzeciego—niżej 20 złp. (tak było w Poznaniu). W kollegium najwyższem zasiadał zwykle rabin jako przewodniczący. Także sprawy kryminalne należały do kompetencyi sądów starszyzny gminnej, ale, podobnie jak cywilne, jedynie wtedy, gdy pozywający i pozwany byli Żydami. Od wyroków tych sądów szła apelacya do sądów podwojewodzińskich, w trzeciej instancyi do wojewody, który ma naczelną zwierzchność nad Żydami w obrębie całego województwa. Dla doraźnego rozsądzania sporów w czasie wielkich jarmarków wysyłały K. osobnych deputatów, „sędziów jarmarków” albo „sędziów prowincyonal-nych” (dajane haj’ridim).—Czas trwania rządów K-u wynosił jeden rok, wybory nowych członków odbywały się powszechnie w pierwszym dniu średnich świąt Paschy (Wielkiejnocy). System wyborczy nie był wszędzie jednolitym, ale jako powszechne cechy można przyjąć—po pierwsze: że wybory były pośrednie, to jest, że nie ogół obywateli gminy dokonywał wyboru, lecz tylko nieliczni wyborcy („elektorowie”); po drugie: że ci elektorowie nie bywali wybierani, lecz wyloso wywani. Bierne prawo wyboru czy to na elektorów, czy członków K-u, uwarun-

P-o.

Staat” (1870);

„Die deutschen Amortisations

rechts” (1886).

R.

dziny na miejsce.

kowane było różnorodnemi przepisami, których tu szczegółowo wymieniać nie można ze względu na panującą kazuistykę i zmiany częste w ciągu lat; możemy tylko ogólnie zaznaczyć, że owe warunki dotyczyły: a) censusu podatkowego, b) wieku, c) stosunków posiadania (tj. np. tylko właściciele nieruchomości lub znacznych sklepów), d) czasu zamieszkania i przynależności do gminy. Członkowie ustępującej zwierzchności mogli być ponownie wybranymi, wykluczeni natomiast byli pozostający w pokrewieństwie z rabinem lub innymi członkami K-u do pewnego stopnia (np. czwartego we Lwowie).—Wybrany świeżo kahał bywał zatwierdzany przez wojewodę, względnie jego zastępcę, podwojewo-dziego, przyczem badano, ozy wybory odbyły się legalnie. Wojewoda reguluje też ustrój K-u i wpływa nań przez wydawanie przepisów, zwanych „porządkami wojewódzkiemi”. Także działalność K-u podlega nadzorowi ze strony organów państwowych, a w szczególności t. zw. „sądów pod-wojewódzkich”.— Za zaniedbywanie swych obowiązków, nieczystą gospodarkę pieniężną i wszelkie nadużycia odpowiedzialnym jest kahał wobec tychże sądóvr, w których protokółach bardzo często z podobnemi procesami spotkać się możemy. Różnorodne kary, aż do degradacyi z godności członka K-u, spadają na opornych i zaniedbujących swe obowiązki. — Bibliogr.: Feil-chenfeld „Die innere Gemeindeverfassung der Juden in Posen”; Wettstein „Quellenschriften zur Geschichte der Juden in Polen”; Schorr „Organizacya Żydów w Polsce”; tenże „Żydzi w Przemyślu do końca XVIII wieku”; Pazdro ^Organizacya i praktyka żydowskich sądów podwojewodzińskicli”.

Kahina (el-). Pod tern mianem, oznaczają-cem wieszczkę, wróżbitkę, Arabowie upatrują królową berberyjską, imieniem Dihya lub Damia (VII w. po Chr.). Była ona córką Tabety, syna Eufaka, który panował w górach Dżebel Aures i walczył przeciw najazdowi arabskiemu na Afrykę. K. stanęła po stronie Koceïli walczącego z Okbą. Gdy ten zwyciężył w bitwie pod Mems Koceilę, który tam poległ, zgromadziła pod swemi rozkazami zachodnie plemiona ber-beryjskie i zadała krwawą porażkę wodzowi arabskiemu, Hassanowi, który ją zaatakował był na czele licznej armii. Mimo świetnego zwycięstwa, odniesionego około 690 roku, K. przedsięwziąć musiała środki energiczne dla zabezpieczenia się od napadów muzułmańskich nadal. Sądząc, że Arabów ściągało przedewszystkiem bogactwo jej kraju, rozkazała zniszczyć miasta i spustoszyć nadgraniczne ziemie. — Wznieciło to niezadowolenie wśród ludności, która stopniowo odrywała się od K-y i przygotowała odwet Hassana. Jakoż napadł on znowu K-ę, która broniła się po bohatersku; źle posił kowana, została jednak zwyciężoną i poległa w walce pod Bir el-Kahiną. Śmierć jej zakoń-cżyła opór Berberyjczyków, którzy po zgonie królowej połączyli się z Arabami.

Kahira, ob. Kair.

Kahl Wilhelm, profesor prawa kościelnego (* dnia 18 lipca 1849 r. w Kleinheubach w Bawaryi). Studyował prawo w Erlangen i Monachium od r. 1867 — 1872 i został w r.

1876 nadzwyczajnym profesorem w Rostoku, z tytułem radzcy konsystorza. W r. 1883 mianowany zwyczajnym profesorem prawa kościelnego w Erlangen, a w r. 1888 przeniesiony do uniwersytetu w Bonn. K. jest autorem następujących dzieł: „Die Selbstständigkeitsstellung der protestantischen Kirche in Bayern gegenüber dem „Über die Temporalienstelle, besonders nach dem bayerischen Kirchenstaatsrecht” (1876); gesetze” (1880); „Das obere Kirchengericht für die Grossherzogthümer Mecklenburg” (1880); „Über Gewissenfreiheit” (1886); „Die Ver-schindenheit katholischer und evangelischer Anschauungen über das Verhältniss von Staat und Kirche” (1886). K. wspólnie z Dove’m uskutecznili też wyd. 8-e Richtera: „Lehrbuch des katholischen und evangelischen Kirchen-

Ks.A. K. D.

Kahla, miasto w Sasko-Altenburskim okręgu Roda (Westkreis), pięknie położone na brzegu lewym Sali, przy drodze żelaznej Grossheringen-Saalfeld. Ma kościół ewangielicki, sąd okręgowy, wspaniałą fabrykę porcelany, odlewnię żelaza, tartak parowy, zamszarnię. Wpobliżu wieś Gum-perda, z instytutem wychowawczym dla chłopców; dalej góra Dohlenstein, która już trzykrotnie się obrywała (1780, 1828 i 1880), i na stromern wzgórzu (436 metr.) stary zamek, niegdyś więzienie karne, a dziś ulubione letnisko. Mieszkańców około 4 000.

Kahlberg, kąpiele morskie m. Bałtyckiego, w Prusach Zachodnich, leżą na wydłużonym przylądku t. zw. „niziny Fryzyjskiej”. Miejscowość jest osłoniona od północy, t. j. od morza, lasem sosnowym, od południa dotyka zatoki Fryzyjskiej i dlatego odznacza się klimatem przymorskim— łagodnym. Wybrzeże kąpielowe (plaża) jest stałe, drobno-piaszczyste, bałwany morskie równe i silne. Ceny bardzo umiarkowane: pensyonat 3 — 5 marek dziennie, table d’hôte

1.25 —1.75 marek. Pora kąpielowa od 1 czerwca do 15 września. Zjazd roczny 1800 osób. Droga koleją Nadwiślańską przez Marienburg do stacyi Elbląg, skąd statkiem parowym w 2 go-

Dr J. M.

Kahlen, herb polski. Na tarczy dwudzielnej prawe pole ścięte, od góry złote, od dołu czerwone ; w lewem, srebrnem — lew czerwony, wspięty. Nad hełmem, w zawoju czerwono-srebr-nym, sześć piór strusich. Używany przez rodzinę Kahlenów, w Inflantach polskich zamiesz-

kałą. — „BalitscheB Wappenbuch”; Siebmacher (III, 11, 112).

Sauberg, Dreymarkstein aż do Rosskopf zajęły zaprawne już w bojach z Turkami wojska cesarskie i oddzielny polski korpus ks. Lubomirskiego Hieronima (3 000 ludzi), wzmocnione wojskami saskiemi i pięciu chorągwiami husarzy; skrzydłem tern dowodził Karol ks. Lotaryński; wojska bawarskie, wirtemberskie i frankońskie stanęły w centrum szyku bojowego pod dowództwem ks. Waldecka wraz z paru chorągwiami jazdy polskiej i 23 szwadronami dragonów i ki-rasyerów cesarskich, prowadzonych przez ks. sasko-lawenburskiego i gen. Rabattę. Ten korpus jazdy cesarskiej dotykał prawego skrzydła armii, które tworzyła armia polska, umyślnie tu postawiona przez Sobieskiego, dlatego, że po pierwsze: stanowisko na prawem skrzydle uważane było wedle ówczesnego zwyczaju za honorowe, a powtóre, iż przewidywał Sobieski, że prawe skrzydło będzie miało najważniejsze i najtrudniejsze zadanie: było ono bowiem wyciągnięte ku południu i zagrażało linii odwrotu nieprzyjaciela, a stojąc na terrenie równiejszym, narażone było na ataki jazdy tureckiej, z której przeważnie składała się 160-tysięczna armia Mohameda IV, dowodzona przez Kara Mustafę. Sama bitwa z 12 września rozpada się na trzy okresy: pierwszy, przygotowawczy, trwa od świtu do południa; tworzą go wstępne walki lewego skrzydła armii chrześciańskiej (wojska cesarskie, saskie i korpus jazdy polskiej Lubomirskiego). Skrzydło to wypiera przodowe oddziały tureckie z pod K-u, z Nussbergu i Nussdorfu—zatrzymuje się przed Heiligenstadt i rozwija się na zdobytym równiejszym gruncie od Nussdorfu do Grinzingu przed prawem skrzydłem tureckiem. Centrum chrze-ściaóskie (wojska bawarskie, wirtemberskie, frankońskie, druga połowa jazdy cesarskiej) posuwa się zwolna naprzód bez boju, zatrzymuje się na linii od Grinziugu do Ober - Sieveringu. Prawe skrzydło (wojska polskie) ciągnie pośpiesznie z Hermanskoglu, Dreymarksteinu i Rosskopfu przez wzgórza i jary do wsi Pötzlein, na Schaf-berg i do Dornbachu, przedłużając linię bojową ku południu, i w bój wchodzi. Z tą chwilą zaczyna się drugi okres bitwy od południa do godziny drugiej; tworzą go wstępne walki prawego skrzydła armii chrześciańskiej, t. j. wojsk polskich. Pułki piesze polskie, idące na czele kolumn Sieniawskiego, wypierają janczarów i mi-licyę turecką z jarów i z wsi Pötzlein—rozwijają się na położonych przed tą wsią wzgórzach. Jazda Sieniawskiego wchodzi w pierwszą linię, chorągiew husarska królewicza Aleksandra pod wodzą porucznika Zbierzchowskiego wykonywa rekonesans „par force”, w czasie którego dotarła wskroś pierwszej linii wojsk tureckich do drugiej, gdzie wśród ogromnych zastępów jazdy stał sam wielki wezyr pod swym czerwonym

tfp

-sa

f;

iE®

Lii!

«3,

Fig. 46. Kahlen (herb).

Kahlenberg (także Kalenberg), góra pod Wiedniem, najbardziej ku północy wysunięta część Alp Noryckich, znanych tu pod nazwą „Lasu Wiedeńskiego” (Wiener-Wald). Na północnym szczycie K-u, który wznosi się tuż nad Dunajem, stał przez parę wieków zamek, zbudowany przez władzców Austryi, Babenbergów, spalony przez Turków w latach 1529 i 1683, a przy zamku tym kościółek pod wezwaniem św. Leopolda, także przez nich zburzony—odbu dowany zaś przez cesarza Leopolda I w r. 1693; od tego czasu ten północny szczyt K-u zwie się Leopoldsberg. Na południowym, nieco wyższym i rozleglejszym szczycie K-u, który do dziś dnia tę nazwę nosi, stał klasztor kamedu-łów i kościół pod wezwaniem św. Józefa; dlatego na niektórych planach z XVII w. góra ta nosi nazwę Josephsbergu (od cesarza Józefa

I). I ten kościół i klasztor spalili Turcy w r.

1683, ale przed pamiętną bitwą wojsk chrze-ściańskich z Turkami z 12 września 1683 w roz walinach tego kościoła urządzono ołtarz, przy którym w dniu tym o świcie odprawił słynny kapucyn Marek d’Aviano mszę św., a której słuchał król polski, Jan III, otoczony dowódzca-mi wojsk chrześciańskich. Ze szczytu też K-u rozpoznawał Jan III, naczelny wódz wszystkich wojsk mających dać odsiecz oblężonemu Wiedniowi, 11 września wieczorem obozy tureckie i położenie całej okolicy między zajętemi przez wojska chrześciańskie szczytami gór a obozami tureckiemi. Przejrzawsy terren górzysty całej okolicy, poprzerzynany wąwozami i trudny do opanowania, a którego część trzeba było wprzód zdobyć, aby armia chrześciańska mogła rozwinąć siły swoje i stoczyć stanowczą bitwę z Turkami, uszykował całą, około 79 000 liczącą, armię (w tern około 32 000 Polaków) tak, że lewe skrzydło linii bojowej, ciągnącej się na półtorej namiotem; po niej szarża chorągwi Potockich mili od Dunaju przez oba szczyty K-u i grzbie- i Modrzewskiego rozbija przodowe zastępy spa-ty gór Vogelsang, Langeberg, Hermanskogel, hów, pędzi dalej w środek mas jazdy tureckiej,

gt-

zgromadzonej w drugiej linii; Stanisław Potocki i Modrzewski giną, chorągwie przerzedzone cofają się. Druga szarża kilkunastu chorągwi pod dowództwem Miączyńskiego wywraca i pcha w tył całą pierwszą linię spahów... Lecz wiel ki wezyr ze wszystkiemi zastępami jazdy zgroma-dzonemi posuwa się naprzód... Podczas tych walk wysuwają się główne siły polskie z dolin Dornbachu i rozwijają na zdobytych podgórzach— na ten widok wstrzymują się w pochodzie wojska otomańskie... Król Jan spostrzega wahanie się mas tureckich i daje rozkaz uderzyć na nie zaraz wszystkiemi siłami. Od tej chwili zaczyna się trzeci okres bitwy, w którym stoczono bój stanowczy: rozpoczął go król Jan III osobiście wielką szarżą, wykonaną przez całą wyborową jazdę polską, to jest przez 7 000 husarzy i pancernych, osłonionych z boków przez 5 000 dragonów polskich i 6 000 kirasyerów cesarskich, uderzając pod ogniem dział tureckich na ogromne zastępy spahów, prowadzone przez samego wielkiego wezyra. W tern olbrzymiem starciu jazdy polskiej z turecką na równinie Währingu i Hernalsu spahy i gwardya wielkiego wezyra rozbite wpadają na drugi wielki zastęp wojsk tureckich, łamią go i z nim razem cofają się ku głównemu obozowi; Tatarzy, wojsko hospodarów i część milicyi tureckiej zaczynają uchodzić z pola bitwy... Równocześnie z powszechnym atakiem jazdy polskiej piechota polska i bawarska bierze szturmem szaniec przy Weinhausie. Podczas tej głównej walki na prawem skrzydle wojska cesarskie i saskie zdobywają Heiligenstadt (dziś przedmieście Wiednia), a następnie zajmują, bez boju prawie, wyżynę doblińską, opuszczoną przez Turków, którzy, z obawy przed odcięciem, uszli ku wielkiemu obozowi. Wojska cesarskie, zaszedłszy lewem ra mieniem naprzód, posuwają się za nimi przez mały obóz turecki przy Döblingu ku równinie hernalskiej i ku polu głównej walki... Ale już wówczas z równiny Hernalsu i Ottakringu, zajętych przez wojska polskie, pędzą zwycięscy husarze i pancerni, biegnie piechota polska i bawarska ku wielkiemu obozowi tureckiemu, przed którym i w którym naczelni agowie spahów i janczarów, oraz Ibrahim pasza, gromadzą raz jesz cze i szykują rozbite wojska tureckie i usiłują utworzyć tabor. Wielki wezyr, nie czekając rezultatu rozpoczynającej się walki ostatniej, ucho dzi z pola bitwy, nakazawszy wymordować wszystkich jeńców chrześciańskich, trzymanych w obozie. Ten okrutny rozkaz spełniono tylko w części, bo druga powszechna szarża husarzy i pancernych roztrąca resztki wojsk tureckich i wpada do wielkiego obozu, do którego wdziera się z drugiej strony piechota polska i idące z nią bataliony piechoty niemieckiej... Turcy pierzchają przez Schwechat ku Bruck. Król, zdobywszy namioty wezyrskie, wyprawia Miączyńskiego na czele lekkich chorągwi w pogoń

za rozgromionemi i uchodzącemi wojskami tureckiemu Podczas tej ostatniej walki wojska cesarskie i saskie, zająwszy mały obóz turecki, dochodzą do wałów wiedeńskich, ks. Ludwik badeński staje przy bramie „Schotten” z dragonami i piechotą, lecz nie wprowadza ich do miasta, ale, zostawiwszy jeden pułk przy bramie, zwraca się na rozkaz ks. Lotaryńskiegoku przekopom i bateryom tureckim, skąd janczarowie szturmowali wciąż dotychczas Wiedeń; ks. badeński i ks. Lubomirski zajmują przekopy, z których uchodzą janczarowie wśród zapadających ciemności nocy... Cała armia chrześciańska biwakuje przez noc w szyku bojowym między Wiedniem a Wiedenką. Straty tureckie wynosiły 20 — 25 tysięcy ludzi poległych w bitwie, a w pogoni około 8 000, straty wojsk chrze-ściańskich obliczają na tysiąc poległych, a 3 tysiące rannych. Z wojsk chrześciańskich najwięcej straciły polskie.— Przeszło 200 dział, około 4 000 centnarów prochu i ołowiu, 24 000 kul działowych, 20000 granatów ręcznych, 4 000 halabard, 10 000 łopat, 500 000 funtów oleju, 200 000 worków wełnianych, 80 000 wozów am-municyjnych itd., przewieziono do arsenałów wiedeńskich ze zdobytego obozu. Mnóstwo broni ręcznej rozebrali z obozów tureckich żołnierze i mieszkańcy Wiednia. Prócz tego cały olbrzymi obóz, pełen pięknych broni, bogatych szat, kosztownych sprzętów, wspaniałych dywanów itd. dostał się w ręce zwycięsców; pogrom ten nadto tak osłabił Turków, że zajęcie Węgier stało się tylko kwestyą czasu i niewielkich wysiłków wojsk cesarskich.—Por. „Das Kriegsjahr 1683”; Loehner „Ueber den Antheil Johann III Sobie-ski’s...” (Nürenberg 1831); A Camesina „Wien’s Bedrängniss im Jahre 1683” (Wiedeń 1868); Chrzanowski „Odsiecz Wiednia” (Warszawa 1886); Klopp „Das Jahr 1683” (Oraz 1882) i wiele innych.

Kahler Otto, generał pruski i pisarz wojskowy (* 1830 w Neuhausen pod Królewcem—f 1885 w Konstantynopolu), wstąpił do wojska w r. 1846, w r. 1856 — 59 uczęszczał do Akademii wojskowej. Podczas wojny 1870/71 był w stopniu rotmistrza szefem sztabu 2-ej dywizyi jazdy. W r. 1882 przeszedł do wojska tureckiego, gdzie pracował głównie nad reorganiza-cyą jazdy. Napisał: „Die Reiterei in der Schlacht bei Vionville und Mars-la-Tour am 16 Aug. 1870” (wyd. 3-e Berlin 1874); „Der grosse Kurfürst” (Berlin 1875); „Die preussische Reiterei von 1806 — 1876” (Berlin 1879) i inne.

Kahler Marcin Karol August, teolog ewaugielicki (* d. 6 stycznia 1835 r. w Neuhausen pod Królewcem); studyował naprzód prawo a później teologię w uniwersytetach heidelber-skim, halskim i tübingeùskim. Jako docent fakultetu teologicznego w Halli od r. 1860 został w r. 1861 profesorem teologii w Bonn, a następnie w Halli w r. 1867. Z wydanjch dzieł je-

(1885).

N.

Kahn Gustaw, poeta francuski. W 1888 r. wydał tom poezyj „Palais nomades”. Jest jednym z najsubtelniejszych nowoczesnych poetów Francyi, hołdujących symbolizmowi; utwory jego wyróżniają się podniosłym nastrojem, pięknym stylem, oraz oryginalną budową wiersza. „Premiers poèmes” drukowano w Mercure de France,

utworów na fortepian i t. p.

Kahnis Karol Fryderyk August, teolog ewangielicki w obronie luteranizmu (* dnia 22 grudnia 1814 r. w Greiz). Od r. 1835 poświęcał się studyom filologii, filozofii i teologii w Halli. Docent od r. 1842 w Berlinie, został w r. 1844 powołany na profesora do Wrocła-

Ks. A. K. D.

go wymieniamy: „Paulus der Jünger und Bote Jesu von Nasareth” (1862); „Die schriftgemässe Lehre vom Gewissen in ihrer Bedeutung für das christliche Lehren und Leben besonders unserer

Tage” (1864); „Die starken Wurzeln unserer Kraft” (1872); „August Tholuck” (1877); „Julius Müller” (1878); „Das Gewissen, ethische Untersuchung” (Cz. I 1878); „Neutestamentliche Schriften in genauer Wiedergabe ihres Gedankenganges dargestellt und durch sich selbst ausgelegt: der Herbräersbrief” (wyd. 2-e 1889); „Der Brief des Paulus an die Galater” (1884); „Die Wissenschaft der christlichen Lehre” (1883 — 1887); „Die Versöhnung durch Christum und ihre Bedeutung für das christlische Glauben und Leben”

Ks. A. K. D.

Kahlik Franciszek, pisarz czeski (* 1854), gimnazyum ukończył w Kromierzyżu, fakultet filozoficzny w Pradze. Poświęciwszy się zswo-dowi pedagogicznemu, był nauczycielem w gira-nazyum w Opawie; obecnie jest dyrektorem gimnazyum czeskiego w Zabrzegu. Znany jest jako autor licznych artykułów geograficznych i historycznych, umieszczanych w różnych czasopismach czeskich; osobno wydał: „Dëjezpyt a dë-jepis ćesky” (Badania dziejowe i historya czeska, 1883), „Australie ve svëtle vÿzkumû” (Austr. w świetle badań, 1886), „Marko Polo” (1898). Prócz tego przetłómaczył kilka powieści z francuskiego, rossyjskiego (Tołstoja, Korolenki), z chorwackiego, a także wespół z prof. Parmą w r. 1895 „Legendy o Matce Boskiej” M. Gawale-wicza.

Kahn Robert (* 21 lipca 1865 r. w Man-heimie), kompozytor muzyczny, uczeń W. Lach-nera, Kiela i Rheinbergera. Od 1890—93 pełnił w Lipsku obowiązki dyrektora damskiego związku śpiewaczego („Damengesangverein”), następnie osiadł w Berlinie, dokąd go powołano na profesora kompozycyi w szkole głównej muzyki („Hochschule für Musik”). Napisał: kwartet smyczkowy, dwa kwartety fortepianowe, trio, dwie sonaty skrzypcowe, „Mahomets Gesang” na chór. z towarzyszeniem orkiestry, wiele pieśni, duetów, tercetów i kwartetów na głosy żeńskie z towarzyszeniem fortepianu i orkiestry,

A. Pol.

wia. Z powodu kierunku swego nie otrzymał zatwierdzenia na drugiego kaznodzieję we Wrocławiu i od r. 1850 był profesorem teologii w Lipsku i zarazem (od r. 1860) kanonikiem kapituły katedralnej w Miśnii. Od r. 1885 usunął się od obowiązków i umarł d. 20 czerwca 1880 r. K. był bardzo płodnym pisarzem i autorem następujących dzieł: „Dr. Rüge und Hegel” (1838); „Die moderne Wissenschaft des Dr. Strauss und der Glaube unserer Kirche” (1842); „Die Lehre vom heiligen Geist” (cz. I, 1847); „Die Lehre vom Abendmahle” (1851); „Die moderne Unionsdoktrin” (1853); „Die Sache der lutherischen Kirche” (1854); „Vindiciae pacis religionis Au-gustanae” (2 cz. 1855—56); „Symbolae apologe-ticae (2 cz. 1857); „De angelo Domini diatribe” (1858); „Der innere Gang des deutschen Protestantismus” (wyd. 3-e, 1874, cz. 2); „Zeugniss von den Grundwahrheiten der Protestantismus gegen Hengstenberg” (1862); „Christenthum und Lutherthum” (1871); „Predigten” (2 tomy, 1866 —1872); „Die Kirche nach ihrem Ursprung” (wyd. 2-e, 1866); „Die deutsche Reformation” (1872); „Die lutherische Dogmatik” (wyd. 2-e, 1874 — 5, 2 tomy); „Der Gang der Kirche in Lebensbildern” (1881); „Über das Verhältniss der alten Philosophie zum Christenthume” (1884).

Kahorlickie starostwo niegrodowe, ob. Kahorlik.

Kahorlik (Kaharłyk, Kah orły k), oddalony od Kijowa o wiorst 80 na płn.-zacb., leży wśród stepowej okolicy w dolinie ujętej ramionami dwóch rzeczułek: Hniłuszy i Mokrego Ka horlika. Tatarska nazwa tej miejscowości wskazuje, że musiała ona być zamieszkaną przez Tatarów po ujarzmieniu Kijowszczyzny. W pobliz-kim Kaniowie przemieszkiwali w XIII w. ba-skakowie, których powinnością było zbierać haracz z Kijowszczyzny. Świadczą o tem także liczne tatarskiego pochodzenia wykopaliska: że-leźca strzał, strzemiona, szable. W pośrodku miasteczka dzisiejszego wznosi się t. zw. „horo-dok”, który jest śladem domniemanego osiedli-ska. Z początku, wraz z Rokitną i Olszanicą K. stanowił jedne dobra, położone wśród pustyń „za Białą Cerkwią”, które Zygmunt III w r. 1590 nadał wieczystem prawem ks. Januszowi Ostrogskiemu, kaszt, krak.; za spadkobiercy ks. Janusza Ostrogskiego, ks. Dominika Zasławskie-go, wyłączony, został urządzony jako oddzielne starostwo niegrodowe. Pierwszy starosta, ks. Dominik Zasławski, wystawił tu przeciw najazdom tatarskim zamek warowny. W czasie wojen kozackich K. w r. 1653 był w zupełnem niemal zniszczeniu. Około r. 1742 był tu starostą Jan Amor Tarnowski. Lustracya z r. 1760 tak opisuje stan starostwa: „Poddani płacą tu czynsz wedle mienia swojego, dają osyp, a kosić chodzą po dwa dni dla starosty swego. Dworek dla dyspozytora, składający się z izby i piekarni, sieni, na podwórzu znajdowała się

Kahtan — Kailcedra.

co

Op.

A. A. K.

S. Pł.

H.

stajnia i mała komora. Zabudowania te były obwiedzione dokoła częstokołem... Żydów tu nie-masz, a tylko karczma 1... chałup 93. Dochód z tej włości niósł 6 428 złp. Jeszcze za życia Jana Tarnowskiego, w r. 1772, otrzymał Suchocki, stolnik Sieradz., prawo emfiteut. na Kahorlik, ale starostwa tego nie objął, bo nim Tarnowski umarł, nastąpił drugi podział Polski, poczem K. przeszedł w zarząd skarbu rossyjskiego. Cesarz Paweł darował K. wiecznem dziedzictwem ministrowi hr. Troszczyńskiemu; w końcu przeszedł K. w ręce Mielnikowa a potem Czortkowa. („Słów. Geogr.” t. III: Trębicki t. I; Baliński - Lipiński „Star. Polska” t. II).

Kahtan, identyfikowany często z Jektanem, synem Hebera, syna Semowego ze Starego Testamentu. Według genealogii Arabów K. był praojcem najstarszych szczepów arabskich, istniejących dotychczas: osiedlił się w Jemenie, a jego potomkowie zakładali osady w różnych stronach Arahii, zwłaszcza w Arabii południowej. Adnan zaś, również potomek Hebera, z rodu Izmaela, był praojcem plemion arabskich, zamieszkujących Nedżaz, Nedżd i pustynie Iraku, Mezopotamii i Syryi. Byli to K-owie, którzy wytępili tubylców Arabii i zajęli ich miejsce. Obydwie wielkie dynastye, sabejska i himiarycka, które panowały dziedzicznie w Jemenie, należały do plemienia K-nidów i utraciły swą władzę najwyższą dopiero w r. 525 wskutek najazdu Abis-syńczyków.— Porów. Wüstenfeld „Genealogische Tabellen der. arab. Stämme und Familien” (Getynga 1852).

Kahulaui (Kaoolawe), najmniejsza z wysp Sandwich, na południe od wyspy Maui położona, ma 20 kim. długości i 10 kim. szerokości, ogółem 162 klm. Q obszaru. Przedstawia po większej części równinę 442 m. nad p. m. wyniesioną i pokrytą jedynie trawą i ostromleczem. Ludność, której jest niewiele, trudni się hodowlą owiec. Mieszkańcy Maui przyjeżdżają tutaj przy-goduie tylko dla połowu ryb, lub w porze deszczowej w celu sadzenia melonów.

Kai, rzeka w Afryce, ob. Kei.

Kaihel Jerzy, filolog klasyczny, jeden z naj-bieglejszych helenistów spółcze3nych, ur. 30 października 1849 w Lubece; studjował filologję starożytną w Getyndze i Bonn, poczym był przez lat kilka nauczycielem gimnazjum w Berlinie, w r. 1879 został profesorem uniwersytetu we Wrocławiu, następnie w Rostoku, Greifswaldzie i Sztrasburgu, skąd w r. 1897 powołano go na takież stanowisko do Getyngi. Dwa lata w cza sie swej profesury bawił we Włoszech i Grecji, głównie dla badań napisów greckich, i w tym także celu odwiedzał później Włochy i Sycylję na czas krótszy. Wynikiem tych badań K a jest główne jego dzieło „Inscriptiones Graecae Sici-liae et Italiae, quibus accedunt Galliae, Britan niae, Germaniae item Graecae” (Berlin 1890). Prócz tego napisał: „De monumentorum aliquot

Graecis carminibus” (Bonn 1871); „Epigrammata Graeea ex lapidibus collecta” (Berlin 1878); W r. 1891 ogłosił opracowane przez siebie wspólnie z Ulr. Wilamowitzem, profesorem uniw. berlińskiego, cenne wydanie krytyczne ustawy ateńskiej Arystotelesa „IIoXiTsia ’Altojvodtov” (3 tomy); w 1893 tamże „Stil und Text der ü&Xtrsta ⁵Ałb]-vauov des Aristoteles”; sam tekst tego utworu przełożył K. na jęz. niemiecki wspólnie z A. Kiesslingiem i wydał p. n. „Aristoteles’ Schrift vom Staatswesen der Athener” (wy d. 2-e, Sztras-burg 1891, str. IV i 109 w mał. 8-ce); następnie Galena Klaudjusza, sławnego lekarza starożytnego z II w. po Chr., „Protreptikus” (Berlin 1894); w 1896 Sofoklesa „Elektrę” z obszernemi objaśnieniami, dotyczącemi głównie estetycznej strony tragiedji (w Lipsku u Teubnera); i „Comicorum Graecorum fragmenta” (Berlin 1899 i nst.). K. jest także spółredaktorem czasopisma filologicznego „Hermes”, w którym umieszcza rozprawy z zakresu filologji starożytnej.

Kaifasz (Józef Kai fas z), arcykapłan żydowski za czasów życia publicznego i męki Chrystusa Pana, zięć Annasza, pierwszy z żydów głośno i otwarcie domagający się śmierci Zbawiciela, gdy Judea poczęła rozbrzmiewać cudami. W r. 34 pozbawiony został przez Rzymian arcykapłaństwa (ob. art. Annasz).

Kai-Föng-Fu, miasto główne prowincyi chińskiej Honan, o 755 kim. na płd. płd.-zach. od Pekinu i o 15 kim. od brzegu prawego Hoang-ho, pod 34° 52' szer. płn. i 114° 33' dług. wsch. od Gr., jest siedliskiem gubernatora i taotaja, poborcy podatku od soli i zboża. Miasto ma 6 meczetów i liczy przeszło 150 000 m-ców, wśród których jest sporo Żydów, stanowiących gminę żydowską, jedyną w Chinach. Żydzi trudnią się tutaj złotnictwem i wekslarstwem. Portem miasta jest Liu-juenkas nad Hoang-ho z przystanią 600 m. szeroką i 1 m. długą. Za panowania dyuastyi Song K. był od r. 960 aż do r. 1129 stolicą Chin, a w dobie 1280—1405 pod nazwą Tung-king-fu („głównego miasta wschodniego”) był miastem kwitnącem.— Por. H. Cordier „Les Juifs eu Chine” (Paryż 1891).

Kaïk, łódka turecka wiosłowa, długa, wązka i nadzwyczaj lekka, używana do przewozu pocztowych przesyłek z urzędu pocztowego w Konstantynopolu do okrętów parowych i z powrotem.

Kailas, łańcuch górski w Tybecie, ob. Gan-gr a.

Kailazy świątynia, ob. Ell or a.

Kailcedra, drewno z drzewa mahoniowego w Senegalu — Khaya senegalensis z godziny Mie-dlinowatych, jest koloru czerwono - brunatnego, z wyraźnemi słojami i widocznemi dla gołego oka porami. W początkach zeszłego stulecia sprowadzono je do Europy; używa się szczególniej na wyrób skrzynek do mikroskopu, uchodząc za prawdziwy mahoń.

opieki Histeryi, został przez Kaina pokonany. Tylko wyższe istoty, prawdziwie uduchowione, zasługują na cześć i opiekę Sofii w odwiecznej walce z Demiurgiem ; istoty te znalazły swój pierwowzór w Kainie, Chamie, Ezawie, Korem, Datanie, Sodomitach—słowem, w ludziach okrytych niesławą w Piśmie św. Nawet Judasz Iskaryota zasługuje na miano dobroczyńcy ludzkości; zdradzając bowiem Jezusa, wiedział, iż przez Jego śmierć królestwo złego ducha zniszczone zostanie. Wyższą wiedzę zdobywa się drogą zepsucia. Dlatego przy chrzcie, jak świadczy Tertulian, i innych obrzędach, K. dopuszczali się najwstrętniejszych występków, połączonych z bluźnierstwami przeciw Jezusowi (psychicznemu). K. mieli swe księgi apokryficzne; jak: Ewangielię Judasza lub Wstąpienie św. Pawła do trzeciego nieba. — Porów. Ireneusz „Adversus haereses” Lib. I cap. 35, Tertulian „De haeresibus”; Epifaniusz „Lib. Adversus 80 haereses”, oraz „Anacepha-laeosis”; Buliński „Hist. Kość. powszech.” I, 227; Alzog „Hist. powszech. Kość.” 246—248; „Encykl. Kościelna” IX, 342—343.

Kaim-makam (Kaimakam, po arabsku „namiestnik”), w Turcyi tytuł naczelnika powiatu (Kasa); w Egipcie odpowiada mu Kaszyf. Nad K-em stoi mutessarif (naczelnik okręgu) i wali (gubernator prowincyi), nad kaszyfem mu dir. W armii tureckiej stopień K-a odpowiada naszemu podpułkownikowi.

Kaimeni, wyspy, ob. Sant or i u.

Kain. Według Starego Testamentu K. był synem Adama i Ewy. Zajmował się uprawą roli, podczas gdy młodszy brat, Abel, trudnił się pasterstwem. Nauczeni przez ojca, obaj składali Bogu na ofiarę pierwociny swych plonów. Pewnego razu Bóg odrzucił ofiarę K-a, gdyż nie pochodziła z czystego serca, ofierze zaś niewinnego Abla pobłogosławił. Zazdrość wzbudziła zemstę w duszy K-a; wyprowadził Abla w pole i zamordował. Bratobójstwo ściągnęło nań ze strony zagniewanego Boga przekleństwo i karę tułactwa na ziemi. Wyrok Boży: „Tułaczem i zbiegiem będziesz na ziemi”, spełnił się w życiu K-a.— Por. Ks. Mojż. 4, 3 —16. ob. Kai ni ci.

Kainens (łaciń. Caeneus) według późniejszej mitologii greckiej pierwotnie była to dziewica, miłowana przez Poseidona, który ją, na jej prośbę, przemienił w niemogącego być zranionym mężczyznę. K. należał do plemienia Lap it ów (ob.) i brał udział na weselu Peirytoosa w ich walce z Kentaurami, którzy Lapitów zwyciężyli, na niego zaś, jako niezrannego, dopóty walili głazy, aż (nieuszkodzony) poszedł wskroś ziemi, która się pod nim rozstąpiła.

Ks. s. w.

R.

t. XV, Buenos-Ayres 1895).

Kainit, minerał, rzadki w kryształach, najczęściej ziarnisty; skupienia pospolicie barwy żółtawej lub jesno-popielatej. Łupliwość wyraźna w dwu kierunkach; twardość 2; ciężar właściwy 2.13. Kryształy jednoskośne. Chemicznie kainit jest związkiem siarczanu magnowego, chlorku potasowego i wody: MgS0₄.KC1.3H₂0, w stanie pierwotnym zawiera 32.1°/₀ bezwodnika siarkowego, 14.3 chloru, 16.1 tlenku magno-Kainguowie (Câinguas, Kaigguas), ple- Wego, 15.7 potasu, 21.8 wody czyli 40.2 siar-mię to należy do rodziny gwarańskiej w połud- czanu magnowego, 30.0 chlorku potasowego niowo-wscfcodnim Paragwaju i w sąsiednich oko- i 21.8 wody. Ogrzany, daje wodę i parę chloro-licach Argentyny. Żyją drobnemi gromadkami, wodoru. W wodzie łatwo rozpuszczalny. Przez ale podlegają jednemu naczelnemu wodzowi. Są szybkie rozpuszczanie można wydzielić zeń wro-uizkiego wzrostu (około 1.60 m.), pomiary nad sje przezroczyste ziarnka kizerytu. Występuje 12 osobami dały dla wskaźnika głównego 80.4; grubemi warstwami w pokładach soli w Stas-nos prosty, wydatne kości licowe. Odznaczają furcie j Westeregel pod Magdeburgiem, podob-się upodobaniem do tańców i muzyki, oraz zdol- n[eż u nas w Kałuszu. Sól ta nie daje się nościami rysowniczemi, zajmują się rolnictwem, krystalizować. Wodny jej roztwór, parując, da-Chodzą nago, otrzymują ogień za pomocą tarcia, je S($i podwójną K₂S0₄. MgS0₄.6H₂0. K. jest umieją tkać i wyrabiać garnki. Liczą K-ów około dobrym materyałem na wyrób soli potasowych, 10—12 tysięcy w jednym Paragwaju. Ambro- również używany szeroko jako nawóz sztuczny.2, w* setti dał ładną monografię tego ludu: „Los In- Kainko Edward Walenty (pseud. K. Ga-dios Caingua” (w „Bol. Inst. Geogr. Argentino” wiński, f 1852), bardzo ruchliwy popularyzator,

książki: w r. 1822 „Sposób zachowania zdrowia, czerstwości ciała we wszystkich chwilach życia”; „Człowiek światowy czyli Zasady i prawidła przy stój ności, wdzięku, powabu i przyzwoitej grzeczności”; w r. 1823: „Światorys w obrazkach i opowiadaniach wystawiony... dla użytku dzieci”; „Zdarzenia najznakomitsze w dziejach Królestwa Polskiego czyli skrócony opis historyi tegoż państwa”; w 1829: „Dykcyonarz jeogra-

a potem kaznodzieja, działający na Szląsku Kainici, nazwani tak od biblijnego Kaina, i drukujący swe prace naprzód u B. Korna, na-bratobójcy, byli sektą gnostycką, powstałą około stępnie u Z. Schlettera we Wrocławiu; prócz 159 r. Zasady ich były bardzo zbliżone do pan- kilku przekładów i przeróbek wydał następne teistycznej nauki Walentyniana; stąd Ireneusz i Tertulian uważają ich za pewien odłam walen-tynianizmu; w praktykach religijnych przyswoili sobie bezbożne i bezwstydne zwyczaje Karpo-kratesa i Epifanesa. Stworzenie świata przypisywali sile niższej. Kain przyszedł na świat z woli siły wyższej t. zw. „niebiańskiej Sofii”, której zawdzięczał swą wiedzę i przewagę nad Ablem. W walce pomiędzy braćmi Abel, mimo

P. Chm.

Dr J. M.

ficzny Królestwa Polskiego, Galicyi i Poznańskiego” (podobno zapowiedziany tylko, ale druku się nie doczekał) i w 1834: „Węzeł małżeński czyli pożycie w tym stanie”. Od r. 1826 zaczyna się szereg kazań, zazwyczaj w wydaniach zbiorowych; najobszerniejszy z tych zbiorów (4 tomy) ma napis: „Kazania na niedziele całego roku podług Ewangelii ś„ stosownie do mszału rzymskiego” (1826—1834). Później wychodziły: „Kazania na uroczystości i święta” (1834), „Kazania passyonalne, przygodne i pogrzebowe” (1834), „Nowe kazania passyonalne” (1845). Po śmierci autora wydano z jego rękopismów: „Nauka krótka obyczajowa dla początkowej młodzieży w pytaniach i odpowiedziach” (Lwów 1852), „Nowe mowy pogrzebowe” (Wrocław 1853). Poprawnością języka i pięknością stylu nie odznaczają się te prace.

Kainsk, miasto okręgowe w gub. Tomskiej w zachodniej Syberyi, leży w błotnistej okolicy przy uściu rzeki Kamienki do Omu; ma pocztę, telegraf, cegielnię, targ na konie, ożywiony handel futrami, liczy 8 896 m-ców (1893), trudniących się, prócz handlu, rolnictwem i hodowlą bydła.—Kaiński okrąg zajmuje przestrzeń 82 167 klm. Q, przedstawia step z licznemi bagniskami i jeziorami, zraszany rzekami: Om, Tara i Kar-gasz, główny dopływ Irtysza; z jezior największe, Czany (3 369 klm. Q), wyróżnia się obfitością ryb. W północnej części okrąg K. mało jest zaludniony i bardzo nieurodzajny, na południu gleba nadaje się pod uprawę zbóż. Klimat ostry, niezdrowy, wskutek unoszących się z moczarów i jezior wyziewów. Do okręgu K-ego dotyka step Barabiński.

Kainzenbad, w Bawaryi, wody mineralne siarczane (siarkowodoru 10 cm. sześć., dwuwęglanu sody 0.5 w litrze wody), używane do picia i kąpieli przy gośćcu, dnie, nieżytach długotrwałych i chorobach nerwowych; posiada kąpiele szlamowe i klimat podalpejski — łagodny; 750 metr. nad poz. m. Droga przez Monachium, koleją Starnberską, na miejsce.

Kaipara, duża zatoka u zachodnich wybrzeży wyspy Nowej Zelandyi, pod 36°24' płd. szer. a 174°7' wsch. dług. Ku górze rozszerza się, tworząc kilka odnóg: do północnej wpada rz. Wairoa, w południowej leży port Helensville, w zachodniej port Albert. Z Helensville’u prowadzi kolej żelazna do Aucklandu.

Kai-ping, wioska w prowincyi chińskiej Pe-czy-li, położona o 120 kim. na północ od Tien-tsinu. Miejscowość ta znana jest z bogatych pokładów węgla kamiennego, którego eksploatacya pociągnęła za sobą budowę pierwszej kolei żelaznej w Chinach od K-u do Tien-tsinu; linia ta zbudowana w 1888 r. z inicyatywy wicekróla Li-Hung Czanga, ma około 140 kim. długości. Rząd chiński przedłużył ją później w kierunku zachodnim.

En o. powag, iluatr. Z® a*. 862 T. XXX J U.

Kair, Cairo (po arabsku Masr el Kabira, w skróceniu Masr, albo Misr), stolica Egiptu, największe miasto w Afryce, a po Konstantynopolu największe miasto świata mahometańskie-go, leży pod 3°06' szer. pin. i 31°26' długości W8ch. od Gr., na prawym brzegu Nilu, o 18 kim. wyżej delty rzeczuej, 22 m. nad p. m., u stóp łańcucha górskiego Dżebel Mokattam (210 m.), za pośrednicwem którego pustynia Arabska od strony wschodniej i południowej dosięga miasta. Na północ od K-u rozpościera się kraina nadzwyczaj urodzajna, pokryta ogrodami. Punkt wyjścia licznych kolei: do Aleksandryi, Damietty, Suezu, Sintu i kanału łączącego miasto z Izmai-lią. Klimat nadzwyczaj łagodny. Miasto ma 5 kim. długości w kierunku z płn. na płd., i 2.5 kim. szerokości w kierunku ze wsch. na zach. W ostatnich latach K. bardzo szybko posuwa się na zachód, dosięga obecnie brzegów Nilu i prawie wchłania w siebie Bulak (ob.), wielkie przedmieście stolicy, oddzielone od niej kanałem Izmaillijeh. Starodawny, czysto arabski charakter K-u od lat 25-u zatraca się coraz bardziej, zwłaszcza od chwili, kiedy Izmael basza (ob.), wykształcony na wzorach paryskich, w cywilizowanej swej dążności wybudował tuż obok nad Nilem nowe miasto, Izmailię, na sposób europejski, z równemi, szerokiemi ulicami. Pośrodku nowego miasta leży obszerny (82 000 m. kw.) ogród ośmiokątny „Ezbekieh” z kawiarniami, restauracyami, teatrem letnim i stawami. W sąsiedztwie ogrodu znajdują się ważniejsze instytucye rządowe i społeczne, jak poczta, telegraf, giełda, sąd, opera i t. d. Niedaleko stąd bierze początek główna arterya handlowa K-u, ulica Muski, która wraz ze swym dalszym ciągiem, ulicą Rue Neuve, przerzyna całe stare miasto. Na niej skupia się cały handel Wschodu i Zachodu: charakterystyczne sklepy arabskie rozkładają swoje towary obok modnych magazynów europejskich w harmonijnym kontraście. Z obu stron ulicy leżą stare dzielnice arabskie, przedstawiające istny labirynt wązkich i krętych uliczek, często ślepych, z domami z wapienia żółtego o płaskich dachach, z ogródkami. Według dawnego zwyczaju są tu całe uliczki, zamieszkane przez rzemieślników jednego i tego samego fachu, np. przez rusznikarzy, szewców, kotlarzy, siodlarzy i t. d. Charakterystyczne są dla K-u liczne bazary, zpośród których wyróżnia się zwłaszcza Chan el Chalili naprzeciwko meczetu Hassanên, przy końcu XIII w. wzniesiony. Składa się z bardzo wielu uliczek i dworów, gdzie po magazynach lub straganach pod gołem niebem sprzedawane są towary wschodnie. Obok leży bazar złotników i jubilerów; materie jedwabne i wełniane w największym wyborze są na bazarze El Ghurîye; towary pasomoniczne na bazarze Akkadim; owoce i cukier na bazarze Sukkarîye, broń na bazarze Suz-es-Selah. Prócz tego zasługują na uwagę liczne kawiarnie, go-

46

Kair.

-co

larnie i publiczne cysterny („sebil”; jest ich około 300), w tern niejedno arcydzieło architektury arabskiej. Z targów największy Karameidan w południowej części miasta, tuż obok meczetu Mehemeda Alego położony. Jest to targ na konie, osły i wielbłądy; Beduini często całemi taborami tutaj obozują. Do poważniejszych ulic K-u należą: Boulevard Abdul Azis, idąca w kierunku płd.-zach., od meczetu Atabet el Kadra począwszy; Boulevard Clot Bey, prowadząca od giełdy aż do głównego dworca kolejowego w kierunku płn.-zach.; Route de Bulak, od Ezbekieh aż do Nilu w kierunku zachodnim wiodąca; wreszcie Boulevard Mehemed Ali, ulica utworzona w r. 1889 z kilku mniejszych uliczek; bierze początek na placu Atabet el Kadra i, biegnąc w kierunku południowo-wschodnim, prowadzi do cytadeli. Cytadela ta założoną została w roku 1166 na północno-zachodnim krańcu grzbietu górskiego Mokattam przez Jussufa Saladyna, którego pałac upiększony starożytnemi kolumnami, stał jeszcze do r. 1823, kiedy zniszczony został przez wybuch prochu. Obecna cytadela, rozszerzona znacznie, z licznemi fortami, jest dziełem Mehemmeda Alego. Do osobliwości jej należy blizko na 260 stóp głęboka studnia, wykuta w skale, zwana dotychczas „studnią Józefa*. Nie ma przecież nic wspólnego z biblijnym Józefem i jest zapewnie dziełem z okresu arabskiego. Obok studni wznosi się wielki, t. zw. alabastrowy, meczet, z wysmukłemi minaretami, Mehemmeda Alego, z jego nagrobkiem; z tarasu przed meczetem jest pyszny widok na miasto. Pomiędzy 523 meczetami, zbudowanemi bez wyjątku według planu mniej-więcej meczetu w Mekce, jest wiele w ruinach. Do najsławniejszych należą: meczet sułtana Hassana (zbudowany w r. 1356 — 59), słynny pomnik stylu bizantyjsko-arabskiego; meczet Garni ibn Tulun, jako najstarszy, założony w r. 879 przez Ahme-da ibn Tuluna na pagórku, na którym, według podania mahometańskiego, Abraham zabił w o-fierze barana zamiast Izaaka; meczet Hasanein, na cześć Hassana i Husseina, synów Alego, wnuków proroka, w r. 1792 wystawiony, nieszczególnej architektury, aczkolwiek fanatycznie przez mahometan czczony, ponieważ pochowana jest tam w mauzoleum głowa Husseina; meczet Hakim, z doby Fatymidów, obecnie muzeum starożytności arabskich; dalej meczet Garni Seiyide Zenab, na cześć wnuczki proroka wzniesiony, z piękną wieżą i wspaniałą fasadą, odrestaurowany w r. 1884; wreszcie meczet Garni el Azhar („kwitnący”— na cześć córki proroka nazwany), w r. 988 na uniwersytet obrócony i wielokrotnie rozszerzany następnie. Uniwersytet w K-rze należy do najsławniejszych wszechnic Wschodu; w roku 1892 liczył 8 437 uczniów i 178 profesorów. Profesorowie nie są na etacie państwowym, lecz utrzymują się z opłat prywatnych, z przepisywania książek, z podarunków b. swych uczniów, albo sprawują płatne urzędy duchowne; tylko rektor (Szeich ul Islam) pobiera 10 000 piastrów rocznej pensyi. Uczniowie nie opłacają żadnego wpisowego i utrzymują się poczęści z dobroczynności publicznej. Ociemniali otrzymują nawet mieszkanie bezpłatnie w specyalnie dla nich zbudowanym Instytucie. Wykładane są: gramatyka arabska, religia, prawodawstwo, logika, retoryka, poetyka i koran. Z osobliwości uniwersytetu zasługuje na wzmiankę główna sala wykładowa ze 140-u kolumnami marmurowemi, przeważnie starożyt-nemi, i biblioteka z 18 000 książek.—Na całej przestrzeni wschodniej granicy miasta ciągną się niewielkie grobowce kalifów i mameluków, wzniesione w okresach 1250—1380 i 1381 — 1517 przez bahrityjskich i czerkieskich sułtanów mameluckich. Z grobowców kalifowych są godne widzenia meczety: sułtana Barkuka z dwiema lekkiemi kopułami i dwoma pięknemi minaretami, i Kait-Beya z piękną galeryą, wysoką kopułą, ozdobioną bogatą ornamentacyą i wy-smukłemi minaretami. Reszta grobowców leży obecnie przeważnie w gruzach, na których coraz bardziej rozpościerać się zaczyna miasto. Ze starych murów, które Saladyn w celu zastąpienia poprzednich wałów ziemnych wznieść kazał, została tylko drobna cząstka od północy, gdzie zachowały się dotychczas dwie bramy miejskie: Bab el Futûch i Bab en Nasr, przez którą zwykle przechodzą pątnicy, udając się do Mekki. Z innych bram przetrwała do dziś jeszcze Bab Zulieh, w samym środku miasta, niedaleko od meczetu El Mójed. Pałace w K-rze budowane są przeważnie na sposób europejski. Pałac wicekróla leży w cytadeli; zamek Geslreh (wybudowany przez Izmaela baszę w r. 1863 — 68), z bajeczną wspaniałością urządzony, został wraz z wielkim parkiem przyległym zakupiony przez Tow. akcyjne i zamieniony na hotel. Na południowym krańcu Bulaku znajduje się pałac Kasr en Nil, a obok niego leży, na czterech filarach murowanych wsparty, żelazny most kratowany, łączący wvspę z brzegiem; pośrodku miasta wreszcie znajduje się pałac Abdina, w którym mieszka zwykle kedyw. Na południu od Bulaku i na zachodzie od K-u leży na rzece wyspa Roda, na której południowym krańcu wznosi się słynuy Nilomierz (Mikyâs), w r. 848 zbudowany. Ludności według spisu z r. 1897 miasto liczy 570 062, głównie Fellahów, Koptów, Turków i Arabów. Cudzoziemców jest do 30 000, a w tein najwięcej Włochów, Greków, Francuzów i Anglików; Żydów około 7 000. Załoga angielska, stojąca w mieście, wynosi 6 000 ludzi. Prócz meczetów znajdują się w K-rze świątynie wszystkich wyznań: klasztor i 3 kościoły rzym.-katolickie, 32 kościoły koptyjsko-katolickie (pod patryarchatem) i koptyjsko-jakobińskie, ewangie-licki, anglikański, 13 synagog (talmudystów i ka-raitów) i różne missye angielskie i amerykań-

Kair.

363

łoga francuska poddała się wezyrowi wielkiemu. W r. 1805 euergiczny Mehemed Ali został panem Egiptu i tchnął weń nowe życie. Jemu i jego następcom K. głównie zawdzięcza swą wielkość obecną. Okkupacya angielska, od r. 1882 trwająca dotychczas, wprowadziła wiele użytecznych reform, które wpłynęły dodatnio na rozwój miasta. K. jest kluczem doliny Nilu, najważniejszym politycznym i cywilizacyjnym punktem Afryki północnej, w którym Wschód muzułmański wchodzi w stosunki najściślejsze z Zachodem chrześciańskim. — Por. Ebeling „Bilder aus Kairo” (Sztuttgard 1878); Ravaisse „L’histoire et la topographie du C. d’après Makrizi” (Mémoires de la Mission archeolog, au C. t. I, Paryż 1887); Lane Poole „C., Sketches of its history, monuments and social life” (wyd. 2-e Londyn 1884); Lallemand „Le C.” (Paryż 1894); Reynolds-Ball „C. of To-Day” (Londyn 1898).

skie; 2 szpitale (mahometański i chrześciański), 3 europejskie domy zdrowia, instytucye dobroczynne i zakład dla obłąkanych. Zakłady rządowe szkolne reprezentowane są przez liceum, instytut politechniczny języków, sztuk i rzemiosł, szkołę normalną, szkołę medyczną, farmaceutyczną, prawną i inżynierską, 772 szkoły be-duińskie, 7 szkół narodowych; do wakufów zaliczają się: szkoła dla ociemniałych, przytułek dla głuchoniemych, 4 szkółki dla dziewcząt i 40 innych; odrębnie istnieje słynny Instytut Egipski. Jest opera, teatry i kluby; Towarz. geograficzne założone w r. 1875. Biblioteka wicekróla liczy 41136 tomów, a w tej liczbie 24135 dzieł arabskich, przeważnie rękopisów, i rzadkie, drogocenne egzemplarze korauu; wielkie muzeum a-rabskie, zbiór starożytności egipskich znajduje się obecnie w Gizeh. Przemysł nieznaczny, o bejmuje głównie wielką królewską drukarnię i fabrykę papieru, cukrownię z rafineryą, przędzalnię wełny o 1000 warsztatach i półjedwa-biu o 500 warsztatach. Handel obsługuje 5 banków. Telegrafem zarządza angielska Eastern Telegraph Company wraz z urzędem egipskim. K. jest rezydencyą kedywa i głównego zarządz-cy, siedliskiem wszystkich konsulatów generalnych i sądu międzynarodowego. Pod względem administracyjnym K. stanowi osobne gubernatorstwo, zajmujące 15.7 klm. Q obszaru i dzielące się na 12 obwodów.—Na południu od miasta leży stary K. (Postât czyli Masr el Atîka) na miejscu ongi Babliunu czy Babylonu, który Ramzes II (w XIV w. przed nar. Chr.) przeznaczył na miejsce pobytu jeńców assyryjskich. Tutaj znajdują się ruiny fortu rzymskiego, kościoła koptyjskiego Abu Serge i meczetu Atnru (w r. 643 po nar. Chr. założonego). Dalej w górę rzeki leżą tuż nad nią koszary wojskowe, a na wschód od nich kąpiele Heluân. — W roku 638 po nar. Chr. Amr ibn el Asi, wódz kalifa Omara, zdobył Babylon i na miejscu swego o-bozowiska (po arab. „fostat”) w r. 640 założył nowy gród, zużytkowywując przy budowie głazy z poblizkiego Memfisu. Po osiedleniu za kalifa Othmana kolonistów arabskich nad brzegami Nilu, Fostat został siedliskiem władzy. Podczas odwiedzin Egiptu przez kalifa Mamuna (813—883), syna Harun er Raszyda, była już tutaj szkoła. Za Achmeta Ibn Tuluna, który ogłosił się sułta nem egipskim, Fostat rozszerzył się znacznie i przyozdobił. W r. 969 Dżihar el Kaid, wódz fatymidy Muiza Eddina, sułtana z Tunisu, założył na północ od Fostatu nowe miasto, w którem Muiz Eddin usadowił się następnie. Miasto to otrzymało nazwę Masr el Kahira („zwycięska stolica”), ponieważ, jak zapewnia Muiz Eddin, założenie miasta wypadło jednocześnie z ukazaniem się na horyzoncie planety Marsa (po arab. Kahir). W ciągu dwóch stuleci K. był rezydencyą Fatymidów. Syn Muiza, Aziz Bilah, założył tutaj uniwersytet. Do jeszcze większego roz

woju doszedł K. za sułtana Saladyna, który w r. 1176 zbudował cytadelę, opasał miasto murami, zaprowadził wodociągi drewniane i pozwolił Europejczykom w nim się osiedlać. Po Saladynie sułtanowie mameluccy (Kalaun, el Aszrof Halil, Hassan, Barkuk, Kaid Bey, el Ghuri) nie przestawali upiększać miasta w dalszym ciągu. W r. 1517 sułtan turecki, Selim I, po bitwie zwycięskiej pod Heliopolis wziął K. szturmem i kazał Tuman Bega, ostatniego sułtana mameluc-kiego, obwiesić. Odtąd dzieje miasta giną w ciemnościach czasu i dopiero wjazd Bona-partego do Kairu w dniu 22 czerwca 1798 r., nazajutrz po bitwie pod Piramidami, rozpoczyna nową epokę. Październikowe t. r. powstanie w K-rze Bonaparte krwawo stłumił. Po jego odjeździe rządził marszałek Kleber, którego w d. 14 czerwca r. 1800 jakiś szaleniec w ogrodzie Ezbekieh w K-rze zamordował. W r. 1801 za

Kair — jako uzdrowisko klimatyczne, z klimatem bardzo ciepłym. Ciepłota zimą — 14.5° C., wiosną 25.3° C., latem 28.2° C., jesienią 18.8° C., przeciętna roczna 21.7° C. Zimą bywają tu poranki i wieczory chłodne—przeciętnie 12° C. Najczęstsze wiatry panujące są: północno-zachodnie i północne, a straszny Chamsin (Samum), wiatr południowo-zachodni, wieje tu od połowy kwietnia i przynosi z sobą pył i gorąco od puszczy — lecz zimą wcale go nie bywa. Pora kuracyjna trwa od listopada do połowy kwietnia. Do leczenia w Kairze kwalifikują się; nieżyty dróg oddechowych—zwłaszcza z obfitą wydzieliną, cierpienia gośćcowe i dnawe (reumat. i podagra), przymiot, zapalenie nerek długotrwałe. Kair posiada wspaniałe hotele, urządzone wykwintnie i z komfortem europejskim. Cena całodziennego utrzymania w hotelach 1-rzędnych wynosi 20 frank., w drugorzędnych 12—15 fr. i taniej. Lecz dla chorych więcej się zaleca uzdrowisko Hélouan, o 30 minut stąd oddalone, niż Kair—jako wiel-

Dr J. M.

Mch.

R.

kie miasto, mające 600 000 ludności fob. H é-1 o u a n).

Kairwan (Keruan, Kir w an), miasto w Tu-netanii środkowej, 38 kim. na wschód od Suzy, z którą połączone jest linią kolejową; leży pośród wielkiej, nagiej, pokrytej jeziorami słonemi (w staroż. Lacus Tritonis) płaszczyzny; otoczone jest wysokim murem z 5-u bramami, oraz pięk-nemi wieżyczkami okrągłemi w odstępach 20-metrowych. Ma ufortyfikowany przez Francuzów zameczek, przeszło 80 meczetów i klaszto rów, z których najpiękniejszy i najdawniej zbu^ dowany wielki meczet Okba, wywierający na widza głębokie wrażenie lasem (500 do 600) kolumn marmurowych, granitowych i porfirowych; schody kamienne prowadzą na platformę minaretu, skąd rozległy krajobraz roztacza się na równinę. K. liczy 25 do 30 tysięcy mieszkań^ ców, trudniących się wyrobem dywanów, żółtych pantofli skórzanych, narzędzi miedzianych i olejku różanego. Miasto założone zostało w 670 r.

przez kalifa Okba ben-Nasi i było ogniskiem politycznem i religijnem prowincyi Ifrikijah. Dziś jeszcze jest miastem świętem mahometan, według ich wyrażenia „jedną z czterech bram do raju”, i jako takie odwiedzane bywa licznie przez pobożnych pielgrzymów; dla Europejczyków było niedostępne, dopóki nie przeszło w r. 1881 w ręce Francuzów, którzy utrzymują tu załogę wojskową. K. jest obecnie obronną fortecą.

Kairyna C₁₀H₁₃ONHC1— pochodna chinoliny, powstaje z chlorowodanu cztero-wodoro-oksychi-noliny pod działaniem spirytusu drzewnego lub jodku metylu; po raz pierwszy w ten sposób otrzymaną została przez O. Fischera w 1883 r. K. krystalizuje w pięknych tablicach jedno-skośnych. Jest silną trucizną; stosowana w mniejszych ilościach działa przeciwgorączkowo; ubocznie jednak osłabia czynności organów oddechowych. Szerszego zastosowania w lecznictwie nie znalazła, wobec rozpowszechnienia znacznie skuteczniejszych środków przeciwgorączkowych (fenacetyna, antypiryna, antyfebryna).

Kaisariê, Kaisarîjeh, 1) miasto w Azyi Mniejszej, leży w wilajecie Angorskim, w punkcie, gdzie się krzyżują najważniejsze drogi handlowe, u północnego stoku Ardżyszu, wpobliźu Kara-su. Ma około 50 000 mieszkańców, wązkie, brudne ulice, ale wielkie bazary. R. 1893 pewna grupa przedsiębiorców niemieckich uzyskała u rządu tureckiego koncessyę na drogę żelazną z Angory do K. W Starożytności K. nazywała się raz Malaką, potem Euzebią, wreszcie na cześć cesarza Tyberyusza—Cezareą, skąd powstało K. — 2) K., miasto w Palestynie, w Starożytności Caesarea Palaestina, albo Caesarea Palaestina ad mare, aad morzem, założone było przez Heroda W., z pałacami, świątynią Augusta, wspaniałą przystanią Sebastos (stąd zwane także Sebaste i r. 12 przed Chr. poświęcone

Cezarowi Augustowi). Stawszy się wkrótce naj-ważniejszem miastem w Palestynie, od roku szóstego po Chr., było siedzibą prokuratorów rzymskich (np. Poncyusza Piłata 26 — 36), później rezydencyą króla Heroda Agryppy i portem dla Jerozolimy. Caesarea była miejscem pobytu Filipa Apostoła i setnika Korneliusza. Za pro-kuratorstwa Cl. Ant. Feliksa i Porcyusza Festu-sa (61 — 62) był tu uwięziony Paweł Apostoł. Zajścia miedzy poganami a Żydami w Caesarei pobudziły Żydów do wojny z Rzymianami 66 — 70. D. 7 lipca r. 69 tu Wezpasyan został obwołany cesarzem i uczynił Caesareę kolonią rzymską (Colonia Prima Flavia Augusta Caesarea). Ze szkoły chrześciańskiej tutejszej wyszedł „Ojciec dziejów kościelnych”, Euzebiusz, biskup cezarejski. Średniowieczna Caesarea mahometan, a następnie Krzyżowców, obejmowała w murach swoich ledwo częśó dziesiątą miasta rzymskiego. Na zburzeniu jej przez sułtana Bibara r. 1263 kończą się dzieje Cezarei. Zawalona gruzami zwalisk Kaisariéh, leżąca w odległości pięćdziesięciu kilku kim. od Jaffy, od r. 1885 zaczęła się zaludniać Czerkiesami z Tur-cyi europejskiej.

Kaiser Frederik, astronom (* 1808 w Amsterdamie — f 1872 w Lejdzie), był synem nauczyciela języka niemieckiego, a po wczesnej śmierci ojca dostał się pod opiekę wuja i pod jego kierunkiem tak szybko w znajomości matematyki postąpił, że w piętnastym roku życia sam mógł już lekcyj jej udzielać. W r. 1826 został assystentem obserwatoryum w Lejdzie, które wszakże było wówczas w stanie tak nędznym, że K. przez długi czas zmuszony był we włas-nem mieszkaniu dostrzeżenia prowadzić. Staranne obserwacye komety Halleya w r. 1835 o-raz odczyty publiczne i rozprawy, jakie ogłaszał, zjednały mu r. 1837 stanowisko dyrektora obserwatoryum, a w r. 1840 został zarazem profesorem astronomii w uniwersytecie. Z podniety jego i pod jego kierunkiem zbudowane zostało w Lejdzie nowe obserwatoryum, ukończone w r. 1860 i zaopatrzone w dokładne przyrządy. K. był jednym z najbieglejszych obserwatorów nowszych czasów, starał się o ulepszenie metod dostrzeżeń i o usunięcie źródeł błędów, a za przykładem Bessla z największem zamiłowaniem posługiwał się pomiarami mikrometrycznemi. 0-znaczył czas obrotu i wielkość Marsa, zbadał ruchy wielu gwiazd podwójnych, opracował plan astronomiczno-geodezyjnych pomiarów osad hol-lenderskicb. Pod jego kierunkiem wykształciło się wielu astronomów hollenderskich i niemieckich, a obok wykładów uniwersyteckich, jako „weryfikator” przyrządów mierniczych marynarki hollenderskiej, K. kierował nauką młodych jej oficerów. Rezultaty swych badań naukowych, którym kres położyła choroba 1867 r., ogłosił w Rocznikach Obserwatoryum Lejdejskiego, a oprócz tego napisał: „De sterrenhemel” (wyd.

S.K.

J. Musz.

Dr J. M.

R.

4-e, 2 t., 1883—89), jeden z najlepszych wykładów popularnych astronomii; „Verklaring vau het hemelplein, stereographisch ontworpen en geteckend” (1845 r.); nadto wydawał popularny rocznik astronomiczny „Populair sterrekundig joarboek” (1851—60).

Kaiser Jan Wilhelm, miedziorytnik hol-lenderski (* r. 1813 w Amsterdamie), uczeń A.

B. Taurela w tamtejszej Akademii.

Kaiser August, polityk austryacki (* 1850 w Wiedniu), uczył się na uniwersytecie wiedeńskim history]' i filologii niemieckiej, został nauczycielem szkoły średniej rolniczej w Górnym Jędrychowie na Szląsku; był też czynny jako nauczyciel wędrowny kass raiffeisenowskich. Od roku 1888 jest członkiem Izby poselskiej jako przedstawiciel szląskich gmin wiejskich, należy do niemieckiego stronnictwa ludowego; w roku 1901 został wybrany na przewodniczącego w tern stronnictwie.

Kaiserbad, zdroje wody mineralnej, gorącej (-f 60°—65° C.) i letniej (-f 28°—24° C.). siarcz an ej w Buda-Peszcie (Węgry), do kąpieli wannowych i ogólnych używane. Wskazania ogólne dla wód siarczanych.

Kaiserchronik (Kronika cesarska), niemiecki poemat epiczny, napisany około r. 1150 w Regensburgu, prawdopodobnie przez twórcę Pieśni Rolanda, Księdza Konrada (Konrad der Pfaffe). Jest to bezładny spis cesarzy rzymskich i niemieckich aż do Konrada III, wypełniony tu i owdzie sagami i legendami, przycze-pionemi całkiem samowolnie do tego lub owego cesarza. W dziejach niemieckich posiłkował się autor osobliwie Kroniką Wircburską (Chronicon Wirzeburgense), Kroniką świata Ekkeharda, z „Lobgesang auf der heiligen Anno” („Anno-lied”; ob. Hanno) i wreszcie zebranemi przez siebie wiadomościami. Jak się zdaje, posiadał on starszą kronikę rymowaną, którą redagował i dalej sam prowadził. K. była bardzo lubiona i również dalej prowadzona i opracowywana. Wydał ją Massmann w trzech tomach (Quedlinburg 1849—53, z dołączeniem badań naukowych nad sagami) i Edw. Schröder w „Monumenta Germaniae historica” (Hannower 1892).

Kaiser-Ebersdorf, ob. Ebersdorf.

Kaiserfeld Maurycy von, mąż stanu au stryacki (* 1811 w Pettau w Styryi—f 1885), uczył się prawa w Hradcu, w 1848 był członkiem tymczasowego sejmu Styryjskiego, w 1849 miasto Hradec wybrało go do parlamentu Frankfurckiego. Po powrocie należał do tymczasowej komissyi sejmowej, z której wystąpił po zapa nowaniu reakcyi i aż do r. 1861 trzymał się zdaleka od życia publicznego. W r. 1861 stanął w Radzie państwa na czele autonomistów, w 1865 przemawiał za dualistycznym ustrojem państwa. W r. 1867 został prezesem Izby poselskiej i w pierwszej delegacyi wiceprezesem.

Od 1871 do 1884 przewodniczył sejmowi styryjskiemu, od 1872 był dożywotnim członkiem Izby panów.—Por. von Krones „Moritz von Kaiserfeld” (Lipsk 1887).

Kaisersberg, ob. Geiler von Kaisers-b e r g.

Kaiserslautern, również Lautern, miasto okręgowe w król. Bawarskiem, Palatynacie Reńskim, na zachodnim stoku gór Hardtu i nad rzeką Lauter, przy kolei żelaznej Neunkirchen-Wor-macya, K.-Enkenbach i K. - Lauterecken, liczy 48 310 m-ców (1900), z których trzecia część wyznania rzymsko katolickiego; ma 2 kościoły katolickie i 2 ewangielickie, muzeum miejskie, szkołę rzemieślniczą i budowlaną, gimnazyum realne, oświetlenie elektryczne, kanalizacyę. Od r. 1840 ludność powiększyła się w czwórnasób i miasto nabrało ważnego znaczenia handlowego. Są tu fabryki machin do szycia, prowadzone na wielką skalę przędzalnie i tkalnie bawełny, lnu i konopi, farbiernie, wyroby stalowe, naczyń kuchennych, piękne roboty stolarskie. — K. stanowiło dawniej ważny punkt strategiczny wskutek położenia swego ua drodze z Wogezów do Menu. Już za czasów Karolingów było re-zydencyą królewską. W 1152 r. Fryderyk Barbarossa zbudował tu pałac. W 100 lat później zostało miastem cesarskiem i otrzymało rozmaite przywileje od Rudolfa Habsburskiego; w roku 1357 utraciło swe prawa i oddane zostało pod władzę palatyna reńskiego. W 1621 r. zdobyli je Hiszpanie, w 1631 Szwedzi. Podczas wojen rewolucyjnych kilka razy miały miejsce pod K. utarczki Francuzów z Prusakami. D. 29 i 30 listopada 1794 r. generał Hoche został pobity przez księcia brunświckiego. W maju 1849 r. podczas powstania bawarskiego K. było siedliskiem Rządu tymczasowego. — Por. Lehmann „Urkundliche Geschichte der Bezirkhaupstadt K. und des ehemaligen Reichslandes” (Kaisersl. 1853); Jost „Geschichte der Stadt K.” (tamże 1886).

Kaiserstuhl, góry pochodzenia wulkanicznego w obwodzie Badeńskim, w równinie Wyższego Renu, niezbyt nad poziom morza wyniesionej, wpobliżu rzeki, między Altbreisach i Endin-gen, stanowią całkiem odrębny systemat i składają się ze stożkowatych szczytów dolerytowych i bazaltowych, które opasują piękne doliny, o-kryte polami, łąkami, lasami, winnicami i sadami. Pochyłości górskie upiększa wspaniała roślinność. K. mają w przecięciu 8 — 15 kim., w obwodzie 37 kim. i są nadzwyczaj gęsto zamieszkano. Na Totenkopfie, szczycie najwyższym, 557 m. dosięgającym, czyli na właściwym K-u, Rudolf Habsburg miał odbywać sądy; stąd pochodzi nazwa gór. Z innego szczytu, Katbari-nenbergu pod Endingen, wysokiego na 492 m., roztacza się przepyszny widok na okolicę.— Por. Knop „Der K. im Breisgau, eine naturwissenschaftliche Studie” (Lipsk 1892).

„Das Diakonissen Mutterhaus zu K. am Rhein und seine Töchterhäuser” (K. 1892).

Kaitak, Kajtago-Tabassarkański, okrąg w Dagestanie, ob. Dagestan (t. XIII —XIV, str. 965) i.Derb ent (t. XV—XVI, str. 395).

Kaizl Józef, polityk i ekonomista czeski (* r. 1854 w Volynie w Czechach). Studya prawne i ekonomiczne odbywał w Pradze, a następnie w Sztrasburgu, gdzie uzyskał tytuł doktora prawa. Powróciwszy do ojczyzny, napisał po niemiecku „Der Kampf um Gewerbereform und Gewerberfreiheit in Bayern 1799 — 1868” (wyszło w Lipsku r. 1879 w Schmollerowskich „For schungen”). Od r. 1879 był docentem, a potem profesorem uniwersytetu czeskiego w Pradze. Ogłosił: „Nar. hospodarstvi” (Praga 1883), „Die Lehre von der Ueberwälzung von Steuern” (Lipsk 1882), „Naprava rakouské umény” (r. 1890). Pisał nadto wiele dzieł mniejszych, oraz rozpraw ekonomicznych i politycznych w różnych czasopismach.

Kajana, miasto i rzeka w gub. Uleaborskiej, w Finlandyi. 1) Miasto K. miało w 1891 r.— 1220 m-ców, a w tej liczbie 1175 Finnów i 45 Szwedów. Ma szkołę rzemieślniczą fińską, szkółkę ludową i szkołę średnią męską i żeńską. Zakładów przemysłowych było 22 ze 113 robotnikami i produkcyą, wynosząca 243 tys. marek. Jarmarki w K-nie należą do najliczniej uczęszczanych w Finlandyi północnej; słynne są kożuszki baranie, wyrabiane w mieście i okolicy. Handel smołą. Nazwa miasta pochodzi od „Kai-nu, Kainumaa, Kajanien”—krainy Kwenów (nazwa ludowa w Esterbottenie, na której zasadzie Karol IX dodał do swego tytułu „król Lapończyków i Kajanów”). Kajanowie albo Kweno-wie stanowią gałąź plemienia fińskiego. W r. 1607 Karol IX założył na wyspie w górnym biegu rz. Kajany tuż nad wodospadem „Amma”, fortecę Kajansborg, w celu obrony doliny od najazdów Rossyan. Twierdza istniała do r. 1716, Żywy udział bierze w życiu politycz- w którym, po miesięcznej obronie przez 50-u nem. Jako poseł gra rolę wybitną w sejmie i inwalidów, wojsko rossyjskie, 3 000 głów wyno-

ją w

w gabinecie hr. Fr. Thuna tekę finansów, będąc pierwszym Czechem, któremu to stanowisko się dostało. Po zmianie ministeryalnej złożył tekę. W nauce dość wydatne znaczenie ma jego dzieło „Die Lehre von der Ueberwälzung der Steuern”; jest to jedna z najlepszych krytyk błędnych systematów podatkowych.

H.

Kaiserswerth, miasto w okręgu i regencyi Düsseldorfskiej, nad Renem, ma kościół katolicki w stylu romańskim z kosztowną trumną, w której spoczywają szczątki św. Suitbertusa, założyciela miasta, kościół ewangielicki, słynny zakład ewangielicki dyakonis (założony w r. 1836 przez proboszcza Fliednera), mający liczne filie, nawet w Azyi i w Ameryce, i zawiadujący żeńskiem seminaryum nauczycielskiem, domem dla sierot i obłąkanych i schroniskiem żeńskiem dla więźniów; dalej katolicki dom duchownych emerytowanych (niegdyś klasztor kapucynów), szpital katolicki św. Maryi; przędzalnie jedwabiu i żeglugę. W r. 1890 było 2 379 m-ców wyznania głównie katolickiego.—W r. 710 Pippin v. Her-stal podarował wyspę, utworzoną przez Ren, biskupowi Suitbertowi, który tam założył klasztor benedyktynów. Obok klasztoru rozwinęło się później miasto. W r. 1062 w K-cie dwunastoletni król Henryk IV porwany został przez arcbk. kolońskiego Hanno matce, cesarzowej Agnieszce. Podczas oblężenia w r. 1214 miasta przez hr. Adolfa z Bergu odcięto jedno ramię Renu za pośrednictwem tamy i w ten sposób wyspę przyłączono do brzegu. K. był miastem cesarskiem. W r. 1293 król Adolf podarował miasto arcybiskupowi kolońskiemu, co Albrecht I w r. 1298 potwierdził. W r. 1306 K. oddany został, jako zastaw, księstwu Jülichskiemu, w r. 1368 Pala-tynatowi, w r. 1399 ks. Kliwii W r. 1323 kupił miasto elektor koloński, pomimo pretensyi, jaką rościła do K-u Kliwia. Po zrzeczeniu się pre-tensyj przez Kliwię wynikły z powodu miasta długie spory między Palatynatem i elekt, koloń-skim i zakończyły się procesem, który wypadł w r. 1768 pomyślnie dla Palatynatu. W r. 1689

K. był oblegany, a w r. 1702 został opanowany i zburzony przez wojska austryackie i pruskie pod dowództwem ks. Nassau-Saarbrücken.— Por.

i radzie państwa, należąc do przywódzców Mło-doczechów. W walce o prawa językowe odznaczył się działalnością wielce wpływową i płodną. Po upadku gabinetu Badeniego miał zostać czeskim ministrem krajowym, lecz niemiecko-liberalna większość temu się oparła. Z Gautschern rozpoczął na nowo walkę o prawa językowe; na zasadzie specyalnych badań opracował całą historyę prawno-państwowych uroszczeń Czechów, uzasadniając ich prawo bytu, i wydał „Öeske Revue” (1898). W r. 1898 objął

St. A. K.

Kaja, herb polski, ob. Radwan.

Kajaani Jan Fryderyk, pisarz finlandzki (* w Sotkamo 1815 r. — f 1887). Wyświęcony w 1842 r. na pastora, po kilku latach został kapelanem w Pippola. Na tem stanowisku napisał krótki rys dziejów Fiulandyi, który wzbudził powszechne zainteresowanie, jako pierwsze opracowanie w języku fińskim. Powodzenie zachęciło autora do dalszej pracy nad historyą kraju ojczystego; z obszernego dzieła: „Suomen historia” wydano drukiem tylko część pierwszą, obejmującą czasy pogańskie i Wieki Średnie. Pomieszanie zmysłów przerwało dalsze studya.

Kajak, łódź grenlandzka z jednym tylko o-tworem na pokładzie, służącym na pomieszczenie człowieka tam siedzącego, który górną częścią swego ciała otwór ten całkiem wypełnia i porusza łódkę za pomocą tylko jednego wiosła dwuskrzydłowego. W Finlandyi wyrabiają kajaki całe z płótna nieprzemakalnego.

sellschaft” 1887).

L. K.

ii.

szące, głodem dopiero zmusiło starych bohaterów do poddania się i potem wysadziło fortecę w powietrze. Około twierdzy powstało miasto.—

2) K. albo Ule a, rzeka w gub. Uleaborskiej, początek bierze z gór Manselke pod wsią Minua, w granicach gub. Archangielskiej; płynie przez liczne jeziora i wpada do jeziora Uleatreck. Z powodu niebezpiecznego progu Kojwukoski i znacznego wodospadu Ammy pod m. Kajaną w r. 1846 urządzono kanał ze szluzami. Rzeka ma długości 21 mil.

Kajapowie (Kayapos), lud brazylijski, który uważano za wygasły, póki studya nie wykazały iż istnieje. Szczep bitny i wojowniczy rozpada się na trzy działy: a) północnych K-ów, którzy siedzą nad środkowym biegiem rz. To-kantynu, a stąd ich grupy idą w obu kierunkach prostopadle do biegu rzeki; b) zachodnich K-ów, zajmujących górną część porzecza rzeki Xingu; ci byli opisani pod nazwą Sujów i Akuów przez Ehrenreicha i Von den Steinena, wysokiego wzrostu, czaszka posiada krótką budowę; c) wreszcie południowych wpobliżu rz. Parany (ok. 20° szer. płd.). Tych plemion nie należy mieszać z plemieniem Kayapas, należącem do rodziny Keczua, a znanem między innemi ze słownika, który został ogłoszony przez H. Wilczyńskiego (w „Verhandl. der Berliner anthr. Ge-

L. K.

Kajbalowie lub Kojbalowie, jeden z ludów grupy ałtajsko • jenisejskiej, która przedstawia szczątki dawnej formacyi etnicznej syberyjskiej (ob. Jenisejczycy). K powstali z połączenia 3 rodów ostjackich i 10 samojedzkich; oba odłamy znalazły się obok siebie i uległy tataryza-cyi, tworząc jeden naród, dzisiaj zupełnie niemal zrusyfikowany. Liczą ich 1128 głów; zmieszani z Ro8syanami, żyją w stepie Kajbalskim, który rozciąga się pomiędzy rz. Jenisejem a rz. Abakanem. Dawniej prowadzili koczowniczy tryb życia, dzisiaj zajmują się rolnictwem i ciesiołką; dawny ustrój rodowy uległ rozprzężeniu. K. są wkluczeni do organizacyi terry tory alnej państwa Rossyjskiego, wówczas gdy wielu ludom syberyjskim pozostawiono dawny ustrój rodowy wraz z samorządem. Wśród sąsiadów cieszą się nieszczególną opinią, uchodzą bowiem za złodziejów, pijaków i kłamców.

Kajdanow Jan, pedagog i pisarz rossyjski. Pochodził ze stanu duchownego, kształcił się w duchownej akademii kijowskiej oraz w instytucie pedagogicznym, w którym r. 1808 skończywszy kursa, wysłany został kosztem rządu na dalsze studya za granicę. Za powrotem do kraju roku 1811 otrzymał katedrę historyi powszechnej w liceum carsko-sielskiem, gdzie w wykładach swych obrał sobie za przewodnika Hee-rena, którego prelekcyj słuchał był w Getyndze. Wkrótce potem zasłynął jako autor historycznych podręczników szkolnych, które przez wiele lat panowały samowładnie we wszystkich zakładach naukowych rossyjskich, aż dopóki ich nie wyparli Szulgin, Smaragdow i Lorenc. Prace jego są następujące: „Osnowanije wsieobszczej po-liticzeskoj istorji” Część I „Drewniaja istorija” (Petersburg 1814); „Rukowodstwo k poznaniju wsieobszczej politiczeskoj istoriji” (Petersburg 1821, wyd. 13-e); „Kratkoje naczertanije wsie-mirnoj istoriji” (Petersburg 1821, wyd. 16-e); „Naczertanije istoriji gosudarstwa rossijskago” (Petersburg 1829, wyd. 4 e); „Uczebnaja kniga wsieobszczej istoriji dla junoszestwa” „Drewnia-ja istorija” (Petersburg 1824, wyd. 5-e); „Istorija średnich wieków” (wyd. 3-e) i „Istorija trech poślednich wieków do 1831” (wyd. 2-e); „Kratkoje naczertanije rossijskoj istoriji” (wyd.

5-e); „Kratkoje izłożeuije dipłomatiji rossijska-go dwora so wremieni wosszestwija na prestoł doma Romanuwych” (Petersburg 1833). Wszystkie te prace nie odznaczały się wyższą wartością, obecnie zaś już się całkiem przeżyły; w swoim czasie były wszelakoż przekładane na różne języki (francuski, niemiecki i rumuński). Na język polski przetłómaczył Rogalski „Rukowod-stwo k poznaniju wsieobszczej polit, istoriji” p. t. „Historya powszechna krótko zebrana”, a przekład pomieniony ma tę wyższość nad oryginałem, że dwa pierwsze tomy (histor. starożyt. i średniowiecz.) poprawił i uzupełnił Joachim Lelewel (Wilno 1825—1826; wyd. 2-e 1826 —

1827). W Wilnie też roku 1845 wyszło to samo dzieło p. t. „Historya powszechna krótko zebrana, wydanie trzecie, przerobione i powiększone chronologią monarchów europejskich p. Aleksandra Zdanowicza”. Inny przekład tego dzieła p. t. „Przewodnik do historyi powszechnej” wydał Ludwik Bętkowski (WTarszawa 1825); „Kratkoje naczertanije wsieobszczej istoriji” przełożył Prań. Zatorski (Wilno 1832, Warszawa 1834, 1835, 1838, 1850, 1854, Siedlce 1845). Przekłady te tern się tłómaczą, że w czasach, kiedy język polski był wykładowym, używano ich w całym okręgu naukowym wileńskim i w Królestwie Polskiem.

Kajdany, ob. Kara.

Kajenna (Cayenne), wyspa na oc. Atlantyckim, około wybrzeży Guy any (Guayany) francuskiej; w północnej jej części przepływa rzeka tejże nazwy, na południu i południo-zachodzie oddziela się K. od lądu stałego cieśniną Tour de 1’Isle. Jest pagórkowatą na północy, nizinową na południu, zajmuje 420 kim. □; 8 miesięcy trwa na wyspie pora dżdżysta, po której następuje okres bezwględnej suszy.

Kajenna (Cayenne), główne miasto w Guya-nie francuskiej (Ameryka połudn.), leży na półu.-zachod. brzegu wyspy K-y i przy uściu rzeki tejże nazwy do oceanu Atlantyckiego, pod 4°56' półu. szerok., a 52°18' zach. dług. Od strony morza zbudowana jest mała forteczka. K. składa się z dwu części: starego i nowego miasta, które oddzielają się wzajemnie pięknie zadrzewio-

K. K-ó.

nym Place d’Armes. W dzielnicy nowej są: kościoły, szpital miejski i wojskowy, ogród aklimatyzacyjny, seminaryum duchowne, bank, dom zarządu, sąd wyższy, wikaryat missyjny, izba handlowa. Liczy K. 13 491 mieszkańców (1889), z których 1 164 więźniów deportowanych. Przystań dostępna tylko dla okrętów o pojemności 500 ton.—Wyspę K-ę objęli w posiadanie Francuzi w 1604 r., utracili ją jednak już w 1654; przez czas jakiś była w rękach Anglików, wygnanych w 1664 przez Indyan. W r. 1676 zagarnęli K-ę Hollendrzy, w następnym zaś roku Francuzi, którzy utrzymali się przy niej do dnia dzisiejszego. Od 1852 r. jest miejscem depor-tacyi przestępców.

Kajeputolowy olejek otrzymuje się przez destylacyę z wodą liści i gałązek drzewa Melaleuca Leucadendron (Kayu-puti), rosnącego na Buru w archip. Moluckim. Olejek ten tworzy mieszaninę kilku substancyj, śród których cyneol występuje w przeważającej ilości (²/₃ całej masy). Początkowo cyneol w olejku K-m uważano za substan-cyę odmienną od cyneolu, i nadano mu nazwę kajeputolu; dopiero Wallach zidentyfikował oba związki. Olejek K. wre przeważnie przy 170° — 180°, posiada barwę zieloną (którą przypisują śladom miedzi, związanej z jakimś kwasem organicznym) i swoisty zapach, zbliżony do zapachu eukaliptusa. Na początku XVIII wieku olejek K. był znany w Niemczech i stosowany jako środek lekarski, a w XIX w. zyskał rozpowszechnienie w Anglii i Francyi. Obecnie znajduje zastosowanie w lecznictwie.Fr-Zn-Kajetan z Tienny św., założyciel Teatynów, ob. T e a ty ni.

Kajetan (Tomasz de Vio), kardynał, ob. Ca-j etan us.

Kajetani, ob. Gaetani.

Kajgorod, miasto pozaetatowe w gub. Wiac-kiej, pow. Słobodzkim, leży o 37x/₂ w. na północo-wschód od miasta gub. Wiatki, nad rz. Kamą, wpobliżu zetknięcia się granic trzech gu-bernij: Wiackiej, Wołogodzkiej i Permskiej. K. założony został zaraz po otwarciu traktu do Sy-beryi przez przystań Solikamską i wtedy grał dość ważną rolę. Obecnie jest w upadku, ludność (około 1000) trudni się po większej części spławem drzewa opałowego do Solikamska na warzelnie soli diediuchińskie i nowousolskie, a w porze zimowej—polowaniem.

Kajgorodow Dymitrij (* w r. 1846), syn znanego w Rossyi matematyka, pedagoga (K. Nikifor), wychowywał się w połockim korpusie kadetów, następnie zaś skończył w r. 1865 szkołę artyleryjską w Petersburgu. W roku 1868 zapisał się na wolnego słuchacza instytutu go-spodarczo-leśnego i w r. 1871 otrzymał stopień kandydata gospodarstwa i leśnictwa. W r. 1873 K. wstąpił na urzędowanie w wydziale leśnictwa i niebawem został przez ministeryum finansów wydelegowany na dwa lata za granicę dla zapoznania się z technologią leśną. Po powrocie z za granicy K. otrzymał katedrę w petersburskim instytucie leśnym, i odtąd wykłada tam technologię i inżynieryę leśną. Jednocześnie wykładał historyę naturalną wielkiemu księciu Michałowi Aleksandrowiczowi. K. wydał następujące prace: „Biesiedy o ruskom lesie. Cz. I, Krasnolesie (wyd. 3-e 1892) i Cz. II, Czorno-lesie” (wyd. 2-e 1885); „Ruskij tołkowyj lesoto-warnyj słowar” (1883); „Pribor dla izsledo-wanja twiordosti drewiesiny” (1878); „Iz carstwa piernatych” (1891); „Czornaja Siemja” (1889); „O naszich pierelotnych pticach” (wyd. 2-e

1887); „Pticy okrestnostiej ochtenskago zawoda i lesnogo instituta” (1885); „Pticy parka lesno-go instituta” («Jeżegodnik lesnogo instituta» 1886); „Sobiratiel gribow” (wyd. 2-e 1891); „Kratkij obzor rastitielnago carstwa po klimati-czeskim pojasam” (1885); „Iz zielonago carstwa” (wyd. 2-e 1892); „Nagladnoje izobrażenje polzy i wreda, prinosimych naszimi pticami” (1891). Oprócz tego K. napisał wiele bajek przyrodniczo-historycznych, oraz różnych artykułów, ogłaszając je w następujących czasopismach: „Igru-szeczka” (1889 i nast.); „Rodnik” (1889 i nast.); „Priroda i ochota” (1887 i następ.); „Ruskaja szkoła” (1891 i nast.); „Wiestnik pticewodstwa” (1891); „Wiestnik sadowodstwa” (1891); „Lesnoj żurnał” (od r. 1872); „Choziajstwiennyj stroitiel” (1882); „Jeżegodnik Sptb. lesnogo instituta”; „Sielskij Wiestnik” i inn. Oprócz tego K. jest współpracownikiem „Nowago wremieni” i „Pra-witielstwiennago Wiestnika”, umieszczając w nich popularne artykuły treści przyrodniczej.

Kajkawcy. Pod nazwą Kajkawśtiny słynie jedno z narzeczy serbo - chorwackich, to, w którem nasz pytajnik „co” brzmi „kaj”, w odróżnieniu od śtokawśtiny i ćakawstiny, które w tych razach używają „szto” i „cza”. Kaj-kawcami są ci, którzy używają tego narzecza. Niektórzy, jak Kopitar, Mikloszicz i Valjewec, skłaniali się do oddzielenia tego narzecza od języka serbo-chorwackiego i zaliczenia go do słoweńskiego — pogląd, który nie ostał się. Kaj-kawszczyny używają na przestrzeni od Drawy (u Pitomaca) w kierunku Bielowaru i Cirkweni aż do Lepoglawy, skąd ku Sawie, wzdłuż Sawy do Petrinii, wzdłuż rz. Kulpy do Karlowca. L- K* Kajman, ob. Aligator.

Kajnardży, miasteczko w Bulgaryi, ob. Ku-czuk-Kainardżi.

Kajnozyt, minerał zasługujący na uwagę z wielu względów. Jest to mianowicie związek itrokrzemianu wapniowego z cząsteczką węglanu wapniowego i z dwiema cząsteczkami wody: CaY₂Si₄0₁₂.CaC0₃.2H₂0; pomimo grupy analogicznej glinokrzemianowi leucytowemu wiele ma cech wspólnych z kankrynitem (ob.). Jedyny, jak dotąd, okaz tego minerału znaleziony w okolicach Hitterö w Norwegii, jest odłamem

z w.

R.

H.

słupa sześciobocznego; wykazuje on własności optyczne kryształów rombowych lub jednoskoś-nych. Żółto * brunatny, półprzezroczysty, nieco tłustawy w połysku, jak to wielu apatytom i eleo-litom właściwe. Dwa kierunki łupliwości niewyraźnej z jedną wyraźną tworzą kąty proste lub prawie proste. Twardość od 5 do 6; ciężar właściwy 3.413.

Kajota, pseudonim Jósefa Kolińskiego.

Kajre, jezioro w gub. Kowieńskiej, w powiecie Szawelskim, ³/₄ wiorsty długie, '/₄ szerokie, przyjmuje od strony północnej błotnisty strumień Szyładis.

Kajsarow Andrzej, pisarz rossyjski (* r. 1782 —f 1813); służył pierwotnie w wojsku, potem się kształcił na uniwersytecie w Getyndze, podróżował po ziemiach słowiańskich i po Anglii. R. 1811 został profesorem języka rossyj-skiego w Dorpacie, ale w 1812 znowu wstąpił do wojska i poległ pod Hanau (1813). Wydał „Versuch einer Slavischen Mythologie” (Getyuga r. 1804; przekład rossyjski, Moskwa 1807 i 1810), oraz „Dissertatio inauguralis philosophico-politi-ca de manumittendis per Russiam servis” (tamże 1806). Pierwsza z tych prac jest ważną próbą systematycznej mitologii słowiańskiej, na swe czasy jedyną; druga—poświęcona cesarzowi Aleksandrowi I—ciekawym przyczynkiem do hi-storyi zniesienia niewolnictwa w Rossyi, zasadzającego się na stopniowem wyzwoleniu stanu włościańskiego.—Por. Siemiewskij „Krestjanskij wopros w Rossii” (Petersburg 1888).

Kajsiewicz Hieronim, kaznodzieja polski, ob. Kaysiewicz.

Kajugowie, jeden z ludów, które wchodziły w skład federacyi irockiej, ob. Ir o ko wie. L- K-

Kajus albo Gajus ŚW., papież, ob. Ca jus.

Kajuta (z hollenderskiego), na statkach żaglowych, jest to izba kapitana. Na parowcach, oprócz kajuty dla kapitana, sternika i maszynisty, są K-y dla pasażerów 1-ej i 2-ej klasy — są to salony, w których pasażerowie w dzień przebywają i wspólnie obiadują—z salonami te-mi połączone są miejsca przeznaczone na sypialnie. Na oceanowych parowcach pasażerskich K-y 1-ej klasy są z całym komfortem urządzone i bogato umeblowane.

Kajzer Mikołaj, rysownik i miniaturzysta niemiecki, osiadły w Polsce (* 1751 r. w Bam-bergu — f 10 kwietnia 1829 r. w Warszawie). Z pochodzenia Bawarczyk. K. kształcił się w Monachium, skąd w młodym wieku przybył do Warszawy. Tu od Stanisława Augusta otrzymał patent na geometrę przysięgłego. Obok zajęć z urzędem tym związanych K. udzielał lekcyj rysunków w domach prywatnych. Nabywszy na początku XIX w. domek na Now'ym - Swiecie na posiadłości Foksal zwanej, gdzie dziś ulica tegoż nazwiska, tu założył szkołę prywatną dla młodzieży. Udzielając lekcyi rysunków w dalszym ciągu, malował także i sam widoki akwa-

t£uc. uow. ilustr. Zeiz. 262. T. XXXIII.

relowe, oraz miniatury. Powszechnem uznaniem cieszyły się jego: „Pałac w Łazienkach”, „Posąg Sobieskiego na moście łazienkowskim”, oraz

„Arkadya” (Rastawiecki „Słownik malarzów pol-

s. s.

skich”, Warszawa 1850, T. I).

©fp

Fig. 47. Kajzerling (herb).

Kajzerling (K ayser 1 ing), herb polski z in-dygienatu. Na tarczy, w polu srebrnem, drzewo palmowe na zielonym pagórku. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy gałązki palmowe. Labry zielone, podbite srebrem. Używany przez rodzinę westfalską Kayserlingów, w XV stuleciu osiadłą w Kurlandyi; jeden z członków jej, Di-trich Karol, został przypuszczony do indygiena-tu polskiego uchwałą sejmową w r. 1777. — 0-strowski „Baltisches Wappenbuch”.

Kakadu, Cacatuidae, rodzina ptaków, należąca do podrzędu papug (Psitaci), rzędu łażących (Scansores). K. odznaczają się czubem ru-

II

1’

D.

igs

WM

VA

3Ë

La

Fig. 48. Papuga Kakadu (Cacatua).

47

K. A. O.

chomym na głowie, dziobem prawie tak wysokim jak długim, z boków silnie spłaszczonym, ogonem krótszym od skrzydeł, które nie sięgają nigdy do połowy ogona. Ubarwienie dość jaskrawe, najczęściej białe, lub różowe. Mieszkają w Australii, Nowej Gwinei, na wyspach Oceanu Indyjskiego. Żyją stadami. Przepędzają noc na drzewach, w dzień zlatują na pola, niszcząc nasiona zbóż; żywią się także jagodami. Gnieżdżą się na drzewach, lub w wydrążeniach skał. K. oswajają się bardzo łatwo, żyją długo w niewoli, są od innych papug łagod niejsze i zmyślniejsze. W niewoli jedzą wszystko, co jada człowiek. — Do rodziny Cacatuidae należy 5 rodzajów: Callipsittacus, Plissolophus, Nasiterna, Calyptorhyuchus, Microglossus. W niewoli najczęściej można spotkać w Europie gatunki: Plissolophus v. Cacatua galerita, biała papuga z żółtym czubem; Cacatua Leadbeateri, bia-ło-róźowa, z czubkiem u nasady czerwonym, w środku żółtym, na wierzchołku białym.

Kakamizli, nazwa miejscowa zwierzęcia Bas-saris (ob.).

Kakao jest jądrem owocu kakaowca (ob. K a-kaowe drzewo), którego ojczyzną jest zwrotnikowa Ameryka; dziś plantacye jego znajdują się w południowych krajach Azyi, Afryki i Ameryki. Podług legendy meksykańskiej K. przyniósł pe wien ogrodnik-prorok z raju i ludność tamtejsza uważała je za pożywienie boskie, przypisywała mu cudowne własności i używała go nawet jako monety zdawkowej. Meksykanie spożywali K. po upaleniu go, przegotowane w wodzie z mąką kukurydzy, zaprawioną pieprzem czerwonym. W Europie pojawiło się K. w XVI wieku, po zdobyciu Meksyku przez Hiszpanów, najpierw w Hiszpanii, gdzie było napojem narodowym, później zaś przeszło do innych krajów Europy. Drzewo kakaowe wymaga temperatury stałej, dużo wilgoci, ziemi dobrej i dużo cienia; w drugim roku szczepi się je; przy końcu trzeciego roku daje kwiaty, które obcina się każdego roku, aż do lat pięciu, poczem rodzi ono obfite owoce aż do lat 30. Owoc kakaowca zbiera się w mie siącu czerwcu i grudniu, waży on 300 do 500 gramów i zawiera 25 do 40 ziarn, mieszczących się w łupinie napełnionej płynem kleistym, smaku kwaśnego, przyjemnego, używanego za napój. Po zebraniu owocu łupinę przekrawa się, wyjmuje nasiona, które następnie rozpościera się na plecionce i suszy na słońcu. Ziarnka te stanowią część pożywną owocu, tj. właściwe kakao, są one w kształcie migdałów, zamknięte w łusce koloru ciemnego, nasienie samo zaś jest ciemno-brunatne, długości 2 do 3 centymetrów, a szerokości 1% cent. W ten sposób otrzymane K. nazywa się słonecznem, ma ono smak cierpki, kwaśno-gorzki. W celu poprawienia smaku K. poddaje się fermentacyi; w tym celu nasiona suszy się jeden dzień na słońcu, poczem wsypuje do koryta, przykrywa liśćmi i tak pozostawia 24 do 48 godzin; następnie suszy się je znowu 3 dni na słońcu, poczem układa w kupy w miejscowościach zamkniętych, albo też wsypuje do beczek i zakopuje w ziemię na 4 do 6 dni i w końcu znowu suszy na słońcu, wskutek czego otrzymują one kolor bronzowy, smak przyjemny i zapach aromatyczny. K. w ten sposób przygotowane nazywa się ziemnem i stanowi przedmiot handlu. Rozmaite jego odmiany oznacza się podług nazw krajów, z których pochodzą; są tu następujące kategorye: Caracas z Wenezueli, Guayaquil z Ecuadoru, bardzo dobra do fabrykacyi czekolady, Trinidad z wyspy tej nazwy i z Kuby, Para, Maranon, Bahia z Brazylii; gatunek pośledniejszy K. z wysp Haiti, Guadelupy, S-ta Łucya, Martynika. Azya-tyckie kakao: Ceylon, Jawa. — Ziarno kakaowe składa się z łuski i migdała, łuska stanowi 9 do 16% na wagę ziarna. Pod względem chemicznym K. składa się ze znacznej ilości tłusz czu (ok. 50%)» krochmalu (5 do 7%), białka (do 14%), soli mineralnych (do 5%), ze szczególniejszej materyi zw. po niem. „Kakaoroth” (czerwień kakaowa) (ok. 5%), która nadaje mu właściwy smak i aromat, a charakterystyczną jest zawartość w nim alkaloidu zwanego teobrominą (ok.

1.5%; znak chemiczny jego C₅H₂N₄0.₂ [CH.,]₂), któremu K. zawdzięcza działanie pobudzające nerwy, podobnie jak kawa, herbata itp. Ziarn kakaowych, które w handlu spotykamy, nie spożywa się w tym stanie: należy je upalić, wskutek czego podnosi się aromat, i łatwiej oddala łuskę; przedtem jednak muszą być one przesortowane, w celu oddzielenia ziarna niedojrzałogo, robaczliwego, uszkodzonego i wszelkich przymieszek; co odbywa się ręcznie, następne zaś czynności odbywają się dziś tylko za pomocą specyalnych machin. Oczyszczone ziarno poddaje się naprzód przetrząsaniu, aby oddalić nieczystości, następnie wprowadza się do sit cylindrycznych, w których następuje klasyfikacya ziarna podług wielkości, gdyż tym sposobem palenie odbywa się łatwiej i regularniej. Teraz przystępuje się do palenia ziarn, do czego używa się piecyków z blachy kształtu kulistego, lub cylindrycznego, ogrzewanych płomieniem małym; temperatura odpowiednia wynoBi od 1 10° do 140° C. Piecyki te obraca się ustawicznie, aby upalenie odbywało się regularnie, co powinno dokonywać się z nadzwyczajną ostrożnością, gdyż jeżeli palenie za silne lub niedostateczne, otrzymuje się K. mało aromatyczne i cierpkie. Po wyjęciu z piecyka nasiona te muszą być możliwie szybko ostudzone. Ochłodzenia dokonywa się przepuszczeniem silnego prądu powietrza przez nasiona upalone, albo też rozpościera się je i porusza od czasu do czasu. Poczem przystępuje się do łamania, oddzielania łuski i oczyszczania przepalonych ziarn K., co odbywa się w specyalnych machinach, które wszystkich tych trzech czynności razem dokonywają, a mianowicie: walce zaopatrzone w zęby roz-tłukują ziarna, poczem wchodzą do sita cylin dryczuego, gdzie segregują się, a w końcu idą na przetrząsacze i puszcza się na nie prąd wiatru w celu oddalenia łuski. Tak potłuczone i od łuski uwolnione ziarna poddaje się jeszcze raz oczyszczaniu, w celu oddzielenia twardych kiełków, co uskutecznia się za pomocą specyalnych machin, z których potłuczone K. poddaje się na przód pod działanie prądu wiatru, za pomocą wentylatora dla oddalenia pozostałych łusek, potem wprowadza się je na sita przetrząsające, grubsze kawałki wpadają do zawieszonego worka a kiełki i drobne K. przechodzą do cylindra obracającego się i zaopatrzonego na obwodzie w zagłębienia, w których drobne K. zatrzymuje się, a kiełki odpadają. Tak oczyszczone K. poddaje się proszkowaniu, czego można dopiero wtedy dokonać, gdy zostanie ono już roztarte na płynną masę i częściowo pozbawione tłuszczu. W tym celu K. wprowadza się naprzód na młynki, dla dokładnego przemielenia. Młynki te składają się z dwóch kamieni płaskich, okrągłych, jeden na drugim leżących, z których dolny się obraca, i między nie wsypuje się potłuczone K.; młynków takich mogą być 2 lub 3 pary, połączonych razem, tak, że masa przemielona z pierwszego przechodzi na drugi, potem na trzeci, i opuszcza je w stanie płynnym, poczem tę masę płynną wprowadza się do zbiornika ogrzanego parą, a stąd pod prasy hydrauliczne ogrzewane, gdzie wyciska się tyle tłuszczu, że pozostaje go 26 do 33°/₀. Oddzielania tłuszczu dawniej dokonywano w ten sposób, że potłuczone ziarna gotc-wano w wodzie, przyczem na powierzchni wody zbierający się tłuszcz po ostudzeniu można było bardzo łatwo oddzielić. Po odtłuszczeniu wyciśnięte placki kakaowe oziębia się i przystępuje do przetłuczenia ich, sproszkowania i przesiania. Proszkowania dokonywa się za porno cą mieszałki (melanżeru); jest to kamień granitowy, okrągły, obracający się, po którym biegną dwa walce również granitowe, ciężkie, które masę przecierają. Przesiewanie odbywa się w sitach cylindrycznych z gazy, wolno obracających się, wewnątrz których znajduje się skrzydło szybko chodzące, wyrzucające proszek na sito, gdzie tenże segreguje się—grubsze gatunki przenoszą się znowu do mieszałek, a delikatnie przesiany proszek jest właśnie tym, który w handlu nazywamy proszkiem kakaowym; jest on koloru jasno-brunatnego. Poczem proszek ten waży się i pa kuje na specyalnych machinach. Niektóre fabryki w celu uczynienia proszku kakaowego łatwo rozpuszczającym się w płynach, zaprawiają go rozmaitemi chemicznemi odczynnikami, jak: węglanem potażu, węglanem sody, węglanem magnezyi, amoniakiem, wskutek czego K. właściwie nie staje się rozpuszczalnem, lecz przechodzi w stan napęcznienia tak, że zmieszane z płynem nie prędko osadza się na dnie. Metodą hollenderską zaprawienie K. odbywa się w następujący sposób: oczyszczone ziarno upala się nieco, aby łuskę oddzielić, poczem tłucze się je, oblewa alkaliami, w wodzie rozpuszczo-nemi, i upala powtórnie, następnie wprowadza na młynki, oddziela tłuszcz itp.—K. jest koloru jasno-brunatnego, w handlu spotyka się je w postaci proszku i w postaci masy; jest to produkt zmielony upalonego i odtłuszczonego ziarna kakaowego. Łupiny kakaowe zawierają około 10°/„ tłuszczu, teobrominę itp. (części składowe K. ob. w tabelce), a przegotowane w wodzie dają napój zwany herbatą kakaową. Masło kakaowe jest barwy żółtawej, zapachu przyjemnego, smaku K. palonego, składa się z glicerydów kwasów tłuszczowych i zawiera obok stearyny, pal-mitynu i laurynu także gliceryd i kwas arachi-nowy; jego punkt topliwości około 30° C., ciężar właściwy 0.86, w alkoholu mało się rozpuszcza, tylko w eterze z alkaliami tworzy mydło rozpuszczalne w alkoholu. K., zmieszane z cukrem zwie się czekoladą (od wyr. meksyk, c h o c o = kakao i lit 1 = woda); zawartość cukru wynosi około 60°/₀ całej mieszaniny, do której dodają jeszcze w celu poprawienia aromatu i smaku korzeni, np. wanilii, a czasem i cynamonu, goździków, muszkatu itp., a także i perfum (balsam peruwiański itp.). Wyrób czekolady z ziarn kakaowych obejmuje szereg robót, dokonywanych na specyalnych machinach, a polegających: 1) na oczyszczaniu i sortowaniu ziarna; 2) na upaleniu go, 3) tłuczeniu, łuszczeniu i oczyszczaniu,

4) na mieszaniu ziarn różnych gatunków, 5) zmieleniu ziaru na jednostajną płynną masę, 6) zmieszaniu tej masy z cukrem i korzeniami, 7) do-kładnem przetarciu tej mieszaniny, 8) wyprowadzeniu powietrza, podzieleniu i formowaniu czekolady, 9) na oziębieniu gotowej czekolady. Pierwotnie wyrób czekolady odbywał się ręcznie, dziś zaś tylko za pomocą specyalnych machin. Pięciu pierwszych, wyżej wymienionych, robót dokonywa się w ten sam sposób, o którym mówiliśmy przy przerabianiu K., z tym tylko wyjątkiem, że ziarna nie podlegają odtłuszczeniu. Co do 6-go, t. j. zmieszanie masy z cukrem odbywa się w korytach zaopatrzonych w mieszadła, poczem następuje dokładne przetarcie tej masy w mieszałkach, których kamień spodni i walce po nim biegnące są z granitu. Kamień spodni utrzymuje obrót i jest ogrzewany. Dokładne i równomierne przetarcie tej masy następuje między walcami na machinie walcowej, składającej się z kilku poziomo leżących walców z granitu, jednakowej średnicy, ale obracających się z niejednakową prędkością, czego dokonywają koła zębate połączone z temiż walcami. Do przecierania masy używają także machiny walcowej bateryjnej, składającej się z trzech rzędów walców, jedne pod drugiemi leżących; w każdym rzędzie znajduje się po trzy walce. Masa wchodzi najpierw na pierwszy rząd wal-

ców, następnie na drugi, a w końcu na trzeci — tym sposobem zostaje dokładnie zmieloną, co ma wielki wpływ na dobroć czekolady. Teraz przystępuje się do wyciągnięcia powietrza z masy; to odbywa się w machinie, składającej się ze ślimaka, umieszczonego w rurze półcylindrycznej, zakończonej lejkowato.

Przeroby kakaowe: a) Czekolada jest to mieszanina upalonego i wyłuszczonego K. z cu krem, wraz z dodatkiem rozmaitych korzeui, albo odpowiednich olejków eterycznych; b) rnasa kakaowa jest to ziarno kakaowe upalone, wy-łuszczone i zmielone; c) proszek kakaowy jest to ziarno kakaowe upalone, wyłuszczone, częściowo pozbawione tłuszczu przez wytłoczenie, i dokładnie zmielone; d) masło kakaowe jest to tłuszcz, otrzymany przez wytłoczenie K. upalonego i wyłuszczonego; e) surrogaty czekolady jest to mieszanina małej ilości K. iod-

kakaowego zowie się „czekoladą mleczną”. Jest także i czekolada lecznicza, zawierająca w sobie rozmaite środki lekarskie. Tak K. jak i czekolada jest doskonałym środkiem spożywczym, zawiera znaczną ilość tłuszczu i resztę części bogatych w azot, alkoloidy, i teobrominę, która stanowi środek pobudzający jak kawa i herbata. Przeroby kakaowe podlegają najrozmaitszym fał-szowaniom przez dodanie mąki, łupin kakaowych, trocin, obcych tłuszczów, ochry, cegły w proszku, węgli brunatnych, gliny, piasku, łupin orzechowych i t. p.; w czekoladzie, zamiast masła kakaowego, znajduje się wosk i tłuszcz wołowy lub inny. Jeżeli więc przeroby kakaowe mają wygląd nieco podejrzany, należy je poddać badaniom, bądź-to za pomocą mikrosko-

Wskutek obrotu ślimaka masa wciska się w lejek, skąd wychodzi w kształcie kiszki, którą dzieli się za pomocą noża na równe kawałki. Tak podzieloną masę układa się w formy blaszane, które ustawia się na stołach z przyrządem przetrząsającym, wskutek czego masa ta dokładnie i padków kakaowych ze znaczną ilością cukru, rozpuszcza się i wyrównywa,—poczem następuje mąki i korzeni. Czekolada, składająca się tylko oziębianie czekolady, co powinno dokonywać się z cukru i K. upalonego i wyłuszczonego, bez szybko, gdyż tym sposobem otrzymuje ona ład- żadnych innych domieszek, nazywa się ^czeko-ny złam; temperatura oziębiania wynosi -f-8 do ladą zdrowia”. Czekolada, składająca się z ma-10°C. Czekolada zachować może bardzo długo | sy kakaowej, cukru, proszku mlecznego i masła swoje pierwotne właściwości, jeżeli tylko prze chowuje się ją bez przystępu powietrza, w tym celu obwija się ją cynfolią, w której ołowiu nie powinno się znajdować więcej nad 1 °/₀. Rozmaite figury czekoladowe powleka się roztworem żywicy benzoesowej i szelaku w spirytusie. Pomieszczenia, w których przechowuje się czekoladę, nie powinny być za gorące, gdyż wskutek tego masło kakaowe podlega psuciu się i nie powinny być wilgotne, gdyż to wywołuje tworzenie się pleśni. Dobra czekolada jest koloru brunatnego, złam jej jest twardy i jednostajny.

dy, teobrominy, krochmalu i celulozy. W celu

Kakao i czekolada przy gotowaniu w płynach nie powinny być klajstrowate i dawać dużego osadu. Małe fabryki nie wyrabiają czekolady wprost z ziarna kakaowego, lecz kupują masę kakaową, którą przerabiają na czekoladę. Po- pu, bądź-to sposobem chemicznym, i oznaczyć niżej przedstawiamy części składowe K. i jego zawartość w nich tłuszczu, cukru, popiołu, wo-przerobów.

Kakao i jego przeroby:

Wody

Białka

Tłuszczu

Teobro

miny

Kroch

malu

Ciał bez-azotowych

Włókna

drzewn.

Popiołu

Amonii

Potażu

Nasienie Kakao świeżego. Ziarna przepalone i obłusz-czone ..........

Masa kakaowa

Proszek kakaowy odtłuszczony hollenderski

zwyczajny.....

przerobiony węglanem amonii . . . przerobiony potażem .......

6.35 21.50 27.34 1.87 15.17 16.48    5.44    5.19

5.66 22.12 27.83 1.69 14.46 17.86    5.98    4.39

4.54 19.66 31.61    1.74 12.61    17.25    5.85 I 8.48

0.023 1.85

0.330 1.66

0.021 4.01

Czekolada

1.89    6.18 21.02 0.67    4.54 61.87    1.35    1.89

Łupiny kakaowe

11.73 13.95    4.66 0.73 43.29 43.29 16.02 10.71

zbadania tłuszczu bierze się go 3 gramy i rozpuszcza w 6-u gramach eteru przy 10°C; jeżeli płyn jest czysty, to oznacza, że niema przymieszki wosku—przy 0°C płyn ten w przeciągu 10 do 15 minut staje się mętnym, co jest oznaką czystego K. przy 19° do 20°C staje się znowu jasnym, a gdy jest mętny, to jest oznaką, że znajduje się tłuszcz wołowy. Zawartość cukru oznacza się przez przemacerowanie 50 gr. czekolady z 200 gr. wody godzin 4, poczem płyn ten filtruje się i areometrycznie cukier bada. Do oznaczenia zawartości popiołu spala się 5 gr. materyi w tyglu platynowym, aż pozostały popiół okaże barwę białą, przytem gazy wywiązujące się spala się, następnie oziębia, nasyca popiół skoncentrowanym węglanem amonii, suszy i znowu ogrzewa, oziębia i pozostałość waży. Przymieszkę mąki poznaje się po zmniej szonej zawartości popiołu. Przymieszkę łupin kakaowych: ochry, cegły, trocin, węgla poznaje się po zwiększonej zawartości popiołu. W celu oznaczenia teobrominy wyciąga się alkoholem odtłuszczone K. i odparowywa z wapnem żrą-cera; suchą pozostałość wyciąga się za pomocą wrzącego chloroformu, poczem odparowywa. Zawartość teobrominy waha się między 0.4 a 0.9.— Por. Saldau „Schokoladenfabrikation” (Wiedeń 1881); Dr Paul „Zipperer die Schokoladenfabrikation” (Berlin 1891); De Belfort de la Roque „L. Guide pratique de la fabrication du chocolat” (Paryż 1895).

Kakaowe drzewo czyli Kakaowiec (Theobroma Cacao). Jest to drzewo rosnące dziko w gorących strefach Ameryki (w Meksyku do Guyany; na wyspach Antylskich), od 6 —12 me trówr wysokie, należące do rodziny Biitneriaceae, rzędu Columniferae. Posiada liście lancetowate, pierzastozłożone, kwiaty średniej wielkości o kie lichu pięciodzielnym, koronie pięciopłatkowej. Płatki wolne, odgięte nazewnątrz i podobnież jak u goździkowatych w gardzieli swej łuskami opatrzone. Pręciki liczne, u dołu w rurkę zrosłe. Nazewnątrz rurki pręcikowej mieści się jeszcze jeden szereg, z pięciu niedokształco-nych pręcików złożony ( Staminadia). Słupek górny, pięciokrotny; owocem — wielka (16 — 20 cm. długa a 8 cm. szeroka) jagoda źółto-czerwo-na, a wewnątrz słodko-kwraśną miazgę zawierająca. W każdej z 5-ciu komór jagody mieszczą się dwa szeregi dużych, przypominających swą postacią migdały, bezbielmowych nasion koloru czekoladowego. Są to t. zw. boby kakaowe (Semina Cacao, neculae s. fdbae mexicanae). Zawierają one 45 — 49% tłuszczu kakaowego, 14—18% mączki i 13—18°/₀ ciał białkowych, na których obecności polega wysoka pożywność ich i przyrządzonych z nich produktów. Rozpowszechnienie swe jednak ziarna kakaowe za wdzięczają głównie obecności w nich alkaloidu— teobrominy (1.2—1.5%), pokrewnego z kofeiną i teiną i podobnie jak one zlekka podnie-

là

Oj

HSf

PS

V-'

T—

H.

lw>J

fs

Fig. 49. Kakaowiec.

J.#

cająeego. Już Cortez podaje, że dawniejsi mieszkańcy Meksyku tak cenili ziarna kakaowe, iż używali ich jako zdawkowej monety. Główne zastosowanie ziarna kakaowego polega na przygotowywaniu z niego czek ol a dy (ob.), którą już

Fig. 50.

r-i

11

«O. \

Owoc Kakaowca (Theobroma Cacao) z prze-połoAvioną łupiną

(*/a wielk. naturalnej).

Według Berga i Schmidt a.

mMtg

znali Meksykańczycy i której użycie rozpowszechniło się w Europie w wieku XIV. Prócz czekolady otrzymuje się z mielonych ziarn kakaowych tłuszcz kakaowy (Butyrum Cacao), mający zastosowanie w medycynie i przy wyrobie mydła kakaowego. Z łupin zaś nasion kakaowych przyrządza się napój podobny do kawy. Z kory drzewa K-go, zawierającej dużo włókna łykowego, krajowcy umieją wyrabiać tkaniny.

Kakapo, ob. Papugi.

Kakaralli, ob. L e c y t h i s.

Kakemono, ob. Japonia (sztuka).

Kakhjen, w pisowni angiel., albo Kakhjang, niekiedy Kackyen lub Kat chin, a właściwie Kachdżen według naszej pisowni,—lud górski w północnej części górnej Birmanii, pomiędzy górnym biegiem Saluenu a Lohit-Brab-maputrą, pokrewny Sing-pom, pochodzenia Szań-skiego. K. są ludem rolniczym, wydają zręcznych rzemieślników, zwłaszcza kowali. —Por. Col-quhoun «Quer durch Chryse” (Lipsk 1884, prze-

L. K.

Z. W.

Kakodaimon (grec.) = zły duch, usiłujący szkodzić człowiekowi na duszy i na ciele przez o-pętanie go (ob. Demon, Szatan, Opętanie, E g z o r cy z my).

Kakodylowe związki. W roku 1760 francuski chemik, Cadet, otrzymał przez działanie trójtlenku arsenu (As₂0₃) na octan potasu, obok wielu innych produktów, brunatny płyn o wstrętnym zapachu. Prace Bunsena wykazały, że płyn otrzymany przez Cadet’a, zarówno jak i liczne pochodne tego płynu, posiada w swym składzie jednowartościową metaloorganiczną grupę (CH₃)₂ = As —. Grupie tej na propozycyę Ber-zeliusa nadano miano kakodylu, a wszystkie pochodne tej grupy nazwano kakodylowemi ^wiązkami, uwzględniając w ten sposób w try

Fr. Zn.

J. Trzeb.

kład z angielskiego).

Kaki, ob. Dio s pyr o s.

Kakinada, po angielsku Cocanada, port i główne miasto okręgu Godawari w indyjsko-brytańskiej prezydenturze Madraskiej, pod 16° 57' półn. szerok. a 82° 13' wsch. dług., na póła. odnodze delty Godawarskiej; liczy (wraz z dawnem miastem Dżagauadhapur) 40 553 m-ców (1891), z których 37 941 Hindów, 907 chrześcian. Przystań tutejsza jest jedną z najbezpieczniejszych na całem wybrzeżu Koromandelskiem. Spławnym kanałem połączona jest K. z miastem Radża-mandri. Handel znaczny. Wywożą do Europy: bawełnę z okręgów Godawari i Kistna, olej rycynowy, nasiona olejne, cukier i ryż. Przywożą: miedź, żelazo, krochmal, wódkę i likiery.

Kakochlor—minerał, jest to jedna z licznych odmian psylomelanu (ob.), zawierająca oprócz zwykłych części składowych psylomelanu, t. j. oprócz tlenków manganu, baru, potasu, żelaza, wapnia, kobaltu i miedzi jeszcze tlenek glinu (około 12%) i lity nu (około 1%)- Towarzyszy on rudom żelaznym wielu saskich występo-wań.

li.

wialnej terminologii wstrętny prawie nie do zniesienia zapach tych związków, wywołujący u o-sób więcej wrażliwych natychmiastowe wymioty. Wyraz kakody pochodzi od greckiego przymiotnika xaxwÔTjç = smrodliwy.— Śród znanych związków K-ych zasługują na uwagę uastępują-ce: 1) Tlenek kakodylu (CH₈)₂=As—OAs=(BH₃)₂, który powstaje przy ogrzewaniu As₂0₃ z równą ilością octanu potasu w retorcie z chłodnicą, przez którą przechodzą wszystkie lotne produkty reakcyi. Część tych produktów w postaci bardzo trujących gazów zostaje odprowadzana naze wnątrz, a skroplony tlenek kakodylu jako ciężki oleisty płyn zbiera się w destylacie. Zupełnie czysty tlenek kakodylu jest bezbarwnym płynem o punkcie wrzenia 150°. Para tlenku kakodylu, zmieszana z powietrzem, gwałtownie wybucha. Wstrętny, dławiący zapach tego związku powoduje mdłości i silne podrażnienie błon élu zowycli. Posiadając zasadowe własności, tlenek kakodylu łatwo łączy się z kwasami.—2) Chlorek kakodylu (CH₃)₂ = As— Cl tworzy się przez działanie gorącego kwasu solnego na tlenek kakodylu; jest płynem bezbarwnym, powyżej 100° zamienia się w parę; z tlenem przy ogrzewaniu wybucha. Zapach chlorku kakodylu, równie wstrętny jak i tlenku, jest znacznie intensywniejszym; w większej ilości wywołuje chlorek kakodylu takie podrażnienie błony śluzowej, że nos puchnie, a oczy krwią nabiegają.—3) Cyanek kakodylu powstaje przy destylacyi tlenku kakodylu z kwasem pruskim; krystaliczny, punkt topi. 33°, wre przy 140°. Cyanek kakodylu rozpuszcza się łatwo w spirytusie i eterze. Jest to jeden z najbardziej trujących związków: nieznaczna ilość cyanku kakodylu, leżącego bez zamknięcia w pokoju, zdolna jest o tyle zatruć atmosfe rę, że osoba wchodząca do tego pokoju ulega prawie natychmiastowemu paraliżowi rąk i nóg. który jednak ustępuje po wyjściu z pokoju. Pracować można z cyankiem kakodylu tylko na świeżem powietrzu, oddychając przez tak długie rurki, aby ich końce znajdowały się poza atmosferą pary cyanku kakodylu.

Kakofonia, ob. C a c o f o n i a.

Kakoksen, minerał mikrokrystaliczny, wyka żujący pod mikroskopem subtelne włókniste lub igiełkowe osobniki, posiadające kąt znikania światła od 5° do 8ł, zebrane w powłoki pluszo-wate, małe kulki, skupienia nerkokształtne; bardzo miękki, ciężar właściwy od 2.3 do 2.4 ochro wo- żółty, w stanie czystości zupełnej barwy cytrynowej o połysku jedwabistym. Skład chemiczny: 47.2°/₀ tlenku żelazowego, 20.9°/0 bezwodnika fosforowego, 31.9°/₀ wody, co odpowiada wzorowi 2Fe₂0₃, P₂0₅. 12H₂0. W kolbie prażony wydaje wodę, zawierającą ślady kwasu fluoro-wodorowego, w szezypczykach topi się na czarną błyszczącą kulkę, przyczem barwi płomień na kolor niebieskawo-zielony. W kwasie solnym rozkładny. Występuje na limoni-

mu

tach a także na piaskowcach w wielu miejscach Czech, Bawaryi i in., znany też w Pensylwa

z. w.

Kakonda, założony w XVII stuleciu posterunek wojskowy w kolonii portugalskiej Angola, leży na północo wschód od Bengueli, 1 678 m.

n. p. m., w rozleglej urodzajnej równinie, żywiącej 70 tys. mieszkańców, blizko źródeł Ku-nene. Obecnie K. opustoszała.

KakongO. kraina w Niższej Gwinei, na północnym brzegu dolnego biegu Kongo. Jest bardzo urodzajna i gęsto zaludniona; prowadzi ożywiony handel wewnętrzny. Do połowy XVII wieku stanowiła część składową państwa Kongo, później płaciła daninę państwu Loango. Na mocy konferencyi w Kongo z 1885 r. większa część K-a z miastem Landana przyłączona została do kolonii portugalskiej Angoli, a południowo wschodnia z m. Ngojo—do Kongo.

Kaktusowate, Kaktowate, ob. Cactaceae. Kaktusowy czerwiec (K o s z e n i l a ), obacz Czerwce.

Kaktusy, rośliuy kwiatowe z rodziny Kaktuso-watych (Cactaceae), rzędu Cactiflorae, o wielkich kwiatach obupłciowych, acyklicznych, z wyraź nym kielichem, którego działki stopniowo przechodzą w płatki korony. Korona o płatkach wolnych, rzadziej u nasady zrośniętych (np. u Ce-reus, Melocactus, Epiphyllum koloru białego, żółtego lub czerwonego). Pręciki liczne, słupek górny, wielokrotny, jednokomorowy, o łożyskach ściennych. Zalążki na długich sznureczkach. Owocem dość wielka jagoda o nasionach bezbiel-mowych. Jedną z najbardziej charakterystycznych cech kaktusów stanowią ich organa wegetacyjne, zupełnie pozbawione liści, które przeobraziły się w kolce, wyrastające wiązkami z brodawek, jakiemi usadzone są pędy tych roślin. Pędy kaktusów zawierają w najzewnętrzuiejszych warstwach komórek chlorofil i z tego powodu pełnią zamiast liści czynność assymilacyjną. Okrywająca je zaś gruba kutykuła zabezpiecza kaktusy od nadmiernego wyziewania. Do tego samego celu zmierzają ich dziwne półkuliste, kuliste, walcowate postacie pędów (możliwie zmniejszona powierzchnia przy danej objętości), oraz silnie rozwinięty miękisz korony, służący za zbiornik wody. Natomiast wiązki łykodrzewne znajdujemy słabo rozwinięte. Przebiegają one wzdłuż pędów w postaci długich, nieraz bardzo twardych, sznurów. Jednak w rodzaju Peireshia napotykamy nietylke rozgałęzione pędy, ale nawet prawdziwe grube liście z kolczastemi przylist-kami. To też K-y te swą postawą przypominają raczej zwykłe drzewa nasze o pniu i u-tworzonej z gałęzi koronie. Wszystkie powyżej wymienione właściwości organów wegetacyjnych K-ów każą nam uważać rośliny te za typowe kserofity, przystosowane do nader suchego i ubogiego w opady wodne klimatu. Pierwotna ojczyzna wszystkich K-ów—Ameryka podzwrotnikowa, gdzie nadają one charakter krajobrazowi. Znajdujemy je tam wszędzie na najsuchszych, skalistych lub piasczystych nieurodzajnych wyżynach górskich, w krainie preryi, w Meksyku i Brazylii. W Ameryce południowej K-y dochodzą aż do Patagonii. W Meksyku przytrafiają się (Mamiluria) nawet na wysokości 3 573 metrów nad poz. m. Wszystkie dzikorosnące K-y w krajach nadśródziemnomorskich, również jak i wszystkie hodowane gatunki są amerykańskiego pochodzenia. W swej ojczyźnie należą K-y do roślin wielce pożytecznych. Owoce ich (Opuntia) używane są w Ameryce, podobnież jak i w Europie południowej (Włochy, Hiszpania, Portugalia), na pokarm. Z gatunków Opuntia i Cereus urządzają w Ameryce środkowej i w Grecyi żywopłoty. W niegościnnych zaś skalistych wyżynach Meksyku soczyste pnie K-ów stanowią zarówno dla człowieka jak i dla zwierząt jedyne źródło wody. Wyschłych pni K-ów używają w okolicach bezleśnych na opał, lub, po napojeniu tłuszczem, na pochodnie, a stare, wałkowate gałęzie Opuntia, które drewnieją z wiekiem, mogą być używane nawet do wyrobów stolarskich. Nakoniec w Meksyku i na Jawie napotykamy rozległe plantacye Opuncyi z powodu żyjącej na niej mszycy koszenillowej (karmin). I w ogrodnictwie posiadają K-y wielkie znaczenie. Ich oryginalne postacie oraz wielkie, jaskrawo ubarwione kwiaty stanowią w krajach gorących niepospolitą ozdobę ogrodów i parków. W krajach zaś zimniejszych napotykamy K-y jako rośliny ozdobne w cieplarniach i mieszkaniach (Epiphyllum, Cereus, Rhipsalis, Echinocac-tus, Mamilaria, Phyllocactus, Melocactus i inne). Hodowla K ów należy do stosunkowo bardzo łatwych. Ziemi wymagają K. dość ciężkiej, niezbyt łatwo przepuszczającej wodę. Najlepiej nadaje się następująca mieszanina: 3 części ziemi wrzosowej, 2 części gliny jedna część piasku. Podlewać K-y należy tylko w dnie bardzo suche i w razie koniecznej potrzeby. W przeciwnym razie łatwo gniją. Przesadzanie K-ów winno się odbywać co 2 — 3 lata. Wszystkie K-y wymagają suchego powietrza i silnego słońca. Do przezimowania wszakże wystarcza pokój o 10—12°. Mnożą się K-y bardzo łatwo z sadzonek lub za pomocą szczepienia, przyczem przez szczepienie jednych gatunków na drugich można otrzymać bardzo oryginalne, potworne postacie. Równie łatwo mnożą się K-y z nasion. Wszystkie K-y, których znanych jest obecnie około 1000 gatunków, zaliczył Linneusz do jednego rodzaju Cactus. Późniejsi wszakże botanicy podzielili K-y na kilkadziesiąt rodzajów, z których wymienimy następujące jako najważniejsze: 1. Opuntia— pędy złożone z szeregu spłaszczonych, owalnych płytek; 2. Rhipsalis — pędy długie, walcowate, kanciaste lub spłaszczone; 3. Cereus — pędy krótkie a grube, walcowate, z głębokiemi podłużne

y'y

li

Käi

..

wSj^

W?

•-

II

■i

ii

mm

'ćf

mm

Wß

wM

NB-S

fł

I ił WmB »

IIiSŁ 1

li i iH

UH 91

mmmm

III

<\\V\

v?&

ï-ài

EGeSks'

: •-

32

fi

f/i

i^Eî*

sjj

l|S

Jat

Enf

S

i,«⁵

3ś

W:-'--'

Pm

^ii

* ii

/; lei

III

f>

y£

ÏÉ

a Wm

fes

rri

fc$J

ii

Î0

■/

»Yfc;

ata

to. -

¹⁰ li

jÿil

Le?Z

ièÉ

V,

(1

łj

*5E

!»

j/_

ISgŁ

11

laPS

Mmmi: isSHlfP

'>)

mw?

ïSSêêÊÈ

igl

nn

as

lilii!®

Kż

»

r<

<F!

/v

■—

r> '

Fig. 51.

1.    Sorgano lub Kaktus olbrzymi {Cereus giganteus): cała roślina, część z kolcami, kwiat i owoc. —-

2.    Plereskia Bleo: kwitnąca gałązka i kwiat. — 3. Epiphyllum Altensteinii: kwitnąca gałązka i kwiat. — 4. Opuntia Rafinesquiana. — 5. Melocactus communis: cała roślina i kAviat. — 6. Phyllo-cadm Aekermanni. — 7. Mammilaria Heyderi var. applanata.— 8. Echinocereus caespitotus. — 9. Echinncactus longehamatus Galeotti. — 10. Nopalea coccinellifera. — 11. Cereus flagilliformis. —

12. Rhipsalis paradoxa.

Kakul — Kalabar.

to

t-

J. Trz.

R.

mi rowkami; 4. Echinocactus—pędy kuliste lub walcowate o żeberkach bardzo często skośnych, okryte bardzo długiemi kolcami; 5. Melocactus— pędy kuliste o pionowych żeberkach, na powierzchni zaś pokryte wełniastemi włoskami; 6. Mamillaria—podobny do poprzedniego, lecz z bardzo obfitemi brodawkami na powierzchni kulistych pędów; 7. Epiphyllum — pędy liściowato-spłaszczone, u wierzchołka gałązek pilśnią okryte o brzegach karbowanych; 8. Peireskia — kaktusy o liściach typowych, często siedzących, o pędach kolczastych, gałęzistych, nawpół drzewiastych.

Kakul, ob. Acacia.

Kakus (C a c u s), w mytologii staroitalskiej, olbrzymi, ogniem ziejący potwór, według Wer-giliusza i Owidyusza—syn Wulkana. Kiedy Herkules ciągnął przez Lacyum ze stadem byków zabranych Geryonowi, K. część ich mu odkradł i dla zmylenia śladów zaciągnął je tyłem, za ogony, do swej jaskini, leżącej u stóp Awentynu i wejście do niej zaparł skałą, której dziesięć par wołów ruszyć z miejsca nie mogło. Długo szukającemu ich napróżno Herkulesowi wskazała wreszcie, gdzie ukryte, siostra Cacu-sa, Caca, za co dostąpiła czci boskiej; w świątyni jej palono wieczny ogień, tak jak w świątyni Westy, z którą ją utożsamiano. Według innej wer-syi byki same swym rykiem naprowadziły na ślad swój Herkulesa, który skałę odwalił i byki swe zabrawszy, K-a zabił. Ewander, a z nim okoliczni mieszkańcy, złożyli dziękczynne ofiary zwycięscy, który na upamiętnienie swojego czynu wystawił między Palatynem i Awentynem ołtarz (Ara maxima). Cacus i siostra jego, jako dzieci Wulkana, są prawdopodobnie parą bóstw starorzymskich, zawiadujących ogniem, — Porów. Brćal „Hereul et Cacus” (Paryż 1863).

Kalaa des Beni Abbes, miasto w Algieryi, w depart. Konstantyny, w okr. Sétif, w gminie mieszanej Bibanów, o 35 kim. na półn. - wsch. od Bordż-bu-Arerydż odległe, liczy 3 000 m-ców. Zajmuje pozycyę nie do zdobycia, leży bowiem na szczycie góry urwistej. Zdała wydaje się wprost niedostępnem; do miasta wiodą tylko dwie ścieżynki wązkie i kręte. Dzięki temu położeniu wyjątkowemu już w w. XIV, założył tutaj miasto Abdul-Aziz, syn Si-Ahmeda Amokra-na, i ogłosił się sułtanem Beni Abbesu. Następnie miasto było miejscem ucieczki dla plemion zamieszkujących równinę, a nieuznają-cych beyów, i miejscem schronienia osób, uchodzących przed sprawiedliwością. Turcy nigdy nie mogli opanować miasta. Potem K. była składem zboża i kryjówką skarbów rodu Mo-kraniego, który po swej śmierci w r. 1871 pochowany został tutaj w meczecie starożytnym. Obecnie jest to miasto, składające się z 4 dzielnic, posiadające ulice czyste i utrzymywane w porządku (co jest rzadkością u Kabylów), z domami kamiennemi, krytemi dachówką. Bar-

Enc- pcmsz. ilustr. Zesz. 262 T. XXXIII.

dzo wiele fontan. Mieszkańcy są gościnni, uczciwi i zamożni, trudnią się tkactwem i wyrobem burnusów, które ze swej dobroci słyną w okolicy całej.

Kalaa des Beni Hammad, ruiny dawnego miasta w Algieryi, w departam. Konstantyny, w okręgu Sétif, o 30 kim. na połud.-zachód od Bordz - bu - Arerydż odległe, na terrytoryum plemienia Ayad. W r. 1014 wódz berberski, Hammad, twórca dynastyi sanhadżeńskiej, założył tu miasto, do którego przesiedlił m-ców miast Msili i Hamzy, zburzonych przez siebie. Odtąd K. rozwijała się pomyślnie i aż do r. 1068 była stolicą Sanhadżenów. W r. 1153 Abd el Mumen zburzył ją niemal do szczętu.

Kalabaka (dawniej Stagńs), główne miasto eparchialne w nomosie greckim Trikkala (Thes-salia), w dolinie górnego biegu Piniosu (Salam-niasu), o 20 kim. na półn.-wschód od Trikkali. Siedlisko episkopatu, ostatnia stacya drogi żelaznej Volos-K.; w r. 1889 liczyła 1939 m-ców. Pod K-ą powstańcy greccy w r. 1854 odnieśli zwycięstwo nad Turkami; o 3 kim. na północ od K-i leży słynny klasztor Meteora. K. odpowiada starożytnemu Aiginionowi.

Kalabar, nazwa dwóch zatok i miejscowości bagnistych na wybrzeżu Kalabarskiem w Afryce zachodniej, między uściem Nigru i Kamerunem, kolonią niemiecką, położonych. Z nich Stary K. (Old Calabar) stanowi uście rzeki znacznej, którą Anglicy zowią Cross River, a tubylcy nieco wyżej uścia—O jako. Niedaleko Creek Town od strony północnej wpada do niego rzeka mniejsza, która na mapach angielskich oznaczona jest jako właściwy Old Calabar. Bieg górny Cross Riveru jest dotąd nieznany; zdaje się wszakże, że stanowi go rzeka Mbia, którą w r. 1888 Zintgraff Eugeniusz, podróżnik niemiecki, przekroczył pod 5°45' szer. półn. i 9°50' dług. wsch. i która powstaje z rzek: Konczadżo i Kim. Źródła Kimu w r. 1884 zbadał Robert Flegel (ob.), podróżnik niemiecki. Od uścia swego aż do miejsca Ethiope, gdzie prąd szybki się zaczyna, t. j. pod 6°10' szer. półn. i 9°50/ dług. wsch. Cross River badana była przez Becrofta w latach 1841—42. W dolnym i średnim biegu rzeka płynie ogólnie w kierunku północno-zachodnim, tworząc liczne zakręty; zwraca się wszakże wcześnie na południe, a od 6°10' szer. półn. stale w tym kierunku dąży. Pod 5°10' szer. półn. i 8° dług. wsch. rozgałęzia się na liczne ramiona, przerzynające wybrzeże bagniste Starego K-u. Od miejsca Ethiope rzeka jest spławna, usiana wysepkami i płynie wśród brzegów lesistych, które, im dalej w górę, podnoszą się i tworzą progi. W biegu dolnym rzeka przepływa przez nizinę bagnistą, niezdrową. Na wybrzeżu morskiem mieszka plemię Kwó, na zachodzie biegu dolnego plemię Ifik albo Efik, pokrewne bardzo plemieniu Ibo albo Igbo (ob.). Jest to lud inteligentny i podatny do

48

w. J.

Dzieje. W Starożytności aż do okresu Lon-gobardzkiego K. znana była pod nazwą Brut-tium, krainy, która stanowiła część Wielkiej Grecyi. Ludność tubylcza składała się bądź z Lukanów, pochodzenia Babińskiego, bądź z Brut-tyanów. Grecy, jako koloniści, zamieszkiwali głównie brzegi. Z miast ówczesnych słynęły: Consentia, Vibo (Hipponium), Medma, Rhegium, Locri, Scylacium, Croton itd. K. była ojczyzną Cbarondasa, Zaleukosa, Praxitelesa, Agathokle-sa i innych mężów znakomitych Starożytności, a także miejscem, gdzie szerzyła się nauka Py-

cywilizacyi europejskiej. Produktem głównym kraju całego jest olej palmowy, stąd Cross River i rzeki sąsiednie zwane są rzekami olejowe mi. Z dawien dawna Anglicy mieli tu swoje faktorye, a w r. 1887 wcielili całą tę krainę do swych posiadłości, do „Niger Coast Protectorate”. W miejscowościach zdrowszych (na wschodzie) leży kilka większych miast, z których Old Calabar czyli Duke Town (15 000 m-ców), jest punktem najbardziej handlowym i siedliskiem konsula angielskiego. Na północ od niego u stóp góry leży pięknie zbudowany Creek Town z 6 000 m-ców. Dalej naprzeciwko rzeki missya szkocko-prezbyteryańska. Całkowity obrót handlowy Old C-u w r. 1893—94 wynosił 24 mil. złot. reńskich. Przywóz dosięgał 11.5 mil. złr., w tem gorzałka 2 mil. zł., tytuń około 1 mil., rum 700 000, broń 170 000, sól 60 000, tkaniny 2 200 0(0, inne towary i noże 820 000, beczki 800 000, miód 560 000, złoto 270 000 zł. Wywóz wynosił 125 mil. zł., a w tem olej palmowy 8 milionów, wosk palmowy 4 miliony, kauczuk 350 000. O 120 kim. dalej na zachód leży Nowy K. (New C.). Dawniej sądzono, że należy on do Starego K-u, ale podróżnik Girard w r. 1866 zbadał, że Nowy K. stanowi część delty Nigru utworzonej przez główne ramię, które, pod Ndoni, na wschód od Nigru wybiega (Onita Creek i River Orasi). Głownem miastem tej miejscowości jest Bonny, dalej w głębi kraju leżą osady Okrika i Buga-ma, będące zarazem stacyami missyjnemi. Nowy K. należy również do Niger Coast Protectorate. — Por, Goldie „Calabar and its mission” (Londyn 1890).

Kalabarski bób, ob. Ph y so stigma.

Kalabrya, półwysep we Włoszech, najbardziej wysunięty na płd. (38°—40° szer. płn., 13°—15° dł. wschód. Gr.): od płn. sąsiaduje z K-ą pro-wincya Basilicata, od wsch. m. dońskie, od zachodu Tyreńskie. Półkoliste zatoki (Golfo di Santa Eufemia, Gioja, Squillace), będące kotlino watemi zapadnięciami, urozmaicają brzegi K-i, po największej części strome, mało rozczłonkowane; na wschodzie znajdują się miejscami rąbki płaskich wybrzeży, kolonizowane niegdyś przez Greków. W nasadzie półwyspu Kalabryjskiego znajdują się wielkie skiby wapienne (szczyt Dol-cedormire 2 271 m, n. p. morza); spadają one stromo ku obniżeniu rz. Crati, zawierającemu osady plioceniczne; po drugiej stronie obniżenia rz. Crati wznoszą się łagodnie masy górskie K-i, złożone z granitów, gnejsów i łupków krystalicznych. Nizki przesmyk Catanzaro — również z osadami pliocenicznemi, kraina pagórkowata, pokrajana jarami, dzieli góry Kalabryjskie na dwie połowy: masę północną La Siła, okrągławą, płasko-falistą (1200 — 1 300 m. n. p. morza; szczyt Botte Donato 1 930 m.), zdobią lasy, łąki i pola uprawne. Na zach. połowy północnej wzdłuż brzegów ciągnie się łańcuch gór Cocuzzo, oddzielony od masy Siła przez dolinę rz. Crati. Na płd. od przesmyku i obniżenia Catanzaro spotykamy długi grzbiet krystaliczny, wbiegający do cieśniny Mesyńskiej okrągłym trzonem gnejsowym Aspromonte (szczyt Montalto 1958 m. n. p. m.). Krótkie rzeki brzegowe (Crati, Neto itp.) płyną w K-i. Klimat tej krainy jest zachwalany oddawna; jedynie tylko wśród równin wody stojące uwarunkowują istnienie chorób zaraźliwych. Piękne lasy ze świerków, jodeł, modrzewi, drzew dostarczających żywicy, rosną na wyżynach Siła; są tam również dęby wieczyście zielone i kiermesowe, platany wschodnie, kasztanowce, limby, orzech włoski, lukrecya, oliwki, aloesy, figa. Jesiony dostarczają manny kala-bryjskiej; na brzegach spotykamy krzaki tama-ryszków i t. p. Z sitowia (Sarachio) mieszkańcy wyrabiają liny okrętowe, koszyki, maty, powrozy, sieci. Pomimo lichej uprawy nie brak tam wina i oliwy, artykułami wywozu są zboża (i ryż), szafran, anyż, lukrecya, marzanna, len, konopie, owoce południowe. Hodowla owiec, bydła rogatego, mułów, zwłaszcza zaś pięknych koni rozwija się dobrze; połów tuńczyków, muren, węgorzy, szołdry (mięczak—Pinna marina), z której bisiora wyrabiać można jedwabiste tkaniny; korali i t. p. Łomy alabastru, marmuru, gipsu, ałunu, kredy, soli kamiennych, miedzi itp. K-ę nawiedzają często, niekiedy nawet straszliwe trzęsienia ziemi. W r. 1783 np. zapadła się w morze część skały gnejsowej około słynnej z podań Scylli i wywołała powstanie fali, która zatopiła przeszło 1 000 ludzi. Cosen-zę trapiły trzęsienia w r. 1854 i 1870, sąsiednie Bisignano zostało zniszczone doszczętnie w r. 1887. Kalabryjczycy są nieoświeceni, przesądni, nieokrzesani, ale otwarci, gościnni, honorowi (zawsze przeto uzbrojeni); są tu tylko ludzie bogaci i ubodzy, trzeciego stanu brak, położenie przeto wieśniaków opłakane. Albańczy-cy (około 40000), potomkowie immigrantów z w. XV, zachowali swój język i zwyczaje. K-ę stanowią prowincye: Catanzaro (ok. 5200 klm. Q i ok. 476 600 m-ców w r. 1899), Cosenza (ok. 7 600 klm. Q i około 475000 m-ców), Reggio di Calabria (ok. 3100 kim. □, ok. 409000 m-ców). Linie dróg żelaznych ciągną się wzdłuż obydwóch brzegów, spojone dwiema poprzecznemi liniami.

podczas gdy łożysko dosięga 500 m.

thagorasa. Za związek z Pyrrhusem Bruttyanie wciągnięci zostali w r. 282 przed nar. Chr. do walki z Rzymianami, którzy ujarzmili ich w r. 272 przed nar. Chr. W drugiej wojnie Punic-kiej wzięli stronę Hannibala—i za to, jak również za udział w trzeciem powstaniu niewolników, zgnębili ich Rzymianie do tego stopnia, że nigdy później się nie podnieśli. Po upadku cesarstwa Rzymskiego Zachodnia K. przeszła pod władzę Odoakra, potem Ostgotów, a następnie, dzięki zwycięstwom Belizaryusza i Narsesa, wcielona została do cesarstwa Bizantyjskiego, do którego należała od VI w. aż do drugiej połowy XI w. Wiele cierpiała wtedy wskutek łupieży Saracenów. Usiłowania cesarzów Ottona I i Ottona II, zmierzające do zdobycia K-yi spełzły na niczem. Otton II poniósł nawet wielką porażkę w K-yi od Arabów w dniu 13 czerwca r. 982. W r. 1046 Guiscard Robert, pan normandzki, zdobywa K-ę. Od tej chwili historya K-yi łączy się z historyą państwa Normandzkiego we Włoszech Południowych, a następnie z historyą królestwa Obojga Sycylij.—Por. v. Rath „Ein Ausflug nach K.” (Bonn 1871).

Kalafat, miasto rumuńskie w okręgu Dolii, na Wołoszczyźnie Dolnej, na lewym brzegu Dunaju położone, miało niegdyś znaczenie jako fort twierdzy tureckiej Widdynia, z którym łączy się obecnie mostem łyżwowym. Liczy w r. 1900 przeszło 6000 m-ców, jest siedliskiem podprefek-tury, ma pocztę, telegraf, kwarantanę i prowadzi handel zbożem. W wieku XIV K. był kolonią i miał jeden z najpierwszych zakładów budowy statków wodnych na Dunaju. W r. 1790 Turcy po odniesieniu zwycięstwa nad Austrya-kami pod dowództwem ks. Koburskiego, zatrzymali się pod K., z którego wszakże wyparci zostali niebawem przez Austryaków. W r. 1811 wojsko tureckie pod wodzą Izmaela Beya 4 razy (29 lipca, 7, 17 i 30 września) napróżno atakowało wojska rossyjskie, stojące niedaleko K-u pod dowództwem gen. Zassa. 6 czerwca r. 1854 Rossyanie ponieśli tu klęskę od Turków, dowodzonych przez Achmeta-baszę.

Kalafior, ob. Kapusta.

Kalafonia, Kolofonia.

Kalahari, poczęści pustynia, poczęści step w zachodniej części południowego rogu Afryki, rozciągający się po obu stronach zwrotnika Koziorożca od źródłowej okolicy rzeki Limpopo na wschodzie do wybrzeża Atlantyku na zachodzie; przechodzi na południu poza dolną Oranje a na północy poza jezioro Ngami, nie dochodząc do południowego łuku Zambezi. Obszar ten odpowiada mniej-więcej obszarowi z opadami poniżej 250 mm. Większa część tego kraju, część wewnętrzna, to jest K. właściwa, przedstawia kotlinę, ku której z północy spływa znaczna rzeka Kubango albo Okavango i znajduje tu swój koniec w jeziorze Ngami (dalej na północ płynąca Zambezi wydostaje się już do Oceanu).

Temuż samemu losowi ulegają liczne mniejsze rzeki, spływające ku tej kotlinie z zachodu i wschodu; Molopo z Nosobem w południowej części Kalahari zwracają się wprawdzie ku wewnętrznej rzece Oranje, ale nie zawsze jej dosięgają. Najgłębsze miejsce kotliny nie przypada na samo jezioro Ngami (którego poziom wznosi się jeszcze do 890 m.), leży nieco dalej na wschód w słonej wannie Soa, której dno wznosi się tylko na 730 m. Wogóle więc cała kotlina pochyla się z zachodu na wschód, tak iż wody płyną tu głównie ku południo-wscho-dowi i wschodowi. Obszar bezodpływowy sięga na południu do 22‘/₂° szerokości południowej; na południe stąd, wspomniany wyżej system Molopo odprowadza niekiedy wody do rzeki Oranje. Na północ słone wanny, bagniska i suche koryta rzek sięgają poza 17° szerokości i dopiero, począwszy od 16°, napotykają się wody płynące w portugalskich posiadłościach kraju Ambuelów. Stosunki hydrograficzne w północnej części Kalahari są bardzo zawikłane i dotąd jeszcze niewyjaśnione dostatecznie: podróżnik niemiecki Passarge odróżnia tu dwa główne zlewiska: Okavango z jeziorem Ngami i Maka-rikari ze słonem bagnem Soa; obie te kotliny są ograniczone kamienistemi wyżynami na 1 000 do 1200 m. wzniesiouemi, obfitemi w źródła, oraz niższemi, nieco pustynnemi obszarami piaszczystemu Rzeka Okavango dzieli się na odnogi: Tanghe, Boro, Maczabe i Selinda; ostatnia z nich czasowo przynajmniej łączy sią z rzeką Kuando (Czobe), a więc z Zambezi. Oprócz tego wysyłają ku tej kotlinie swe wody nadbrzeżne góry zachodnie Omatako (blizko 2 700 m.). Dwa wyżej wymienione zlewiska nie są odosobnione: łącznikiem między niemi jest rzeka Botletle, uprowadzająca wody jeziora Ngami do kotliny Soa. Systematy wodne ulegają tu, jak się zdaje, licznym zmianom; zdaje się np., że o-toczone szerokim pasem trzciny jezioro Ngami straciło w ostatnich czasach na obszarze: ślady budowli wydry napotykają się zdała od dzisiejszych wybrzeży. U południowych brzegów jeziora ciągną się wieńcem niewysokie góry, zapewne krawędź uskoku; prawdopodobnie uskoki grały ważną rolę przy wytworzeniu kotliny K. Liczne wanny słone w dorzeczu Botletle są o-stro ograniczone, mają kształt okrągły lub o-walny, a wielkość ich waha od 100 do 1000 m. średnicy; zdaje się, że są one zapadnięciami, powstałemi przez podziemne wypłukanie pokładów soli i uniesienie jej do Botletle. Wzdłuż tej rzeki ciągną się bagna wylewane przy niższym stanie wody, szerokość rzeki wynosi 20— 25 m.

i w czasie wysokiego stanu wody bywa całkowicie wypełniane. Pustynny charakter K., co w języku Beczuanów oznacza „kraj słonych bagien”, był dawniej przedstawiany przesadnie, nawet obszary piaszczyste nie są tu całkowicie

gając jednak jeziora Ngami.

dania pudełek do herbaty.

R.

kostny).

pozbawione roślinności, w południowej części będzie można w wielu miejscach zbudować tamy, które pozwolą zbierać dość wody i umożliwią tym sposobem hodowlę bydła; zresztą można tu też napotkać przestrzenie piaszczyste smagane palącym wichrem: Passarge w swej podróży nie napotkał w ciągu ośmiu dni ani kropli wody. Panujące tu, zwłaszcza w lecie, wiatry wschodnie pozostawiają znaczną część wilgoci na górach wschodniej krawędzi i im dalej na zachód, tem są suchsze; wiatry zaś zachodnie, panujące w zimie na wschodnim wybrzeżu, nie mogą przynieść wilgoci nawet samemu pasowi nadbrzeżnemu, gdyż osuszają się nad prądem zimnym Benguelskim; w rezultacie więc charakter pustynny wzmaga się ku zachodowi. W niektórych miejscach roczna ilość deszczu spada poniżej 100 mm. Cały ten obszar jest skąpo zamieszkany, poczęści przez Murzynów Bantu (Beczuanów na wschodzie, Herrerów na zachodzie), poczęści przez nędzne ludy rasy Południowo-Afrykańskiej: Buszmanów i Hottentotów (głównie we środku). Pod względem politycznym część wschodnia należy do Anglików (część Rho-dezyi), część zachodnia do Niemców. Granica między temi posiadłościami ciągnie się głównie wzdłuż 20° południka Gr., tylko w części północnej przechodzi w części na wschód, nie dosię-

w. N.

Kalaina — aliaż, składający się ze 100 części ołowiu, 14—cyny, 1—miedzi i znacznej bardzo ilości cynku; aliaż ten bywa używany przez Chińczyków w postaci cieniutkich blaszek do wykła-

Fr. Zn.

Kalais i Setes, Boreadzi, t. j. synowie Bore-asza, obaj byli skrzydlaci i brali udział w wyprawie Argonautów. Oni-to, przybywszy z towarzyszami swymi do Salmydessu, uwolnili tam Fine us z a (ob.), męża swej siostry, Kleopatry od Harpij, ścigając je w powietrzu. Zamordował ich powracających z igrzysk pogrzebowych Peliasa Herkules na wyspie Tenos za to, że poradzili Argonautom, aby go pozostawili w Mi-zji. Na Tenosie, osławionym z powodu panującego na nim wiatru północnego, pokazywano grób ich z dwiema kolumnami, z których się jedna poruszała pod wiewem Boreasza.

Kalait czyli turkus, minerał nerkowaty, naciekowy, osadzony w postaci żyłek, zbity. Pod mikroskopem wykazuje budowę drobno-ziarnistą z drobnych cząstek dwójłomnych. Twardość 6; ciężar właściwy 2.6 do 2.8. Niebieski, gryn-szpanowy, jabłkowo-zielony. Skład chemiczny w przybliżeniu może być wyrażony przez wzór:

aipo₄. ai(oh)₃. h₂0;

jest on więc wodnym zasadowym fosforanem glinowym składu procentowego jak następuje:

32.6 bezwodnika fosforowego, 46.8 glinki, 20.6 wody, atoli zawsze z domieszką związków miedzi i żelaza. Nietopliwy. Wypalony—ciemnieje.

W kwasach rozpuszczalny. Turkus niebieski jest lubionym, dla swej miłej barwy, kamieniem ozdobnym, jakkolwiek twardość ma niewielką. Okazy cenniejsze (turkus oryentalny) występują w Persyi około Niszapur na północo-wschód od Heratu, także w dolinie Megara na Synaju w porfirze; w Meksyku kryją się w andezycie augito-wym (Gerillos). W czasach ostatnich piękne okazy przywożono jakoby z Egiptu. Około Kamienia na Szląsku, Oleśnicy w Saksonii znaleziono złoża turkusu podlejszego, najczęściej zielonego. Obecnie turkus otrzymuje się ze sztucznie przyrządzonego fosforanu glinowego, zawierającego miedź i poddanego bardzo wysokiemu ciśnieniu. Produkt ten jest kruchszy od minerału. Poza tem bywa też jako turkus sprzedawana kopalna kość słoniowa o zabarwieniu nie-bieskiem (tak zwany osteolit czyli turkus

z. w.

Kalajoki, rzeka w gub. Uleaborskiej, składa się z dwóch strumieni: Stur-Oń (rzeka wielka), wypływająca z jeziora Kalaj a, i Wiariajoki, biorącego początek z jeziora Pit-kiaerwi. Od miejsca ich połączenia pod wsią Tiungia płynie dalej pod nazwą K. i ubiegłszy około 10 wiorst, wpada do zatoki Botnickiej. Szerokości ma od 8 do 125 sążni, głębokości od 1 do 12 i nawet do 18 stóp. Brzegi są po większej części strome i gliniaste. Spławną jest zaledwie na 3 wiorsty od swego uścia i dla samych tylko łodzi. Przy uściu założona jest przystań dla jachtów, zagłębiających się od 5-u do 6-u stóp.

Kalakaua I, Dawid, król Hawai (* 16 listopada 1826 r. w Honolulu — f 20 stycznia 1891 w San-Francisco), syn naczelnika Kaszaków, Ko-paokei, wychowywał się w szkole missyonarzy amerykańskich w Honolulu, roku 1852 wstąpił w stopniu oficera do królewskiej straży przybocznej, a w r. 1863, przy objęciu tronu przez Kamehamehę V został pułkownikiem i szefem sztabu, jako też członkiem rady stanu. Kiedy ze śmiercią króla Lunailo r. 1875 wygasła dynastya Kamehamehy, Zgromadzenie narodowe hawajskie większością głosów powołało na tron Dawida K-ę. Powstanie zwolenników królowej Emmy, wdowy po Kamehameże IV zostało stłumione przez angielskich i amerykańskich żołnie rzy marynarki. Kalakaua r. 1874 wybrał się w podróż do Stanów Zjednoczonych i zawarł tam bardzo korzystny dla swojego państwa traktat handlowy. Dla przeciwdziałania napływowi na wyspy Sandwickie Chińczyków, zagrażających ledwie że nie zgubą krajowcom, postanowił król K. ściągnąć do swego kraju Malajczyków, plemiennie pokrewnych tubylcom, i w tym celu, r. 1881, przedsięwziął podróż do Japonii, Chin, Indyj Wsch., którą później rozszerzył na Amerykę oraz kilka stolic europejskich. Wskutek powstania, wynikłego z powodu jego rozrzutności, musiał 1887 r. 6 lipca nadać państwu swemu nową konstytucyę. Podczas trzeciej podróży do

R.

Ma cztery stopnie: wielkiego

N.

Ameryki umarł w San-Francisco. Z małżeństwa swego z królową Kapiolani (1863) potomstwa nie zostawił, władzę przeto po nim objęła siostra jego, Liliukalawi, lecz już w r. 1890 została zdetronizowaną.

Kalakauy order w królestwie Hawai (na wyspach Sandwich), ustanowiony w dniu 28 września r. 1875. krzyża, oficerów wyższej rangi, komandorów i kawalerów. Dostępny dla cudzoziemców. Wstęga orderowa składa się z czterech pasem niebieskich, przeplecionych czterema pasmami bia-łemi.

Kalał Karol, pedagog czeski (* 1860), ukończywszy seminaryum nauczycielskie w Sobiesła-wiu, poświęcił się pracy pedagogicznej, jako nauczyciel szkół miejskich. Prócz tego pisuje artykuły pedagogiczne do wszystkich niemal czeskich czasopism pedagogicznych. Największą atoli zasługą K-a jest gorliwe nawiązywanie stosunków przyjaznych między Słowakami i Czechami, których nieustannie nawołuje do niesienia pomocy materyalnej i duchowej pobratymcom, staczającym ciężką walkę z Węgrami; stara się usilnie o ułatwienie dzieciom słowackim wstępu do szkół czeskich i morawskich, o bezpłatną naukę rzemiosł dla nich w Czechach; wogóle pracuje także nad utrzymaniem ściślejszych stosunków literackich obu narodowości. W r. 1894 zwołał zjazd nauczycieli czeskich i słowackich do Świętego Marcina Turczańskiego; w r. zaś 1896 wydał „Slovnik”, zawierający wyrazy czeskie niezrozumiałe dla Słowaków i słowackie różne od czeskich.

Kalam, kraina w środkowym Sudanie, na północ od rzeki Benue, między państwami Bornu i Sokoto. któremu składa daninę; leży w pięknej górskiej okolicy, poprzecinanej dolinami. Zamieszkują ją Fulbowie i Kanurowie z Bornu, stanowiący warstwę napływową, oraz ludożercze plemiona murzyńskie: Tangalowie, Fali i Bele, kryjące się w wąwozach górskich. Główne miasto G o m b e, położone śród wysokich skał nad rzeką Gadżem (górny bieg dopływu Benue-Gon-goli) liczy do 20 tysięcy mieszkańców (Fulbów i Kanurów), trudniących się wyrobem kształtnych naczyń glinianych i mat.

Kalamä, ob. Kalamata.

Kalamaki, miasto w nomarchii greckiej Ar-golidzie, położone 12 kim. od Koryntu nad odnogą Aegina morza Egiejskiego i na linii kolejowej: Ateny-Pyrgos; dawniej była tu przystań dla statków parowych; liczy 239 m-ców.

Kalamarye, grupa roślin kopalnych, ob. Cala mari eae.

Kalamas, w Starożytności T h y a m i s, rzeka w Albanii, w półn. części wilajetu tureckiego Janina, wypływa na północo-zachód od miasta tejże nazwy i wpada do morza Jońskiego naprzeciw wyspy Korfu. Z prawej strony przybiera dopływ Longovitsu, z lewej zaś—Veltsi-stas. Na mocy konwencyi berlińskiej z 1880 r. uznano rz. K. za północną granicę Grecyi.

Kalamata (Kalamea), główne miasto no-marchii Messeńskiej w Peloponezie, na lewym brzegu rz. Nedou, niedaleko zatoki Koronejskiej i na linii kolejowej: K.-ArgOB, liczy 10 696 mieszkańców (1889). Jest rezydencyą nomarchy i arcybiskupa messeńskiego, ma port (Nea Ka-lamea) z 697-u mieszkańcami, filię państwowego banku greckiego, ruiny starego zamku frankońskiego, gimnazyum. 7 pism peryodyczuych. Handel znaczny. W r. 1893 wywieziono towarów ogółem za 4.2 mil. marek, w tern: rodzynek, głównie do Rossyi i Stanów Zjednoczonych, za 1.4 mil. marek; fig za 1.6 mil. mk. do Trye-stu, jedwabiu—409 tys. mk. i oliwy—855 tys. mk. Przywóz dorównywał wywozowi. W r. 1892 do portu zawinęło: 635 parowców o pojemności 424 920 ton. i 104 żaglowce o 11454 ton. — K. znajdowało się w XIII w. w rękach rodu Villehardouin i ich następców, później zdobyli je Wenecyanie, w XVIII zaś wieku Turcy. W r. 1821 było ogniskiem powstania ludności greckiej przeciwko Turkom; 9 kwietnia tegoż roku odbyło się tu pierwsze zgromadzenie narodowe, które nazwano Senatem messeń-skim. W roku 1825 zburzył K-ę Ibrahim Pasza

Kalamazoo, miasto w hrabstwie tejże nazwy w półn.-amerykańskim stanie Michigan, na spławnej rzece K., 70 kim. powyżej uścia jej do jeziora Michigan, o 220 kim. od m. Chicago. Krzyżują się tutaj linie kolejowe. W mieście jest zakład dla chorych umysłowo, kollegium baptystów, seminaryum nauczycielskie, kościoły, akademia rzeźby, opera, liczne fabryki, 17 853 m-ców (1890). K. słynne jest z plantacyi selerów na wielką skalę.

Kalambur, dowcipna gra wyrazów, oparta na podwój nem ich znaczeniu przy jednakowej pisowni i wymawianiu (jak jest w naszym języku) bądź też przy jednakowem brzmieniu a odmiennej pisowni (do czego osobliwie nadają się języki: francuski i angielski). Pochodzenie tej nazwy rozmaicie tłómaczą: niektórzy ją wyprowadzają od nazwiska pewnego aptekarza francuskiego, Calembourg’a, który żył na początku w. XVIII, i dzięki swojemu bogactwu podziwiany był za podobne dowcipy; inni od miejscowości Calemburg po Didenhofen, albo też od westfalskiego hrabi Calemberga, który, bawiąc na dworze Ludwika XV, czy Stanisława Leszczyńskiego, przez złe wymawianie francuskie najzabawniejsze kalambury popełniał. Dopiero wszakże około końca w. XVIII wyraz ten wszedł w powszechne użycie. U nas twórcą K-ą był właściwie Aloizy Żółkowski (ojciec), który w swoim „Momusie” złożył mnóstwo takich konceptów i wiele ich w mowie ustnej w świat puścił, przez co niezmierną zyskał popularność.—Bi-

bliogr.: Larchey „Les joneurs de mots” (Paryż

1867) i „L’esprit de tout le monde” (tamże r.

wie niebieskiej. K. przeobraża się także niekiedy w wilemit lub bywa wypierany przez kwarc i malachit. Nazwa K-u pochodzi prawdopodobnie z łacińskiego lapis calaminaris. Po polsku zwie się on wraz z węglanem cynkowym, smit-sonitem, „galman” (niemieckie Galmei), dla odróżnienia od smitsonitu — galmanu węglowego

z. w.

1892); La Pointe i Le Gai „Dictionnaire de Calembours et des jeux de mots” (Paryż 1884). R-Kalamin, minerał, hemimorficznie rombowy krzemian cynku, wzoru H₂Zn₂Si0₅ (25% bezwodnika krzemowego, 67.5 % tlenku cynkowego,

Kalamis, rzeźbiarz grecki, Ateńczyk, z pierwszej połowy V w. przed Chr., poprzednik epoki Fidya8za. Wspominany jako wielostronny artysta; twóica postaci bogów, kobiet bohaterskich, czwórek rumaków w zaprzęgach, rzeźbiarz w marmurze, bronzie, złocie i kości słoniowej, nawet cyzeler drobiazgów w srebrze. Jego Hermes, niosący tryka, robiony dla Tanagry, znany nam jest tylko w kopiach. W świeżo odkrytej w Atenach płaskorzeźbie rysy tej kompozycyi oddane są z doskonałością staroattyckiej szkoły. Z pod jego ręki wyszedł przypuszczalnie posąg kobiety, znaleziony na Akropolu 1888 r. i w tam-tejszem muzeum będący. Dzieła K-a na Akropolu widział Pauzaniasz, mianowicie posąg Afrodyty (Sozandrą zwanej), zaliczany przez Lucya-na do najlepszych postaci kobiecych. Pliniusz wspomiua Apollina z marmuru z ogrodów Ser-wiliańskich w Rzymie, oraz drugiego Apollina, którego Lukullus, uprowadziwszy z Apollonii pon-tyjskiej, na Kapitolu umieścił. Był to kolos

J. Musz.

Kalamity, ob. Calamites.

Kalan (Kis-K.), wioska i miejscowość ką-

nii kolejowej: Piski-Petroszeny; ma fabryki żelaza, źródła alkaliczne (30°), pomocne przy cierpieniach artretycznych i 161 m-ców, przeważnie Rumunów. Kąpiele znane były już Rzymianom pod nazwą „Ad Aquas”.

Kalander jest to prasa walcowa, służąca do wywołania gładkości i połysku na tkaninach lub papierze; w apreturze stanowi ona jedną z najważniejszych machin. K. wogóle składa się z kilku walców, od 2 do 12, ułożonych poziomo, jeden nad drugim, równolegle do siebie i umieszczonych w silnej podstawie. Przepuszczając między walcami tkaninę lub papier, nadaje się im gładkości, albo poddaje się je satynowaniu. Magiel domowy, lub wyżymaczka, są to przykłady najprostszych K-ów. K. otrzymuje ruch zwykle od przystawki a rzadko od silnioy z nim połączonej bezpośrednio. Najczęściej ruch nadaje dolnemu najniższemu walcowi, a na nim leżące walce obracają się wskutek tarcia. Sztuki satynowane poddaje się do K-u albo w małych kawałkach (arkuszach), albo w rolkach; w pierwszym wypadku potrzebne są stoły do przyjmowania i odbierania, w drugim wypadku przyrządy do odwijania i zawijania. Stosownie do budowy i zastosowania do specyalnych celów rozróżniamy K-y rolkowe, frykcyjne, wo-

7.5% wody). Woda nie ulatnia się zeń nawet zwą K. galmanem krzemowym, w temperaturze 340u, uchodzi dopiero w żarze ciemno - czerwonym. W płomieniu dmuchawki trochę trzaska i topi się zaledwie tylko w krawędziach. Stopiony z Rodą na węglu daje nalot uieznaczny. Kwasy wydzielają zeń galaretę krzemionkową. Dzięki temu łatwo może być odróżniony od smitsonitu, z którym zwykł wspólnie występować: należy tylko powstałą na ka-laminie galaretę krzemionkową zabarwić roztworem fuksyny. Kryształy kalaminu przezroczyste i bezbarwne zdarzają się dość często, pospolitsze eą jednak osobniki przeświecające. Okazy zabarwione przybierają zwykle kolory jasne: szary, żółty, zielony, niebieski, brunatny. Połysk zbliża się już ku blaskowi dyamentowemu, na dwuścianie podłużnym niekiedy perłowoma-ciczny. Kryształy ogrzane stają się w górnym końcu elektrycznie dodatniemi. Łupliwość w dwu kierunkach dokładna, twardość 5, ciężar właściwy 3.35 do 3.5. Kryształy K-u znajdują się w niektórych żyłach kruszcowych, dalej w próżniach spatu cynkowego oraz sąsiadującego z nim bronzowy około 15 m. wys. wapienia. W skupieniach groniastych i nerko-watych o budowie promienisto-włóknistej tworzy nieraz znacznych rozmiarów powłoki; występuje pielowa, w komitacie węgierskim Hunyad, na li-też w postaci pozostałości dziurkowatych i wypełnień ziarnistych. Tam, gdzie—jak u nas—towarzyszy spatowi cynkowemu, bywa wraz z nim na metal przetapiany. Sposobu wtórnego powstawania dowodzą okazy, znajdowane na blendzie nagryzionej, Jako krzemian trudno rozpuszczalny wypiera on częstokroć inne minerały.

Do miejscowości, posiadających pokłady K-u znaczniejsze należą: Rabel i Pliberk w Karyntyi,

Altenberg około Akwizgranu, Iserlohn w Westfalii, Rezbanya na Węgrzech, Matlock w Anglii,

Nerczyńsk na Syberyi, Phönixville w Pensylwanii. W Polsce ważne złoża K-u kryją się w wapieniu muszlowym pasma olkusko-bytomsko-tar-nowickiego, gdzie K-owi stale towarzyszy smit-sonit, ceruzyt, galena i blenda. Dobrze wykształcone kryształki, skupione w szczotki lub pojedyńczo narosłe na kalaminie zbitym, zdarzają się w Bobrownikach (kopalnia Herkules).

Kryształy K-u bywają tu też niekiedy spojone żelaziakiem brunatnym. Na Szląsku piękne nieraz kryształy znajdowano w okolicach Tarnowie i Bytomia, zwłaszcza w kopalniach Szarlej, Helena, Radzionków. Pseudomorfozy po kalcycie występują koło Goslaru, Iserlohnu i w innych miejscach, po galenie około Freiberga, po piro-morficie około Cadbeck Feli w Kumberlandzie, gdzie też zdarzają się powłoki naciekowe o bar- | due, deseniowe i ubijające.—K. rolkowy składa

ii;! II

Sr

<L

ś 5Sr

H.

się z podstawy żelaznej, w której umieszczone są 2—5 i więcej walców przyciskanych do siebie, częściowo za pomocą śrub, częściowo za pomocą drążków. Walce te, cylindrami zwane, są albo ze stali lanej z powierzchnią dokładnie wypłaszczoną; albo z papieru lub bawełny. Walce z papieru lub innej materyi wykonywa się w ten sposób, że na oś stalową nakłada się okrągłe tarcze z papieru lub materyi; przyciska się je do siebie za pomocą silnego ciśnienia hydraulicznego i z obydwóch stron nakłada tarcze stalowe, które trzymają tę materyę. Walce te szlifuje się potem nożem lub dyamentem, tak że otrzymują one gładką powierzchnię, szerokość walców od 1 do 2¹/,, metra, a stosownie do tego daje się im grubość odpowiednią.—Ilość walców wywiera znaczny wpływ na satynaż, jak również i ich obciążenie, które ma na celu przyciskanie walców do siebie, co dokonywa się albo za pomocą śrub, a najodpowiedniejsze za po-

r,i

jjj

■pc

nsiipa

Fig.J>2. Kalander rolkowy.

mocą przekładni drążków. Stosownie do skutku, jaki chcemy otrzymać, daje się 2 walce stalowe, albo naprzemian walce stalowe i papierowe, albo obydwa papierowe jeden na drugim biegnące. Walce stalowe wywołują na przeciąganej materyi najsilniejszy połysk; gdy naprzemian są walce twarde i miękkie, to satynaż jest jednostronny (np. jak na tapetach); gdy obydwa walce z materyi otrzymuje się połysk średni. Im większe jest ciśnienie walców na siebie podczas przejścia materyi, tem gładszą i mocniej błyszczącą jest tkanina. Dla wywołania większego połysku urządza się jeden albo dwa walce do ogrzewania; w jednym z nich znajduje się otwór, w który wkłada się żelazny drąg rozpalony, albo wpuszcza się parę. K. przedstawiony na powyższym rysunku jest trój walcowy. Ruch otrzymuje on od środkowego walca stalowego a, który przyciska się do dwóch drugich b i c za pomocą ciężaru osadzonego na drążku d. —

K. frykcyjny. Tu jeden z walców stalowych, zwykle najwyższy, daje się średnicy mniejszej; utrzymuje on większą prędkość obwodową za pomocą przekładni kół zębatych — wskutek czego walec ten sprawia tarcie na materyi, a przez to wytwarza większy połysk.—K. wodny (Wa-ter-K.) zwykle składa się z cylindra z bronzu i z cylindra z materyi, przytem umieszczone jest koryto na wodę, z drewnianym walcem kierowniczym. Machina ta służy do wyciskania ma-teryj wilgotnych, a z powodu równoczesnego silnego ciśnienia wytwarza się pewien trwały połysk na materyi.—K. deseniowy (Gaufrir-K.) składa się z dwóch walców z mosiądzu albo stali lanej i służy do wyciskania deseni, jak np. mory na tkaninie. W tym celu obydwa walce zaopatrzone są w odpowiednie rysunki, leżące dokładnie naprzeciw siebie w ten sposób, że na jednym jest wzór wzniesiony, a na drugim zagłębiony. K. ten służy przeważnie do wytłaczania płócien introligatorskich. — K. ubijający (Beetle-K.) używa się do wywołania połysku w rodzaju jedwabiu i delikatnego dotknięcia na tkaninach bawełnianych, albo płóciennych; składa się z dwóch, 3y₂ metra długich, walców, poruszanych za pomocą kół zębatych. Na walce te naprzemian nawija się materya, na którą padają osadzone na wale drewniane klocki jedne za dru-giemi i ubijają je, przyczem, wskutek tarcia włókien tkaniny, występuje pięk-ny połysk, podobny do jedwabiu, oraz zwiększa się gęstość materyi. — K. gładzący, zastosowany do fabrykacyi papieru, składa się z kilku walców, naprzemian stalowych i papierowych, poziomo jeden na drugim ułożonych i wzajemnie na siebie cisnących; pomiędzy te walce przeciąga się papier. Jeżeli K. jest sześcio-walcowy, wtedy składa się z dwóch systemów walców, każdy po trzy; z nich 2-gi od góry i przedostatni są papierowe, a reszta stalowe; przy takim układzie po jedno-razowem przejściu każda strona papieru wchodzi w styczność 2 razy z walcami twardemi, a więc po obydwóch stronach otrzymuje równomierny satynaż. Papier nakłada się na stół ustawiony przed walcami; za pomocą odpowiedniego przyrządu przechodzi on między walce samodzielnie i odkłada się na drugim stole, umieszczonym pod walcami.

Kalandrynka, ob. C aland ri na.

Kalang, plemię na Jawie, w dzielnicy Ba-lambangan, w stanie półpoddańczym, różniące się pod względem swoich zwyczajów od Jawańczy-ków, obecnie jednak tak zleli się z właściwą ludnością jawańską, iż trudno od niej odróżnić K-ów. Posiadają w swojej przeszłości podania, zabarwione charakterem fantastycznym; przybyli na Jawę z Celebesu albo z arch. Moluckie-

karta.

go. Mieszkają w miastach Surakarta i Djokio-

L. K.

Kalantan (Kelantan), państewko malajskie hołdownicze, na brzegu wschodnim półwyspu Malakki położone, zajmuje 18130 klm. Q obszaru i liczy 65 000 m-ców. w tej liczbie 50 000 Ma-lajczyków i 15 000 Chińczyków. Wzdłuż brzegu państewko ciągnie się 108 kim. i obfituje w złoto, cynę i pieprz.

Kalanns, jeden z filozofów z nad brzegów Gangesu, których Grecy nazywali „gymnosofista-mi”, nazywał się właściwie Sphines wedle Plutarcha. Sam on tylko z filozofów towarzyszył Aleksandrowi W. do Persyi, mając 86 lat wieku. Wysłowienie się jego było zawsze pod przenośnią, częstokroć odpowiadał nawet panto-miną na odpowiedzi. Zmiana klimatu, po raz pierwszy w wieku tak podeszłym, nabawiła go niemocy i choroby. Wedle doktryny, jaką wyznawał, chciał samowolną śmiercią uprzedzić ostatnią swą godzinę. Prosił więc Aleksandra, będącego wówczas w Pasargadzie, o wzniesieniu dlań stosu z drew. Król macedoński, nie mogąc go odwieść od powziętego zamiaru, chciał przynajmniej wspaniałym pogrzebem, godnym monarchy, uczcić popioły filozofa. Wpośród zebrania i pompy prawdziwie teatralnej K. pożegnał się z Macedończykami, mówiąc: „Po ujrzeniu Aleksandra i stracie zdrowia, życie nie ma już dla mnie ceny. Ogień pochłonie moje więzy życia. Wzniosę się ku niebu i ujrzę mą ojczyznę. Bawcie się i biesiadujcie dziś z królem. Nie żegnam go, bo wkrótce zobaczymy się w Babilonie”. Ostatnie te słowa uważano za przepowiednię. Jakoż Aleksander umarł w 3 miesiące potem. Następnie obdzielił filozof przyjaciół darami, położył się na stosie i twarz zakrył. Umarł z podziwienia godną stałością. Aleksander, kazawszy jego popioły zebrać w urnę, dał wieczerzę i, by uczcić pamięć gymno-sofisty, obiecał złotą koronę temu, kto najwięcej wina wypije. Wielu padło pod nadmiarem, który spełnili. Należał do tego zbytku i Pro-machus, który zyskał nagrodę, lecz w trzy dni potem skonał, wypiwszy przy uczcie cztery miary wina (około 20 dzbanów czy garncy).—„Enc. S. Org.”.

Kalarasz (Calarasi, Stirbey), główne miasto rumuńskie okręgu Jalomitza, na Wołoszczyź-nie, o 100 kim. na płd.-wschód od Bukaresztu odległe, między brzegiem wschodnim dużego jeziora Kalaraskiego i kanałem Borcea, z odnogi Dunaju utworzonym, położone naprzeciwko Si-listryi, twierdzy tureckiej, z którą połączone jest mostem. Stacy a drogi żelaznej Ciulnica-K., liczy (w r. 1890) 8125 m-ców, jest siedliskiem prefektury, sądu, poczty, telegrafu, ma 3 kościoły, gimnazyum i prowadzi handel znaczny zbożem. W r. 1854 oszańcowali się tutaj Rossya-aie i w dniu 4 marca tegoż roku odparli szturm ze strony Turków.

Kaiaraszi, oddziały jazdy rumuńskiej armii terry tory alnej. Podług prawa o orgauizacyi armii z dnia 8/20 czerwca i882 r. mają być tworzone stopniowo 62 szwadrony K-ów, złączone w 12 pułków; cztery z tych pułków mają się składać z 4-ch szwadronów stałych i 1-go szw. kadrów, ośm zaś pułków — z 1-go szw. stałego i 4-ch szw. kadrów; oprócz tego dwa oddzielne szwadrony na Dobrudży. Obecnie istnieje dwanaście pułków K-ów po 4 szwadrony i 2 szw. na Dobrudży.

Kalarepa, ob. Kapusta.

Kalasanty Józef św., ob. Józef Kalasanty św.

Kalatówki. Nazwa pięknej polany w Tatrach nowotarskich, z szałasami, powyżej i na południe Kuźnic zakopiańskich, u wejścia do doliny Kondratowej. Miano jej pochodzi od właścicieli Kalatów, którzy za Kazimierza W. byli sołtysami w Szaflarach. Powyżej polany tej, zpośród licznych ogromnych głazów wapienia liasowego, tuż pod drożyną leśną, wytryska przeszło 4 m. szeroki potok i spada zaraz po kamieniach na dół, przynajmniej na 10 m. Źródło to, mylnie uważane za źródło Białego Dunajca, zowie się wywierzyskiem potoku Bystrego. Liczne potoki, spływające z południowego boku Giewontu do doliny Kondratowej, zwłaszcza w czasie posuch, częścią wysychają, częścią też giną w drobnym zwirze, zapełniającym dno doliny Kondratowej, a płynąc potem pod pokładem ziemi, wydobywają się razem ze stromego wschodniego brzegu polany Kalatówek. Źródło to jest nadzwyczaj wspaniałe i godne widzenia. Przedewszystkiem cudnie się ono przestawia z dołu, z poza potoku. Leży ono na wysokości 1169 metr., ciepłota jego wody przeciętna z pięciu pomiarów Zejsznera (w latach 1839, 40, 41 i 43) wynosi 4.06°C. Położenie tej polany jest prawdziwie czarujące. Rozpościera się stąd cudny widok na okoliczne szczyty. Dokoła piętrzą się wspaniałe turnie, to nagie, to ciemnym lasem świerkowym i kosodrzewiną pokryte. Poniżej tego źródła czyli wywierzyska pot. Bystrego wpadają doń od płd.-wschodu potoki z dolin Kasprowej i Jaworzynki płynące.—„Słów. Geogr.”.

Kalatus, ob. Cal a thus.

Kalau, ob. Kal a w a.

Kalau, ob. Calovius Abraham.

Kalauria (obecnie Poroś), wysepka w zatoce Sarońckiej, na północ od półwyspu Argo-lidzkiego położona i wązką cieśniną od niego oddzielona, zajmuje 22 kim. □ obszaru i pokryta jest gęstemi lasami borowemi. W Starożytności słynęła ze swej świątyni Poseidona, która początkowo była punktem środkowym am-fiktyonii siedmiu miast morskich w Jonii, a następnie schroniskiem dla zbiegów, uznawanem nawet przez Macedończyków. W świątyni tej ukrywał się i w r. 322 otruł Demosthenes.

Ruiny świątyni zachowały się dotychczas. Głów-nem miastem wyspy jest Poroś, liczące (w r. 1900) przeszło 5 000 m-ców, trudniących się rybołówstwem i owocarstwem (głównie cytryny i figi).

wszystkich, zawierający bowiem aż 41% złota. Niewyraźnie krystaliczny, ziarnisty, barwy bron-zowo-żółtej; ciężar właściwy 9.043. Skład chemiczny przybliżony 7AuTe₂. AgTe₂. Znany w wielu kopalniach Calaveras CO.

Kalb Jan baron von, generał amerykański (* 1721 w Hüttendorf pod Erlangen — fr. 1780). Był synem chłopa, służył jako posługacz w gospodzie, wstąpił później pod nazwiskiem Jean de K. do będącego na żołdzie francuskim niemieckiego pułku Löwental, w r. 1743 został porucznikiem, w 1747 r. kapitanem, w 1756 r. majorem, walczył podczas austryackiej wojny Sukcessyjnej i podczas Siedmioletniej; w r. 1763 wystąpił z wojska w stopniu podpułkownika, ożenił się z bogatą Francuską i osiadł na wsi. W r. 1767 wysłał go minister Choiseul do Ameryki Północnej, aby zbadał stan polityczny i militarny tamtejszych kolonij angielskich. Po powrocie K. nie dostał przyobiecanej za tę missyę nagrody z powodu upadku Choiseul’a (1770) i przez lat kilka żył zdała od polityki w zamku Milon-la-Chapelle, pod Wersalem. W r. 1777 wyjechał wraz z Lafayett’em do Ameryki, w październiku wstąpił w stopniu generała-majora do wojska powstańczego i walczył mężnie na czele dywi-zyi podczas kampanii r. 1778—80. W r. 1780 wkroczył pod komendą Gates’a do Karoliny; w bitwie pod Camden (16 sierp.), która się wywiązała wbrew jego woli, odniósł 11 ran i zmarł w trzy dni później (19 sierp.). W r. 1886 wystawiono mu pomnik w Annapolis.—Por. Kapp „Leben des amerikanischen Generals Johann Kalb” (Sztuttgard 1862, przekład angielski, N.-York 1870).

Kalb Karolina von, z domu Marschalk von Ost heim, przyjaciółka Schillera (* 1761 w Waltershausen—f 1843 w Berlinie). W roku 1783 wyszła za oficera Henryka von K., człowieka przyzwoitego i dzielnego, którego jednak nie kochała. W r. 1774 poznała Schillera w Mannheimie. Gdy poeta opuścić musiał Mannheim w r. 1785, stosunki ich były już bardzo zacieśnione i przybrały charakter namiętnego marzycielstwa; świadczyć o tern mogą utwory Schillera „Der Kampf” i „Resignation”. W r. 1787 Schiller na jej życzenie przeniósł Bię z Drezna do Wejmaru, gdzie wtedy mieszkała. Z rekomendacyi Schillera w r. 1793 młody poeta J. Hölderlin (ob.) został nauczycielem jej dzieci. Z Goethe’m również utrzymywała K. stosunki, a gdy Jean Paul Richter przybył do Wejmaru w r. 1796, powzięła do niego taką samą skłonność marzycielską, jak przedtem do Schillera. Postaci Lindy w „Tytanie” Jean Paula K. za wzór służyła. Po śmierci męża (1804) przeniosła się do Berlina; w r. 1820 straciła wzrok, a przedtem jeszcze, wskutek procesu, pozbawiona została całego majątku; dwór berliński ofia-

z. w.

Zaciszna przystań sprzyja handlowi. Produkty miejscowe mają odbyt w całym Peloponezie.

Kalaus, rzeka stepowa w gub. Stawropol-skiej, największy z dopływów rz. Many cza, wypływa z wyniosłości Worowskolewskich, przecina wielki trakt pocztowy przy stacyi Siergiejew-skiej i odtąd staje się znaczną rzeką. Od połowy biegu do uścia płynie krajem nieurodzajnym. Wiosną rozlewa się szeroko, latem w czasie upałów wysycha i nie dosięga nawet Manycza. Szerokości ma od 2 do 15 sążni (miejscami daleko więcej); głębokości od 1 do 3% arszyna, długości 225 wiorst. Dno rzeki stanowią: muł, glina i piasek. Bieg ma powolny z wyjątkiem części górnej; woda niedobra, brzegi równe z małą spadzistością, gdzieniegdzie sitowiem porosłe.

Kalaviyta, Kalaverta, główne miasto greckie eparchii tegoż nazwiska, w nomarchii Achaja i Elis, na Morei, w okolicy dzikiej, nad rzeką Erasinos, na północnym stoku gór Chelmosu, w których wznosi się na wysokości 2160 stóp słynny klasztor Mega-Spelion, o 37 kim, od Pa-trasu. Punkt wyjścia kolei zębatej, łączącej miasto z portem Diakophto, stacyą kolei Piraeus-Pyrgos; jest siedzibą biskupa i liczy (1900) ok. 1500 m-ców. Wpobliżu K-y w górach są zwaliska m. Kynaitha, niegdyś stolicy Kynaitczyków, ludu góralskiego, rozbójniczego i niepohamowanego, którą zburzyli Etolczycy na 220 lat przed nar. Chr. W Wiekach Średnich na ruinach Ky-naithy stała twierdza Franków. Na południe od miasta leży klasztor Hagia Lavra, w którym r. 1821 Germanos, arcybiskup patraski, wraz z ludnością wsi Sudhena (dawnego Lusi) podniósł chorągiew powstania, powoławszy do siebie hetairystów. Turcy, mszcząc się, w perzynę obrócili klasztor i miasto.

Kalawa (Kaia u, Calau), miasto okręgowe na Łużycach Dolnych, w pruskiej prowincyi frankfurckiej (nad Odrą), 82 m. nad poziom m. wyniesione, o 22 kim. na zachód od Chociebó-rza odległe, stacya dróg żelaznych Halle - Gubin i Lubniow-Kamenec, jest siedliskiem rady rolniczej, sądu, poczty, telegrafu, urzędu katastralnego i rzemieślniczego; ma 2 kościoły ewangielic-kie (jeden w stylu gotyckim), ratusz w r. 1880 zbudowany, szpital miejski i liczy (w r. 1895)

3000 m-ców, trudniących się wyrobem obuwia.

Założone w w. VIII, aż do XVIII w. było obwarowane. Zamek (Dunkelsberg) już w XV w. był w ruinach.—Okrąg K-ski zajmuje 99 816 klm. Q obszaru i liczy (w r. 1890) 56 734 obywateli, mieszkających w 5 miastach, 157 wsiach i 101 dworach.

Kalaweryt—minerał, jeden z licznych tellur- rował jej gościnność, i ostatnie lata życia w zamków złota i srebra, najbogatszy zpomiędzy nich ku królewskim spędziła. Nieokreślone marzy-

49

Rno. Po*', llaatr. Zeus. 263. T. XXXTII.

co

oc

CS

c3

CD

SB

ET

cielstwo przebija się i w jej utworach, w powieści „Cornelia” i we wspomnieniach z jej życia, wydanych p. t. „Charlotte” (nowe wydanie E. Palleskego, Stuttgart 1879), które w wielu miejscach nie są zrozumiałe. Listy jej do Jean Paula i jego żony wydał Nerrlich (Berlin 1882).— Por. Kopkę „Charlotte von Kalb und ihre Beziehungen zu Schiller und Goethe” (Berlin 1882).

Kalbe (C a 1 b e).    1) K. nad Saalą, miasto

w regeucyi Magdeburskiej, punkt krzyżowania się dróg żelaznych: Berlin-Blankenheim, K.-Gri-zehne i Könnern-K., ma pałac, kościoły: ewan-gielicki i katolicki, stacyę ratunkową, urząd sądowy, przędzalnie bawełny, fabryki sukna, papieru, kafli, cukru, browary, młyny parowe, cegielnie, kopalnie węgla brunatnego; ok. 10 000 m-ców (1900), wraz zaś z poblizkiemi przedmieściami przeszło 12 000, przeważnie wyznania ewangielickiego. — 2) K. nad Mildą, miasto w o-okręgu Salzwedel, ma kościół ewangielicki, urząd gminny, fabrykę tytoniu, browar, młyn parowy i ok. 2000 mieszkańców (1900).

Kalbeck Max (* 4 stycznia 1850 r. we Wrocławiu), poeta, oraz wybitny krytyk i pisarz muzyczny. Z początku studyował prawo, następnie filozofię. — Po ukończeniu studyów w Monachium wydał poezye: „Neue Dichtungen” (1872), „Wintergrün” (1872), „Nächte” (1877 r.), „Zur Dämmerzeit” (1880), „Aus alterund neuer Zeit” (1890). Jednocześnie uprawiał niwę literacko-muzyczuą, naprzód w Gazecie Szląskiej (wrocławskiej), następnie w „Breslauer Zeitung”. W r. 1880 K., z rekomendacyi Hanslicka, objął re-dakcyę „Wiener Allgemeine Zeitung”, a następnie dział krytyki muzycznej w „Wiener Montags Revue” i w „Neues Wiener Tageblatt”. Na tern znajdując się stanowisku, rychło się wsławił jako muzyk wykształcony gruntownie, krytyk bezstronny i wyborny stylista. Z jego dzieł lite-racko-muzycznych największego dostąpiło uznania studyum o dramatach muzycznych Wagnera („Niebelungeu” w 1876 i „Parsifal” w 1882), ze zbiorów zaś różnych jego artykułów i krytyk muzycznych: „Gereimtes und Ungereimtes” (1885), „Wiener Opernabende” (1885) i „Opernabende” (2 tomy 1898). Prócz tego wydał: „Humoresken und Phantasien” (1896), „Johann Christian Günther” (1879), oraz przełożył na język niemiecki libretta prawie wszystkich oper francuskich, włoskich i czeskich, które w ciągu ostatnich kilkunastu lat były dawane na scenie wiedeńskiej, oraz kilka dawniejszych (Mozarta i Glucka). Nadto napisał nowe teksty do oper Mozarta „Bastien und Bastienne” i „Gärtnerin aus Liebe”, jak również do „Maienkönigin” Glucka; libretta oryginalne utworzył do oper i operetek: „Jabu-ka” (1895 roku dla Jana Straussa), „Das stille Dorf” (1897 r. dla Fielitza), „Nubia” (1898 dla Henschela) i „Decius der Flötenspieler” (1899

A. Pol.

dla Poldiniego).

Kalcescencya, ob. Kalorescencya.

Fryderyk Adolf von.

Kalchas, syn Thestora z Mycen lub z Mega-ry, słynny wieszczbiarz, który towarzyszył Grekom w wyprawie Trojańskiej i wspierał ich swo-jemi wieszczbami: od niego-to się dowiedzieli, że bez Achillesa Troi nie zdobędą; w Aulidzie przepowiedział jak długo wojna trwać będzie i zażądał ofiary Ifigenii. W r. dziesiątym wy-tłómaczył gniew Apollina oraz poradził Grekom, aby wzięli do niewoli Helenę, a sprowadzili Neo-ptolema ze Skyros i Filokteta z Lemnos. Onto przy końcu wojny doradził zdradę, mianowicie zaś zbudowanie konia drewnianego, w którego wnętrzu i sam z innymi Grekami się umieścił. Po upadku Troi wywróżył Eneaszowi przyszłe jego losy i sławę Rzymu. Burza, która wracających z pod Troi Achajczyków zaskoczyła pod Eubeją, zagnała go z Idomeneuszem i Ste-nelosem do Kolofonu. Tam spotkał się z wieszczkiem Apolina, Mopsusem, który okazał się wyższym od niego, gdyż zadał mu tak trudną zagadkę, iż on jej odgadnąć nie zdołał. Upokorzony tern, zmarł ze zmartwienia, czy też o-truł się, jak chce i pisze podanie.

Kalchedon (Chalcedon), założone przez Me-garejczyków w 675 r. przed Chr. (początkowo pod mianem Procerastis), miasto w Bitynii, leżało przy wejściu do Bosforu, wpobliżu Sku-tari, a naprzeciw Konstantynopola, w tern miejscu, gdzie obecnie znajduje się osada turecka Ka di kio i (ob.). Było kwitnącem miastem han-dlowem z licznemi świątyniami, z których słynęła szczególniej świątynia Apollina z wyrocznią. — W r. 409 przed Chr. zdobył je Alcybiades. Już w 140 r. przed Chr., gdy część mieszkańców przesiedliła się do nowozałożonej Ni-komedyi, miasto zaczęło chylić się do upadku. Na mocy testamentu Nikomedesa III (74 r. przed Chr.) K. wraz z całą Bitynią przeszedł w ręce Rzymian, którzy odbudowali go, ufortyfikowali i obdarzyli wolnością. W III w. po Chr. za cesarza Gallienusa kilkakrotnie podlegał napadom Scytów. W 323 r. cesarz Konstantyn po zwycięstwie nad Licyniuszem zamienił wszystkie świątynie pogańskie na kościoły chrześciańskie. W r. 451 odbył się tu czwarty powszechny sobór t. zw. Koncylium Chalcedońskie (ob.), zapewniające patryarsze konstantynopol-skiemu równe prawa z papieżem. W VI stuleciu za cesarza Justyniana powróciło miasto do dawnej świetności. W 616 r. zburzył K. król perski Chosroes, dokonali dzieła zniszczenia Turcy, tak, że obecnie pozostały po nim tylko ruiny. Za cesarzów bizantyjskich był głównem miastem prowincyi Pontica-Prima.

Kalckreuth Fryderyk Adolf v,, feldmarszałek pruski (* d. 21 lutego 1737 r.—f d. 10 czerwca 1818 r.), syn zamożnego właściciela ziemskiego na Szląsku, otrzymał wychowanie czysto francuskie. W r. 1752 wstąpił do gwar-dyi pruskiej, w r. 1758 mianowany został adju-tantem ks. Henryka pruskiego, przy którego bo

li.

Trz.

ku brał udział w wojnie Siedmioletniej. Faworyt księcia, miał K. przed sobą świetną karye-rę wojskową, którą jednakże przerwała w roku 1766 zasłużona a wybitna niełaska. Odesłany do pułku konsystującego w Prusiech Wschodnich, miał sobie K. aż po koniec życia Fryderyka Wielkiego zakazanym przyjazd do Berlina. Po wstąpieniu na tron Fryderyka Wilhelma II stało się to dla K-a tytułem do łaski: otrzymał wówczas godność hrabiowską i stopień generał-majora. W łatwym pogromie Hollandyi (1787) trzymał dowodził K. osobnym oddziałem, awansował i odtąd był uważanym za jednego z wybitniejszych sztabowców pruskich. Odgrywa K. pewną rolę polityczną, należąc do partyi t. zw. wojennej, pragnącej wyzyskać kłopoty wschodnie Austryi i Rossyi w śmiałem zaczepnem działaniu Prus, sprzymierzonych z Anglią, Hollandyą, Szwecyą i Rzpltą Polską. W przededniu zamierzonej kampanii austryackiej, w czerwcu r. 1790 zjechał K. do Warszawy w celu zbadania stanu armii Rzpltej i jej ewentualnego udziału w kampanii. Missya K-a nie ograniczała się celem czysto - wojskowym, była ogólno - wywiadowczą zarazem. Jednym z owoczesnych informatorów K-a był Kołłątaj, który napisał dla niego rzecz p. t. „Informacya o poczynaiącycb się robotach w Polscze, które dały powód do Rewo-lucyi dzisieyszey JP. Kalkreutowi dana” (Mns. Akademii umiejętności w Krakowie, in f-o k. 29). Armię ocenił K. bardzo pessymistycznie, oświadczył podobno, że jest ona zdolną chyba do walki z Tatarami. Ta podróż inspekcyjna K-a miała poważne znaczenie w dziejach rozkładu przymierza polsko-pruskiego. Wynikiem niemałego znaczenia dla wojska polskiego był fakt, że wówczas kilku oficerów pruskich, a między innymi przybyły z K-em Wedelstedt, weszło do armii polskiej. W r. 1792, wobec grozy wojny z Rossyą, zwracano się z Warszawy do Fryderyka Wilhelma II z prośbą, aby przysłał K-a na dowódzeę, ale, ma się rozumieć, bezskutecznie. W czasie najazdu na Francyę K., zasadniczy przeciwnik sojuszu z Austryą i udziału Prus w pierwszej koalicyi, odegrał poważną rolę w ro kowaniach z Francuzami w sprawie odwrotu ks. brunświckiego. Ciekawem z punktu widzenia historyi udziału Prus w pierwszej koalicyi było powierzenie K-owi dowództwa korpusu posiłkowego pruskiego w latach 1793 — 1794 jemu, przeciwnikowi walki z Francyą. W roku 1802 brał K. udział w zjeździe Fryderyka Wilhelma III z cesarzem Aleksandrem w Memlu, w roku 1805 wobec groźby ataku na Prusy wysłany był do cesarza Aleksandra I z oświadczeniem zgody na przemarsz wojsk rossyjskich przez posiadłości polskie Prus, i miał sobie poruczo-ne wyznaczenie kierunku tego przemarszu. W r. 1806 wysłano go w missyi dyplomatjmz-nej do Sztokholmu. W kampanii r. 1806 K.

dowodził dywizyą rezerwową, która spóźniła się na pole bitwy pod Auerstädt. Pominięty, mimo starszeństwo, w dowództwie, K. był przeciwnikiem całej walki, działał niechętnie i o mało zaraz po Auerstädt nie złożył broni. Później powierzono mu obronę Gdańska, tak ważnego z powodu oczekiwanej dywersyi szwedzko-an-gielskiej na tyłach armii Napoleona. Obrona znowu podniosła rozgłos wojskowy K-a, dotąd raczej dyplomaty. Brak zapasów zmusił go do kapitulacyi w d. 26 maja 1807 roku. W walce o Gdańsk zetknął się K. po raz wtóry z wojskiem polskiem, które, mimo świeżej jeszcze formacyi, wyróżniło się tak bardzo przy oblężeniu twierdzy. „Feldmarszałek Kalckreuth (tak opisuje scenę wymarszu Prusaków z Gdańska nasz pamiętnikarz) szedł piechotą i czyniliśmy mu honory jego stopniowi i waleczności winne, on zaś ze swojej strony, przeglądając nas, oświadczał zadziwienie, że w tak krótkim czasie tak się uformowało wojsko nasze”. W Tylży Kalckreutha wskazał Napoleon jako pożądanego reprezentanta Prus w rokowaniach o pokój; reprezentant d. 9 lipca 1807 musiał podpisać ciężkie dla Prus warunki pokoju, a 12 lipca kon-wencyę dodatkową wojskową. O ile traktat sam był nieuniknionym wobec niezłomnych wymagań Napoleona, o tyle co do podpisania wszystkich punktów konweneyi K., zdaniem historyków pruskich, ponosi pewną odpowiedzialność, zwłaszcza, że podpisał ją bez porozumienia się z drugim wysłańcem, Goltzem. Do r. 1813 należał K. do partyi umiarkowanych, unikających zerwania z Francyą. Umarł na stauowisku gubernatora Berlina.—Zostawił (wydane w r. 1839 — 1840) pamiętniki.

Kalckreuth Stanisław, hr., synowiec poprzedniego, malarz - pejzażysta (* d. 25 grudnia 1820 r. pod Koźminem w Poznańskiem — f 26 listopada 1894 r. w Monachium). Przez lat pięć był pułkownikiem gwardyi w Poczdamie, ale r. 1845 oddał się sztukom pięknym i nabył wykształcenia artystycznego, pracując najpierw pod kierunkiem W. Krausego w Berlinie, a następnie Schirmera w akademii Diisseldorfskiej. Potem w dalekich swych podróżach miał wyborną sposobność do studyowania górskiej przyrody, umiłowawszy osobliwie Alpy, Apeniny i Pireneje. Owocem tych studyów były: „Lac de Gaube” (1855); „Jezioro w górach Pirenejskich”; „Jezioro Czterech Kantonów”; „Jungfrau”; „Jezioro d’Oo”; ^Zamek Tratzberg” i w. in. W oranże-ryi poczdamskiej, w tak zwanej Cavalierzimmer, znajduje się 25 krajobrazów przez niego malowanych. K. był założycielem otwartej r. 1860 szkoły sztuk pięknych w Weimarze, która za jego czasów doszła do świetnego rozkwitu, dzięki takim mistrzom, jak Böcklin, Ramberg, Lenbach, Begas, Gussow, Baur, Pauwels i in. Po złożeniu w r. 1876 obowiązku dyrektora szkoły sztuk

E.

K.

Fig. 53.

pięknych weimarskiej K. zamieszkał naprzód w Kreutznach, skąd r. 1883 przeniósł się do Monachium.

Kalckreuth Leopold, hr., malarz, syn poprzedniego (* 1855 r. w Dusseldorfie), kształcił się od r. 1875 — 78 w szkole sztuk pięknych w Weimarze, początkowo pod Schaussem, potem pod Struysem, którego ostro wypowiadający się naturalizm zgodniejszy był z jego usposobieniem; następnie przez pewien czas oddawał się studyom w Akademii Monachijskiej, w szkole rysunkowej, prowadzonej przez Benczura, wkrótce wszakże założył własną pracownię. Już wtedy brał on tema ta do swych obrazów najczęściej z życia ludu, które zwykle prawie wyłącznie przedstawiał ze strony smutnej, w pracy nad siły, nędzy i niedoli. Bawiąc na studyach w Dachau, odmalował pierwszy obraz tego rodzaju—P ogrzeb; w Tatrach wszelakoż, w Jaworzynie, wyszedł z pod jego pędzla bardzo ładny Orszak weselny. R. 1885 odbył pierwszą swą podróż artystyczną po Hollandyi i tegoż roku został profesorem w szkole sztuk pięknych w Weimarze, gdzie między innemi z motywów holleuderskich wykonał obraz z podpisem „Kann nicht mehr mit”, przedstawiający starego marynarza w przystani, spoglądającego z wyrazem pełnym bólu i tęsknoty na wypływający z niej okręt. W r. 1890 złożył swój obowiązek profesorski i do 1895 mieszkał w swej majętności Höckricht, na Szląsku, gdzie się zblizka zapoznał i zaprzyjaźnił z życiem wiejskiem i z ludem. Tam powstały między innemi: Kłosiarki, Starość i Żniwa. W r. 1895 powołano go na nauczyciela do Akademii sztuk pięknych w Karlsruhe, gdzie został spółzałożycielem związku artystycznego. Z wykonanych tam przez niego obrazów, w których zwykle jedynie utrapienia życia wiejskiego, w sposób szorstki, pessymistyczny, jednostronny przedstawiał, z coraz grubszym naturalizmem, niektóre wielki rozgłos zyskały, a między innemi: Tęcza (w nowej Pinakote-ce monachijskiej) i Tryptyk. Podobneż tema-ta obrabiał K. w litografiach i sztychach swoich. R. 1899 powołano go na nauczyciela do Bzkoły sztuk pięknych w Sztutgardzie.

Kalcynacya, nazwa techniczna, nadana pierwotnie czynności prażenia metali na otwartym ogniu; K. metali predsiębraną jest celem ich utlenienia, czyli — według wyrażenia dawnych chemików—zamiany metali w wapna metaliczne. Następnie nazwano K-ą i wyżarzanie innych sub-stancyj i w tern znaczeniu używa się tego wyrazu np. przy odwadnianiu sody, boraksu, albo przy prażeniu potasu itp. Jeżeli K. ma na celu tylko usunięcie z masy prażonej ciał lotnych, np. wody, kwasu węglowego, amoniaku, to dostęp powietrza podczas prażenia jest zbyteczny; natomiast bardzo znacznym być on musi, gdy przez prażenie ma się osiągnąć utlenienie masy ogrzewanej lub pewnych jej domieszek. K, odbywa się w piecach ogniskowych, płomieniowych, albo też w specyalnie urządzonych piecach kalcyna-cyjnych; pierwsze dwa rodzaje używane bywają wówczas, gdy ulatniające się podczas prażenia ciała są bez wartości, np. przy odwadnianiach; w przeciwnym razie, jak to ma miejsce np. przy K-yi sody, otrzymywanej sposobem Solvay’a, gdzie ulatniający się amoniak trzeba zatrzymać, używa się odpowiednio urządzonych pieców kalcy-nacyjnych. Taki piec kalcynacyjny składa się z leżącego cylindra żelaznego, w którym odbywa się prażenie, i z przyrządów pochłaniających; najistotniejszą część jednak całego urządzenia stanowi mieszadło, poruszające się wewnątrz cylindra; ma ono, utrzymując masę prażoną w bezustannym ruchu, zapobiegać przywieraniu jej do ścianek cylindra; żadne jednak z używanych dotąd mieszadeł nie jest w stanie temu zapobiedz; tymczasem zbyt długie pozostawanie masy prażonej w zetknięciu ze ściankami cylindra pociąga za sobą nierównomierne ogrzewanie cylindra i nader częste jego pękanie.

Kalcyt, minerał pod względem naukowym najważniejszy. Odkrycie zasadniczych praw krystalografii geometrycznej, oraz załamania podwójnego promieni świetlnych, wiąże się ściśle z poznaniem pięknie skrystalizowanych gatunków K-u, na których też dokonano niezwykle licznych i rozmaitych spostrzeżeń znaczenia o-gólniejszego. Śmiało rzec można, że historya badań K-u jest historyą mineralogii. K. jest węglanem wapniowym, należącym do klasy ska-lenoedru dytrygonalnego, czyli, jak mówiono do niedawna, krystalizującym się w hemiedryi rom-boedrycznej układu heksagonalnego. Postaci K-u są wzorem i typem krystalizacyi romboedrycz-nej. Za postać zasadniczą obrano romboedr odłupany; ściany tej postaci tworzą kąt 74°55'. Romboedr ten samoistnie występuje dość rzadko. Kształt jego widzimy na fig. 53. Pospolicie K.

Fig. 54.

ukazuje się w połączeniu skalenoedru z rom-boedrami tępszemi od zasadniczego, ze słupem, podstawą i t. p. Jedną z najpospolitszych postaci K-u przedstawia fig. 54. Rozmaitość postaci olbrzymia. Pod tym względem K. naczelne zajmuje miejsce pomiędzy minerałami. Znamy na kryształach K-u 50 rozmaitych romboe-drów i 155 skalenoedrów, tworzących przeszło 700 najrozmaitszych kombinacyj. Właściwe są też K-owi kryształy bliźnięce, oraz wielokrotnie-bliźnięce. Pod mikroskopem często dostrzegamy osobniki składające się z blaszek bliźniaczych, które przeciuają się niekiedy nakształt kratki ukośnej. Często zdarzają się dwuokresowe kryształy K-u, t. j. kryształy, które utworzyły się w dwu okresach. Mamy wtedy jądro brunatne lub żółte, otoczone skorupą innego zabarwienia lub zgoła bezbarwną. Zdarza się, że jądro przedstawia nawet inną ścian kombinacyę, niż skorupa zewnętrzna. Właściwości fizyczne z wielu względów w swoim rodzaju jedyne. Łupliwość w najwyższym stopniu doskonała, równoległa do ścian romboedru zasadniczego, stąd przełam muszlowy bardzo rzadko widoczny. Twardość 3. Ciężar właściwy 2.6 do 2.8; gęstość K-u zupełnie czystego 2.72. Pod działaniem sił mechanicznych powstają w K-cie cienkie blaszki bliźnięce. Następnie, jeżeli odłupek romboedrycz-ny K-u jedną z krawędzi oprzemy na trwałej podstawie, na drugą zaś krawędź, do pierwszej równoległą a zwróconą do góry, położymy prostopadle ostrze noża i będziemy je naciskali, to ostrze wrzynać się będzie w K. jak w ciało ciągliwe lub kowalne. Kruchość K-u pozornie znika. Wrzynające się ostrze noża przesuwa wciąż nowe warstwy ku stronie zewnętrznej, wskutek czego na końcu odłupka, resp. kryształu, zjawia się kąt wklęsły, a cały osobnik, pierwotnie pojedyńczy, przeistacza się w kryształ o budowie bliźniaczej. K. posiada najmniejszą twardość na ścianach romboedryczuych, będących dlań ścianami łupliwości. Krzywa twardości ma tu cztery wygięcia, z których najmniejsze zwraca się ku biegunowi romboedru. Na ścianie podstawowej, dającej się otrzymać przez ścięcie naroża biegunowego, figura twardości jest trójwypukła. Figury, wytrawione na ścianach romboedru odłupanego, wykazują symetryę jednostronną, zaś na płaszczyźnie podstawowej są trój symetryczne, co potwierdza przynależność kryształów K-u do klasy skalenoedru dytrygo-nalnego. Płaszczyzny romboedru zasadniczego, potrawione kwasem solnym, odbijają światło w ten sposób, że ukazuje się na nich trój pro-mienista-jednosymetryczna figura świetlna, przypominająca koronę niektórych kwiatów. Ściana podstawowa K-u odrzuca znów figurę świetlną trój symetryczną. Co dotyczy zachowania się termicznego kryształów K-u, to kula, wytoczona z romboedru K-u, wystawiona na działanie ciepła, przeistacza się w elipsoidę obrotową, wydłużoną w kierunku osi głównej. Przez zmianę temperatury kryształy K-u elektryzują się w ten sposób, że naroża biegunowe (t. j. końce osi głównej) otrzymują ładunek dodatni, zaś krawędzie boczne stają się odjemnemi. K. bywa często bezbarwny lub biały, wszakże barwy szare, żółte, zielone, czerwone, brunatne nie są też rzadkie, a nawet ukazują się niekiedy zabarwienia niebieskie i czarne. Połysk szklisty na płaszczyznach przełamowych zbliża się ku tłustemu. Optycznie ujemny. Dwójłomnośó jedyna w swoim rodzaju, tak silna mianowicie, że w drobnych nawet odłupkach nieuzbrojonem okiem do strzegalna: średni spółczynnik załamania światła promienia zwyczajnego 1.668, promienia nadzwyczajnego 1.490. Chemicznie K. jest węglanem wapniowym CaC0₃, t. j. zawiera 56°/₀ tlenku wapniowego i 44°/₀ dwutlenku węglowego. Częste w nim domieszki węglanów równoposta-ciowych, mianowicie węglanu manganawego, żelazawego, magnezowego; zdolen jednakże zawierać domieszki zupełnie obce. W płomieniu dmuchawki nietopliwy. Rozżarzony wydaje mocne światło, traci całkowicie dwutlenek węgla i staje się tlenkiem wapniowym (wapuem niegaszonem). Z kwasami burzy się silnie już w temperaturze zwykłej. Co dotyczy rozpuszczalności w wodzie, to zależy ona w wysokim stopniu od tego, czy woda zawiera dwutlenek węgla, czy też jest czystą zupełnie. Litr wody czystej rozpuszcza 0.025 grama K-u, litr zaś wody nasyconej dwutlenkiem węgla rozpuszcza K-u 1.08 grama. Mniemamy, że w tym ostatnim razie tworzy się i do roztworu przechodzi dwuwęglan wapniowy H₂Ca(COa)₂. Celem odróżnienia K-u od podobnego doń dolomitu używamy reakcyj następujących: na proszek lub preparat mikroskopowy działa się roztworem chlorku żelazowego, który w zetknięciu z K-em rozkłada się i w ciągu minuty pokrywa ziarenka K-u warstewką brunatnego wodzianu żelazowego, gdy dolomit pozostaje bezbarwnym. Dla uwidocznienia osadu powłokę, z wodzianu żelazowego złożoną, traktuje się siarczkiem amonowym, poczem przez wzajemną wymianę przybiera ona barwę czarną siarczku żelazawego. Zamiast chlorku żelazowego może być też z powodzeniem stosowany obojętny roztwór chlorku glinowego; wówczas strącający się pod wpływem K-u wodzian glinowy barwić należy roztworem karminu. Inne postępowanie polega na tern, że preparat lub proszek ogrzewa się z kroplą obojętnego dziesięcioprocentowego roztworu azotanu srebrowego do 60°—70°, poczem powstający natychmiast na K-cie węglan srebrowy redukuje się pirogalolem i otrzymuje się osad czarny srebra, lub też powłokę węglanu srebrowego traktuje się ostrożnie roztworem chromianu potasowego, który strąca się na niej jako czerwony osad chromianu srebrowego. Tym sposobem K. można odróżnić od stroncyanitu, magnezytu, dolomitu, a nawet od aragonitu, gdyż one względem roztworu azotanu srebrowego zachowują się oporniej lub reagują powolniej. Witeryt i alstc-nit przeciwnie, nie różnią się pod tym względem od K-u. Reakcye te posiadają znaczenie pierwszorzędne, zwłaszcza w sprawie odróżniania tak zwanych wapieni dolomitycznych. Z pa

rających roztworów węglanu wapniowego w wo- \ miejscowościach. Zasługują na uwagę powstałe dzie, nasyconej dwutlenkiem węglowym, K. wydziela się przeważnie w postaci romboedru zasadniczego; niekiedy kryształki są tak pokaźne, iż dają się zmierzyć. Jeżeli roztwór nie jest czysty, lecz zawiera domieszki innych soli, wówczas powstają rozmaite kombinacye. Okoliczność ta tłómaczy rzadkie ukazywanie się romboedru, albowiem roztwory czyste w przyrodzie należą do niezwykłych. K. jest przedstawicielem szeregu węglanów romboedrycznych równo-postaciowych. Liczba gatunków K-u bardzo wielka. Zazwyczaj grupujemy je w sposób następujący; 1) K. w kryształach; wielce rozmaite krystalizacye ujawniają już - to typ rom-boedryczny, już-to bardziej skalenoedryczny, lub pryzmatyczny ża do tabliczkowego. Kryształy, z nieliczuemi wyjątkami, są zawsze narosłe.

w zawieszeniu romboedry ostre z licznemi in-kluzyami piasku w Fontainebleau we Francyi. Domieszka piasku dochodzi niekiedy do 80°/₀-2) K. krystaliczny. Zaliczają się tu wszystkie utwory o rozpowszechnieniu ograniczonem, przeciwstawiając je rozległym masom skalnym. Jedne z nich są skrzepami, występującemi w grotach wapiennych jako nacieki (ob.) i nasko-rupienia. Należą tu również wielce rozmaite odmiany włókniste. Dalej, wskutek nieustannego powstawania węglanu wapniowego z krzemianów wapiennych, K. w postaci subtelnych wsiąków jest niezmiernie rozpowszechniony w skałach wybuchowych zwietrzałych, w glinach i mar-glu zbiera się często w konkrecye i w postaci szerszych lub węższych żyłek, gniazd itp. rozpowszechniony jest w bardzo wielu skałach. Nakoniec należą do tego gatunku niezliczone występowania krystalicznego K-u w skamielinach i skałach osadowych. K. tworzy samoistnie wiele skał, rozlegle i szeroko rozpowszechnionych, zwanych wapieniami (ob.). K. przeobraża się często w gips lub dolomit, wszakże pseudo-morfozy dolomitu bywają zwykle zastąpieniami. W bardzo licznych przypadkach dostrzeżono jasno wyrażone wypierauie substancyj K-u przez inne minerały. Do najpospolitszych minerałów wypierających należą kwarc i chalcedon, limonit, hematyt, manganit, piroluzyt, piryt, galena, sfaleryt, skalenie, chloryty, a także węglany trudniej od K-u rozpuszczalne, jak: sy-deryt, ankieryt, smitsonit, ceruzyt, malachit. Terminy i synonimy K-u, ze względu na tak liczne gatunki i występowania, są bardzo mnogie i urozmaicone, najudatniejsze: spat wapienny, spat dwójłomny. Inne nazwy, jako odnoszące się do skał z K-u składających się, ob. pod wyrazem

z. w.

W jednakowej paragenezie występują jednakowe kombinacye, tak że z postaci krystalograficznej można wnioskować o minerałach towarzyszących, wśród których powstał kryształ uważany. Piękne kryształy znajdują się często w okrągłych próżniach skał wybuchowych. Należy tu najważniejszy gatunek: spat islandzki dwójłomny, znaleziony około Helgustadir wpobliżu Eskifjordu na Islandyi, w pieczarze, mającej około 12 metrów długości i 5 metrów szerokości, a powstałej w ciemnym migdałowcu. Przezroczystą bryłę K-u przebiegają szczeliny, wypełnione skupieniami kryształów deminu. Pieczara wspomniana jest to jedyna dotychczas miejscowość, posiadająca osobniki wielkie i nieskazitelnie przezroczyste; jedynie też ona dostarcza mate-ryału przydatnego do celów optycznych, mianowicie do wyrobu pryzmatów Nicola przeważnie.

Kaldenkirchen, miasto w reg. Diisseldorfskiej, okręgu Kempen; ma kościół ewangielicki i kościół katolicki, synagogę, komorę celną, fabryki papierosów, wyrobów garncarskich, maszynek do kawy, koniaku, kawy zdrowia; są tu farbiernie, cegielnie parowe, zakłady kamieniarskie; 3 500 m-ców (19U0).

Kaleb syn Jefunego, był wedle opowiadania Pięcioksięgu sławnym bohaterem i przewodnikiem pokolenia Judy, a również przedstawicielem tego pokolenia śród 12 wywiadowców, których wysłał Mojżesz z puszczy Ksdes (ob.) dla obejrzenia ziemi Chananejskiej, przyczem on jeden, obok Jozuego, zachęcał lud izraelski do wkroczenia do tej ziemi i do zdobycia jej (ob. Num., rozdz. 13—14). W nagrodę też za swoją wierność otrzymał potem, przy podziale kraju Chananajskiego, okrąg w ziemi pokolenia Judy, którego głównem miastem był Hebron. Trzeba jednak zaznaczyć, że w niektórych miejscach K. jest zwany „Kenezyjczykiem”, co dowodzi że należał do rodu czyli plemienia Kenez, któ-

W szczelinach skał krystalicznych występują gatunki spokrewnione. Osadzonym w granicie i gnejsie towarzyszy albit, kwarc, epidot i in. Wapień.

Osobny gatunek tworzą kryształy tabliczkowe, o panującym dwuścianie podstawowym, na którym spoczywa adular. Gatunek ten znany jest w Rauris, Gotthard i in. Kryształy K-u w żyłach są zjawiskiem pospolitem, zwłaszcza w żyłach kruszców siarczystych. Nader rozmaitem występowaniem K-u odznaczają się żyły andreas-berskie na Harcu, również kornwalskie i derby-szyrskie w Anglii. Znaleziono tu kombinacye wszystkich trzech typów, a między niemi też pryzmatycznie wydłużone (spaty działowe) i cien-ko-blaszkowe (druzy papierowe). Okolice Egre-mont (Kumberland), żyły Przybramu, Freiberga,

Bräunsdorfu, Annabergu, Kapnika, Szczawnicy Węgierskiej i wielu innych miejscowości kryją w swem wnętrzu piękne druzy z wielką rozmaitością postaci. Żyły i żyłki w wapieniach, marglach, piaskowcach zawierają też często skupienie kryształów K-u. U nas drobne, lecz ładne, kryształki znaleźć można w wapieniach Czerny pod Krzeszowicami, Podgórza pod Krakowem, w Tatrach na Trzystarskiej, Hawraniu i innych

Kalebasy — Kalejdofon.

CC

ID

XXV).

z. w.

re-to plemię było, o ile się zdaje, pochodzenia idumejskiego. K. nie był więc z urodzenia Izraelitą, a ród jego, aczkolwiek się zmieszał potem z Izraelitami, zachował jednakże długo swoją odrębność i mieszkał na południu Judei jako ród Kalebitów. Do rodu tego należał między innymi bogaty, ale skąpy, Nabal, po którym wdowę, Abigail, Dawid pojął za żonę (ob. I Król.

Dr S. P.

Kalebasy, odmiana Grusz (ob.).

Kalebasya, drzewo, ob. Crescentia.

Kaled ben-al-Walid, ob. Chaled.

Kaledjik, miasto w sandżaku Angorskim, tu-recko-azyatyckiego wilajetu tejże nazwy, nad rzeką Starożytnych Halys, dziś Kizil-Irmak, 52 kim. na północo-wschód od m. Angory, u stóp góry bazaltowej, na której wznoszą się ruiny dawnego zamku; ma 1200 domów, z nich 152 należą do Ormian, 6 000 m-ców, 8 meczetów, kościół i szkołę ormiańską, 2 szkoły tureckie, garnizon z 50-u żołnierzy, którego skład osobisty zmienia się co kwartał. Na wierzchołku położonej o 12 kim. na zachód od K-u góry Kyrkkyz-Dagh zbierają się w czasie suszy mieszkańcy okoliczni w celu odprawiania uroczystych modłów na intencyę zmiany pogody.

Kaledon, okrąg w prow, południowo-afrykań-skiej, Kraju Przylądkowego, ciągnie się od Przylądka Południowego do rz. Zonder-Einde-River, liczy (1891) na 4589 kim. □ 12 192 mieszkańców, z których 5 820 białych. Główne miasto, K., ma gorące źródła mineralne, ożywione jarmarkami na owoce i konie, oraz 1 279 m-ców.

Kaledonia (Caledonia), co znaczy w języku celtyckim „gęstwina lasów”. Tak Tacyt nazywa część Szkocyi, na północ od zatok Clyde i Forth. W 84 r. po Chr. wkroczyli tu Rzymianie pod wodzą Juliusza Agrykoli, który zadał mieszkańcom tej górzystej krainy porażkę, nie pozbawiając ich jednak niepodległości; rzekę Clyde ustanowił granicą nowo-założonej prowincyi rzymskiej Britannica, a dla obrony przeciwko rozbójniczym plemionom zaczął budować wysoki mur t. zw. „Antonini vallum”. Tacyt wszystkich mieszkańców tego kraju nazywa K a 1 e d o fiez y kam i, Ptolemeusz daje to miano tylko północno-zachodnim. Historyk rzymski, sądząc po silnej, kształtnej budowie ciała oraz rudych włosach zalicza ich niesłusznie do ludów pochodzenia germańskiego, właściwości bowiem językowe stwierdzają wspólność ich z pniem celtyckim. Jak u innych narodów pierwotnych istniała u Ka-ledończyków wspólność kobiet i praktykował się zwyczaj tatuowania ciała. Niektórzy historycy przypisują im kannibalizm, co jednak należy u-ważać za wymysł. Na początku III wieku zaczynają się najazdy K-ów na Brytanię rzymską, walczy z niemi nieszczęśliwie Septymus Sewe-rus. W IV stuleciu przybierają K. miano „Pi-któw”, łączą się z nimi Szkotowie, których nazwa pojawia się w końcu tegoż wieku jako wychodźców z Irlandyi, zajmujących dzisiejsze hrabstwo Argyle. Szkotowie, których liczba przez nowe emigracye zwiększyła się, biorą zczasem górę nad Piktami, niszcząc ich królestwo w 839 r.

Kaledonia Nowa, ob. Nowa Kaledonia.

Kaledonii, minerał, zasadowy siarczan ołowiu i miedzi, przypuszczalnie wzoru:

5 Pb S0₄. 2 Pb (OH)₂ 3 Cu(OH)₂; analiza bowiem wykazuje w tym minerale 68.42 tlenku ołowiawego, 10.17 tlenku miedziowego, 17.30 bezwodnika siarkowego i 4.11 wody, co niezupełnie odpowiada wzorowi podanemu. Zawiera znaczną domieszkę cerusytu, wobec czego burzy się od kwasów. W płomieniu dmuchawki na węglu łatwo redukuje się do metalicznego ołowiu. Przynależność kryształów do układu rombowego lub jednoskośnego nieustalona. Kryształy słupkowate lub igiełkowe, w pęczki zebrane. Łupliwość w jednym kierunku wyraźna, dwie pozostałe (pryzmatyczna i podstawowa) niezupełne. Twardość 2.5; ciężar właściwy 6.4. Zielonawo-niebieski lub zielony, o połysku tłustym, w wysokim stopniu przezroczysty. Występuje w Szkocyi (Leadhills), Kumberlandzie (Red Gili), na Węgrzech (Rezbanya), w Sardynii (Malacalzetta), na Uralu (Berezowsk). Minerał bardzo rzadki.

Kaledończycy, ob. Kaledonia.

Kaledoński kanał, ważny dla handlu kanał w Szkocyi, ciągnący się przez wązką a długą dolinę Glen Morenan Albin, łączy zatokę Inverness morza Północnego z oceanem Atlantyckim koło fortu William. Kanał odznacza się wielkie-mi rozmiarami: ma 5.5 m. głębokości, 15.24 szerokości w podstawie i 37.2 m. szerokości od jednego brzegu do drugiego. Najwyższy punkt leży 27.6 m. n. p. m. Długość kanału 98 kim.; że jednak skorzystano z trzech leżących po drodze jezior: Lochy, Oich i Ness, przekopano zatem tylko 61 kim. Przecina go 8 wielkich szluz, mających 52.4 m. dług., 12.2 m. szerok. i 6.1 m. głębokości. Dwa porty, urządzone przy uś-ciach, są dosyć głębokie, by mogły przyjąć wielkie floty. Budowa kanału K-ego, zaczęta za panowania Jerzego III w r. 1805, ukończona w r. 1847, miała na celu otworzenie dla żeglugi drogi, któraby dozwoliła ominąć zgubne i niedostępne brzegi Szkocyi. Wykonanie projektu pociągnęło za sobą koszt 1256 000 funt. sterl.; korzyści materyalnych nie osiągnięto wcale. — przeciwnie, dochody w połowie zaledwie pokrywają wydatki łożone na utrzymanie kanału.

Kaledońskie morze — nieużywana już dziś nazwa części oceanu Atlantyckiego między Szko-cyą a Hebrydami.

Kalejdofon (Kalejdoskop foniczny), rodzaj wibroskopu, przyrząd, służący do uwidocznienia drgań prętów, zbudowany przez Wheatsto-

broskopy.

cc.

CC

Kalejdoskop.

ne’a w r. 1827. Składa się z płyty drewnianej, w której osadzone są pręty o rozmaitem przecięciu, okrągłe, prostokątne, kwadratowe lub trójkątne; górny koniec każdego takiego pręta dźwiga pozłoconą gałkę mosiężną, która w rozpro-szonem świetle dziennem, albo silniej jeszcze w świetle słonecznem przedstawia się jako punkt połyskujący. Jeżeli więc którykolwiek z tych prętów przez uderzenie młotkiem lub pociągnięcie smyczkiem wprawiony zostaje w drgania poprzeczne, gałka opisuje linię jaśniejącą, której postać zależy od rodzaju pręta i od sposobu, w jaki ruch jego wywołany został. Tak np. pręt prostokątny drgać może w kierunku prostopadłym bądź do boku dłuższego, bądź do boku krótszego; w obu razach gałka opisuje linię prostą; jeżeli boki przecięcia są w stosunku 1:2, drgania w kierunku prostopadłym do boku krótszego są dwa razy szybsze. Gdy zatem pręt zostaje trącony w kierunku ukośnym, pręt ulega jednocześnie dwojakim drganiom w stosunku 1:2, a gałka obiega linię krzywą, która jest rezultatem kombinacyi obu tych drgań.—Nazwa K-u (tj. przyrządu okazującego piękne formy tonów), utworzona na wzór kalejdoskopu, jest o tyle niewłaściwa, że drgania te są zbyt powolne, by słyszeć się dały, pręty więc w ogólności tonów nie wydają.— Melde zbudował w r. 1861 w podobny sposób kalejdofon uniwersalny, który dozwala ujawniać drgania bardziej złożone. Ta sama zresztą metoda uwidoczniania drgań w sposób wytworniejszy zyskała zastosowanie w figurach Lissajous. Ob. Wi-

s. K.

Kalejdoskop (t. j. przyrząd ukazujący piękne formy), przyrząd optyczny, polegający na zastosowaniu zwierciadeł ku sobie pochylonych, składa się z dwu płaskich zwierciadeł prostokątnych, długich na 12 —16 cm., osadzonych w rurze wewnątrz uczernionej w taki sposób, że zwrócone są ku sobie powierzchniami odbijającemi i pochylone pod jakimkolwiek kątem, najczęściej 60° lub 30°. Rura zamknięta jest z jednej strony krążkiem nieprzezroczystym, w którym wycięty jest drobny otwór do patrzenia, z drugiej zaś dwoma krążkami szklanemi, oddalonemi między sobą na kilka milimetrów; zewnętrzny krążek szklany jest ze szkła matowego, zatem przeświecający tylko. W odstępie między obu krążkami znajdują się okruchy szkła różnych barw, skręcone pręciki szklane, skrawki piór lśniących, nasiona i jakiekolwiek inne świecidełka różnej postaci. Gdy przez drobny otworek spoglądamy, zwracając drugą stronę K-u na światło dzienne, dostrzegamy świecidełka barwne w pewnem skupieniu, które się uwielokratnia przez odbicie w zwierciadłach, skąd tworzy się gwiazda foremna, postaci często bardzo ponętnej. Za każdem wstrząśnięciem, lub przy drobnym obrocie K-u położenie świecidełek się zmienia i powstaje obraz zupełnie odmienny. Obfitość form, które w ten sposób wytwarzać się dają, jest niewyczerpana, a stąd K., wynaleziony przez Brewstera w r. 1817, jest ulubioną zabawką. Gdy po raz pierwszy zjawił się w Paryżu, rozkupiono w ciągu jednego dnia 20 000 egzemplarzy.— Powstawanie obrazów tłómaczy się odbijaniem wielokrotnem w zwierciadłach pochylonych. Jeżeli MN i RN (fig. 55) są to dwa zwierciadła pochylone pod kątem 72° ('/5 okręgu koła), a A punkt świecący, między niemi wpośrodku umieszczony, to przedewszystkiem powstają dwa obrazy tego punktu B i B', utworzone przez odbicie w obu zwierciadłach; oko zatem, znajdujące się w punkcie O, oprócz samego przedmiotu dostrzega dwa jego obrazy. Promienie wszakże odbite od jednego zwierciadła padają na drugie i na powierzchni jego ulegają odbiciu powtórnemu; ponieważ zaś promienie odbite od zwierciadła MN tak się rozchodzą, jakby wybiegały z punktu B, przeto obraz ten B zachowuje się jak przedmiot rzu-

o,

Fig. 55. Obrazy w zwierciadłach pochylonych.

cający promienie na drugie zwierciadło RN, wydaje w niem przeto obraz C'. Podobnież obraz B' zachowuje się jak przedmiot względem zwierciadła MN i wydaje w niem obraz C. Obraz ten wszakże C dalszych obrazów wytwarzać już nie może, przypada bowiem poza powierzchnią odbijającą zwierciadła MN i na przedłużeniu zwierciadła RN, a toż samo tyczy się obrazu

C. Oprócz zatem przedmiotu dostrzega oko w tym razie cztery jego obrazy. W ogólności, jeżeli kąt pochylenia zwierciadeł czyni n°, liczba obrazów, licząc w to i sam przedmiot, wynosi

jeżeli więc zwierciadła pochylone są pod

n

kątami 90°, 72°, 60°, 45°, 36°, 30° powstaje 4, 5, 6, 8, 10, 12 obrazów; obrazy te rozłożone są na okręgu koła, którego środek przypada w wierzchołku kąta zwierciadeł, a liczba ich, jak widzimy, wzrasta w miarę, jak kąt między zwierciadłami maleje.—Jeżeli w K-ie zestawione są trzy zwierciadła tak, że składają ściany graniastosłupa trójkątnego, to zamiast kołowego

sobie Eryka II (1584) K. przyłączono do księstwa Wolfenbüttel, z którem zostawało w związku do 1634 r. W 1636 dokonano nowego podziału, na mocy którego K. otrzymał książę Wilhelm. Ten był założycielem elektorskiego domu banno-werskiego.

Kalendarskie znaki, drobne rysunki, używane do skróconego oznaczenia przedmiotów i zjawisk astronomicznych, o których wiadomości podawane są w kalendarzach. Najczęściej napotykają się znaki słońca, księżyca i jego odmian, planet, oraz gwiazdozbiorów albo raczej znaków zwierzyńcowych (ob. Astrologia, Zwierzyniec, Planety); osobnemi znakami wskazują się też wzajemne położenia ciał niebieskich (ob. Aspekt). W kalendarzach astronomicznych i efemerydach prócz powyższych używane są inne jeszcze znaki, jak: AR wzniesienie proste (ascen-sio recta), 5 zboczenie, a długość średnia, h wysokość, i nachylenie drogi planety względem ekliptyki, a połowa wielkiej osi drogi planety, e mimośród, M anomalia średnia, % długość punktu przysłonecznego, długość węzła wstępującego, V długość węzła zstępującego, r odległość planety od słońca, odległość jej od ziemi.

pola widzenia otrzymujemy płaszczyznę, ograniczoną jedynie stopniowem zmniejszaniem się blasku obrazów skrajnych, sprowadzanem przez odbicia wielokrotne. Jeżeli przecięcie pryzmatu w takim K-ie trójkątnym jest trójkątem równobocznym, pole widzenia podzielone jest również na trójkąty równoboczne; jeżeli przecięcie to jest równoramiennym trójkątem prostokątnym, pole widzenia rozkłada się na kwadraty.—K. posiada też i pewne znaczenie praktyczne, użyty być bowiem może do podawauia wzorów na desenie, zwłaszcza w drukowaniu tkanin, ciągłe jednak powtarzanie się form gwiazdkowatycb staje się wreszcie zbyt jednostajnem; dla celów tych zatem korzystniejszy jest K. udoskonalony w r. 1861 przez Emsmanna. Nowy ten przyrząd, typoskop, składa się z K-u zwykłego, długiego na 13 cm. i o średnicy 3.25 cm., który w końcu swym ocznym pozostaje otwarty i połączony jest z rurą stożkowato się rozszerzającą, długości 15 — 20 cm., która daje się przesuwać i obracać, a w końcu zwróconym ku oku zawiera wielościenną bryłę szklaną, białą, niebieską lub żółtą. Przyrząd ten nastręcza u derzającą rozmaitość wzorów, od najprostszych | do najbardziej złożonych; przez obrót K-u lub szkła wielościennego wprowadzać można drobne zmiany w obrazach, zupełnie ich nie niszoząc, co pozwala uchwycić formę wywołującą wrażenie najkorzystniejsze. W prostszy wszakże sposób do celu tego prowadzić debuskop (karlo skop, episkop), podany przez Debusa w roku 1860; przyrząd ten składa się jedynie z dwu zwierciadeł, schodzących się jedną krawędzią i ustawionych na płaszczyźnie; jeżeli między niemi umieszcza się jakikolwiek drobny przedmiot, jak np. skręconą nitkę jedwabną, lub kartkę papieru z nakreślouą na niej splątaną linią krzywą, powstaje w zwierciadłach obraz prawidłowy, który zmieniać można stopniowo przez rozmaite ku sobie pochylanie zwierciadeł, lub przez drobne przeinaczenia postaei przedmiotu. Debuskop ten używany jest głównie w fabrykach dywanów. Inną wreszcie formą K-u jest chromât o skop, w którym przedmioty odbijające się w zwierciadłach nie są swobodnie rozrzucone między krążkami szklanemi, ale przytwierdzone są do walca, którego obrót rozmaitość obrazów sprowadza.—Por. Brewster „Treatise on the ka-ieidoskope“ (wyd. 2-e, 1858): F. Strzelecki „Badania fizykalne” (Lwów I860).    s- K-

Kalenberg, góra, ob. Kahlenberg.

Kalenberg (Calenberg), dawne księstwo w królestwie Hannowerskiem, składało się z dzisiejszych powiatów: Hannower, Linden, Springe, Hammeln i z części powiatu Neustadt; ogółem zawierało 2 253 km. [j. Należało zrazu do księstwa Lüneburskiego, potem do Brunświckiego. Przy podziale ziem brunświckich pomiędzy braci Henryka i Eryka (1495), wraz z Getyngą przypadło Erykowi. Po wygaśnięciu tej linii w o-

EnoykL Powie. Iluitr. Zen 5163 T. XTXIIL

S. K.

Kalendarz (z łac. Galendae, pierwszy dzień miesiąca), zbiór reguł, tyczących się rachuby czasu, czyli podziału jego na oznaczone okresy, lata, miesiące i doby, jako też wykaz dni kolejno po sobie następujących, uporządkowanych według miesięcy i tygodni, wraz z wykazem przypadających na dzień każdy świąt i uroczystości, odmian księżyca, chwil wschodu i zachodu słońca, oraz innych szczegółów podobnych. Przy podziale czasu nie mamy równej swobody obioru jednostek, jak przy pomiarach jakichkolwiek innych wielkości, długości i ciężarów, następstwo bowiem dni i nocy, oraz kolejna zmiana pór roku, a zatem objawy podwójnego ruchu ziemi, tak potężnie oddziaływają na wszelkie sprawy nasze, że okresy te, dobę i rok, narzuca nam przyroda sama, jako naturalne jednostki czasu. Dlatego to ustalenie dogodnej i pewnej rachuby czasu wiąże się ściśle z zadaniami astronomii, a w czasach zamierzchłej Starożytności potrzeba ta była główną podnietą do rozpatrywania zawiłych ruchów brył niebieskich. Podstawą rachuby czasu być musi rok zwrotnikowy (ob. Rok), czyli przeciąg czasu, jaki upływa pomiędzy dwoma kolejnemi przejściami słońca przez tenże sam punkt równonocny, od położenia bowiem słońca względem równika, a zatem od powrotu jego do punktu równonocne-go, zależy następstwo pór roku. Rok zwrotnikowy obejmuje 365 dni 5 godzin 48 minut 46 sekund, czyli 365.24220 dni słonecznych średnich; ponieważ zaś słońce spóźnia się codziennie względem gwiazd w przejściu przez południk, a summa tych spóźnień codziennych po

50

upływie roku stanowi całą dobę, dni przeto gwiazdowych w roku zwrotnikowym zawiera się o jeden więcej, czyli 366.24220 (ob. Czas); w życiu zwyczajnem wszakże obchodzić nas mogą jedynie dnie słoneczne, od nich bowiem sprawy życia codziennego zależą. Gdyby rok zwrotnikowy składał się z całkowitej liczby dni, nie byłoby trudności w urządzeniu K-a; obejmuje on wszakże niespełna 36574 dnia, a do tej wielkości brak mu tylko 11 minut 14 sekund. Rok jednak złożony z ułamkowej liczby dni nie może nam posługiwać w stosunkach życia zwyczajnego ; gdybyśmy bowiem rachowali po 36574 dnia, to rok, któryby się rozpoczął o północy, skończyłby się o godzinie szóstej; w ciągu roku następnego zatem początek każdego duia należałoby liczyć od godziny szóstej, tak samo jak w ciągu roku dalszego od południa. Celem więc K-a jest pogodzenie wymagań życia praktycznego z długością roku zwrotnikowego.

Kalendarz juliański. Jak inne zasadnicze urządzenia społeczne, tak też i K. przeszedł do nas od Rzymian, którzy go sami zawdzięczali Egiptowi. Dawui bowiem Egipcyauie posługiwali się rokiem słonecznym, ale liczyli go okrągło po 365 dni (ob. Egipt, str. 910); rok ten był zatem zakrótki o ćwierć dnia blizko, a chwila równonocy wiosennej opóźniała się corocznie o 6 godzin; po upływie 120 lat różnica nara stała już do 30 dni, czyli do całego miesiąca. Według K-a więc od miesiąca już trwała wiosna, gdy słońce dopiero ją w rzeczywistości sprowadzało. Gdyby zaś błąd ten mnożył się dalej, w ciągu 1460 lat, mniej-więcej, różne po ry roku obiegłyby wszystkie miesiące. Zmienność ta przypadała do gustu pojęciom religijnym dawnych Egipcyan, po upływie bowiem przytoczonego okresu wszystkie miesiące byłyby uświęcone różnemi uroczystościami religijuemi, których obchód przypadał na różne pory roku; z wymaganiami wszakże bardziej uregulowanego życia dzisiejszego stosunki takie nie mogłyby się pogodzić.— W pierwszych latach istnienia państwa Rzymskiego rok, przyjęty od Alby, składał się z 10 miesięcy i obejmował 304 dni; Numa dodał styczeń i luty, skutkiem czego liczba dni roku wzrosła do 355. Następnie poznano niedogodność podobnego roku cywilnego, znacznie krótszego od roku zwrotnikowego, i postanowiono go poprawić przez dodawanie co dwa lata miesiąca przybyszowego, zwanego Mercedonius, liczącego naprzemian 22 i 23 dni, który wtrą cano, po ukończeniu świąt terminaliów, między 23 a 24 lutego. Cztery tedy kolejne lata obejmowały 4’355-j-22-|-23=1465 dni, a przecię-ciowa długość każdego roku czyniła 366¹/i dnia; i ten zatem dodatek nie sprowadził pożądanej zgody między rokiem cywilnym a słońcem, na-domiar zaś złego decyzyę co do wprowadzania tego miesiąca dodatkowego i pilnowanie porządku K-a pozostawiono władzy arcykapłanów (pon-tifex maximus), którzy nieomieszkali z władzy tej korzystać wedle swych upodobań lub swych interesów, dawało im to bowiem możność dowolnego oznaczania epoki odnawiania urzędów, co stało się źródłem zepsucia i przekupstwa. Za czasów Juliusza Cezara zamęt doszedł do tego stopnia, że święto żniw przypadało w zimie, a uroczystość zwaną „autumnalia” obchodzono na wiosnę; rok 47 przed Chr. odstępował od roku zwrotnikowego o 67 dni. Dla zaradzenia właśnie takiemu stanowi rzeczy dyktator ten podjął reformę K-a, która dotąd jest imieniem jego oznaczana. Reforma juliańska, zaprowadzona według rady astronoma aleksandryjskiego Sozygenesa, polegała na następnych zasadach. Aby, według dawnego porządku dzień 1 stycznia przypadł na dzień prawie najkrótszy roku i zarazem na nów księżyca, rozkazał Cezar, jako pontifex maximus, by w r. 708 od założenia Rzymu (46 przed Chr.), oprócz miesiąca Mer-cedonius o 23 dniach, wtrącone były między listopadem a grudniem dwa jeszcze miesiące dodatkowe: mensis intercallaris prior o 29 dniach i mensis intercallaris posterior o 31 dniach, a nadto siedem jeszcze dni przybyszowych (ep ag omeny), skąd rok ten liczył 445 dni i otrzymał nazwę roku zamieszania (annus confusionis)\ wskutek tego porównanie dnia z nocą, stanowiące początek wiosny, przypadło na 24 marca. Średnią długość roku przyjęto po 365!/₄ dnia i ustanowiono, by po każdych trzech latach zwyczajnych, liczących po 365 dni, następował rok przestępny o 366 dniach. W roku zwyczajnym miesiące miały liczyć dni: marzec (Martius) 31, kwiecień (Aprilis) 30, maj 31, czerwiec (Junius) 30, lipiec (Quintilis) 31, sierpień (Sextilis) 30, wrzesień (September) 30, październik (October) 31, listopad (November) 30, grudzień (December) 31, styczeń (Januarius) 31

1    luty (Februarius) 29; w roku przestępnym miał luty obejmować 30 dni. Dzień pierwszy miesiąca nazywali Rzymianie calendae, nazwę nonae miał dzień 7 w marcu, maju, lipcu i październiku, w innych miesiącach dzień 5, wreszcie idus był to dzień 15 w czterech wyżej wymienionych miesiącach, a dzień 13 w pozostałych. Od dni tych liczono wstecz; tak np. pri-die calendas Martias oznaczało dzień przed pierwszym marca, IV nonas Januarias było datą

2    stycznia. Dzień przybyszowy, podobnie jak poprzednio miesiąc Mercedonius, wtrącany miał być po 23 lutego i oznaczany jako ante diem bissextum calendas Martias; stąd dzień przybyszowy nazywał się dies bissextus, z czego kronikarze późniejsi zrobili annus bissextüis, a nazwa ta przechowała się dotąd w języku francuskim (année bissextile). Kapłani, którzy mieli reformę tę stosować, nie zrozumieli dobrze ustanowionego prawidła i po śmierci Cezara, przez 36 lat, zamiast dodawać dzień przybyszowy po każdych trzech latach, liczyli rok przestępny co każde trzy lata, skąd w ciągu tego czasu zamiast 9 wtrącono 12 dni przybyszowych; dla usunięcia tych dni nadliczbowych za Augusta przez 12 lat kolejnych nie dodawano wcale dni przybyszowych. Z rozporządzenia też Augusta miesiąc Quintilis, w którym się Cezar urodził, nazwany został Julius, poczem znów senat uchwalił na cześć Augusta nadanie nazwy Augustus miesiącowi Sextills, w którym on odniósł najważniejsze swe zwycięstwa; aby zaś w porównaniu z poprzednikiem swoim nowy imperator w niczem nie był pokrzywdzony, przy znano miesiącowi temu 31 dni, czyli taką samą ich liczbę, jaką posiadał miesiąc Cezara. Po trzebny do uzupełnienia tego dzień zabrano lu temu, który odtąd w roku zwyczajnym zadawalać się musiał 28 dniami. W ten sposób po wstał K. juliański, który przetrwał do upadku państwa Rzymskiego i przyjęty został przez Kościół chrześciański.

Ponieważ wszakże długość roku juliańskiego obejmuje średnio dni S(jbl/₄, przechodzi przeto wyżej podaną długość roku zwrotnikowego o 11 min. 12 sek.; różnica ta wydaje się drobną, ale, nagromadzając się, czyni po upływie 128Y₂ lat całą dobę. Wypływa stąd, że chwila równono-cy wiosennej, która za Cezara przypadała 24 marca, po upływie 128 lat nastąpiła już 23 marca, potem 22 marca, a nakoniec w roku 325, w czasie soboru nicejskiego, miała miejsce 21 marca. Sobór nicejski przyjął K. juliański za podstawę do oznaczania dni świąt kościelnych, a chwilę równonocy wiosennej, według której regulowaną być miała data Wielkiejnocy, ustanowił na dzień 21 marca, jak ją zastał; zachował wszakże i nadał długość roku o 365.25 dniach, skąd epoka równonocy cofała się i na stępnie o dzień jeden co lat 128. W końcu wieku szesnastego błąd wynosił już 10 dni, a porównanie wiosenne przypadało istotnie 11, nie zaś 21 marca. Gdyby rzeczy biegły tak dalej, niezgodność pór roku z odpowiedniemi im datami byłaby coraz bardziej rażącą, a uroczystość Wielkiejnocy, którą półkula północna zie mi święci powrót słońca i odzyskanie przewagi dnia nad nocą, byłaby obchodzona w lecie, a następnie i w jesieni.—Na to przesuwanie się wytycznych punktów roku zaczęto zwracać uwagę w wieku XV (Piotr z Alliaco, Mikołaj Cusa); w r. 1475 papież Sykstus IV zawezwał do Rzymu, w celu rewizyi K-a, słynnego Regiomonta-na, nagła wszakże śmierć tego astronoma zamiar powzięty unicestwiła. W czterdzieści lat później papież Leon X ogłosił breve, wzywa jące do obmyślenia sposobów naprawy K-a, a uznanie zjednał sobie wtedy memoryał, zło żony przez Marcina z Olkusza, profesora aka demii jagiellońskiej. Urzeczywistniony wszakże został ten zamiar dopiero przez papieża Grzegorza XIII, który tą drogą pontyfikat swój uświetnić pragnął; wypracowany z polecenia jego przez braci Ludwika i Antoniego Lullio projekt rozesłany został do rozpatrzenia akademiom europejskim, a wreszcie powierzony umyślnie ustanowionej komissyi, do której należeli: matematyk Krzysztof Clavius, Hiszpan Piotr Ciaconius, Włoch Ignacy Danti i kardynał Sirtelli. Uchwalona przez komissyę tę naprawą K-a od imienia papieża nazwaną została „gregoryańską”.

Reforma gregoryańska obejmowała dwie zmiany: jedna tyczyła się błędu bieżącego, druga usuwała źródła tego nieładu w przyszłości; za długość roku przyjęto wartość jego w tablicach alfonsowych (t. j. w tablicach astronomicznych, sporządzonych z polecenia Alfonsa X, króla Kastylii i Leonu, w r. 1252), podaną przez zwierzchnika synagogi w Toledo, rabi Izaaka Aben Sid, mianowicie 365 dni 5 godzin 49 minut 16 sek., co od długości roku juliańskiego odstępuje o 10 minut 44 sek. Porównanie wiosenne sprowadzono na dzień 21 marca przez zniesienie dziesięciu dni — w ten sposób, że dzień następujący po 4 października 1582 r. liczono jako 15 października. Co do przyszłości zaś postanowiono, aby w każdym okresie 400-letnim usuwać trzy dni przybyszowe, a to według prawidła następującego: W K-u juliańskim był przestępny każdy rok oznaczony liczbą podzielną przez 4, wszystkie zatem lata wiekowe, t. j. o liczbach zakończonych dwoma zerami, były przestępne; w K-u zaś gregoryańskim z czte rech lat wiekowych, po sobie idących, jeden tylko rok jest przestępny, ten mianowicie, którego liczba po odrzuceniu dwu zer podzielną jest przez 4. Według tego rok 1600 był przestępny, lata 1700, 1800, 1900 były zwyczajne, rok zaś 2000 będzie przestępny. Usunięcie trzech lat przestępnych z okresu 400-letniego wychodzi na zmniejszenie średniej długości każdego roku o -Jjj-, w K-u zatem gregoryańskim długość średnia roku wynosi:

365.25 - -^ = 365.25 - 0.0075 = 365.2425 dnia.

Zmiana zarządzona przez Grzegorza XIII i ogłoszona bullą z d. 1 marca 1582 w dniu oznaczonym wprowadzona została we Włoszech, Hiszpanii i Portugalii, i w Polsce*), a w tymże samym jeszcze roku we Franeyi i w Niderlandach katolickich. Katolickie obszary Niemiec i katolickie kantony Szwaj-caryi przyjęły ją w r. 1583, Węgry w r. 1587. Kraje protestanckie Niemiec wprowadziły nowy

*) Błędnie sądzono, że reforma kalendarza w Polsce zaprowadzoną została dopiero w r. 15S6. A. Wej-nert, opierając się na dowodach z akt sejmowych 1582 r. i z przywilejów w tymże roku przez Batorego nadanych, wykazał, że poprawa kalendarza wprowadzona do Polski d. 5 października 1582 r., t. j. w terminie przez papieża naznaczonym („Bibliot. Warsz.” z r. 1865, t. II); również Pawiński przytacza dokument urzędowy z d, 1 listopada 1582, który zawiera dodatek: Juxta correctionem calendarii” („Wszechświat“ z r. 1888, str. 284).

Tak K. tu-

K. pod nazwą „poprawionego” w roku 1699, a wskutek tego w r. 1700 po 18 lutego liczono bezpośrednio 1 marca; w tymże czasie K. poprawiony przyjęły Niderlandy zjednoczone i Dania, r. 1701 — większość protestanckich stanów Szwajcaryi, St. Gallen jednak dopiero w r. 1724, a kantony Glarus i Appenzell, oraz protestanci w Graubünden—zaledwie w r. 1798. Anglia zachowała dawny K. aż do r. 1753. K. juliański używany jest dotąd w Rossyi, Grecyi, oraz u Słowian obrządku wschodniego w Austryi i Tur-cyi. W archidyecezyi mohylewskiej przywróco ny został K. juliański.

W czasie wprowadzania reformy różnica między K-em juliańskim a gregoryańskim wynosiła 10 dni; w wieku XVII pozostała bez zmiany, rok bowiem 1600 przestępny był w obu K-ach. Lata natomiast wiekowe 1700, 1800, 1900, przestępne w K-u dawnym, były zwy czajne w nowym; różnica więc czyni obecnie 13 dni. Rok 2000 będzie znów w obu K-ach przestępnym, dopiero zatem po r. 2100 różnica dalej się o dzień jeden powiększy. W porównaniu z istotnym rokiem zwrotnikowym, rok gregoryański jest jeszcze nieco zadługi, różnica wynosi wszakże zaledwie 365.2425 — 365.2422 = 0.0003 dnia, ilość zatem tak drobną, że doba cała uzbierać się może dopiero w ciągu kilku tysięcy lat. Myślano wszakże i o uregulo waniu K-a na przyszłość tak odległą. Przyto czona wyżej długość roku zwrotnikowego nie jest wielkością zupełnie stałą, maleje bowiem obecnie w ciągu wieku o 0.595 sekundy, a ubytek ten po upływie kilku tysiącoleci przejdzie w drobny przyrost. Wogóle zaś chwiejność roku zwrotnikowego nie przekracza 19 sekund wyżej lub niżej średniej jego długości, która przypada na rok 2270 i wynosi 365 dni 5 godzin 48 minut 45 sekund. Opierając się tedy na znajomości powyższych liczb, wykazano, że K. gregoryański, jeżeli nie zostanie poprawiony, po 30 000 latach odstąpi od istotnego biegu słońca o tyle tylko, o ile zbaczał K. juliański w czasie zaprowadzenia reformy gregoryańskiej, to jest o 10, a najwyżej o 11 dni, dla należytego przeto uregulowania K-a wystarcza, według projektu Heisa, wyrzucanie co 3 200 lat jednego dnia przybyszowego. W taki więc sposób lata 3 200 i 6 400, które według reguły gregoryańskiej byłyby przestępne (lata te bowiem po odrzuceniu zer są podzielne przez 4), dla utrzymania zgody ze słońcem według powyższego projektu będą zwyczajne. Jest to wszakże przyszłość zbyt odległa, by się nią dzisiejsze pokolenie zajmować miało.

Nadmienić tu jeszcze można, że Persowie, którzy się po części również rokiem słonecznym posługują, uroczyście bowiem obchodzą epokę równonocy, posiadają K. bliżej przystępujący do rzetelnej wartości roku zwrotnikowego, aniżeli gregoryański. Kalendarz perski polega na okresie 33-letnim, w którym 28 lat pierwszych liczą się, jak w K-u juliańskim, to jest o każdym czwartym roku przestępnym, z pozostałych zaś pięciu lat cztery są zwyczajne, a dopiero piąty przestępny. Gdy więc w K u juliańskim przypada 8 lat przestępnych na każde 32 lata, to K. perski liczy 8 lat przestępnych na każde 33 lata, średnia zatem długość roku perskiego wynosi dni 365 -f- -^- = 365.2424, co odstępstwo jednej doby sprowadza dopiero po 4 800 latach; K. ten zatem dokładniejszy jest nawet aniżeli gregoryański, mniejsza jednak prostota reguły pożyteczność jej osłabia.

Kalendarz księżycowy. W dziejach K-a ważne znaczenie posiada też K., którego podstawą jest rok złożony z 12 miesięcy księżycowych. Następstwo odmian księżyca przykuwało uwagę człowieka od najdawniejszych czasów, dlatego też obrał za jednostkę czasu okres upływający między jednym a następnym nowiem, co stanowi przeciąg czasu, po jakim księżyc wraca do poprzedniego swego względem słońca i ziemi położenia. Przeciąg ten czasu, którego długość już w Starożytności ze znaczną dokładnością oznaczono, nazywa się miesiącem synodycz nym, trwa zaś 29 dni 12 godzin 44 minuty 3 sek. (ob. Księżyc), czyli nieco więcej nad 29y₂ dnia; dwanaście takich miesięcy odpowia dają mniej więcej czasowi obiegu ziemi dokoła słońca, złożono z nich przeto rok księżyco wy. Gdyby miesiąc synodyczny liczył okrągło dni 30, a rok dni 360, zastosowanie obu tych jednostek do miary czasu nie przedstawiałoby żadnej zgoła trudności. Skoro, wszakże miesiąc nie dochodzi o kilka godzin do pełnej liczby 30 dni, a rok obejmuje blizko 12¹/₂ miesięcy synodycznych, usiłowanie przeto pogodzenia obu tych okresów prowadzi do mozolnych zawikłań, których ślady dostrzegamy i w nierównej długości miesięcy naszego K-a. Przy posługiwaniu się miesiącami synodycznemi liczono je uaprze-mian po 29 i po 30 dni, przecięciowo zatem po 29!/₂ dnia. Okres ten wszakże jest w rzeczywistości o ³/₄ godziny za krótki, w ciągu zatem trzech lat omyłka czyni już pełną dobę, co wymaga dodatku dnia do któregokolwiek miesiąca. Eok nadto, z 12 takich miesięcy u-stanowiony, obejmuje tylko 354 dni i jest względem roku słonecznego o 11 dni zakrótki. Pomimo tak uderzającej niedogodności był rok księżycowy w użyciu u różnych narodów starożytnych, nawet u Greków, a pierwotnie i u Rzymian, pewne zaś praktyki religijne, z odmianami księżyca związane, zapewniają mu dotąd po ważanie u narodów wschodnich. recki opiera się na czystym, bez żadnych poprawek, roku księżycowym, każdy zatem dzień nowego roku wyprzedza o 11 dni bieg słońca, a różne miesiące i różne święta w krótkim stosunkowo przeciągu czasu obiegają wszystkie po-

19 lat zwrotu. „ 19 lat juliańs. ,,

ry; święto obchodzone w lecie, już po kilkunastu latach przypada w zimie. Lata w K-u tureckim są dwojakie, zwyczajne o 354 i przestępne o 355 dniach; tych przestępnych jest 11 w okresie 30-letnim. Miesiące, liczące naprze mian po 30 i 29 dni, mają nazwy: moharrem, safar, rebi-el-awwel, rebi-el-accher, dszemadi-el-awwel, dszemadi-el-accher, redszeb, szaban, ramadan, szewwal, dsu’l-kade, dsu’l-hedsze; ten ostatni ma 29 lub 30 dni. Tygodnie siedmiodniowe biegną niezależnie od miesięcy: dniem niedzielnym jest piątek, jako początek hedżry czyli hedżyry (ob.); dobę rozpoczynają Turcy z zachodem słońca.

Widoczny wszakże zamęt, jaki z podobnej rachuby czasu powstaje, dawno już wywołał po trzebę pogodzenia roku księżycowego z rokiem zwrotnikowym, co powiodło do wprowadzenia K-a księży co wo-słonecznego (lunisolar-nego). Tak zwłaszcza urządzony był K. grecki, którego podstawą był okres czyli cykl wykryty przez Ateńczyka Metona w piątym wieku przed Chr. Cykl Metona polega na tern, że w ciągu 19 lat słonecznych księżyc ulega 235 pełnym swym przeobrażeniom czyli lunacyom, jak to wykazuje następne 'Zestawienie:

235 lunacyj czynią 6 939 dni 16 godz. 31 min.

6 939 „    14    „    27    „

6 939 „ 18    „

Na 19 lat słonecznych zatem przypada 235 miesięcy księżycowych, to jest 7 ponad liczbę 228=12X19, jeżeli się więc rozrzuci 7 dodatkowych miesięcy między 19 lat, to można w okresie tym przecięciową długość roku doprowadzić do dostatecznej ze słońcem zgody. Poprzednio zestawiali Grecy lata w okresy czteroletnie, zwane olimpiadami, które biegły od 776 r. przed Chr.; nowy, 19-letni okres Metona (enneadekakteris) wprowadzony został z 1-m r. 87 olimpiady, czyli 432 r. przed Chr.; w okresie takim lata porządkowe 3, 5, 8, 11, 13, 16 i 19 były przestępnemi o 13 miesiącach; liczba porządkowa każdego roku cyklu Metona, od 1 do 19, oznaczana była złotą głoską na pomnikach skąd poszła nazwa liczby złotej, dotąd w K-ach naszych występująca. Nazwy miesięcy greckich były: hekatombaeon, metageitnion, boëdromion, pyanepsion, maemakterion, poseideon, gamelion, anthesterion, elaphebolion, munychion, tharge-lion i skirophorion; miesiąc dodatkowy wtrącany był w roku przestępnym jako poseidon II. Po nieważ wszakże 19 lat zwrotnikowych niezupełnie obejmują 235 miesięcy synodycznych, starał się następnie Kallippus powstający stąd błąd zmniejszyć przez złączenie 4 cyklów Metona w jeden okres 76-letni, którego długość o dzień jeden zmniejszył; tak poprawiony cykl Metona wszedł w użycie 3-go r. 112 olimpiady, czyli w r. 330 przed Chr.

Z tym dawnym K-em greckim wiąże się bezpośrednio Kalendarz żydowski, oparty jest bowiem również na cyklu Metona. K. ten w obecnej swej formie uregulowany został w r. 338 po Chr. przez rabi Samuela, który starał się, o ile można, utrzymać łączność z K-em poprzednio używanym. Początek każdego miesiąca przypada na nowiu księżyca (moled), a w okresie 19-letnim lata przestępne, liczące po 13 miesięcy, są: 3, 6, 8, 11, 14, 17, 19. Początek ery odniesiony jest do stworzenia świata, 3 761 przed Chr. Rok zwyczajny średni ma 354 dni, rok przestępny średni 384 dni, są wszakże lata skrócone, mające o jeden dzień mniej, i lata nadliczbowe, mające o jeden dzień więcej, skąd K. żydowski ma lata sześciorakie, o 353, 354 i 355, oraz o 383, 384 i 385 dniach. Nazwy miesięcy są: tiszri, marchesz-wan, kislew, tewes, szebat, adar, nisan, ijan, siwan, tamuz, ab, elul. Miesiące mają naprze-mian po 30 i 29 dni; w roku skróconym kislew zamiast 30 liczy 29, a w roku nadliczbowym mar-cheszwan zamiast 29 ma 30 dni. Różna długość roku zawisła jest od daty Nowego Roku, który przypada według reguły na nów księżyca, najbliższy po jesiennem porównaniu dnia z nocą; od tej reguły jednak liczne są wyjątki. Przeciętna długość roku w K-u żydowskim wynosi 365.24682 dnia, przystępuje przeto do prawdziwej wartości roku zwrotnikowego bliżej nawet nieco, aniżeli w K-u juliańskim, zbytnia wszakże zawiłość i znaczna niejednostajność długości roku odejmują rachubie tej czasu cechę praktyczności.

Data Wielkiejnocy. Okres czyli cykl Metona nie utracił dotąd swego znaczenia kalendarzowego, a to z powodu urządzeń kościelnych, służy bowiem do dochodzenia daty Wielkiejnocy, a temsamem wiążących się z nią świąt ruchomych. Gdy Żydzi święto Paschy obchodzą na pierwszej pełni, która ma miejsce po porównaniu wiosennem, postanowił Sobór nicejski, że święto Wielkiejnocy winno się obchodzić w niedzielę po pierwszej pełni, przypadającej po 20 marca, a stąd właśnie wypływa łączność K-a kościelnego z księżycowym. Kościelny sposób obliczania daty Wielkiejnocy polega na użyciu pewnych cyklów czyli okresów, których określenia i zastosowanie podane są pod wyrazem Chronologia (ob.). Dodamy tu tylko, że do tegoż samego rezultatu prowadzi wzór prostszy, podany , przez Gaussa: Jeżeli n oznacza liczbę danego roku, a a, b, c> d, e reszty wypadające z dzieleń kolejnych ni 19, w: 4, w:7, (19a-j-M) : 30, (2b-\-4:CJrQdJrN) : 7, to Wielkanoc przypada na dzień (22-j-d-}-e)-ty marca, a jeżeli liczba ta jest większa od 31, na dzień (d-\-e—9)-ty kwietnia. We wzorach tych dla K-a juliańskiego jest zawsze M= 15, N— 6, dla K-a zaś gre-goryańskiego M i N są stałe w ciągu stulecia i na przeciąg czasu od 100 k do 100/c-{-99 lat obliczają się w sposób następujący: Jeżeli p i q

oznaczają ilorazy całkowite (z odrzuceniem reszt)

k k

z dzieleń — i , to M i N są to reszty, wypadające z dzieleń:

15-f-k—p—q    4 Ą-k—q

30

Według tego na dwa stulecia 1900 — 2099 jest M— 24, N~b. Reguła Gaussa ulega jednak wyjątkom: Jeżeli z rachunku wypada 26 kwietnia, trzeba zamiast tego przyjąć 19 kwietnia; jeżeli zaś wypada 25 kwietnia, a przytem jest a większe od 10 i b równe 28, Wielkanoc przy pada rzeczywiście na 18 kwietnia.— Skrajne daty, w jakich przypadać może Wielkanoc, łatwo oznaczyć można. Gdyby pełnia wielkanocna miała miejsce 21 marca i gdyby ten dzień był sobotą, Wielkanoc obchodzonoby nazajutrz, dnia 22 marca; jest to więc najwcześniejsza data Wielkiejnocy. Jeżeli, natomiast, pełnia marcowa przypada 20 marca, to wielkanocną będzie następnie dopiero pełnia, w 30 dni później, to jest 18 kwietnia; jeżeli więc nadto w dniu tym jest niedziela, święto obchodzone będzie w niedzielę następną, 25 kwietnia; tego dnia zatem najpóźniej przypadać może Wielkanoc. Dnia 22 marca miała miejsce Wielkanoc w r. 1818, dnia 25 kwietnia w r. 1886. W bieżącem stuleciu XX najwcześniejsza Wielkanoc będzie 23 marca 1913, najpóźniejsza 25 kwietnia 1943. — Wzory Gaussa dają rezultat zgodny z obliczeniami kościelnemi, które wszakże polegają na bardzo dawnych, niezupełnie ścisłych, tablicach księżyca; opierając rachunki na dokładnem położeniu księżyca, można nieraz termin kalendarzowy Wielkiejnocy znaleźć o tydzień błędnym. Zdarzyło się t^ w r. 1876, gdy pełnia wielkanocna w rzeczywistości przypadała w sobotę, 8 kwietnia; istotną zatem datą Wielkiejnocy był dzień 9 kwietnia, obchodzono ją wszakże 16 kwietnia. W Niemczech protestanckich obliczano też pierwotnie pełnię księżyca według tablic astronomicznych, a wskutek tego protestanci w r. 1724 i 1744 obchodzili Wielkanoc na tydzień wcześniej, aniżeli katolicy, którzy datę jej wedle epakt oznaczali; uchwałą jednak z r. 1776 przyjęli protestanci ten ostatni sposób obliczania.—Wielkanoc żydowska czyli Pascha przypada zawsze na 163 dni przed najbliższym nowym rokiem i zawsze 15 nisan, Gauss podał również wzór na obliczanie Paschy żydowskiej w dacie K-a juliańskiego.

Inne kalendarze. Wspomnimy tu jeszcze pobieżnie o K-ach narodów dalekiego Wscho du. Kalendarz chiński i japoński opiera się na latach księżycowo - s’onecznych, które ujęte są w okresy 70-letnie. Miesiące są naprzemian 29 i 30-dniowe, stąd oznaczane jako małe (sjao) i wielkie (ta); wyrównanie ich z rokiem słonecznym sprowadza się w ten sposób, że za pierwszy miesiąc roku przyjmuje się miesiąc, w którym słońce wstępuje w znak ryb, za drugi miesiąc, w którym słońce wstępuje w znak barana i t. d.; jeżeli wszakże w ciągu miesiąca słońce nie wstępuje do nowego znaku, miesiąc ten uważany jest za przybyszowy i otrzymuje tenże sam numer, co miesiąc poprzedni, z dodatkiem nazwy szun. Co do innych szczegółów, cb. Japonia (str. 602). Zresztą Japonia wprowadziła w r. 1873 K. gregoryański. — K. Hindów jest dwojaki, uczeni bowiem liczą według lat słonecznych gwiazdowych (ob. Rok), gdy w użyciu pospolitem jest rok księżycowo-słoneczny. Podstawą wszakże K-a są przedewszystkiem okresy, których długość przechodzi najbujniejszą wyobraźnię europejską. Z wielu okresów mniejszych składa się okres Kai pa, obejmujący 4 820 000 000 lat, który czyni 1 dzień Bramy; noc jest równej długości, ponieważ zaś żywot Bramy trwa 100 lat o takich dobach, obejmuje przeto 311040 000 000 000 lat, a ten przeciąg czasu wyrównywa znów jednemu mgnieniu oka Siwy. Lata powyższe są to lata słoneczne gwiazdowe, których długość oceniają Hindowie dosyć dokładnie na 365 dni 6 godz. 12 minut 36 sekund (zamiast 365 dni 6 godzin 9 minut 9 sekund); rok taki dzieli się na 12 miesięcy, które mają ułamkową liczbę dni, od 29.455 do 31.61; w praktyce jednak liczy się tylko całkowita liczba dni w miesiącu, przyczem powiększa się o 1, gdy ułamek przechodzi 0.5. W K-u pospolitym, księżycowo-słonecznym, lata są bądź przestępne o 883, 384 i 385, lub też zwycza ne o 354 i 355 dniach. Miesiące liczą się od nowiu do nowiu, z wyjątkiem prowincyj zachodnich, gdzie miesiące zaczynają się ua pełni (rok fusli); miesiąc każdy otrzymuje nazwę tego miesiąca słonecznego, w którym się zaczyna; jeżeli dwa miesiące księżycowe rozpoczynają się w tym samym miesiącu słonecznym, pierwszy z nich uważany jest za przybyszowy i otrzymuje do swej nazwy dodatek adhika (wtrącony), drugi zaś dodatek ni ja (słuszny). Może to w ciągu jednego roku dwa razy się powtórzyć, ale w tym przypadku w jednym miesiącu słonecznym zgoła nów nie przypada; wtedy rok posiada dwa miesiące przybyszowe, ale natomiast brak jednego miesiąca zwykłego. Doba dzieli się na 60 ghatikas, które i dalej mają podział 60-tny; 1 ghatika zatem obejmuje 24 minuty.

Ze względów historycznych ważne znaczenie ma K. republikański francuski, opracowany przez deputowanego Romme i wprowadzony postanowieniem konwencyi narodowej z d. 5 października 1793 r. Początek K-a tesro, czyli początek roku I ery republikańskiej, odniesiono do porównania jesiennego (22 września) 1792. Rok składał się z 12 miesięcy, liczących okrągło po 30 dni, oraz z 5 dni uzupełniających (jours complémentaires, jours epagomènes, sanscullotides).

Po trzech latach zwyczajnych następował rok przestępny, w którym było 6 dni uzupełniających; okres tych lat czterech stanowił francya-dę (franciade), a w pewnych odstępach czasu francyada liczyć miała 4 lata zwyczajne. Nazwy miesięcy były: Vendémiaire, Brumaire, Frimaire (miesiące jesienne); Nivôse, Ventôse, Pluviôse (zimowe); Germinal, Floréal, Prairial (wiosenne) i Messidor, Thermidor, Fructidor (letnie). Następujące po upływie tych miesięcy dnie uzupełniające przeznaczone były na obchód świąt republikańskich: fête de la vertu, fête du génie, fête du travail, fête de l’opinion, fête des recompenses i fête de la révolution. Miesiąc rozpadał się na trzy dekady czyli tygodnie dziesięciodniowe, których dni miały nazwy: primidi, duodi, tridi, quartidi, quintidi, sextidi, septidi, octidi, nonidi, decadi; dzień ostatni dekady był niedzielą republikańską, ale tydzień taki okazał się zbyt długim dla republikanów, którzy tedy świętowali także i dnia piątego dekady. Doba rozpoczynała się o północy i dzieliła się na 10 godzin, godzina ma 100 minut, minuta na 100 sekund. K. ten używany był we Francyi przez 14 lat tylko, a postanowieniem Napoleona z d. 9 września 1805 r. przywrócony został od 1 stycznia 1806 K. gregoryański; pomimo wszakże tak krótkiego trwania, różne jego daty upamiętniły się w dziejach.

Nowe projekty poprawy K - a. I teraz jeszcze sądzą niektórzy, że K. obecny mógłby być dogodniej urządzony. Zarzucono mianowicie, że lata po sobie idące nie są do siebie podobne, czyli, że na każdy rok potrzeba osobnego K-a, niema bowiem statecznego związku między dniami tygodnia a datami miesiąca i roku. Pochodzi to stąd, że rok, obejmując 365 dni, składa się z 52 tygodni i jednego dnia. W r. 1884 towarzystwo astronomiczne paryskie ogłosiło konkurs na projekt najdogodniejszej poprawy K-a, a nagrodę uzyskał projekt, którego główna zasada polega na tern, by dzień nowego roku wyłączyć z t} godni i miesięcy. Dzień ten nie należałby do żadnego tjgodnia i do żadnego miesiąca, pozostała więc liczba 364 dni stanowiłaby okrągło 52 tygodnie, a dnie tygodnia, daty miesiąca i roku mogłyby każdego roku w jednakowy sposób być ze sobą związane: K. przeto raz ułożony służyłby na wszystkie lata; w roku przestępnym „nowy rok” byłby przez dwa dni obchodzony. Wprowadzenie stałego i wieczystego K-a przedstawiałoby zapewne niejaką korzyść, urzeczywistnienie wszakże takiej zmiany połączone jest ze zbyt wielu trudnościami.—Co do innych szczegółów, mających związek z K-em, ob. Czas, Chronologia, Era, Rok, Miesiąc, Tydzień.

Piśmiennictwo K- o w e, W znaczeniu pospolitem K. jest to spis dni roku, uporządkowanych według tygodni i miesięcy, wraz z wykazem świąt, na różne dni przypadających.

Najdawniejsze K-e drukowane, odbijane z form rzniętych na płytach drewnianych, pochodzą z pierwszej połowy w. XV. Były to tak zw. K-e wieczyste, w których obok biegnących dni roku wypisane były kolejno powtarzające się głoski niedzielne, A do G, jako też podane były epakty i liczby złote na różne lata (ob. Chronologia); na podstawie tych danych można było układać K-e na lata oddzielne. Najsłynniejszy z takich K-y wieczystych był K. Regiomon-tana, wydany 1474, wraz z wyjaśnieniem użycia tych tablic. Pierwszy K. właściwy czyli roczny wydany został w Norymberdze 1513 r; najdawniejszy K. polski, znany tylko z urywku, pochodzi z r. 1516. K-e te zwane były rninu-c y a m i. Na początku XV w. w akademii krakowskiej ufundowaną została przez Jana Stobnera katedra astronomii, której profesor, Stobneria-nus zwany, miał obowiązek obliczania K-a, składanego corocznie „kolegom większym”. K. ten zawierał nadto prognostyk astrologiczny, czyli przepowiednie stanu pogody, z różnego położenia planet wyprowadzone. Oprócz tych wszakże przepowiedni meteorologicznych, K-e ówczesne podawały judicia czyli rokowania o losach ludzi i państw, mieściły najdziwaczniejsze rady lekarskie, wskazywały czas najodpowiedniejszy strzyżenia włosów, puszczania krwi i innych spraw zabobonnych. K-e krakowskie zwłaszcza słynęły ze swych proroctw astrologicznych (ob. Astrologia). B)ły nawet K-e stuletnie, zawierające przepowiednie pogody i innych zdarzeń na całe stulecie z góry.—Sprawa reformy K-a wywołała w Polsce ożywiony ruch umysłowy i pozostawiła wyraźne ślady w piśmiennictwie polskiem. Wspomniany już wyżej traktat Marcina z Olkusza młodszego „De repa-ratione calendarii”, złożony akademii krakowskiej 3 grudnia 1516 r., opiera reformę K-a na przeniesieniu równonocy wiosennej na dzień 24 marca i na wytrąceniu w tym celu 14 dni, od 18 marca do 1 kwietnia r. 1519; ostatniej wszakże części, w której podane być miały sposoby zapobieżenia zboczeniom K-a w przyszłości, autor nie napisał. Za Grzegorza XIII pracę w tymże przedmiocie złożył również akademik krakowski, Piotr Słowacki (Slovacius), bliższej jednak o niej wiadomości nie posiadamy. Przeciwko nowej reformie wystąpił namiętnie inny akademik krakowski, Jan Latosz, zarzucając jej, że porównanie wiosenne utrzymała na dniu 21 marca, zamiast przeniesienia jej na dzień 24, jak tego pragnął Marcin z Olkusza. Wskutek powstałych stąd sporów akademia usunęła w r. 1601 z grona swego Latosza, który udał się na Wołyń do Konstantego Ostrogskiego i tam napisał „Nową poprawę K-a”. W obronie zaprowadzonej reformy stanął Szczęsny Żebrowski, oraz jezuici Rościszewski, Grodzicki, Smiglecki, Susli-ga i inni. Spór o K. przeciągnął się w Polsce do połowy XVII w., a oprócz teologów brali

1885).

w nim udział także wybitni matematycy i astronomowie, jak Jan Brzeski, Piotr Kryger w Gdańsku i Oswald Kryger w Wilnie. (Por. F. Ku-charzewski „O astronomii w Polsce” w „Pam. Tow. Nauk ścisłych w Paryżu”, t. I i II, 1872). Proroctwa astrologiczne długo się utrzymywały w K-ach, ustępowały zwolna, a ostatnie ich ślady przetrwały w przepowiedniach meteorologicznych aż do naszych niemal czasów, jakkolwiek najmniejszego nie miały uzasadnienia i najczęściej układane były w sposób dwuznaczny („miejscami deszcz, miejscami pogoda” i t. p.). Gdy w początku wieku dziewiętnastego rozbudziła się dążność szerzenia śród ogółu wiadomości naukowych i użytecznych, K-e okazały się do tego środkiem pomocniczym i stały się ważną częścią wydawnictw popularno-naukuwych; w ostatnich wszakże latach charakter ten ich

uiegł przeobrażeniu dalszemu, K-e bowiem nowe stają się coraz wybitniej rocznikami przeważnie informacyjnemi w sprawach administracyjnych, prawnych, społecznych. Ob. niżej „Kalendarze —wydawnictwa”.

Literatura: J. Baranowski „O kalendarzu” (w «Kalendarzu obserwatoryum warszawskiego» na r. 1860); Smoleniec „Paschalia chrze-ściańska, t. j. O kalendarzach chrześciańskich i obrachowaniu dnia wielkanocnego” (Warszawa 1860); J. Ceutnerszwer „O kalendarzu żydowskim” (w «Kalendarzu dla Izraelitów» na rok 1870); Ideler „Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie” (2 t., 1825—26) i „Lehrbuch der Chronologie” (1831); F. Piper „Formeln und Tafeln zur Kirchenrechnung” («Journal» Crellego, t. XXII, 1841); L. Feldt „De Gaussii formula paschali analytica commen-tatio” (1852); F. Schmöger „Grundriss der christlichen Zeit- und Festrechnung” (1854); A. J. Weidenbach „Calendarium historico-christianum me-dii et novi aevi” (1855); Knobloch „Die wichtigsten Kalendare der Gegenwart” (1885); Wisli-cenus „Astronomische Chronologie” (1895); Drechsler „Kalenderbüchlein” (wyd. 3-e, 1881).— Do porównywania dat różnych kalendarzy i do zamiany daty jednego K-a na daty innego opracował R. Schramm „Kalendariographische Tafeln”, wydrukowane w XLV tomie pamiętników matematyczno-przyrodniczej klasy akademii nauk w Wiedniu i wydane też oddzielnie (Wiedeń

S. K.

Sposób oznaczania dat w dawnych dyplomatach. W Wiekach Średnich rozpowszechnił się zwyczaj oznaczania w dokumentach daty, nie liczbą początkową dnia w miesiącu, jak obecnie, lecz dniami tygodnia (dies dominica—niedziela, feria secunda—poniedziałek, f. sexta—piątek, sobota— sabbatum) i świętami, które w dni oznaczone lub przed niemi wypadały, lub które po nich następowały; pisano więc: Anno 1780 feria III ipso die Sancti Johannis Baptistae, t. j. we wtorek w dzień św. Jana Chrzciciela, feria V post fes-tum Circumcisionis Domini, t. j. we czwartek po Nowym Roku, feria IV ante Dominicain Laetare itp. Taki sposób datowania i u nas był stale używany, odkąd posiadamy dyplomaty aż do końca w. XVIII; rzadko bardzo pisano datę, jak obecnie, np. die 8 Mai, lecz ipso die sancti Stanislai. W jaki sposób takie datowanie zmienić na obecnie używany sposób liczenia czasu, pouczają odpowiednie tablice, z których najlepsze są H. Grotefenda (por. zresztą w tomie XII „Wielkiej enc. powsz. il.” str. 889 w art. Cbro-nologja przez profesora Adolfa Pawińskiego.— Do kursu nauki szkolnej średniowiecznej należało i obeznanie uczniów z kalendarzem kościelnym, a że książek nie było, uczono więc żaków na pamięć kalendarza za pomocą odpowiedniego ustawiania sylab; był to więc kalendarzyk kościelny mnemoniczny, pamięciowy, zwany Cisio-janus, a to ze skróconych słów łacińskich cir-cumcisio — obrzezanie i Janus w znaczeniu Januarius. Na każdy miesiąc były dwa heksanie-try, zawierające tyle zgłosek, ile było dni w miesiącu. Początek wiersza styczniowego brzmiał właśnie Ci si o Ja nus, stąd nazwa tego kalendarzyka.

Kalendarze — wydawnictwa. Wyraz kalendarz pochodzi z łac. calendarium; to zaś oznaczało pierwotnie u Rzymian księgę, do której wpisywano nazwiska dłużników i ilość procentów, które wypłacane były w kalendy; następnie zaś—księgę, w której lata, miesiące, dni i odmiany księżyca były wpisywane; wyr. calendarium pochodzi od calendae, oznaczający pierwszy dzień każdego miesiąca u Rzymian, od słowa calare — wywoływać, ogłaszać, gdyż kapłan najwyższy, ponti-fex maximus, ogłaszał narodowi zmiany księżyca i święta, wypadające w ciągu zaczynającego się miesiąca.

Literatura kalendarzy. We wszystkich krajach, gdzie zajmowano się astronomią i liczono czas według obrotu słońca i księżyca, układano kalendarze; stąd znajdujemy je u Chińczyków, Indjan, Egipcjan, Żydów, Greków i Rzymian. Wykaz dni, roku i świąt nazywał się u Egipcjan starożytnych almenichiakä; wyraz ten przez Arabów dostał się do Europy w postaci almanach, oznaczający dotąd w wielu językach (angielskim, duńskim, holenderskim, hiszpańskim, włoskim, niemieckim i francuskim) to samo, co u nas kalendarz (ob. w t. II art. Almanach). Rzymianie nazywali takie wykazy, układane przez pontifeksów, Fasti. W formę poetyczną Owidyusz zdołał przyoblec opis połowy dni i świąt roku i wydał p. n. „Fasti”. Za czasów cesarstwa Rzymskiego używano i wyrazu greckiego ephemeris (ècpijp.sptç) na oznaczenie wykazu miesięcy, dni, świąt, urodzin cesarskich, dni zebrań senatu, z dołączeniem przepowiedni. Taki kalendarz z czasów cesarza Konstancjusza z r. 354 ery chrześcijańskiej dochował się dotąd.—Po zaprowadzeniu chrześcijaństwa kalendarze układało duchowieństwo i zamieszczało zwykle w rękopisach, zawierających brewjarze, mszały i inne książki do nabożeństwa; były to właściwie kalendarze wieczyste, na długi przeciąg lat z góry układane. Chrześcijanie wschodni nazywali takie kalendarze czyli wykazy świętych według dni roku, oraz ich żywoty, wyrazami grec-kiemi: Ephemeris, Martyrologion, Prologos, Syna xarion, Menologion, Hemerologion\ zachodni zaś; Calendarium, Diurnale, Almanach, Ephemeris, Computus itp. Wkrótce po wynalezieniu druku zaczynają się zjawiać kalendarze drukowaue; za najdawniejszy uważany jest K. niemiecki z r. 1439, odbity ksylograficznie ; ułożył go Jan z Gmiindu (Johannes de Gamundia). Znane są dalej kalendarze łacińskie z lat 1465, 1468, 1470, z r. 1473, wydany na lat 30 w Norymberdze przez sławnego astronoma Jana z Królewca (Johannes Regiomontanus) w języku łacińskim i niemieckim, z r. 1474 ścienny, drukowany przez Zajne-ra, 1475, 1481, 1483. Od r. 1491 stale zaczęły w Wiedniu zjawiać się Almanachy. W kalendarzach z końca w. XV zaczęto oprócz przepowiedni pogody i wróżb astrologicznych i wskazówek astronomicznych, podawać czas, najodpowiedniejszy do różnych robót gospodarskich, dalej do puszczania krwi, strzyżenia włosów, kąpieli itp. czynności; przez co stały się niesłychanie po-czytnemi wśród wszystkich klas społecznych. Pierwszy taki kalendarz praktyczny wydać miał w r. 1481 w języku niemieckim Jan Blaubier; we Francji zaś tego rodzaju wydawnictwo notują z r. 1493. Od połowy w. XVI rozpowszechniają się we Francji almanachy znanego astrologa Nostradamusa, zapełnione najdziwaczniej-szemi przepowiedniami, dotąd znajdującemi wiarę u zabobonnych wieśniaków. Inni wydawcy kalendarzy zmyślali opowiadania o pojawianiu się smoków, gwiazd, komet, wróżby polityczne i anegdoty śmieszne. W czasie reformacji w Niemczech pierwszy Melanchton zaprowadził w kalendarzach pożyteczną zmianę, dodając część naukową, przystępnie wyłożoną. W pierwszej połowie XVII wieku znajdujemy w kalendarzach zawiązek późniejszych K-y politycznych; po raz pierwszy wiadomości gienealogiczne i polityczne podano w r. 1637 w „Status particularis regimi-nis Ferdinandi II” (w Wiedniu); pierwowzorem dla następnych stał się „Almanach Royal”, wydawany w Paryżu od r. 1679, który od r. 1699 zamieszczał gienealogje domów panujących w Europie, spisy wyższych urzędników itp. Na wzór jego zaczęto podobne kalendarze wydawać w r. 1700 w Prusach, w 1728 w Saksonii, w r. 1730 w Anglji; a słynny w całym świecie „Almanach de Gotha” (ob. tom II str. 796—98), wychodzący od r. 1763, również od niego pochodzi. We wszystkich krajach oświeconych wychodzi obecnie mnóstwo wielkie kalendarzy, i to nie tylko przeznaczonych dla szerszego ogółu: każda znaczniejsza specjalność posiada już swoje wydaw-

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 20 î. T. XXXIII.

nictwa kalendarzowe. K-e nadto stały się w czasach ostatnich jednym ze sposobów do reklamy, gdyż obecnie znaczniejsze zakłady handlowe i przemysłowe wydają ozdobne kalendarze ścienne, biurowe, tualetowe, kieszonkowe itp., i rozdają je bezpłatnie. Część literacką i ściśle naukową pozyskały K-e w w. XVIII, o czym szerzej pisze wyżej prof. P. Chmielowski pod wyr. Almanach (ob. tom II str. 775 —76). Z narodów słowiańskich najwcześniejsze K-e mają Czesi, bo zaczęli je drukować w r. 1489 i literatura K-owa świetnie u nich się rozwinęła. Na Rusi już w bardzo dawnych rękopisach spotykać można spisy świętych według dni miesiąca i rady co do dni niektórych, co czynić, a czego robić nie należy. Zupełny K. rękopiśmienny w Rosji zjawia się w r. 1664, dalej znane są z lat 1670, 1691, 1695 i 1696, przekładane z niemieckiego, na r. 1696 z polskiego z K-a Stanisława Słowakowicza. Pierwszy drukowany wyszedł w Amsterdamie w r. 1702, Szczególnie rozpowszechnił się w ciągu w. XVIII i XIX t. zw. kalendarz Brinsa ścienny, w którym zebrane są wiadomości astrologiczne i zabobony, wyjęte ze staroruskich ksiąg apokryficznych. Petersburska akademia nauk otrzymała w r. 1724 wyłączne prawo wydawania K-y; przywilej ten trwał do r. 1865. Odtąd wychodzi spora ilość K-y, między któremi najpopularniejsze są Hup-pego i Hatcuka („Wsieobszczij kalendar” i „Krest-nyj K.”).

Kalendarze w Polsce układać musiało duchowieństwo od czasu wprowadzenia u nas chrześcijaństwa, przedewszystkim dla użytku Kościoła; znaleźć je można podobnie, jak to było na Zachodzie, w początku mszałów, brewjarzy i książek do nabożeństwa z w. XIII i następnych, rozumie się, w języku łacińskim, nazwy jednak polskie miesięcy spotyka się w takich kalendarzach kościelnych, jako przekład łacińskich, już w w. XIV (ob. Miesiące). Osobliwie piękny okaz rękopiśmiennego K-a z początku w. XIV na 8-iu kartach pergaminowych in folio opisał ś. p. Wł. Wisłocki w „Przewodniku bibljogra-ficznym” (z r. 1885, str. 251). Przy każdym miesiącu domalowane były w tym K-u piękne miniatury, wyobrażające ich właściwości, a mianowicie: przy styczniu trącanie się kielichami z napisem u góry: „Poculą Janus amat” («Styczeń kocha kubki»—przekład polski z w. XVII); przy lutym—starca grzejącego się przy kominku: „Sed Februus algeo olamat” («W lutym grzeją pupki»); przy marcu—orkę pługiem i końmi: „Martius arva fodit” («Marzec rolę orze”); przy kwietniu — ogrodnika, obcinającego suche gałęzie drzew: „Aprilis fłorida prodit” («Kwiecień kwitnąć może»); przy maju—parę zakochaną pod drzewem: „Ros et frons nemorum Majo sunt fomes amorum” («Zieleni się gaj leśny gdy maj jest wczesny», co jest przekładem odmianki tego wierszyka: «Frons et flos nemorum Majo suc-

51

creacit abuude»); przy czerwcu—sianokosy: „Dat Junius foena“ («W czerwcu rośnie siano»); przy lipcu—żniwa: „Julio resecatur avena” («W lipcu twardnie grano»); przy sierpniu—młockę: „Augustus spicas” (dom. się colligit) («Sierpień zbiera z niwy»); przy wrześniu—winobranie (odtąd napisów niema, znamy je jednak z późniejszych K-y łacińskich); przy październiku—trzęsienie owoców w sadach; przy listopadzie —otrząsanie żołędzi w lesie, pożeranych chciwie przez wieprze; przy grudniu wreszcie—sprawianie zabitego dzika. (K. ten był w r. 1885 — 6 własnością archeologa i numizmatyka A. Ryszarda). Reszta wierszyków łacińskich, tu nie wypisanych, tak brzmi: „Seminat October, spoliât virgulta No vember, | Quaerit habere cibum porcum mactan-do December”, a po polsku: „W październiku sieją, dalej gdy płowieją | Liście opadając, lepszy dzik niż zając”. K-e astronomiczne ukła dano w Krakowie od początku wieku XV, gdy w Akademji krakowskiej istnieć zaczęła katedra a8tronomji, z domieszką astrologji, i gdy profesor tego przedmiotu z obowiązku swego Bkładał Akademji K. czyli almanach, przez siebie ułożony z prognostykiem lub z prąktyką astronomicz ną, czyli przepowiedniami pogody, zdrowia, pokoju lub wojny, losów narodów i miast; sztuka tych przepowiedni polegała na dwuznaczności wyrażeń. K-e krakowskie, owe „Almanachy”, „Judicia”, „Praktyki” nabrały w drugiej poło wie w. XV wziętości w całej Europie, co szcze gólną było zasługą profesorów Akademji Henryka Czecha (Bohemus) i Marcina z Przemyśla; zaczęto drukować je wcześnie po wynalezieniu druku w Wiedniu, Heidelbergu, Rzymie i Lipsku,

p. n. „Practica Cracoviensis” i inne. Najdawniejsze K-e krakowskie p. n. „Judicium Cra-coviense magistri Michaelis de Vratislavia”, wydane w Krakowie, znane są naszym bibljogra-fom na lata 1494 i 1495; tenże dawał swym wydawnictwom K-owym i inne tytuły, np. na lata 1506, 1507, 1513 i 1517 wydał: „Introduc-torium astronomie Cracouiense elucidaus Almanach”. Układali i wydawali je i inni mistrzowie Akademji, jak: Wojciech z Brudzewa, Jan z Głogowy, np. na lata 1507, 1511, 1514 p. n. „Computus” lub „Computus chirometralis”, Mikołaj z Tuliszkowa w latach 1510 do 1526, Piotr z Krakowa w w. XV i na rok 1501, Stanisław z Krakowa na rok 1511 i 1512 „Ephe-merides”, Leonard z Dobczyc „Judicium Craco viense” z r. 1500, które było też przekładane na język niemiecki, Jakób z Iłży (Jacobus de Iszlsza) 1508 —1520 „Judicium”, Jan Kaffinan np. z r. 1532 „Ephemeris”. Od r. 1519 do 1532 słynęły K e biegłego astronoma, Mikołaja z Szadka. Drukowali K-e drukarze krakowscy: Haller, Wietor, Ungler, Szarfenbergerowie. Nadto drukarze Haller i Wietor wydawali: „Computus” i „Ephemerides” i bezimiennie w latąch 1508, 1514, 1518, 1524 i 1528 i inn. Musiała być ich w wieku XVI bardzo znaczna liczba, lecz zostały wprost zaczytane, i niewiele tylko i to w urywkach nieznacznych, szczególnie, gdy były maleńkiego formatu, pozostało. K-e ówczesne, a raczej prognostyki, zawierały, jak i na Zachodzie, wróżby o pogodzie, o chorobach, wypadkach politycznych i różnych okolicznościach ówczesnych. W wydawnictwach tych uwzględ niano i obce kraje, jak oto: Węgry, Czechy, Austrję i prowincje niemieckie. Niekiedy drukarze i księgarze uzyskiwali wyłączny przywilej na drukowanie swych „Judiciów”, zwanych też „Minutiones”; przywileje te niedługo jednak zwykle się utrzymywały. Zdaje się, że w drugiej połowie wieku XVI, gdy język polski coraz bardziej w piśmiennictwie się utrwalał i rozpowszechniał, mniej wydawano K-y łacińskich; wychodziły też, dla potrzeb prowincji i miast, w których język niemiecki był w użyciu, w ciągu całego w. XVI w Krakowie K-e niemieckie; takie znamy z r. 1500 Leonarda z Dobczyc i na rok 1577 „Prognosticon... durch M. Thomam Rogalium”. Zjawiały się niekiedy i w czeskim przekładzie, jak np. u Marka Szarfenbergera w r. 1531 „Prognostyka ki akowska mistra Mi-kulasse z Szadka”.

W języku polskim posiadamy dotąd bardzo niewiele kalendarzyków z w. XVI, gdyż zaczy tano je prawie do szczętu: większa częśó tych, które wymienimy niżej dla ich niesłychanej rząd kości, dochowała się w stanie urywkowym po większej części w okładkach książek innych; odnaleziono je prawie wszystkie dopiero w latach ostatnich. Oto krótki ich wykaz: 1) W wydanym w Krakowie u Hallera w r. 1514 „Diur-nale secundum usum ecclesie Cracoviensis” w nagłówkach K-a łacińskiego, umieszczonego na początku książki, znajdują się nazwy polskie miesięcy.—2) Urywek z K-a polskiego, jakoby z r. 1516 ogłosił Maciejowski w dodatkach do „Piśm. poi.” str. 317—8; bardzo to jednak wątpliwa jest data.—3) „Naznamionowanie dzienne miesiączow... Mistrza Mikołaia Ssadka Latń... 1525”, najdawniejszy K. ścienny polski, bardzo pięknie odbity z ozdobami i rysunkami w stylu Odrodzenia, wydał w podobiźnie profesor Józef Przyborowski w „Tygod. ilustr.” 1887 N° 207.—4) „Wyslowyenye znaków nyebyeskych... na rok... 1528” tegoż Mikołaja z Szadku.—5) „Osńdzenie spraw niebieskych sławne nauky krakowskie na rok 1529” i 6) Urywek K-a ściennego z r. 1531; odnalazł je w ułamkach i ogłosił d r Z. Celichowski (por. też „Encykl. powsz.” Org. XIII, 650). — 7) „Wypis Polski Praktyki Astronomów sławney nauki krakow-skiey na rok... 1533” znajduje się w bibl. kapitulnej w Sandomierzu. —8) „Dziennik z ewangeliami ku latu pańskiemu 1539” mistrza Michała z Wiślicy, pospolicie Wiśliczką zwanego, znajduje się w Bibi. Jagiell. (ob. „Przew. bibl.” 1886, str. 78).—9) Urywek „Praktyki z biegów

fckf Hr5cfc5y mifiW y>c?ę fecrp pj9»df

$ßypts *$otetó: ibtaktyM

2łfir$itorow flawneynauti M ?pw>fhey tut rtö $cje$QVQie<t> Henia♦ i ę 33*

Ve«u6 planeta p4tt$w4&tego xtfu frtefe/rf tiftm iti m» pornos

if 33

cbprra: dof^cptenfttra y nowe obycjaye bçdyié cbetfala omaydotrac^y piętnem italiejtonyci,) biontcj* fl pz5crpo jrićlie ic£ p:3yd3i€ ku iuep$f facsfclftwu roftargnfe* mu|oobia:ku fied^enm yku fhriercęnięfj* c$e rojfimytenti nt emoc5amfr «nette icb bg* d# psenagabam^cjego nagła tjjjierr? m? mektote p:5yd5ie:a ku koncjoarf roku flau jpmliepfsy mtecj obiec5U5e*

ÇI Xurkoœte y ïTarai iy ^>acbotfleta gl^d9J^c5V będ$ m/ec> ren rokfôeîeflûry C5o fp.^orku roku rego:moc5nem vmyflem bfd^poc^ynacî u?ie!kic a trudne fptatry: poku <u'4(c5 fie moc# a myec$tm ooft#pte5 ro$nirtrrycb pan(łw:axpf59kof3 m'ebarço fie ym kolt bedjfe potrod^ilo« © liecjye^ y t-rtyefien trie lie tc^ fpzaw y rc5ynkow ire 5m ‘JL bobzv v ntily kom'ccj boft^pûrfsy lèse \\iwycb iralek acskolude ftnwn^fcjiami g fekodamirakt'er5 y 5imye.

© Âroleftafe p<>ljfrttn wpoteftifm ferolicfteie mttfy

Kartka tytułowa Kalendarza Krakowskiego z r. 1533.

@(eqoto fTUebtesftcj) /

na Kor panfłt i ; a prjes in^ptnattlafcenmfas &ur3clott>a/ ^tpitvnejp nctuPi^yôéomfrtcy 2\*

flrclcga/ojnßma*

ęy.v

k»

Eg

ßfcftfe j tttoiu* (prattccum nńue$f$e§c

Kartka tytułowa Kalendarza Krakowskiego z r. 1566.

niebieskich na Rok Pńnski 1566 przes M. Janń Musceniusâ s Kurzelowa” posiada p. O. Kubicki w Zwierzyńcu.—10) „Kńlendarz... na Rok... 1569” tegoż mistrza w ułamku posiada Bibl. hr. Zamojskich w Warszawie (por. podobiznę karty tytułowej w t. II, str. 310 „Enc. stpol.” Glogera).— 11) „Dziennik Świąt Rocznych... na rok... 1572. Przez M. Stńnisłńwa Jńkobeusa z Kurzelowa”, w Bibljotece hrabiów Zamojskich. 12) Ułamek kalendarzyka zdaje się z r. 1579 posiada piszący te wyrazy. 13) „Obwieszczenie Przypadków z Znaków Niebieskich od Roku... 1572 ńż ro roku... 1589... przez Mistrza Jana Lâtosâ” znajduje się w muzeum ks. Czartoryskich. 14) „Prognosticon z nauki gwyazdarskiey od roku 1572 aże do 1588... przez Mikołaya Wńysń”, tamże. 15) „Kalendarz Świąt Rocżnych... na Rok... 1588... przez Piotra Slovvaeivsza ze Zdńkowa”, tamże. 16) Sobieszczański w „Enc. powsz.” (wielkiej) t. XIII, 660, wspomina o u-rywku K-a z r. 1589 w 12-e, i 17) „Dziennik” na r. 1590 Jakobeusa z Kurzelowa jest w bibl. Zamojskich. Tyle tylko odnaleziono dotąd K-y z w. XVI. Koniec tego wieku i początek XVII zaznaczył się polemiką literacką z powodu wprowadzenia K-a gregorjańskiego. W ostatecznej poprawie K-a za papieża Grzegorza XIII brali udział i uczeni krakowscy, papież bowiem, rozsyłając wypracowany przez Alojzego Lilio projekt do rozpatrzenia ówczesnym akademjom, nie pominął i krakowskiej, nadsyłając go królowi Stefanowi Batoremu. Akademja pochwaliła projekt, który mało co różnił się od podanego jeszcze w r. 1514 przez Marcina z Olkusza, prof, astro-nomji, gdy za Leona X zbór laterański postanowił poprawę K-a, która jednak wtedy do skutku nie doszła. Z pomiędzy uczonych krakowskich jeden tylko Jan Latoś, doktor medycyny i astrolog, który już wcześniej K-e wydawał, robił projektowi zarzuty i te przesłał do Rzymu, gdzie jednak nie zwrócono na nie uwagi. Bullą „Inter gravissima” z d. 24 lutego 1582 r. papież Grze-górz XIII ogłosił K. poprawiony. (Bulla ta w przekładzie polskim po raz pierwszy wydana została przez Jana Baranowskiego w art. „O kalendarzu gregorjańskim”, umieszczonym w „Kalendarzu” obserwatoryum astronomicznego warszawskiego na rok 1858 str. 48—53). W Polsce reforma K-a nastąpiła, stosownie do brzmienia bulli, w październiku r. 1582, gdyż pierwszy dokument urzędowy, wydany „według poprawionego K-a”, nosi datę 1 listopada 1582; akta, wydane w ciągu listopada i grudnia 1582, mają dodatek przy dacie „według poprawionego K-a”, a rok ten zwano „annus corrections”. Wogóle w Polsce reforma przeszła spokojnie; wyznawcom Kościoła greckiego Stefan Batory w trzech przywilejach z r. 1584, 1585 i 1586 zawarował wolność używania K-a juljańskiego. Jedna tylko Ryga pobudzona została przez Szwecję z o-kazji reformy K-a do buntu przeciw Stefanowi w r. 1585. Długo jednak ciągnęła się polemika literacka o K. gregorjański i juljański, wszczęta za powodem wspomnianego Latosa, który pomimo bulli papieskiej walczył przeciw reformie w swych pismach; wskutek nalegań biskupa krakowskiego, Bernarda Maciejowskiego, akademia wyłączyła ze swego grona Latosa; ten udał się do Ostroga na dwór księcia Konstantego Ostrog-skiego, który, jak i Ruś cała, K-a gregorjańskiego nie przyjął. Przeciwko Latosowi występuje w kilku dziełkach Szczęsny Żebrowski: „Próba minucji Latosowych” (1598), „Probacja próby” (1598), „Zwierciadło roczne” (1603) i in. Bronili starego K-a oprócz Latosa, który wydawał swoje K-e p. n. „Minucje”, G. Smotrycki 1587, Bazyli Suraski 1588 i 1598, Krzysztof Filalet Broński 1597, Stefan Zyzaujusz 1596, Leon Mamonicz 1602, bractwo prawowsławne wileńskie w dziełku „Verificatia niewinności” 1621, Zacharjasz Kopysteński 1622 i 1623 i inni. Dodatnie zaś strony K-a gregorjańskiego wykazywali, oprócz wspomnianego Żebrowskiego, ks. Stanisław Grodzicki 1587 i 1589, Adam Świ~ narski 1594, Wojciech Rościszewski 1604, pisemko „Sowita wina” 1621, Skupiński 1634, szczególnie zaś Kasjan Sakowicz 1640 i 1644, Jan Brożek 1641, Teodor Skuminowicz 1642, Jan Dubowicz 1644, Jakób Gawat 1645, Wojciech Susliga i inni (Por. o tej polemice broszurę M. Sumcowa p. n. „IIcTopnuecKm ouepKTb nOIIBITOKÏ. KUTOJIMKOBï) BBeeTii bï> IOjkhvio h 3a-na^Hyio Pocciro rpuropiaHCKin itaieH^apB” Kijów 1888, str. 38, odb. z «Kijewsk. Stariny»). Zaznaczyć należy, że pierwszy w Polsce K. gregorjański zjawił się w druku już w r. 1583 p.

n. „Kalendarium Gregoriauum perpetuum”. — W wieku XVII liczba K-y mnoży się znacznie, poważnych jednak pomiędzy niemi wydawnictw dopatrzeć się nie można; przeciwnie, widzimy w nich panowanie przesądów, zabobonów i wróżb przeróżnych, doprowadzone do ostateczności. Że potrzeba używania K-y w tym czasie była znaczna, dowodzi okoliczność, że na jeden rok po kilka nawet różnorodnych wydawnictw kalendarzowych się ukazywało. W bibljotece hr. Zamojskich w Warszawie, w której bardzo skrzętnie ś. p. prof. Przyborowski K-e gromadził i zebrał przeszło 1400 K-y polskich; od r. 1601 prawie bez wyjątku każdy rok ma swego przedstawiciela. Na rok 1651 jest tam aż 6 K-y: a mianowicie Adama Rózgi, Mateusza Orlińskiego, Damjana Pajeckiego, Sebastjana Stryjewicza, Macieja Tretera i Mikołaja Żórawskiego. Bardzo głośuemi stały się w końcu w. XVII i początku XVIII K-e w 4-e i 8-ce Stanisława i Franciszka Niewieskich, wydawaue w Zamościu, we Lwowie i w Krakowie od r. 1674 do 1730; przepełnione były przepowiedniami pogody, które, że nie zawsze się sprawdzały, dały powód do przysłowia: „Nie zgadnie pan Niewieski, Co robi Pan Niebieski”. W wieku XVIII najwięcej zdaje się rozpowszechnione były „Kalendarze polskie i ruskie”, wydawane przez Stanisława Duń-czewskiego (ob. o nim i jego K-ach Enc. t. XVII, 301) w Zamościu, gdzie już w końcu w. XVII i początku XVIII wydawali K-e Stanisław i Franciszek Niewiescy (1674 — 1730) i Tomasz Or-miński; K-e Duńczewskiego, poczynając od roku 1726, wychodziły w 3-ch formatach nietylko za życia autora, t. j. do r. 1766, ale z jego nazwiskiem jeszcze i po jego śmierci do r. 1774. Oprócz niedorzecznych prognostyków K. Duńczewskiego rozszerza i cenne naukowe wiadomości treści historycznej, oraz przyrodniczej. Wiek XVIII liczy bardzo wiele wogóle K-y pod naj-różnorodniejszemi tytułami, wydawanych w Krakowie, Warszawie, Wilnie, Poznaniu, Lwowie i innych miastach. Oprócz wspomnianych wyżej, Niewiéskiego i Duńczewskiego, na wzmiankę zasługują: „Kalendarz polityczny” na rok 1737, wydany w Wilnie przez jezuitę ks. Jaua Poszakowskiego; był to pierwszy K. w Polsce, który oprócz rzeczy kalendarzowi właściwych zawierał nadto „koncylia powszechne, herezye, zakony, seriem królów polskich, dzień narodzenia panów i inne rzeczy ciekawe, do politycznych rozmów służące”; zmieniając tytuł swego K-a w latach następnych Poszakowski umieszczał wiele wiadomości historycznych i politycznych, zaniechawszy niedorzecznego prognosty-karstwa. „Kalendarze polityczne” i „historycz-no-polityczne” wydawali na wzór Poszakowskiego jezuici w Poznaniu od r. 1740, w Lublinie od r. 1741 —1763, w Kaliszu od r. 1741. U-doskonalili dalej K-e pijar warszawski ks. Antoni Wiśniewski, który od r. 1752—1774 wydawał „Kolędę warszawską”, i jezuita wileński ks. Franciszek Paprocki, wydawca od r. 1759 „Kalen-rzyka politycznego”, którego tytuł w r. 1768 zmienił na „Kalendarz wileński” (do r. 1794) Wiśniewski i Paprocki walczyli w imię nauki z przesądami i zbawienny wywierali wpływ na inne wydawnictwa K-owe. Również pozbawione były wiadomości bałamutnych: „Kalendarz warszawski” ks. Karola Wyrwicza (1760—1762) i „Kalendarz polityczny” jezuitów lwowskich (1753 —1759). Że walka z zaśniedziałemi przesądami, rozsiewanemi przez K-e nie łatwą była, stwierdza dosadnie przykład Jana Śniadeckiego, który, jako profesor akademji krakowskiej, z obowiązku K. układał. Gdy zamiast prognostyku przedstawił w rękopisie K-a na rok 1776 „domysł astrologiczny”, Akademja na to nie zezwoliła; dopiero na rok 1778 zdołał przeprowadzić „domysł”, w którym, ile możności, unikał przepowiedni. W tymże czasie wydano w r. 1785 w przekładzie z języka francuskiego broszurę p. n. „List o kalędarzodziejach wszystkich krajów dawnych, teraźniejszych i przyszłych”, w którym niemiłosiernie, wyszydzono i wydrwiono astrologów i układaczy K-y. Nakładem księgarzy warszawskich wychodziły w końcu w. XVIII różne K-e „gospodarskie”, „ekonomiczne”, „nowe”, „krajowe i zagraniczne”, „narodowe i obce”, „amerykańskie”, „dokładne”, „ciągłe”, „zabawiające”, „ciekawe”, „użyteczne”, „kieszonkowe”, „maleńkie”, „teatrowe”, „memorjaliki”, „przewodniki”; wydawano w Warszawie także K-e w językach francuskim i niemieckim. W Krakowie przy końcu w. XVIII mniej wychodziło K-y. Co do ogólnej charakterystyki K-y polskich w. XVIII, pozwalamy sobie tutaj przytoczyć słowa Władysława Smoleńskiego („Bibl. Warsz.” 1889, t. II, str. 373): „Odzwierciadlają się w K-ach polskich z w. XVIII zasadnicze prądy ówczesnej umysłowości, przenikające szkołę i piśmiennictwo. Kierunek krytyczny budzić się począł około roku 1740 i znalazł wyraz w K-u Poszakowskiego, który z teorjami biblijnemi nie zrywał, z gruntu teologicznego nie schodził, lecz ze stanowiska dogmatu wolnej woli człowieka astrologję potępił. W następnym dziesięcioleciu astronomja i fizyka doświadczalna zrobiły postęp niemały, użyte też zostały za narzędzia do walki przeciwko wieszczbiarstwu... Oporem stanęli reprezentanci kierunku scholastycznego— akademicy świeccy, lecz Komisja edukacyjna astrologję z Krakowa wypłoszyła na zawsze. Od tego czasu K. przestaje bałamucić umysły prostaków, służy popularyzowaniu wiedzy z dziedzin przeróżnych, niekiedy .czynny bierze udział i w rozstrzyganiu zagadnień społecznych. Podobnie, jak książka do nabożeństwa, wciskał się do sfer, do których dostęp dla słowa drukowanego był trudny, spełniał przeto ważne zadanie oświecania padołów. K-e z w. XVIII zażegny-wały trwogę, jaką szerzyły w społeczeństwie tradycje astrologiczne, przyczyniały się do tępienia przesądów, w procesie krzewienia oświaty śród mas odegrały rolę niemałą”.

W XIX wieku literatura kalendarzowa roz-wielmożniła się ogromnie; możemy więc tutaj wspomnieć o najważniejszych zaledwie tego rodzaju wydawnictwach: Pijarzy warszawscy wydawali jeszcze w w. XVIII „Kolędę warszawską”, zmienioną w r. 1788 na „Kalendarzyk polityczny”, a od r. 1811 do 1821 na „Kalendarzyk polityczny pijarski”, ważny jako źródło historyczne, ponieważ w nim podobnie, jak w „K-ach politycznych” jezuickich podawano spisy władz i urzędników, oraz dobrze opracowane artykuły historyczne i statystyczne. Jeszcze lepsze były „Nowe K-e polityczne”, które od r. 1819 — 1831 wydawał J. Netto; mieściły się w nich wykazy urzędników oraz opisy województw. Od roku 1830—1849 wydawał „Kalendarzyki polityczne” Franciszek Rodziszewski; i tu są spisy urzędników Królestwa Polskiego oraz spisy zabytków starożytności. W miejsce tego „kalendarzyka” od r. 1850—1861 wychodził „Rocznik urzędowy” w językach polskim i rosyjskim, a następnie w ciągu lat kilku w języku polskim. Do bardzo dobrych i pouczających wydawnictw należy „K. nowy domowy” Gałęzowskiego od roku 1828 — 1836, wydawany następnie pod nazwiskiem Stanisława Janickiego, jako „K. domowy i gospodarski” od 1836—1852, Stanisława Strąb-skiego „Kalendarz czyli Rocznik”, wydawany wiatach 1851 — 56, „Kalendarz wydawany przez obserwatorjum warszawskie”, pod redakcyą J. Baranowskiego i F. M. Sobieszczańskiego, od r. 1857 do 1861, szczególnie zaś „Kalendarz astro-nomiczno-gospodarski” Jana Jaworskiego od r. 1840 w ciągu kilku dziesiątków lat i „Kalendarz popularno-naukowy” Józefa Ungra, od roku 1845 wychodzący dotąd. K-e Jaworskiego i Ungra odznaczały się doborem cenuych artykułów naukowych i literackich, pisanych przez najwybitniejszych autorów polskich i ozdobionych do-bremi ilustracyami. W czasach ostatnich dobrze był redagowany w ciągu lat kilku „Kalendarz polski”. Obecnie najlepszym wydawnictwem informacyjnym jest od 3 ch lat wydawany „Na pogotowie ratunkowe w Warszawie kalendarz informacyjno-encyklopedyczny”. Pomijając wielką ilość przeróżnych wydawnictw kalendarzowych treści ogólnej pouczającej, naukowej, literackiej, humorystycznej, a nawet pornograficznej, ogłaszanych przez przeróżnych spekulantów, wspomnieć musimy o bardzo pożytecznych wydawnictwach specjalnych. Tu należą różne kalendarze rolniczo-gospodarskie, od dawnych czasów ogłaszane, rubrycele i directoria, od wieku XVI wydawane dla duchowieństwa według dyje-cezji i zakonów „Roczniki wojskowe”, które o-głaszano za czasów Królestwa konstytucyjnego. Obecnie wychodzą lub niedawno jeszcze wychodziły: „Kalendarz dla kapłanów”, „K. myśliwski” w Warszawie; „łowiecki” we Lwowie, „K. techniczny”, „K. lekarski”, „K. cukrowniczy”, „Rocznik sądowy”, „K. dla piwowarów”, „K. dla organistów”, „K. dla ślusarzy”, „K. dla cieśli i stolarzy”, „K. fotograficzny”, „Rocznik leśny”, „K. księgarski” i wiele innych.—Nakoniec, wspomnieć należy o miastach, w których K-e polskie wychodziły lub wychodzą, oprócz tych, które wyżej wymieniliśmy. W Warszawie późno zaczęto je drukować: pierwszym jest „Kalendarz polityczny i historyczny na rok 1738” wspomnianego wyżej Jana Poszakowskiego. W Poznaniu wychodzą K-e od r. 1692. W Królewcu „K. prusko-polski” wychodzić zaczął w roku 1767 i dotąd się ukazuje szwabachem drukowany; w Gdańsku drukowano K-e w początku w. XIX, dalej w Toruniu, Chełmnie, w Ostródzie wydaje Zalewski szwabachem, K. dla Mazurów pruskich, w Ełku; na Szląsku w Opolu, Gliwicach, Bytomiu, Piekarach, Mikołowie, wydawany przez Miarkę, i obecnie, zdaje się, najpopularniejszy z K-y ludowych, w Cieszynie. W Kaliszu zjawił się K. po raz pierwszy w r. 1685; w Lublinie Jerzy Lemka wydał „Kalendarz świąt rocznych... na Rok Pański” 1636 r.; tamże wydano K. hebrajski w roku 1640. Obecnie wychodzą w Lublinie „K. lubelski” i „Rocznik lubelski”. W Sandomierzu wydali jezuici K. w r. 1750. W Supraślu wydawali w XVIII wieku K-e Ba-zyljanie, np. na r. 1734. W Grodnie w końcu w. XVIII wyszło kilkanaście K-y (1776 —1787). Długi czas wydawali liche K-e karmelici w Berdyczowie; zaczęły one wychodzić około r. 1775 i drukowane były do r. 1833 w drukarni klasztornej, a następnie do r. 1863 w Kijowie i Żytomierzu. W Mohylewie wychodziły w latach 1782—1789, w Połocku w r. 1795. W Przemyślu były wydawane od r. 1782—1799; wznawiano je kilka razy w ciągu w. XIX. W Łowiczu wydano K. na rok 1775. We Lwowie, poczynając od r. 1753, wychodzi wiele K-y, z których kilka należy do wydawnictw bardzo pożytecznych. W Bochni wydają K-e ludowe od r. 1833, w Stanisławowie od r. 1832, w Samborze i Wadowicach od połowy wieku XIX, wreszcie we wszystkich prawie nieco większych miastach, gdzie są drukarnie polskie, wychodzą obecnie K-e, np. w Królestwie Polskim: w Łodzi kilka K-y się ukazuje, w Częstochowie wychodzi „K. częstochowski”, w Radomiu, Piotrkowie, Płocku, Łomży, Kielcach, Sosnowicach. W miastach gubernjalnych od r. 1870 wychodzą K-e urzędowe „Pamiatnyja kniżki”. K-e polskie wychodzą też i w znacznej ilości się rozchodzą w Petersburgu: „K. katolicki” i „K. Towarzystwa Dobroczynności katolickiego”, w Berlinie, w prowincjach nadreńekich, w Paryżu, wreszcie w Ameryce.

Z dzieł obcycb, zajmujących się historyą K-y i ich układem, wymienimy: Littrow „Kalendario-graphie” Wiedeń 1828, Weidenbach „Calen-darium historico-christianum medii et novi aevi” Regensburg 1855, Matzka „Die Chronologie in ihrem ganzen Umfange” Wiedeń 1844, Drechsler „Kalenderbüchlein” 1881, Müller „Kalendertabellen” 1885, Wislicenu8 „Astronomische Chronologie” 1895. Oprócz tego wiele jest dzieł i rozpraw dotyczących K-a rzymskiego, greckiego, indyjskiego, chaldejskiego czyli assyryjsko-babilońskiego, perskiego, hebrajskiego, ormiańskiego, arabskiego i t. p. Tablice, służące do zamiany dawnych dat kościelnych na dni miesiąca oprócz Grotefenda i wskazanych przez ś. p. prof. Adolfa Pawińskiego wyżej pod wyr. „Chro-nologja”, wydali: ks. Hieronim Świętosław Duch-nowski „Tabelle redukcyjne przez Archiwum gfówne Królestwa do druku podane” Warszawa, Orgelbrand, 1844; N. Gorbaczewskij „Apxeo-rpa(j)HuecKÜi Kajien^api, Ha 2 000 jlLtï. (325 — 2324) no lOiiaiicKOMy cnncjieHiio n Ha 742 ro-Ąa (1582—2324) no TpiiropiaHCKOMy cunc-iemio”, Wilno 1869 roku. O Cisiojanusie był artykuł w „Przegl. kat.” 1874 r., str. 383. O K-aeh wogóle, a chrześciańskich w szczególności pisali w języku polskim ks. Deodat Smoleniec „Pas-chalia chrześcijańska, t. j. o K-ach chrześcijańskich i obrachowaniu dnia Wielkanocnego”, War-

H. Ł.

Szawa I860; podobne tablice wydał też astronom Jan Baranowski. Dr D. Wierzbicki „O kalendarzu pod względem historycznym, astronomicznym i kościelnym”, odbitka ze „Szkoły”, Lwów 1878, str. 129. Gabrjel Tołwiński „O kalendarzu, jego znaczeniu, oraz reformach, dokonywanych różnemi czasy”, Warszawa 1903, str. 79. Pierwszy u nas zwrócił uwagę na dawne K-e polskie i ich znaczenie J. S, Bandke w „His-torji drukarń krakowskich”, po nim Lelewel w „Księgach bibljograficznych”; krótką wiadomość „o kalendarzach dawnych i późniejszych” podał ks. P. Siarczyński w „Świątniku lwowskim na rok 1829”, obszerniej pisał F. M. Sobieszczań-ski w „Kalendarzu powszechnym warszawskim na rok 1847” p. n. „Wiadomość historyczno-bi-bljograflczna o K-ach w Polsce”; był też art. o K-ach w Polsce w „Nowym K-u astr. gosp. na rok 1848” J. Czecha w Krakowie. Najgrun-towniejszą i najobszerniejszą dotąd pracą o K-ach w Polsce jest obszerny artykuł w „Enc. Po-I wszechnej” Orgelbranda, t. XIII str. 654—682, napisany przez F. M. Sobieszczańskiego. O K-ach z w. XVI pisali ś. p. prof. Józef Przyborowski w„Tyg. ill.” 1887, nr 209, p.n. „Kalendarz ścienny na rok 1525”, i dr Zygmunt Celichowski „Dwa kalendarze polskie na rok 1528 i 1529 według egzemplarzy bibljoteki Kórnickiej” (Odbitka z „Warty.”) Poznań 1874, str. 16. O K-ach z w. XVIII pisał Ign. Chodźko „O k-ach przed stoletnich” w „Pamiętniku naukowym” Podbe-reskiego t. II z r. 1850, i Władysław Smoleński „Kalendarze w Polsce wieku XVIII, Przyczynek do dziejów oświaty w Polsce w. XVIII” w „Bibl. Warszaw.” 1889, t. II str. 351—373. Wykaz K-y zamojskich ob. w „Dziejach Akad. Zam.” J. K. Kochanowskiego. O K-ach lubelskich ob. „Wydawnictwa perjodyczne w Lublinie”, zebrane przez piszącego te wyrazy, w „Kalendarzu lubelskim na rok 1891” i w osobnej odbitce. Wreszcie por. dzieła bibljograficzne Estreichera i Wierzbowskiego; artykuły w „Enc. kościelnej” t. IX (o K-ach w Polsce nic tu nie powiedziano), w „Enc. staropolskiej” Z. Glogera t. II str. 306—316 z podobiznami K-y z r. 1525 i 1569, „Encikłopediczeskij słowar“ Brockhausa i Efrona t. XIV, „Bibljografja hist, polskiej” dra Ludwika Finkla, cz. II.

Kalendarzowe zaburzenia stanowią krwawą kartę w dziejach Inflant i ciągnęły się od roku 1584 do r. 1589 w czasie rządów Stefana Batorego i Zygmunta III. Wywołał je rozkaz królewski wprowadzenia kalendarza gregoryańskie-go, a formalne bunty mieszczaństwa, podburzanego przez miejscowych wichrzycieli, objawiły się w sposób najbardziej krwawy w Dorpacie, Parnawie a zwłaszcza w Rydze. Rada miejska ryska w r. 1584 już oświadczyła była gotowość obchodzenia świąt Bożego Narodzenia wedle nowego stylu i całe Inflanty przyjęły kalendarz grego-ryański. Mimo to sprzeciwiło się temu miesz

czaństwo ryskie, nienawidzące reformy kalendarzowej z tego jedynie powodu, iż wyszła ona od głowy Kościoła katolickiego, od papieża Grzegorza XIII. Adwokat ryski, Marcin Giese, podniecał coraz bardziej tę niechęć mieszczan i za pomocą podburzonego ludu udało mu się zniewolić radę miejską, ażeby prosiła o zwłokę, której jej z początku istotnie udzielono. Wkrótce jednak (w r. 1585), na żądanie królewskie, zmuszono ją do wprowadzenia nowego kalendarza. Wszystko to spowodowało w tymże 1585 roku słynne w dziejach inflanckich zaburzenia kalendarzowe (Kalender - Unruhen), do których przyłączył się jeszcze ruch mieszczaństwa przeciw radzie miejskiej. Ten ostatni silniej rozwinął owe zaburzenia, dopuszczając się wielu okrucieństw. Gdy pierwsza gwałtowna burza ucichła, obydwa stronnictwa (mieszczaństwo i rada miejska) oskarżyły jedno drugie przed królem, który rozstrzygnął, że rada miejska ma zostać na dawnem swojem stanowisku. Atoli wichrzyciel M. Giese zdołał wzniecić niechęć mieszczaństwa przeciw członkom rady miejskiej, Tastiuszowi i Wellingowi. Wzięło ich mieszczaństwo na tortury, zarzucając im, iż się przyczynili do wydauia jezuitom kościoła św. Jakóba, i zmusiło do uczynienia zeznania, żądanego przez rozjuszone pospólstwo. Pomimo zaklęć i śmiałej obrony burmistrza, Franciszka Nyenszteta i sekretarza miejskiego, Dawida Hilchena, stronnictwo przeciwne przystąpiło do wydania wyroku śmierci na obu obwinionych, z których pierwszy, Tastiusz, stracony został publicznie 27 czerwca 1586 r., a drugi, Welling, d. 1 lipca tegoż roku. Batory skazał na banicyę M. Giesego, wysłał wojska pod Rygę i kazał wznieść strażnicę na lewym brzegu Dźwiny. Giese uciekł do Szwecyi. Tymczasem umarł król Stefan w Grodnie d. 2 grudnia, a na tron polski wybrany został Zygmunt III (1587 — 1632). Gdy domagano się ślubowania hołdu na wierność nowemu królowi, mieszczaństwo ryskie (podżegane przez przybyłego napowrót ze Szwecyi Giesego) oświadczyło stanowczo : „iż tylko w takim razie złoży królowi polskiemu przysięgę na wierność, jeśli król potwierdzi dawne przywileje miejskie, a kościół św. Jakóba ustąpi protestantom”. Przyszło znowu do krwawych rozruchów ulicznych, które dopóty nie dały się skutecznie przytłumić, póki główny wichrzyciel, Marcin Giese, i towarzysz jego, Brynk, nie zostali skazani na śmierć przez komissyę polską, na której czele stał energiczny Lew Sapieha. Wyrok nad obu spełniono w dniu 2 sierpnia, 1589 r., a w d. 28 tegoż miesiąca, w dzień św. Seweryna, za staraniem komissyi polskiej, nastąpiła ugoda pomiędzy obu stronnictwami mieszczan ryskich, nosząca odtąd miano ugody seweryńskiej. Rada miejska odzyskała dawne swoje prawa, ale i starszyźnie ludowej przyznane zostało prawo głosowania wspólnie z raj-

G. M.

cami przy osadzaniu posad miejskich.—Źródła: A) rękopiśmienne: Pamiętniki kronikarskie burmistrza Franciszka Nyenstedta, przechowane w bibliotece miejskiej w Rydze;—dyaryusz Kaspra Padła przechowany tamże, w zbiorach Towarzystwa historycznego; — liczne dokumenty w archiwum wielkiej Izby kupieckiej w Rydze oraz w Archiwum miejskiem w gmachu Muzeum starożytności.—B) drukowane: Monumenta Li-Youiae ant.; Fryderyk Dsirne „Der Riga-sche Kalenderstreit zu Ende des XVI Jahrhun-

derts” (Ryga 1867); ßöthführ „Ein Blatt zum Kalenderstreit”, w „Mittheil, zur livl. Geschichte” (t. XIII, część czwarta); Büttner „Zur Geschichte des Kalenderstreits” (Ryga 1868); H. Diederichs „G. Kettlers Vermittelung Zwischen Rath und Bürgerschaft Riga’s in J. 1586” (Mitawa 1884). Dyaryusz Padła w oryginalnym tekście niemieckim nosi tytuł: „Casper Padel’s Aufzeichnungen”.

Kalendów bractwo (F rat emit as Calendar um, albo Bracia Towarzystwa Ducha Świętego), stowarzyszenie duchowno-świeckie w Średniowieczu powstałe. Celem ich było pogodzenie radości żywota z zasadami surowemi wiary katolickiej i uprzyjemnianie sobie życia (wspólne uczty „agape”) w sposób szlachetny, a także załagadzanie sporów, niesienie sobie nawzajem pomocy w nieszczęściu i w pogrzebach. Członkami byli zarówno duchowni jak i świeccy. Bractwa powyższe powstały w w. XIII, w Westfalii, w opactwie Korweiskiem, skąd rozszerzyły się po Niemczech Dolnych, Hollandyi i Francyi; przez pewien czas były nawet faworyzowane przez papieży i cesarzy i doszły do wielkich bogactw. Potem wkradła się do nich rozpusta, tak, że przezwano ich „braćmi ucztującymi” i wskutek tego towarzystwa K-ów rozwiązano w w. XVI, początkowo w krajach pro testanckich, następnie i w katolickich, a dobra ich skonfiskowano. Nazwa bractwa powstała stąd, że braciszkowie zbierali się na posiedzenia wspólne dnia pierwszego każdego miesiąca (Galendae). Por. Wilda: „Das Gildenwesen in Mittelalter” (Berlin 1831); Uhlhorn „Die christliche Liebes-thätigkeit in der alten Kirche” (Sztutg. 1884, 2 tomy).

Kalendy u Rzymian, ob. Galendae.

KalerglS Demetrios, mąż stanu grecki (* 1803 r. na Krecie — f 1867 w Atenach). Wychowanie odebrał w Petersburgu, uczył się potem medycyny w Wiedniu; po wybuchu powstania w r. 1821 udał się do Grecyi, gdzie walczył mężnie z Turkami pod kommendą Karaiska-kisa; pod Atenami dostał się do niewoli i Turcy obcięli mu ucho. W r. 1832 dosłużył się stopnia podpułkownika. Uważano go jednak za agenta na żołdzie rossyjskim i podejrzewano, że przyłożył ręki do rozruchów, wybuchłych w Argos na krótko przed przyjazdem króla Ottona. W r. 1834 usiłował wywołać powstanie w Messenii, aby uwolnić aresztowanego Kolokotronisa; wskutek tego uwięziono go i czas jakiś przebywał w Nauplii w zamknięciu; w r. 1843 przybył do Aten jako dowódzca dywizyi jazdy, wywołał nie-krwawą rewolucyę w dniu 15 września i został wodzem naczelnym w Atenach, później adjutan-tem królewskim; w r. 1844 ustąpić musiał ogólnej niechęci i udał się do Londynu. Do Gre-cyi wrócił w 1848 r. i próbował wywołać zaburzenie, ale bez skutku; wyjechał wtedy do Zante, a w r. 1853 do Paryża. Wskutek poparcia mocarstw zachodnich, został podczas wojny Krymskiej ministrem wojny; już w październiku jednak r. 1855 wpadł w niełaskę i musiał ustąpić z ministeryum. W lipcu 1861 r. wyjechał w charakterze posła greckiego do Paryża. Król Jerzy mianował go w r. 1864 wielkim koniu-szym.

Kale-Sultanie, ufortyfikowany zamek w naj-węższem miejscu cieśniny Dardanelskiej, na wybrzeżu wschodniem, naprzeciwko osady Kilid-Bahr. Miasto jest siedliskiem wyższej władzy wojskowej i międzynarodowego urzędu telegraficznego, liczy około 10 tysięcy mieszkańców: Turków, Greków i Żydów; rozwinięty przemysł garncarski. Wschodnia część miasta zowie się C z a n a k-K a 1 e s s i.

Kalevi Poeg, epopeja narodowa Estów, składa się z 20 pieśni i prawie 20 tysięcy wierszy ośmiozgłoskowych. Zebrał je i wydał uczony Estończyk F. R. Kreuzwald (Dorpat 1857 i 1861) w oryginale i lichym przekładzie niemieckim Reinthala. Epopeja opiewa przygody głównego bohatera K-a, syna Kalewy, szlachetnego olbrzyma, który zstępuje do piekieł, walczy z szatanem, następnie zaś stacza bój z rycerzami żelaznymi, t. j. rycerzami Zakonu krzyżackiego (personifikacya walki chrześciaństwa z pogaństwem); zwycięża ich, lecz zaraz po zwycięstwie urniera wskutek utraty miecza czarodziejskiego. Według podania przykuty jest za rękę do bram piekielnych i strzeże potępieńców wiecznych. Lecz przyjdzie czas, gdy piekło spłonie, łańcuchy K-a opadną a bohater oswobodzony powróci na ziemię, by przynieść narodowi swemu nowe szczęście, zwiastować nową epokę. Jako utwór poetycki stoi K. niżej od Kalewali, przewyższa ją atoli jednolitością treści. Kreuz-wald przystąpił do wydania epopei w dobie, gdy poezya narodowa estońska była już na wymarciu, a szczątki jej przechowały się w tradycyi ludowej. Autor nie trzymał się ściśle nagromadzonych materyałów, lecz ustępy niektóre przerabiał, inne uzupełniał swemi dodatkami, co niewątpliwie wpłynęło na obniżenie wartości poetyckiej epopei, której dlatego też nie można uważać za wytwór czysto narodowy.

Kalewa, w mitologii fińskiej olbrzym, ojciec bohaterów, zamieszkujących Kalewalę. Imię jego zdaniem Donnera (Suomi 1866) wywodzić należy od pierwiastku Kai, co znaczy grzmieć,

LÖnnrot wydał po raz pierwszy w r. 1835, złączywszy je w jedną całość pod nazwą Kalewali. Pierwszy przekład szwedzki Castrena (1841), następnie Colana (1864—68). Przekład francuski dał Léouzon le duc (Paryż 1845), niemiecki Schiefner (Helsingfors 1852) i Paul (t-że 1885—86). — Por. Jakób Grimm „Über das finnische Epos” («Kleine Schriften» t. II Berlin, 1865); Cäsar „Das fiinnische Volksepos K.” (Sztuttgard 1862); v. Tettan „Über die epischen

Dichtungen der finnischer Völker, besonders die

w. G.

lśnić. Często też spotykamy obok imienia jego przymiotniki: „grzmiący”, „jaśniejący”, „bóg światła”, jak: Jumala. Comparetti przypuszcza, że K. znaczy prędzej: ziemia skał, kraina gór kamienistych; K. jest uosobieniem gruntu kamienistego krain północnych, a stąd i całą Finlan-dyę oznaczają nieraz tern mianem.—Por. Comparetti „Der Kalewala” (Halla 1892).

Kalewäla („Kraj Kalewy”), nazwa narodowego eposu fińskiego, pochodząca od Kalewy, przydomku Wäinämönena, głównego bohatera podań fińskich. Osnowę eposu stanowią czyny i przygody trzech mitycznych, pół boskiego pochodzenia bohaterów: wspomnianego Wäinämönena, czarodziejskiego śpiewaka i wynalazcy lutni (Kantele), której tony w zwierzętach nawet zachwyt wzbudzają; jego brata, Ilmarinena, złotnika i czarodzieja; oraz przeciwnika obu, zdobywcy serc dziewczęcych, Lemminkäinena. Opowieść epicka obraca się dokoła dwóch głównych spraw: zdobycia za żonę pięknej dziewicy, córki czarownicy, Lonhi, i zbudowania czarodziejskiego młyna Sampo, który wraz z mąką, sól i pieniądze wyrzuca z pod swych kół i bogactwo dokoła rozsiewa. Starania obu bohaterskich braci o rękę pięknej dziewicy utrudnione są niezmiernie przez wygórowane i dziwaczne jej warunki, oraz czary jej matki. Wreszcie Ilmarinen, zbudowawszy wspomniany młyn czarodziejski, osiąga cel, zaślubia ukochaną, co staje się powodem dokładnych opisów obrzędów weselnych u Fin-nów. Przedstawienie tego głównego tematu oraz złączonych z nim różnych epizodów dokonane jest z czysto epicką przedmiotowością w dosadnych, realistycznych, szczegółowych rysach. Przyroda, zwierzęta i ludzie nadbałtyckiej Północy występują żywo, barwnie i wyraźnie. Wszelaka wiara we wpływy i działania magiczne stanowi podkład całej opowieści. Wskutek tego jeden z badaczy Kalewali, Rosenkranz, wyróżnia ją nazwą eposu czarodziejskiego. Pojęcia i wyobrażenia religijne zawarte w poemacie są na-wskroś pogańskie. Cała mitologia fińska w nim się streszcza i bogowie różni wciąż w nim występują: bóg gromów i burzy Ukko, władzca wód Ahti, bóg leśny Tapio, bóg śmierci Tuoni, uosobienie zła Hiisi. W zakończeniu eposu znajduje się opowieść o urodzeniu dziecięcia z dziewicy Marjetty, widocznie odnosząca się do Chrystusa. Wäinämönen chce zabić nowonarodzone dziecię, ale władzca bogów, Ukko, wynosi je na króla Karjali, wskutek czego rozgniewany śpiewak odpływa aż do najdalszych granic widnokręgu i tam ginie, pozostawiając Finnom swą lutnię i swe pieśni. Forma wierszy eposu jest trochej czterostopowy. Tekst przechował się aż do naszych czasów w ustnej tradycyi ludu fińskiego. W e-poce budzących się w Finlandyi dążeń narodowych w drugiej ćwierci XIX wieku gorliwi pa-tryoci poczęli zbierać z ust ludu pojedyńcze pieśni, które najbardziej na tern polu zasłużony

Knn. Pu'"’. Ilmtr. Ze». 263 T. XXXI1L.

K.” (Erfurt 1873).

Kalif Willem, malarz hollenderski (* 1622 w Amsterdamie—f 1693 r. tamże); był uczniem Henryka Pola. Malował naturę martwą, oraz obrazki rodzajowe, odznaczające się żywym kolorytem. Prace jego znajdują się w muzeach: berlińskiem, drezdeńskiem, frankfurckiem i am-sterdamskiem, większa część jednak w rękach prywatnych.

Kalff Gerrit, historyk literatury hollender-skiej (* 30 stycznia 1856 w Zwolle), był profesorem gimnazyalnym w Amsterdamie. Pozostawił następujące prace: „Het lied in de midde-leeuwen” (Lejda 1883); „Middelnederlandsche epische fragmenten” (Groninga 1886); „Geschie-denis der Nederlandsche letterkunde in de 16-e eeuw” (Lejda 1889, 2 tomy); „Het onderwijs in de moedertaal” (Amsterdam 1893); „Trou moet blycken Tooneelstukken der zestiende eeuw” (tamże 1889).

Kalgoorlie, miasto górnicze w Australii zachodniej, położone o 600 kim. na wschód od m. Perth, a 38 km. na północo-wschód od Coolgar-die, z którem połączone jest koleją żelazną; ma bardzo bogate, odkryte w r. 1893, pokłady złota, przy którego dobywaniu pracuje 2 000 górników; wszystkich mieszkańców liczy do 3 000.

Kali, bogini indyjska, ob. Parwati.

Kali, Kalium, ob. Potas.

Kali-Akra, również Gelare lub Czeligra-Bu-run, przylądek na wybrzeżu bulgarskiem morza Czarnego, na północo-wschód od, niego zatoka Warneńska, stanowiąca schronisko dla statków. W r. 1828 skrył się tu admirał Greigh ze swą flotą przed burzą, która zaskoczyła go w drodze z A napy do Warny.

Kaliber (od słowa arabskiego oznaczającego formę, model, albo od starofrancusk. qualibra= ile funtów). W technice oznacza średnicę rury, lub walca wydrążonego. Narzędzie K-em zwane służy do dokładnego mierzenia otworów; jest to krótki cylindryczny stalowy zahartowany wałek, zaopatrzony w rękojeść i dokładnie na pewną miarę szlifowany. Do każdego wałka należy odpowiedni pierścień, służący również do mierzenia, a właściwie do sprawdzania średnicy wałków. Za pomocą K-u sprawdza się, czy dany przedmiot ma odpowiednie wymiary, np. czy wał lub rura jest dokładnie wytoczona; jest to niezbędne narzędzie, używane w warsztatach me-

52

Nr kalibra

na ang. skalę

19.4

18.8

18.2

17.6

H.

chanicznych i tylko za pomocą jego można przekonać się, czy przedmiot pewien jest dokładnie i na miarę wykonany. K. oznacza także wykrój walców, używanych do walcowania żelaza profilowego; kształt i wielkość tych K-ów mogą być najrozmaitsze, zależnie od kształtu i wielkości żelaza walcowanego. K-y nazywają się zamknięte, jeżeli brzegi jednego walca trafiają w zagłębienia drugiego, jeżeli zaś brzegi te leżą między kalibrami tak, że wzdłuż obwodu dotykają się, to nazywają się otwartemi. H-Kaliber artyleryjski (w a g o m i a r) oznacza, średnicę działa, albo pocisku, a wogóle średnicę wszelkiej broni palnej u wylotu; pospolicie używają tego wyrazu na oznaczenie wielkości działa, przez wielkość lub wagę rzucanego z tego działa pocisku. W Niemczech, Austryi, Francyi i Włoszech, K. oznaczający średnicę wylotu działa wyraża się w centymetrach — w Rossyi, Anglii i Stanach Zjednoczonych północnej Ameryki wyraża się albo podług wagi pocisku w funtach, albo w calach. W Rossyi K. armat oznacza się przez wagę odpowiedniego pełnego pocisku że laznego, stąd mówi się o działach 3-funtowych,

6-funtowych itd.; znaczy to, że K. wyrażony wagą oznacza taką średnicę, jaką będzie miała średnica kuli odlanej z surowca, wyrażanej wagi. Działo np. 4-funtowe oznacza, że K. jego (3.42 cali) jest taki, iż waga kuli z żelaza lanego tej średnicy wynosi 4 funty, rzeczywiście zaś waga pocisku wynosi 14 funtów. Jeżeli we wnętrzny kanał działa jest nagwintowany, to K. przedstawia średnicę kanału po brzegach gwintu. Obecnie K. wyraża się w jednostkach linijnych. Długość działa wyraża się zwykle jako wielokrotna K-u, i tak L/24 oznacza działo, którego rura jest 24 razy tak długa jak K. Do sprawdzania wewnętrznych wymiarów otworów dział używa się kalibromierza; jest to cylinder, którego średnica jest wymiaru ściśle oznaczonego; zwykle używa się dwóch takich cylindrów, jeden większego wymiaru, który nie powinien wchodzić w otwór, a drugi mniejszego wymiaru, któ ry powinien wchodzić w otwór. K. jest to nomenklatura strzelb, oznaczona albo po ilości kul ołowianych okrągłych idących na 1 funt, albo po średnicy lufy w milimetrach lub liniach. Pierwszego systemu używa się do oznaczania broni myśliwskiej nabijanej śrutem; tu K. lufy oznacza się parzystemi numerami od 4 do 32, najczęściej używane są K-y od 10 do 16: jeżeli np. z 1 funta ołowiu mamy 16 kul, to strzelba, mająca taką średnicę lufy jak jedna taka kula, będzie 16-go kalibru. Średnica otworu luty w milimetrach wyraża się następującemi liczbami:

Średnica lufy

na franc, skalę 20.4 20.4

18.2

17.4

Wielkość K-u wyraża także w pewnym stopniu i długość lufy, która w przybliżeniu powinna równać się 44 razy wziętej średnicy lufy. Wszelkiej ręcznej broni palnej dla wojska przeznaczonej, dla łatwiejszego użycia jednych i tych samych ładunków, daje się wszędzie przy fa-brykacyi jeden stały i niezmienny K. (7 do 8 milimetrów), stąd bronią kalibrową nazywamy pospolicie wszelką ręczną strzelbę wojskową. Do oznaczenia otworów luf strzelb służy stożek kalibryczny; jest to zwyczajny stożek, na którym nakreślona jest podziałka w milimetrach lub liniach, oznaczająca średnicę stożka w każ-dem miejscu; włożywszy stożek ten w lufę, na po-działce mamy wskazaną dokładnie jej średnicę. H*

Kalibrowanie jest to sprawdzanie czy rura lub wał mają na całej długości jedną i tę samą średnicę. Rura mająca w całej długości jednakową średnicę zowie się kalibryczną. W rurkach używanych do termometrów ocenia się to przez wprowadzenie do danej rurki krótkiego słupka rtęci i przesuwanie go wzdłuż rurki; jeżeli słupek ten wszędzie zachowuje jednakową długość, rurka jest kalibryczną. K. metalowych gilz patronowych, tak broni ręcznej wojskowej, jak i dział, jest to sprawdzanie ich zewnętrznej średnicy, co dokonywa się na machinie kalibrycz-nej, przyczem gilzy przeciska się przez otwory wyrobione w płycie ze sali twardej—tym sposobem otrzymują one normalną średnicę.

Kalicki Bernard, historyk i publicysta polski (* w Kurzanach [w obw. Brzeżańskim] — f 21 września 1884). Nauki gimnazyalne pobierał w Brzeżanach, a później we Lwowie, gdzie też wstąpił na uniwersytet. Zawód pisarski rozpoczął już wówczas (ok. 1860 r.) jako współpracownik pism dla ludu i młodzieży („Dzwonek”, „Przyjaciel dzieci”). Roku 1862 wydał „Dzieje Polski do czytania w chatach i szkółkach wiejskich”, których pierwsze wydanie zostało skonfiskowane, drugie zaś wyszło dopiero roku 1877. Zmuszony sam na siebie pracować i rodzinie pomagać, został K., jeszcze jako student uniw., sekretarzem ociemniałego Szajnochy, którego kierunek wywarł wpływ dobroczynny i stanowczy na jego działalność pisarską. Jednocześnie polecony przez Szajnochę, otrzymał też posadę przy bibliotece Ossolińskich. Lecz roku 1863 za sprawy polityczne dostał się pod sąd i skazany na 3 lata więzienia (r. 1864) jesienią t. r. wywieziony został do Ołomuńca. Tu, podczas odsiadywania kary, z pomocą paru współtowarzyszy niedoli uczył się po angielsku, czytając z zapałem, a nawet przekładając na polski szkice historyczne Macaulay’a. W listopadzie r. 1865 wskutek ogólnej amnestyi uwolniony, powrócił do Lwowa. Za sprawą marszałkowej ks. Sapieżyny otrzymał posadę w wydziale krajowym (zrazu b. lichą), lecz wkrótce stał się zaufanym marsz. ks. Sapiehy; r. 1883 został sekretarzem Wydziału, a w r. 1884 (przed samą

śmiercią) posunął się na kierownika kancelaryi [ dowa. Najwcześniejszą pracą K-y jest poemat Sejmowej. Od założenia „Przeglądu Polskiego’1 (1866) był jego czynnym współpracownikiem i umieścił w nim znaczną ilość artykułów i mo nograflj historycznych jak: „Swaty”, przerobione na scenę przez A. Bełcikowskiego p. t. „Dwaj Radziwiłłowie”, „Władysław IV królem chłopów” (1867), „Dwie przedniejsze kobiety histor. w Polsce” (1871), „Bogusław Radziwiłł, koniuszy litew.” (1877) (która jest najlepszą jego pracą), „Karol Szajnocha” i wiele innych (p.

w 19 pieśniach „Raghuvansa”, opiewający życie Ramy, oraz jego przodków i następców; w ostatnich pieśniach opisuje dzieje panowania 24 władzców Ayodhyi. Poemat ten pisany jest wierszem klasycznym; styl ma jasny, choć zdobny sztucznemi upiększeniami. Malowuiczośc o-brazowa i fantazya cechują talent K-y. Poemat ten wydany był przez Stenzlera z przekładem łacińskim, Londyn 1832; z kommentarzami Mal-linathy — wyd. 3-e, Bombaj 1886; z notatkami innych kommentatorów i uwagami Nandargika-ra, w tłómaczeniu angielskiem, wyd. 2-e tamże 1891; po niemiecku w wolnym przekładzie hr. Schacka w wydawnictwie „Orient und Occident” 3 tomy, Sztutgard 1890. Drugi poemat w 17 pieśniach: „Kumara Sambhava” (Powstanie Ku-mary) opisuje narodziny boga wojny, Kumary; 7 pieśni początkowych poświęcił autor rodzicom boga: Szywie i bogini Parvati. Zazwyczaj tylko ta część poematu ukazuje się w wydaniach drukowanych (wyd. Stenzlera z przekładem łacińskim, Londyn 1838). Całość z kommentarzami Mallinathy wydana najdokładniej przez Par-vanikarę i Parabę (wyd. 2-e, Bombaj 1886). Szczególniej pieśni 3 i 4, opiewające spalenie przez Szywę boga miłości, Kamy, i skargi opłakującej go małżonki, Rati, są wysoce poetyczne. Głębią uczucia i pięknemi opisami przyrody wyróżnia się rozsławiony przez wszystkich pisarzów europejskich i indyjskich poemat liryczny: „Meg-haduta” (Obłok posłem), w którym skazany na wygnanie bożek powierza obłokowi poselstwo do ukochanej małżonki. Piękne są ustępy liryczne, natomiast utwór przeładowany jest zby-tecznemi szczegółami opisowemi: różnych okolic, gór i dolin, które przebywa poseł (wyd. Gilde-meistra, Bonn 1841; Stenzlera, Wrocław 1874; z kommentarzami Mallinathy, Bombaj 1886; po niemiecku w przekładzie Maxa Miillera, Królewiec 1847—oraz Schiitza, Bielefeld 1859 i Fri-tzego, Chemnitz 1879). Bardziej jeszcze opisowym jest piękny poemat: „Ritusanhara” (Cykl pór roku — w przekładzie Bohlena łacińskim i niemieckim). Przedewszystkiem jednak zasłynął K. jako dramaturg. Pozostawił mianowicie 3 dramaty bohaterskie: „ Malavikagnimitra”, „Sakuntala” i „Vikramorvasi”. Pierwszy z tych utworów, przedstawiający miłostki króla Agni-mitry z Malaviką, jako najsłabszy, przypisywano pierwotnie innemu autorowi, ale już A. Weber w przedmowie do przekładu swego tej sztuki (1856) dowiódł na podstawie tożsamości języka i myśli, ze twórcą jego jest K. Najznakomitszym jednak utworem K-y jest dramat „Sakuntala”, któremu zawdzięcza autor sławę swą w Europie. Goethe, zachwycony przenikającym ten utwór duchem romantyzmu, uznał dramat za arcydzieło, a zdanie jego powtórzyli wszyscy krytycy późniejsi. Treść romantyczno-czaro-dziejska zaczerpnięta jest z Mahabharaty. Pięk-

Stankiewicz „Spis przedmiotów...” „Przegl. pols.”

(1866 —1888). Z pism hist, wydanych oddzielnie najważniejsze: „Zarysy historyczne” (1869), z których cały dochód przeznaczony był na fundacyę

im. K. Szajnochy; „Opowiadania z dziejów pols.

Cz. I. Epoka Piastowska”, dla dzieci (1871);

„Najnowsze sądy o K. Szajnosze” (przedruk z „Kur. Lwów.”). Jako publicysta brał K. żywy udział w życiu politycznem, ogłaszając broszury i pisma ulotne (jak: „Kwestya ruska”

(1871), „Quousque tandem” (1877), wywołana nieprzychylnemi głosami z powodu mowy Józ.

Szujskiego nad grobem Ant. Walewskiego, „Dążności rosyjsskie hr. Tarnowskiego”). Był też współpracownikiem pisma katolickiego „Unia”, założonego w celu ugodowego i religijnego wpływu na Rusinów i wydawał przez kilka lat razem z N. Ottonem Hołyńskim pisma dla ludu „Nowiny” i „Chatę”. W latach 1882 i 1883 wy stępował jako prelegent w sali Ratuszowej w Warszawie z odczytami o K. Szajnosze i o w. XVI na Zachodzie i w Polsce. Zajmował się gorliwie reformą gminną i r. 1883 umieścił artykuł w tej sprawie w warszawskiej „Niwie”. Był to ostatni większy jego artykuł. — Por. „Przegląd Polski” (1885—86, I, 548); „Bernard Kalicki”

(p. Stan. Tarnowskiego) w „Ateneum” (1884, IV,

195)— nekrolog.

Kośó.

Kalidaza, właściwie K â 1 i - d â s a —„niewolnik Kali”, jeden z najwybitniejszych poetów in dyjskich epoki klasycznej. Chronologia jego jest bardzo ciemna: jedni uczeni utrzymują, że żył w I w. przed Chr.; inni, że w VI po Chr. Dr Huth, poświęciwszy obszerną rozprawę („Die Zeit der K.” Berlin 1890) ustaleniu chronologii K-y, przyszedł do tego przekonania, iż poeta „z prawdopodobieństwem najwięk8zem” żył pomiędzy 400 a 600 r. po Chr. O życiu jego nic pewnego nie wiemy. Legenda mówi, iż pochodził z rodziny bramińskiej, a osierocony wcześnie, wychowany był przez wolarza. Pewien minister, wzgardzony przez dumną księżniczkę Vasanti, pragnąc się na niej zemścić, podstępnie połączył ją z K-ą, a gdy po ślubie wydało się pochodzenie małżonka, zrozpaczona Vasanti poleciła mu udać się do bogini Kali, dzięki której poeta uzyskał odpowiedni stopień nauki i przebudzenie się talentu poetyckiego: stąd otrzymał nazwę K-y, t. j. niewolnika Kali. Śmierć gwałtowną poety również ubarwiła fantazya lu-

ność utworu zaznacza się przedewszystkiem w odtworzeniu samej postaci bohaterki, prawdziwie sielankowej i poetycznej, oraz w mistrzowsko skreślonych obrazach natury. Wartość dramatu tkwi raczej w szacie zewnętrznej, w języku, nie treści i myśli przewodniej. Przytem niektóre akty są nudne i rozwlekłe. Istnieje wiele opracowań Sakuntali; z nich recenzya bengalska najbardziej zbliżona jest do oryginału (wyd. Pischla, Kiel 1877); recenzya Devana-gari jest opracowaniem krótszem i wcześniej-szem od poprzedniego (wyd. Böhtlingka, Bonn 1845; Monier’a i Hertforda, 1853; z kommen-tarzami Raghavabhatty — Godabolego i Para-by, Bombaj 1891). Najtreściwszą jest recenzya drawidyjska lub południowo-indyjska. Na język niemiecki przełożono Sakuntalę z tłómacz. angielskiego Jonesa (Kalkutta 1789)—wyd. Forstera; następnem wydaniem zajął się Herder (Frankfurt n. M. 1803); najlepsze jest Fritzego (Chemnitz 1877). Po francusku przetłómaczył Sakuntalę Fauche, na język polski H. J. Grabowski („Sakuntala czyli Pierścień przeznaczenia” Warszawa 1861). Trzeci dramat K-y „Vi-kramorvasi”, słabszy od Sakuntali, oparty jest na jednym z najdawniejszych mytów indyjskich o miłostkach króla Pururavasa z nimfą Urvasi (wyd. Lenza, Berlin 1833, z przekładem łacińskim; Bollensena, Petersburg 1846; z kommen-tarzami Ranganathy, Bombaj 1888; w skróconej recenzyi drawidyjskiej : Pischla, Berlin 1875, i Shankara Pandurang Pandit, wyd. 2-e Bombaj 1889; na niemiecki tłómaczyli: Höfer, Berlin 1837; Hirzel 1838; Lobedauz, wyd. 3-e Lipsk 1884; Fritze w „Universalbibliothek”). W In-dyach najbardziej ceniony jest K. za styl obrazowy, obfitujący w trafne porównania. Według tradycyi indyjskiej, prócz K-y, było jeszcze 3 innych poetów tegoż imienia. Niewiadomo dokładnie, który z nich jest autorem utworów: „Nalodaya”, „Crutabodha”, oraz „Ravanavaha” lub „Setubandha”.—Porów. S. Levi „Le theatre indien” (Paryż 1890); Huth „Die Zeit der K.” (Berlin 1890).

Kalide Teodor, rzeźbiarz (* 1801 r. w Königshütte na Szląsku Górnym—f tamże 1863). Początkowo oddawał się giserstwu, później rzeź bie. Pierwsze jego utwory powstały pod kierunkiem Raucha, którego oddziaływanie znać i w późniejszych pracach, jak: Chłopiec z łabędziem (w ogrodzie pałacowym w Charlottenbur-gu), Konający lew—rzeźba na cmentarzu inwalidów w Berlinie na grobie Scharnhorsta. Ze szczególnem upodobaniem odtwarzał figury zwierzęce. Największą sławę zyskała rzeźba jego: Pijana bachantka na panterze (zakupiona w r. 1878 dla galeryi narodowej w Berlinie). Z pozostałych prac wymieniamy: Posąg ministra Re-dena, Chłopiec z kozłem, Madonna z Dzieciątkiem i wykonana dla króla Fryderyka Wilhelma III waza wspaniała.

Kalif, właściwie Chalif, po arabsku Chali-fah (namiestnik), zwłaszcza Chalifet Rassńl Allach (namiestnik i następca proroka bożego) tytuł następców Mahometa na jego duchownem i świeckiem stanowisku sędziego i władzcy. Założone przez nich państwo, które się później na więcej państw rozpadło, jest kalifatem. Ponieważ Mahomet nie zostawił męskiego potomstwa i nie wyznaczył żadnego następcy, po śmierci jego zaczęła się walka o dziedzictwo, w której odniósł zwycięstwo (632) teść proroka, Abu Be kr, ojciec jego żony, Aiszy. Miał on do zwalczenia wielkie trudności, gdyż śmierć Mahometa była hasłem powstań i zaburzeń ogólnych; on jednakże potrafił przez niezłomną wiarę i energię wzbudzić zaufanie w swojem otoczeniu i dodać mu otuchy. Po pokonaniu najwybitniej szego z buntowników, Musailima, przez wodza swojego, Chalida, mógł być pewnym zupełnego tryumfu; jakoż w drugim roku jego rządów cała Arabia zjednoczona była pod godłem islamu i pierwsze armie wyruszyły na podbój Syryi i ziem nad Eufratem. Abu Bekr wyznaczył na swego następcę O mar a I (634—644), również teścia Mahometa. Omar był człowiekiem pełnym odwagi i energii, prostym i umiarkowanym, głębokiej wiary i czystych obyczajów; trzymał się patryarchalnego sposobu życia, był sprawiedliwy i hojny dla ubogich, przytem niezwykle czynny. Jemu zawdzięcza kalifat organizacyę wewnętrzną. Sam Omar rezydował w Medynie przy grobie proroka; wojska jego tymczasem zanosiły islam daleko, na Wschód za Persyę, na Zachód do Syryi i Trypolisu. „Miecz Boga”, Chalid, który w r. 633 zadał kilka klęsk Persom i dotarł aż do Eufratu, wysłany został przez Omara do Syryi, gdzie po zwycięstwie pod Adż-nadeinem (634) zdobył Damaszek (635) i po bitwie pod Jarmukiëm (Hieromax), w której zniszczył wielką armię bizantyjską (636), podbił znaczną część Syryi. Inni wodzowie zdobyli w 638 Jerozolimę i Antyochię, w 640 główną twierdzę Cezareę, w latach 639—41 Mezopotamię. W tym samym czasie Arabowie pod Sandern zburzyli państwo Sassanidów. Persowie ponieśli klęskę pod Kaderyą (637), poczem podbity został Irak (Babilonia) i założona Basra i Ma-dain czyli Ktezifon, stolica perska, opuszczona przez ostatniego Sassanidę, Jezdedyerda, oddała się zwycięscom; w Kufie nad Eufratem zasiadł namiestnik arabski. Po zwycięstwie Arabów pod Nehawendem (642) i Medya wpadła w ich ręce. Wódz Omara, Amr, wyruszył w 638 czy 639 z Palestyny do Egiptu i do roku 643 dokończył podboju tego kraju; pomogły mu w tern przedsięwzięciu tameczne niesnaski religijne. Z Egiptu puścili się Arabowie dalej przez pustynię i zdobyli Barkę, Trypolis i Sabrę. Działalność Omara skierowana zresztą była nietylko na podboje. Obdarzał ziemią meczety i szkoły, budował twierdze i więzienia, wprowadził erę

Hedżiry i przeprowadził organizacyę państwa na podstawie wojskowej z zachowaniem samorządu miejscowego; — ustrój ten spotykamy dziś jeszcze we wszystkich państwach muzułmańskich.

ców na Kufę; namiestnik Obeidallah pokonał go pod Kerbelą (680). Jednocześnie powstała Me-dyna, a w Mekce ogłosił się K-em Abdallah ibn Sobeir. Wódz Jezyda, Muslim Ben Okba, zdobył Medynę w 683 i krwawo zemścił się na mieszkańcach, Tymczasem umarł Jezyd, w kilka tygodni później syn jego, Moawia II; w rodzie Omajjadów powstały niesnaski; K-em został Mer w an I, najstarszy z rodu; z trudnością utrzymywał się na tronie i już w 685 został zamordowany. Syn jego, Abd al Malik (685—

Na Wschodzie i w Syryi wojowały z sobą plemiona, w Chuzistanie i Arabii grasowali Chary-dżyci, Mekkę zajmował Abdallah ibn Sobeir, w Kufie powstał na czele szyitów pseudo-pro-rok Muchtar. Ten wszakże, poróżniwszy się z Ibn-Sobeirem, został pokonany przez brata jego, Muss’aba (687). Rozruchy w Syryi stłumił sam Abd-al-Malik, pobił później Muss’aba w 690; wódz K-a Hadżadż ibn Jussuf zdobył w r. 692 Mekkę, następnie zmusił do uległości Kufę iBasrę; Mohallab poskromił Harydżytów; powstanie na Wschodzie stłumiono ostatecznie dopiero w 703 r.; jedność państwa muzułmańskiego przywrócona wreszcie została. Za rządów syna Abd-al-Malika, Welida I (705—715), potęga arabska doszła do zenitu. Wódz jego, Kuteiba, walczył zwycięsko w Turkiestanie (706—715) i podbił kraje pomiędzy Oxusem i Jaxartem. Mohammed ibn Kassim zmusił do uległości Sind i Pendżab; MaBlama i Abbas, brat i syn K-a, szczęśliwie wojowali w Azyi Mniejsze¹. Musa dotarł do krańców Afryki północnej; podwładny jego, Ta-ryk, wkroczył w 711 do Hiszpanii, pobił Wizygotów pod Jeres de la Frontera; już w r. 713 większa część półwyspu była w ręku muzułmanów. Brat Welida, Suleiman (715—717), był despotą. Na jego rządy przypada półtoraroczne oblężenie Konstantynopola przez Maslama, które skończyło się wielką klęską; na innych polach walki odnoszono jeszcze pewne korzyści. Krewny i następca jego, O mar II (717—720), rządził łagoduie i sprawiedliwie, popełnił jednak ważne błędy polityczne, między innemi pozwolił podnieść głowę nieprzyjaciołom dynastyi, Chary-dżytom i Alidom: to też za panowania brata jego, Jezyda II (720 —724), wybuchły w różnych częściach kraju powstania; K. tymczasem uczto wał i bawił się w Damaszku. Bratu jego i następcy, energicznemu His z am owi (724—743), udało się raz jeszcze zaprowadzić porządek w kalifacie, choć wzrastająca propaganda A li -dów i związanych z nimi Abbassydów objawiała się już tu i owdzie, wywoływała buntownicze rozruchy, i choć pomiędzy panującemi plemionami arabskiemi wzrastała niezgoda. Zwycięstwo Karola Martella pod Tours (732) kres położyło posuwaniu się Arabów na Zachód. Rozpustny i okrutny Welid II (743—744), syn Jezyda II, po roku rządów zginął podczas po-

Po śmierci Omara, który przybrał był tytuł „Emir al Muminin” (książę wiernych), ustanowio-ua przez niego rada z sześciu mężów wybrała na K-a Othmâna (644—656), zięcia Mahome ta. Othman, słaby starzec, nie dorósł do swego stanowiska; przez mianowanie namiestnikami krewnych swych i niegodnych ulubieńców wywołał powszechne niezadowolenie; choć osobiście 705), znalazł państwo blizkiem rozpadnięcia się. pobożny, przez blizkie stosunki ze świecką par tyą oburzył na siebie gorliwców religijnych; J przywódzca ich, Mahomet, syn Abu Bekra, obiegł go we własnym domu i zamordował. Zasługą Othmana było przywrócenie autentycznego tekstu Koranu. Następcą jego był synowiec Mahometa, Ali (656—661), który walczyć musiał głównie z wrogami wewnętrznymi. Ambitni współzawodnicy, stronnicy Othmana i nieprzyjaciele osobiści zbuntowali się przeciwko niemu; wdowa po Mahomecie, Aisza, połączyła się z nimi W bitwie pod Basrą (656) Ali zwyciężył i wziął Aiszę do niewoli, nie zdołał jednak wyzyskać zwycięstwa nad Moawią, namiestnikiem Syryi (657); w dalszej walce Ali zginął z ręki zabójcy (661). Najstarszy syn jego, pozbawiony energii, Hassan, zrzekł się rządów i uznał Moa-wię za K-a. W osobie Moâwii I (661—680) zaczyna się dynastya Omajjadów; przezwana tak od jego przodka, O maj j aha. W osobie Aloawii doszła do władzy partya świecka dawnej mekkańskiej arystokracyi; demokratyczno-pury-tańska partya Charydżytów bardzo niechętnie na ten nowy kierunek patrzyła, w końcu jednak uledz musiała. Moawia przeniósł stolicę z Medyny do Damaszku. Aby stłumić powstanie Charydżytów w Mezopotamii, zamianował na miestnikiem Basry Zijada, który, postępując energicznie i bezwzględnie, umocnił tam władzę K-ów. Przywrócenie pokoju wewnątrz państwa umożliwiło dalsze podboje. Już za czasów poprzednich K-ów tworzyć się zaczęła marynarka arabska... Cypr i Rodos wpadły w ręce K-ów,

Cyklady, a później i dalekie brzegi morskie uległy napadom korsarzy saraceńskich, gdy tymczasem drogą lądową dokonywano podboju Azyi Mniejszej. Arabowie blokowali nawet przez 7 lat Konstantynopol (669—675), ale bez skutku. Na Wschód armie muzułmańskie dotarły aż do Iu-dyj: Ubeid Allah, Mohallab i inni wodzowie Moa wii podbili Sedżistan, Kabulistan (662), część Turkiestanu (674) i Samarkandę (671); w Afryce Okba dotarł do Tunetanii. Moawia uczynił kalifat dziedzicznym w swoim rodzie i przeprowadził uznanie syna swego, Jezyda, za następcę.

Jezyd I (680—683) z powodu upodobań świeckich ściągnął na siebie nienawiść pobożnych.

Hussein, syn Alego, przywołany przez szyitów z Iraku, pociągnął na czele licznych powstań

wstania. Jego następca, Jezyd III, syn Welida

I    umarł w tym samym roku, w którym na tron wstąpił, brata zaś jego, Ibrahima (744), pozbawił korony namiestnik Armenii, Merwan, wnuk Merwana I. W osobie tego Merwan a

II    (744—750) skończyły się rządy rodu Omajja-dów w Azyi. Otwarcie wystąpili przeciwko niemu Abbassydzi (ob.) przy pomocy Alidów, a głównie poparci przez obudzone poczucie narodowe niechętnych Arabom, Persów. Abbassy-da Ibrahim okrzyknięty został władzcą w Chorasanie. Ibrahima schwytał wprawdzie Merwan (748), brat jego jednak, Abul Abbas, przybrał tytuł K-a w Kufie (749). W krwawej bitwie pod Zab, Merwan poniósł klęskę; ścigano go do Egiptu i tam zabito (750). Krwiożerczy wuj Abbasa, Abdallah, wytępił prawie cały liczny ród Omajjadów; niewielu z nich zdołało uciec do Hiszpanii, gdzie Abd ur Rahman, wnuk K-a Hi-szama, państwo niepodległe założył. Z rodem Omajjadów upadła jedność państwowa muzułmań ska i panowanie Arabów jako narodu. Pierwszy z nowego rodu Abbassydów, K. Abul Ab bas (749—7 54), umocnił panowanie swoje przez tępienie nieprzyjaciół, przez co zdobył sobie przydomek „Saffah” (krwiożerczy). Brat jego Abu-Dżafar (754—775), zwany zwykle Al Mans sur (zwycięski; na Zachodzie Almanzor), był jednym z uaj chytrzej szych i najokrutniej szych tyranów, zarazem jednak jednym z największych monarchów. Umocnił stanowisko dy-nastyi przez nielitościwe prześladowanie wszystkich jej przeciwników, zwłaszcza Alidów, rozgoryczonych o to, że ich usunięto na stronę, oraz skrajnie narodowych partyj wśród Arabów i Persów. Żywioły umiarkowane starał się je dnoczyć i jednać dla rządu; w tym celu przeniósł też stolicę swoją do założonego na grani cy pomiędzy Arabią a Persyą Bagdadu (762). Dzielną pomocą Almanzorowi służyła rozumna rodzina Barmecydów (ob.), pochodząca z Persyi wsch., której członkowie najwyższe zajmowali urzędy. Kalifat, uszczuplony wprawdzie o Hisz panię, doszedł znów do stanu kwitnącego i utrzymał się w nim jeszcze za rządów syna Alman-zora, Al-Mahdiego (775—785), i wnuków jego, Al-Hadiego (785 — 786) i Haruna al Raszyda (786—809). Za panowania drugiego z nich spostrzedz jednak już można pierwsze oznaki upadku, zwłaszcza od roku 803, kiedy Harun przez zazdrość obalił potężny ród Bar mecydów. Nie będąc sam wcale wybitnym władzcą, nie potrafił tłumić zupełnie powtarza jących się coraz częściej powstań, a jego po dział państwa pomiędzy synów, Emina (809— 813) jako K-a i Ma’amun a jako wielkorządz cę prowincyj wschodnich, stał się przyczyną wojen domowych. Ma’amun (813—833), władzca złośliwy, ale nie pozbawiony zdolności, zaprowadził jaki taki porządek w państwie i przez umiejętną pomoc przyczynił się do rozkwitu nauk.

który zrobił Arabów (a właściwie piszących po arabsku muzułmanów wszelkich narodowości) pośrednikami pomiędzy kulturą grecką, a zachodnio-europejską. Musiał jednak K. walczyć ciągle z zaburzeniami i powstaniami, wzniecanemi głównie przez Alidów. Innych klęsk powodem stały się niesnaski religijne, Ma’amun bowiem wystąpił jako obrońca kierunku wolnomyślnego w teologii i jego sposób pojmowania nauki proroka uczynił religią państwową. Za jego rządów muzułmanie zdobyli Kretę (826); wojowano też z cesarstwem Wschodniem w Azyi Mniejszej, ale niezbyt szczęśliwie. Brat Ma’amuua, Motassim (833—842) z powodu ciągłych rozruchów, przeniósł stolicę z Bagdadu do Samarry nad Tygrem i zorganizował silną straż przyboczną z niewolników tureckich (mameluków). Pomimo to kalifat rozprzęgał się coraz gorzej. Syn jego, Al-Wathik (842—847), ściągnął na siebie nienawiść powszechną przez chciwość, rozpustę i prześladowanie prawowiernych. Brat jego wyniesiony przez straż przyboczną, Muta-wakkil (847 — 861), starał się zjednać sobie życzliwość prawowiernego ludu przez prześladowanie teologów wolnomyślnych, nie miał jednak żadnych zdolności do rządzenia krajem, był rozpustny i okrutny. Własny syn jego, Al-Mun-tas sir, zbuntował przeciwko niemu gwardyę turecką, strącił go z tronu i zamordował, umarł jednak już w 862. Kalifat chylił się coraz bardziej ku upadkowi. K-owie: Mustain (862 — 866), Mo’tas (866 — 869), Mohtadi (869—870), Mo’ta-mid (870-892), Mo’tadhid (892—902), Muktasi (902—907), Muktadir (907—932), Kahir (932— 934), Radhi (934 — 940), Muttaki (940 — 944), wynoszeni na tron przeważnie przez gwardye, byli na ogół słabi, to też namiestnicy odrywali od państwa jedną prowincyę po drugiej. Agla-bidzi założyli państwo niepodległe w Afryce Zachodniej, Talunidzi w Egipcie, Hamdanidzi w Syryi Północnej, Saffarydzi w Persyi, Sama n id z i w Chorasanie, Alid z i nad morzem Kaspijskiem; w Afryce, Syryi, Arabii, Iraku i części Persyi grasowały skrajne sekty szyickie Izmaelitów, Karmatów i Fatymidów, a ciągłe powstania pustoszyły te kraje. Państwo K-a Muttakiego składało się już tylko z miasta Bagdadu. Z tej słabości skorzystał Mo’is ed Dula, głowa możnych w Farsistanie Bujidów, aby obledz i zdobyć Bagdad; K. poddał się, został jednak oślepiony. Zwycięsca przybrał tytuł sułtana, K-a zaś, którym zrobił Motiego, brata Mu-takkiego, ograniczył do godności duchownej; godność świecką „księcia książąt” (Emir al-Oma-ra) piastowali Bujidzi. Pozbawieni wszelkiej władzy, K-owie byli igraszką w ręku Bujidów do r. 1056, w którym Bujidzi ustąpić musieli Sel-dżukom. Kalifat wegetował dalej bez wszelkiego znaczenia, aż do upadku Seldżuków; w roku 1132 udało się Mustarszydowi utworzyć z Bagdadu, Basry i kraju przyległego księstwo niepodległe. K-owie panowali w niem do r. 1258, w którym Hulagu, wnuk Dźengis-Hana, na czele dzikich hord zdobył Bagdad; przez dni 40 rabowano miasto, wymordowano 200 000 ludzi, między innymi Musta’assimiego, 56-go następcę Mahometa. Tak upadło państwo Abbassydów po 509 latach istnienia, w roku Hedżiry 656. Jedną z pierwszych prowincyj kalifatu, która się od niego oderwała, był Egipt. Pierwszą próbę zrobił namiestnik Achmed ibn Tulun, któremu za ważne zasługi K-owie nadali wielką władzę; umiał ją tak rozciągnąć, że nominalnie tylko podlegał władzcom arabskim (869). Po bitwie pod Fostatem (904) Egipt wrócił znów do Kalifatu; w r. 934 jednak rozpoczęła rządy niepodległe dynastya Ichszydydów, której założycielem był Abu Bekr Mohammed Ichszyd, i utrzymała się do r. 969. Rosnąca wciąż słabość tej dynastyi dała możność Fatymidom, którzy założyli już byli państwo niepodległe w Afryce Zachodniej, przyłączyć do swych posiadłości Egipt i Syryę; w r. 973 Mu’is wszedł jako K. do nowo - zbudowanej stolicy, Kairu. Przez czas jakiś trzymała się potęga Egiptu, ale od nieszczęsnego kalifatu Hakim a (ob.), władza dostała się w ręce wezyrów. Z tych władzców zasługuje na wzmiankę Afdal, który chciał odebrać Seldżukom Syryę i przyłączyć ją do Egiptu. Zdobył już był w r. 1098 Jerozolimę, gdy zjawiło się pierwsze wojsko krzyżowe, ode brało Jerozolimę, pobiło wezyra pod Askalonem i zmusiło go do ucieczki do Egiptu. Za następnych K-ów wzrastał nieład w Egipcie; rządy energiczne zaczęły się dopiero za Saladyna, który zdobył władzę w r. 1170 i przybrał tytuł Bułtana Egiptu. Położył on kres panowaniu Fa-tymidów i założył dynastyę Ejjubidów, obaloną w r. 1250 przez Mameluków. Po zburzeniu Bagdadu przez Mongołów (1258) Mamelucy, aby oblec panowanie swoje w pozory prawne, nadali tytuł K-a jednemu z Abbassydów, który się był schronił do Egiptu; nowy ów K., jak i jego następcy nie mieli jednak żadnej władzy. Po zdobyciu Egiptu przez Osmanów (1517) ostatni z nich musiał odstąpić tytuł K-a sułtanowi tureckiemu, który nosi go do dnia dzisiejszego i tym sposobem jest głową duchowną wszystkich sunnitów. Z innych dynastyj tytułu K-a używali jeszcze Omajjadzi hiszpańscy, Almoha-dzi (ob.) i kilka drobniejszych rodów hiszpańskich i zachodnio - afrykańskich. — Por. Marigny „Histoire des Arabes sous gouvernements des Chalifes” (Paryż 1750); Weil „Geschichte der Chalifen” (Mannheim 1846—62, 5 tomów); Kre-mer „Kulturgeschichte des Orients unter den Chalifen” (Wiedeń 1874—77, 2 tomy); A. Müller „Der Islam im Morgen- und Abendland” (Berlin 1885—87, 2 tomy); Muir „The Caliphate, its rise, decline and fall” (Londyn 1891).

Kalifornia (California, nazwa, pochodząca ze skrócenia dwóch wyrazów hiszpańskich „Ca-liente Fornalla”, oo znaczy „gorący piec”), o-bejrauje ona dwa kraje, różniące się między sobą upostaciowaniem zewnętrznem, przyrodą i stosunkami politycznemi: Starą czyli Niższą K-ę (California la vieja) i Nową czyli Wyższą K-ę (California la nueva).

1) Nowa czyli Wyższa K. stanowi jeden ze stanów Unii Północno-Amerykańskiej, po Texa-sie największy, leży między 32°42/ — 42° szer. płn. i 114°20' —124°25' dług. wsch., z północy na południe ma 1100 kim. długości, a z zachodu na wschód 3 300 kim. szerokości. Od strony północnej graniczy ze stanem Oregonem, od wschodniej z Newadą i Aryzoną, od południowej z rzecząpospolitą Meksykańską, na zachodzie wreszcie na przestrzeni 1 758 kim. z oceanem Spokojnym. Ogółem zajmuje 410140 kim. Q (7 448.5 mil [H) obszaru.

Ukształtowanie powierzchni. Pod względem geograficznym K. składa się z sześciu wielkich działów: krainy nadbrzeżnej, zajmującej ’/g całej powierzchni stanu; doliny środkowej Sacramento i San Joaquin; Sierry Newady; z kraju Wewnętrznego, na wschód od S. Newady położonego; z pustyń Colorado i Mojave; nakoniec z równin, zraszanych przez rzeki Los Angelos, Santa Anna i inne nad oceanem. Brzegi morskie są po większej części strome, skaliste i u-bogie w przystanie dogodne. Pominąwszy zatokę San Francisco, która tworzy jeden z najwspanialszych w świecie portów naturalnych, z innych zatok zasługują na wzmiankę: Humboldta, Drake’a, Monterey i San Diego. Wpo-bliżu brzegów leży kilka obfitujących w paszę dla owiec i zamieszkiwanych przez foki i wydry wysp, z których największe są: Santa Rosa, Cruz i Catilina. Kraina nadbrzeżna zajmuje przedgórze zachodnie gór Nadbrzeżnych (Coast Range [ob.]), które biorą początek w łańcuchu Chocolate, wkraczają następnie do stanu K-ii, jako góry San Bernardino, dalej przechodzą w Sierrę del Monte Diabolo, wreszcie we właściwe góry Coast Range. W dwóch miejscach

C. R. tak dalece zbliża się do Sierra Newady, że się z nią zrasta, tworząc dwa węzły górskie Mt Shasta pod 41.5° szer. płn. i Mt Tejon z przełęczą tegoż imienia pod 35.9° szer. płn. Do najwyższych wyniosłości pasma całego należą: Balley (1 930 m.) i Helena (1324 m.) na północy i Monte Diabolo (1175 m.), San Gabriel (1980 m.) i San Bernardino (2 590 m.) na południu. W krainie nadbrzeżnej leżą wielkie posiadłości ziemskie, przepyszne pastwiska, śliczne sady i winnice, słynne lasy drzewa czerwonego (Sequoia semper virens), kopalnie srebra żywego i pokłady kamienia budowlanego i różnych gatunków marmuru. Dolina środkowa ma 594 kim. długości i około 185 kim. szerokości. Północną część jej zrasza, z węzła Shasty początek biorąca, rz. Sacramento, która pod 40° szer. płn. łączy się z rz. San Joaquin, wypływającą z Sierra Newady i w kierunku przeciwnym płynącą, tworzy rodzaj delty i za pośrednictwem odnóg morskich Śuisun i San Pablo wpada do zatoki San Francisco. Dolina rzeki Sacramento przedstawia prawie całkowicie krainę stepową, podobną do preryj; w dolinie rzeki San Joaquin przytrafiają się rozległe, nieurodzajne przestrzenie i miejscowości błotniste, które w czasie deszczów ulewnych wraz z jeziorem Tulare, zazwyczaj sitowiem zarosłem, przedstawiają jedno morze. Sierra Newada i Mt Whitney (4 540 m.) oddzielają dolinę środkową od kraju wewnętrznego. Pochyłość zachodnia tego pasma górskiego jest częściowo pokryta lasami i obfituje w łatwo dostępne doliny, urodzajne na ogół, i nie trudne do przebycia przełęcze: tak droga żelazna Pacific przerzyna góry na wysokości 2161 m., przechodząc przez przesmyk Truckee. Na północy, w miejscu połączenia się Coast Rauge z Sierra Newadą, trafiają się suche, wulkaniczne, zupełnie prawie niezamieszkane miejscowości między obydwoma pasmami skalnemi, na południu zaś, również w punkcie zlania się dwóch łańcuchów, jest kraina górzysta (od 900 do 1 200 metr.). Na wschód od Sierra Newady leży okolica podobnież górzysta, ale po większej części stanowiąca pozbawioną deszczów pustynię. Urodzajną jest wszelako dolina rzeki Owen, otoczona zewsząd wysokiemi górami, dosięgającemi 2130 —3 050 m Obok najwyższej części Sierra Newady leży wiele jezior, jak Tahoe, ciemnoniebieskie, 500 metr. głębokie, i inne, jak Clear, Mono i Owen. Na wschód od Owenu rozciąga się słynna Death Valley (ob.), t. j. dolina śmierci, okolica pustynna, prawie zupełnie roślinności pozbawiona, 220 stóp poniżej poziomu morza położona. Od strony południowej łączą się z nią straszne pustynie: Mojave i Colorado (ob.), obfitujące w liczne jeziora wyschłe, z których na wzmiankę zasługuje szczególnie jezioro słone, a właściwie bagnisko, Dry, leżące w depressyi 300 m. niżej poziomu morza. Na zachód od łańcucha górskiego San Bernardino, pomiędzy nim i oceanem, ciąguą się doliny urodzajne, wzdłuż rzek Los Angelos i innych, pokryte lasami pomarańczowemi i winnicami, słynne ze swego pszczelnictwa, wybornych pastwisk dla owiec i licznych kopalni złota.—Pod względem geologicznym zadziwia prze-dewszystkiem szerokie rozkrzewienie tworów wulkanicznych. Im dalej na północ, a właściwie na płn.-wschód od San Francisco, tern częściej one się ukazują, aż wreszcie przechodzą w bezbrzeżne niemal, lawowe pola Oregońskie. Czynnych wulkanów już niema, ale jest sporo wygasłych, jak np. Shasta. Sierra Newada składa się przeważnie z granitów, z łupków krystalicznych i meozoicznego wapienia. W Coast Range występują gnejsy i łupki mikowe (Glimmerschiefer), pochodzące z bardzo rozpowszechnionych tutaj formacyj: jurajskiej, kredowej i trzeciorzędowej. Ze skał wulkanicznych najczęściej trafiają się trachity i andezyty. Źródła zimne, ciepłe i gejzery znajdują się przeważnie w górach wcześniejszego pochodzenia wulkanicznego. W hrabstwie Somma, na północ od San Francisco są liczne źródła gorące (a niedaleko samego miasta leży słynne źródło White Sulphur Springs i „Las Skamieniały”), w południowej K-ii znajdują się: źródła mineralne pod Gilroy, źródła siarczane pod Santa Barbara i źródła gorące w górach San Bernardino.

Klimat, zwłaszcza na wybrzeżu morskiem, jest nadzwyczaj jednostajny, z regularnemi przejściami od krótkiej dżdżystej pory roku do długiej suchej. Średnia temperatura roczna w San Diego wynosi 16.7° (w styczniu 12°, w lipcu 22°), w San Francisco 12.9° (w styczniu 9°, w lipcu 14°), w Sacramento 15.6° (w styczniu 8°, w lipcu 23°), w Reading 16.7U (w styczniu 7°, w lipcu 28°). Na północ od cyplu Mendocino (40°30' szer. płn.) niebo bywa często powleczone gę-stemi chmurami, a podczas późnej wiosny i latem spada tam wiele deszczu. W krainie środkowej, aż do Point Concepcion (34°40' szerok. płn,), w czasie od maja aż do września również często niebo bywa zachmurzone. Śnieg i lód są rzadkością, deszcze przypadają najwięcej na zimę i wiosnę. Upały latem nieraz dają się we znaki. W K-ii południowej wreszcie niema ani pory chmurnej, ani silnych wiatrów; okres deszczowy przypada na jesień i zimę, ale latem upały bywają również znaczne. Ilość roczna opadów w San Diego wynosi 500, w San Francisco 600, w Sacramento 540, w Reading 738 mm. i bardzo rozmaitą jest w różnych latach, tak, że K-ę trapi często posucha. W Sierra Newadzie, na wysokości 1800 m., pada prawie jedynie śnieg. Lodowce są niewielkich rozmiarów i znajdują się w kilku zaledwie miejscach.— Świat roślinny K-ii zawiera zaledwie ilość niewielką roślin podzwrotnikowych i różni się całkiem pod tym względem od roślinności stanów południowych, nad Atlantykiem położonych. Odznacza się zwłaszcza wielką różnorodnością drzew iglastych i ciborowatych (Cyperaceae). Drzewa szyszkowe (Goniferae), rosnące w Sierra Newadzie, w żadnej innej krainie nie dosięgają takiej jak tu wielkości: taknp. drzewo Mamutowe (Sequoia gigantea), okaz największy z gromady Szyszkowych (w parku narodowym pod Maripozą jest tych olbrzymów 427 sztuk), ma w średnicy 6—10.4 m. i dosięga (przynajmniej niektóre okazy) 99 m. wysokości. Do innych miejscowych olbrzymów z klasy Szyszkowych należą: drzewo czerwone (S. sempervirens) sosna cukrowa (Pinus lambertiana)₎ znana ze słodkiej żywicy, i jodła szlachetna (Pinus nobi-lis), które dochodzą także od 60 do 90 m. wysokości. W nadbrzeżnych równinach stepowych rosną cyprysy (Gupressus macrocarpa) 20-metro-

wej wysokości. Zpomiędzy liściastych zasługują na uwagę: drzewo oliwne, zwane także „wawrzy-nowem” (Tetranthera californica), liczne dęby wiecznozielone, drzewo pokrewne kasztanowi (Gastanopsis chrysophylla), dalej lipy, jesiony, wierzby i platany (P. racemosa); z krzewów: mirty, wrzosowate i ostromleczowate. Uprawa zbóż i traw udaje się przewybornie, a hodowla win oraz drzew owocowych znajduje się w warunkach naj przyjaźniej szych. Palm brak; natomiast występują już kaktusy. Jak wraz z granicą północną stanu kończy się granica borów wiecznozielonych, całą zachodnią pochyłość C.

R. aż do morza pokrywających, tak i w świecie zwierzęcym północna i południowa granica administracyjna stanu stanowią jednocześnie linię demarkacyjną dla wielu północnych i zwrotnikowych gatunków zwierzęcych. Ze ssących spotyka się tutaj niedźwiedzia brunatnego, jaguara (Felis onca), jelenia, owcę dziką, rzadką już antylopę widłorogą (Antilocapra fur cif er), zamieszkującą Sierra Newadę, przeróżne gatunki zajęcy, królików, jednorożców i tchórzów. Głównemi przedstawicielami ptactwa kalifornijskiego są kolibry, dzięcioły, piękne kruki, właściwe tylko tej miejscowości, zięby, przepiórki czubate i jarząbki. Niebezpieczne są tu tylko niektóre tarantule i grzechotniki; krokodylów niema, wiele jest natomiast żółwi, ryb w rzekach i owadów, zwłaszcza na południu. — Ludność. Oświata. Ludność z 92 000 w r. 1850 podniosła się do 864 694 w r. 1880, a w r. 1900 dosięgła liczby 1485 053. Ta ostatnia liczba mieszkańców składała się z 820 531 mężczyzn (55.3%) i 664 552 kobiet (44.7%); P°d względem barwy ciała: z 1402 727 białych (94.5%),    11045 murzynów (0.7%)

i 4.8% »kolorowych”, mianowicie: 45 753 Chińczyków, 10151 Japończyków i 15 377 Indyan; pod względem miejsca urodzenia: z 1117 813 urodzonych w Stanach Zjednoczonych (75.3%) i z 367 240 cudzoziemców (24.7%), a w tern Polaków 2135; pod względem wreszcie miejsca zamieszkania: z 726 655 m-ców miast, 141 792 m-ców osad i 616606 wieśniaków. Gęstość zaludnienia jest wszakże nieznaczna i wynosi zaledwie 3.6 na 1 kim. Chińczycy, którzy najliczniej napływają do K-ii, trudnią się tutaj służbą domową i pracują po fabrykach, w kopalniach i przy budowie dróg żelaznych. Miast ma stan 33, a z nich 4 największe w r. 1900 liczyły: San Francisco, najważniejszy port Stanów Zjednoczonych na Zachodzie, 342 782 m-ców, Los Angelos 102 479 m-ców, Oakland 66 960 i Sacramento 29 282 m-ców. Ostatnie z tych miast jest jednocześnie stolicą stanu. Pod względem administracyjnym K. dzieli się na 53 hrabstwa, z których San Bernardino jest naj -większem w Stanach Zjednoczonych. Kościół katolicki ma tu jednego arcybiskupa w San Francisco i dwóch biskupów (w Monterey i w Sacramento), kośćiół episkopalny ma 3 biskupów,

Kneyfel Uowte. Tlrmtr Ze*i 968. T. XXXIII.

a metodyści jednego. Nadto w San Francisco mieszka biskup prawosławny. Według litery konstytucyi każdy okrąg winien łożyć na utrzymanie szkoły publicznej przez 6 miesięcy w ciągu roku, dzięki temu istnieje tutaj mnóstwo szkół wszelkiego rodzaju. Tak w r. 1890 w szkołacli publicznych było 5434 nauczycieli i 221756 uczniów (tylko białych), a w szkołach prywatnych 1287 nauczycieli i 24 843 uczniów. Wydatki na szkoły publiczne wyniosły 5187162 dolarów. Oprócz tego było 14 szkół wyższych z 314 docentami i 3 308 słuchaczami. Są jeszcze w K-ii dwa uniwersytety: jeden — University of California, założony w r. 1873 w Berkeley, ze słynnem obserwatoryum Liskov’a na górze Mt Hamilton (w r. 1875 wzniesionem) i z oddziałem medycznym w San Francisco. W roku akademickim 1896/7 liczył ten uniwersytet 115 profesorów, 200 assystentów i laborantów i 2 211 słuchaczów, w tej liczbie 644 kobiety. Drugi— Leland Stanford Junior University w Pało Alto, założony przez milionera Stanforda, który podarował mu 85 000 akrów ziemi wartości 20 mil. doi., liczył w r. 1896/7: 65 prof., 36 assystentów i laborantów i 1091 studentów (w tern 400 kobiet). W r. 1892 w K-ii wychodziło 599 czasopism. — Gospodarstwo. Rozległość stanu, wynosząca więcej niż 9 stopni szer. geograf., pozwala na uprawę tak pszenicy jak kukurydzy, bawełny, trzciny cukrowej i ryżu. Z ogólnej powierzchni ziemi 20 mil. hektarów (49%) jest zdatnej pod rolę: w r. 1890 było 52 894 farmy, które pdsiadały 8 570 917 hektarów ziemi ogółem, a w tern tylko 4 889136 hektarów uprawnych. Ogólna wartość produktów rolnych wynosiła wówczas 87 033 290 dolarów. Majątki ziemskie wielkich rozmiarów nie są liczne. Zbiory w r. 1892 wynosiły: 39157 432 buszle pszenicy, 17 548 386 buszli jęczmienia, 2 381270 buszli kukurydzy, 6 547 338 funtów chmielu itd. owsa, żyta, gryki, lnu, grochu, kartofli. Olbrzymie przestrzenie bezwodne, które do niedawna leżały odłogiem, obecnie, dzięki zaprowadzaniu studzien artezyjskich (w r. 1890 ilość ich wynosiła 3 210) zamieniają się na obszary do uprawy zdatne. Ogrodownictwo i sadownictwo rozwija się pomyślnie: mianowicie drzewa oliwne na południe od 35° szer. płn., drzewa pomarańczowe aż do 39° szer. płn., figi i migdały wszędzie na wybrzeżu morskiem, banany na południu. Bardzo znacznym jest przeto wywóz ogrodowizny, owoców świeżych, pomarańcz, moreli, brzoskwiń i śliwek suszonych. Już przez missyonarzy zapoczątkowana uprawa wina znalazła obecnie kontynuatorów pieczołowitych w kolonistach niemieckich. Z ogólnej ilości ziemi w Stanach Zjednoczonych (106 504 bekt.) pod winnice na K-ię samą przypada 80 217 hektarów; na nich pracowało 100 422 robotników, którzy wyprodukowali 14626 000 galionów wina. K. ma największe w świecie win-

53

nice (Stanfordsfarm w hr. Tehama zajmuje 1 600 hekt.) i największe składy wina (S-ta Helena na 100 000 gal.). Głównem miejscem wywozu wina jest San Francisco, skąd wywozi się jego za 3 mil. doi. Plantacye buraków i cukrownictwo mają również wszelkie dane do rozwoju. Chów jedwabników, wprowadzony przez Niemców, ma świetną przyszłość przed sobą. Lasy zajmują 193 400 hektarów i stanowią oddzielne leśnictwo stanowe. Hodowla bydła prowadzona jest racyonalnie i stoi na wysokim stopniu kul tury. W r. 1890 liczono w K-ii 6 069 698 owiec, 1017 322 sztuki nierogacizny, 902 771 bydła rogatego i 289 626 koni. Przemysł mleczarski w r. 1890 wyuosił 26 776 704 f. masła i 3 871 575 f. serów. Chów kóz kaszemirskich i angorskich rozwija się bardzo pomyślnie. Pszczelnictwo, zwłaszcza w hrabstwie San Diego, wysoko rozwinięte. Rybołówstwem w r. 1890 trudniło się 5338 osób na 94 okrętach, pojemności 12108 ton., i 1 354 łodziach; wartość połowu ryb, skorupiaków i wielorybów obliczano na 4463 369 doi., przy pakowaniu samych łososi było zajętych 360 ludzi.— Bogactwa mineralne K-ii są nadzwyczajne. Skarbom złota zawdzięcza ona głównie swój wzrost. Złoto, bądź w piasku, bądź w kwarcach znajduje się w 31 hrabstwach, na zachodniej zwłaszcza pochyłości Sierry Newady, głównie zaś w hrabstwie Mono. Aż do r. 1882 dostarczała K. rok-rocznie większą część złota, otrzymywanego w całych Stanach Zjednoczonych, ale od tego czasu ilość szlachetnego kruszcu kalifornijskiego się zmniejsza stale: w r. 1853 produkcya złota miejscowego wynosiła 65 milionów dolarów, w r. 1887 już tylko 13.4 mil. doi., a w r. 1894 jeszcze muiej, bo 12.5 mil. doi. Ogółem aż do r. 1894 w K-ii wydobyto złota na summę 1413 mil. doi. Srebro znajduje się prawie zawsze tutaj w połączeniu ze zlotem. Właściwe kopalnie srebra leżą na pochyłości wschodniej Sierra Newady, ale produkcya tego kruszcu jest nieznaczna: w r. 1894 wynosiła niecałe 200 000 dolarów. Z innych minerałów, w jakie obfituje K., zasługują na wzmiankę: żywe srebro w hrabstwach Santa Clara i Fresno (w r. 1894 wydobyto 10 554 gali.), miedź (w r. 1894 54430 klg.), żelazo chromowe (w r. 1894: 3 750 ton), mangan—głównie w hr. San Joaquin (w r. 1884: 278 ton), inagnezya (1306    ), asbest

(330 ton), antymon (371 ton), cyna szczególnie w hr. San Bernardino (w r. 1892 wydobyto 73 994 klg.), a także nieco platyny i bizmutu, siarki, marmurów, agatów, topazów i dyamen-tów. Hrabstwa południowe, jak: Los Angelos, Vertura, Kern i Santa Clara, obfitują nadto w naftę, której w r. 1894 wydobyto 640 455 galionów. Węgiel kalifornijski, niewielkiej dobroci, należy do formaoyi kredowej i trzeciorzędowej.—Przemysł fabryczny, głównie w San Francisco skoncentrowany, w r. 189Û zatrudniał 83 524 robotników, przerobił surowych materyałów na summę 120 241025 doi. i wyprodukował wyrobów na 213 404096 doi., przeważnie produktów mięsnych, obuwia, ubrań, mebli, miodu, tytoniu, skór, machin. Na 231 tartakach pracowało 9219 ludzi, którzy wyprodukowali wyrobów na 3 790 713 doi.—Handel jest znaczny, a ześrodkowuje się, podobnież jak przemysł, w San Francisco. Głównym przedmiotem wywozu były w r. 1890 zboże i mąka, ogółem 433 757 ton. Sam wywóz z San Francisco (głównie do Anglii i na wyspy Sandwich) dosięgał w 1890 roku 130 mil. doi. Oprócz 3 głównych (Pacific) torów kolejowych posiada K. liczne odnogi, ogółem zaś w r. 1892 miała 6 834 kim. dróg żelaznych. Po liniach kom-munikacyjnych przybrzeżnych kursowało w roku 1890 1 177 okrętów, pojemności 304886 ton, a w tej liczbie było 251 parowców o sile 91 508 koni parowych i pojemności 106 667 ton. Okręty obsłużyły 825177 pasażerów i przewiozły 5 148 866 ton towarów. Z Azyą Wschodnią i Australią ma San Francisco stałą kommunikacyę pocztowo-parowcową. — Każdy obywatel, lat 21 mający i rok w stanie K. mieszkający, posiada prawo wyborcze, które w r. 1871 otrzymali również murzyni (Chińczyków i Indyan wyłączono).—Władza wykonawcza stanu spoczywa w ręku gubernatora, obieranego przez naród na okres czteroletni. Władzę prawodawczą sprawuje senat i izba poselska. Senatorów w liczbie 40 co 4 lata i 80 posłów co dwa lata obiera naród. Do senatu Unii K. wysyła 2 przedstawicieli, a do izby poselskiej — 7. Władzę sądowniczą wykonywa sąd najwyższy z 5 członków wybranych na lat 10, sądy okręgowe z członkami na lat sześć i sądy hrabstw z członkami na lat 4 obieranymi. Siedliskiem zarządu K-ii jest miasto Sacramento. — Cały majątek ruchomy i nieruchomy stanu wynosił w 1880 r. 2533 733627 doi., a w tej summie posiadłości ziemskie przedstawiały wartość 1 671113 355 doi., koleje żelazne 235 616 555 dolarów. Dochody stanu wynosiły 24 437 780, wydatki 23 689 658, dług państwowy 2 522 325, dług hrabstw 5 379 403, dług gmin 7 162 922, dług okręgów szkolnych 504 809 dolarów.

Dzieje K-ii aż do połowy XIX w. łączą się z dziejami Meksyku. Już niektóre wyprawy przez Corteza przedsiębrane dosięgały zatoki Kalifornijskiej, w roku 1528 dotarł do niej Maldonado, w r. 1532 Mendoza, a w r. 1535 sam Cortez. Wschodnie i zachodnie brzegi półwyspu Kalifornijskiego oglądał w latach 1538—40 Fernando de Ulloa, północną część widział Ca-brillo i jego następca Ferrelo w r. 1542. W r. 1578 bawił na brzegach K-ii podróżnik angielski Drake i nazwał ją Nowym Albionem. Formalnie do posiadłości hiszpańskich wcielił K-ię dopiero w r. 1602 Seb. Vizcaino. Wspominają jeszcze dzieje pod r. 1641 o wyprawie Bart. de Fonte, poczem kraje K-skie przypadły w udziale missyonarzom jezuickim do koloniza-cyi. Po wypędzeniu jezuitów w r. 1767 w Niższej K-ii usadowili się dominikanie, w Wyższej — franciszkanie. Wyższa K. (Alta California), czyli Nowa K., zawojowana została przez Hiszpanów dopiero w r. 1758. I tutaj także zakładano przedewszystkiem stacye missyonarskie, a obok nich budowano miasta warowne t. zw. „Presidios”. Od końca XIII w. rozpoczyna się szereg podróży do K-ii w celach naukowych: w r. 1781 zwiedza ją Malaspina, potem Bodega y Quadra i Vancouver. Kiedy kraje środkowoamerykańskie oderwały się od korony hiszpańskiej, K. została prowincyą rzeczypospolitej Meksykańskiej i otrzymała własnego gubernatora. Po sekularyzacyi przez meksykański rząd republikański dóbr zakonnych w r. 1833, missyona-rze opuścili kraj, a nawróceni Indyanie przeszli napowrót do pogaństwa. Wobec tego, że Meksyk nie dbał wcale o K-ię i anarchia wewnętrzna wzrastała, coraz większej popularności nabierał pogląd, że dobro kraju K-go wymaga oderwania się od Meksyku i przyłączenia do innego państwa. W tym sensie wypowiedziała się w roku 1846 junta kalifornijska na zgromadzeniu w Monterey, ówczesnej stolicy kraju, nie rozstrzygnęła wszakże, czy należy przyłączyć się do Stanów Zjednoczonych, czy oddać pierwszeństwo państwu europejskiemu, resp. Hiszpanii. Atoli na rozwiązanie tej kwestyi przez Hiszpanów w K-ii osiadłych nie pozwoliły Stany amerykańskie. Zbiegiem okoliczności, kiedy J. Fremont na czele całej wyprawy naukowej bawił w głębi K-ii, ukazały się wpobliżu okręty wojenne amerykańskie. Wówczas osadnicy ame-rykańcy, korzystając z przewagi sił swoich, a nie chcąc aby K. dostała się pod władzę korony Hiszpańskiej, powtórnie wzięli się do broni i przemogli Kaliforniczyków sprzyjających Hiszpanom. W tymże czasie Stany Zjednoczone kończyły pomyślnie zwycięską wojnę z powodu Texasu z Meksykiem, do którego formalnie należała jeszcze K. Otóż, korzystając ze swego zwycięstwa, zawarły z Meksykiem dnia 2 lutego 1848 roku w Guadelupe-Hidalgo pokój, na mocy którego Wyższa K. za summę 15 mil. dolarów odstąpiona została Stanom Am. Północnej, a Niższa pozostała w dalszym ciągu przy Meksyku Pytanie, czy K. ma należeć do Stanów Zjednoczonych jako kraj niewolniczy, czy też jako kraj wolny, ludność rozstrzygnęła na korzyść poglądu ostatniego. Odkrycie złota w r. 1848 ściągnęło do K-ii całe tłumy przybyszów białych, Chińczyków i in. Ten napływ najróżnorodniejszych żywiołów niespokojnych stanął na przeszkodzie natychmiastowemu zaprowadzeniu porządku w stanie i Kalifornia, nie mając jeszcze własnego rządu ukonstytuowanego, przystąpiła urzędownie w dniu 9 października 1850 r. jako stan wolny, odrębny, do federacyi północno-Amerykańskiej. Dopiero w latach 1854—55 zaprowadzono w K-ii jaki-taki ład wewnętrzny. W czasie wojny domowej K. stała po stronie stanów północnych, ale wskutek swego oddalenia nie brała wcale udziału w walce. Od roku 1879 rządzi się K. własną konstytucyą, różniącą się nieco od konstytucyi innych stanów.—Por. Fremont „Narrative of the exploring expedition to the Rocky Mountains and to Oregon and North C.” (Londyn 1846); tenże „Geographical Memoir upon Upper C.” (Filadelfia 1849); Emory „Notes of military reconnoissance from Fort Leavenworth to San Diego” (Nowy Jork 1849);

A. S. Taylor „Bibliographia Californica” (Sacramento 1863); Whitney „Geological Survey of C.” (N. Jork 1869); tenże „The Yosemite Book” (tamże 1868); tenże „Progress of tbe Geol. Survey 1870—71”; J. S. Hittell „The resources of C.” (wyd. 7-e, S. Francisco 1879); J. H. Hittell „History of C.” (tamże 1885, 2 t); J. Royce „C. from the conquest in 1846 etc.” (Boston 1886); Kirchhoff „Kalifornische Kulturbilder” (Kassel 1886); H. H. Bancroft „History of the Pacific States of N. America” (Sant Francisco 1883 — 90), Muir „The mountains of C.” (tamże

1894); R. v. Schlagintweit „K. Land und Leute” (Lipsk 1871); Nordhoff „California for health, pleasure, and residence” (Londyn 1887); Donnât „L’État de Californie” (Paryż 1878); Lind-ney i Widney „California of the South” (Nowy Jork 1888). Z map najlepsza Drayton Gibbes’a „C. and Nevada” 1: 759200 (San Francisco 1889).

2) Stara czyli Niższa Kalifornia (Ter ritorio de la Baja California) wchodzi jako stan do rzeczypospolitej Meksykańskiej i zajmuje półwysep Kalifornijski, między zatoką Kalifornijską i Oceanem Spokojnym, pomiędzy 22°52' (przylą dek San Lucas) i 32°40' (granica północna stanu) szer. płn. Powierzchnia wynosi 151109 kim. □, a mieszkańców (według spisu z d. 28 października 1900 r.) zaledwie 47 624, t. j. 0 3 osoby na 1 klm. Q. Wpobliżu brzegów, obfitujących w liczne zatoki (jak Todos Santos, San Sebastian, Viscaino, de Vallenas, de la Magdalena, de la Paz, Santa Inès, San Luis), leży mnóstwo wysp i wysepek, tak, że pomimo wielkiej ilości doskonałych portów żegluga nie jest bezpieczna. Jądro półwyspu stanowią boczne odrośle północnego pasma gór, stykającego się bezpośrednio z Sierra Newadą. Wzgórza te na południu stromo przypierają do morza, tworząc mnóstwo przylądków i wygodnych przystani. Do najwyższych punktów należą: S ta Catalina (3089 metrów), Las Très Virgenes (1995), La Giganta (1766), Porfirio Diaz (2150), Sta Genoveva (2440 metrów), Pico Agudo (1907) i inne. Wielka ilość szczytów nosi ślady wyraźne pochodzenia wulkanicznego; liczne źródła gorące. Grzbiety gór pozbawione są niemal całkiem roślinności. Lasów brak wielki, a stąd drzewa opałowego i budulcu; grunt piaszczysty albo kamienisty porasta głównie kaktusami; jest on bardzo urodzajny, ale cierpi brak wody. Rzek dużych niema, a z małych zasługują na wzmiankę: 2 do

1899).

zatoki Kalifornijskiej i 3 do Oceanu Spokojnego wpadające. W części środkowej półwyspu jest wiele strumieni krótkich, przebiegających po wązkich wybrzeżach i ginących w ziemi piaszczystej. Klimat jest nader łagodny, zdrowy, a przy strumieniach rozwija się jaknajobfitsze życie roślinne: wszystko tu dojrzewa, jak: owoce europejskie, wino, cukier, bawełna, len, konopie. Po górach niezużytkowanyoh na pastwiska pasą się dzikie owce górskie, wyróżniające się doskonałą wełną i mięsem. Morze obfituje w przeróżne gatunki ryb, ostryg, homarów i małżów. W zatoce Kalifornijskiej poławiają nurkowie indyjscy perły, korale i muszle, zwłaszcza wpo-bliżu La Paz. Głównem bogactwem półwyspu są skarby mineralne, składające się przeważnie ze złota, srebra, miedzi i żelaza. Największe kopalnie miedzi pod Boleo, należą do Rotszylda paryskiego; w r. 1894 wydobyto z nich 10 837 ton miedzi. Pod Triumfo Amerykanie kopią srebro i złoto, a Anglicy pod Marques wydobywają żywe srebro. Ludność składa się głównie z In-dyan koczujących, którzy oddani są kultowi księżyca. Ubrania sporządzają sobie z włókien aloesu. Pod względem administracyjnym Niższa K. dzieli się na 3 okręgi. Stolicą jest La Paz. Półwysep odkryli w r. 1534 żeglarze hiszpańscy, a w roku następnym Cortez osobiście wylądował w zatoce La Paz. Jezuici zjawili się tu w r. 1642.

Antropologia i etnografia, Kalifornia jest zaludniona oddawna, ale nie ustalono starożytności zabytków, które tam znaleziono. Plemię Jokutów dzisiaj używa moździerzy z kamienia, które wprawdzie są dość pierwotnie obrobione, ale odznaczają się wygładzeniem ścianek; naczynia te, oraz inne narzędzia pochodzą z wykopalisk i przewyższają to, do czego zdolny jest tubylec obecny. Prócz tych wykopalisk znaleziono w Calaveras (wpobliżu Angelos) czaszkę ludzką w głębokości 40 metrów, pod paru pokładami lawy i żwiru. Whitney z tego powodu pisał, iż człowiek zamieszkiwał K-ę przed epoką lodowcową, w okresie kiedy fauna i flora były zgoła odmienne niż obecnie. Ale obecnie powątpiewają, i słusznie, o takiej starożytności czaszki. Co do obecnego ukształtowania stosunków etnograficznych (a raczej w okresie, gdy koloniści biali zajmowali te okolice), są one bardzo urozmaicone. Obfitość niewielkich, odosobnionych dolin, uposażonych w owoce, korzenie i ryby, sprzyjała istnieniu niewielkich ludów, odrębnych pod względem lingwistycznym od siebie. „Kalifornijczyków jest bardzo niewielu— pisze missyonarz Baegert w końcu w. XVIII— a w stosunku do rozległości kraju tak niewielu, jak gdyby wcale ich nie było. Można podróżować po różnych częściach tej ziemi dni cztery i więcej, nie spotykając ani jednej istoty ludzkiej. Liczba Kalifornijczyków od przylądka św. Łukasza do Rio Colorado, przed przybyciem Hiszpanów, nie była większą nad 40—50 000 dusz... Są oni przecież podzieleni na wielkie mnóstwo plemion i języków. Jeśli missya zawiera tylko tysiąc dusz, to może obejmować pomiędzy swymi parafianami tyle małych narodów, ile Szwaj-carya liczy kantonów i sprzymierzeńców... Każdy z tych nieznacznych narodów czyli plemion, posiada własny kraj, do którego tak samo, a nawet może bardziej jest przywiązany, niż ktokolwiek inny, do swego kraju, i nie przystałby na to, ażeby przeniesiono go dalej o mil 50 lub więcej z miejsca, które uważa za swoją ojczyznę. Różne plemiona, mieszkające na pewnej od siebie odległości, są zawsze na stopie nieprzyjaznej. Moja parafia zawierała mniej niż tysiąc dusz, przecież ich obozy były często od siebie odległe przeszło na 30 mil”. W ostatnich czasach St. Powers wydał piękną monografię o ludach kalifornijskich. Ludy te wyróżniają się od Iudyan Wschodu Ameryki północnej: nie mają pojęcia o Wielkim duchu, nie zna ją skalpeli, palenia fajki podczas zawierania pokoju, ani totemów, są mocno zmysłowi (a niektórzy badacze usiłują odnaleźć u nich ślady sezonowych zborów obu płci). Łosoś i mysz polna—oto główny pokarm zwierzęcy, żołędzie dostarczają mąki. Za ubiór służy zarzutka ze skóry królika, puch kaczek dzikich przyozdabia głowę, używają łuku, ostrza do strzał robią z obsydyanu, istnieją łaźnie. Wogóle ludy K-i w Ameryce należą do liczby grup niżej stojących. Ludów jest mnóstwo. Z nich, w kierunku od północy na południe, wymienimy: Cope-h ó w na prawym brzegu rz. Sacramento; P u-junnów na lewym jej brzegu, Kulanapów na północ od S. Francisco, Ko stanów na południe; Salinów w dolinie salińskiej, Mari-pów czyli Jokutów (obecnie 145 osób), na wschód od poprzednich; Czumaszów dokoła mis syi Santa-Barbara (dwóch zaledwie używa dawnego języka), Hupów stojących bardzo nizko. Parę ludów z półwyspu Kalifornijskiego mówiło językami, należącemi do rodziny lingwistycznej jumańskiej. Pod względem antropologicznym ludy te różnią się od Indyan; niektórzy badacze nawet usiłują pomiędzy niemi odnaleźć domieszkę melanezyjską. Rzecz jednak nie jest zbadaną. Baegerta pracę przedrukowano w „Ann. Rep. of Smithson. Inst, for 1861”; Bancroft „Natives Races of the Pacific States”; St. Powers „Tribes of California” (Waszyngton 1887). Podania i myty w pracy Jeremiasza Curtina „Creation myths of Primitive America” (Londyn

L. K.

Kalifornijska zatoka (Gulf of California, Vermilion Sea, po hiszp. Mar Bermejo, co znaczy „morze purpurowe”), długa południkowa odnoga Oceanu Spokojnego, między półwyspom K-ą Niższą a stanami Meksykańskiemi: Sonorą i Sinal-vą, ma 1120 kim. długości, od 96 do 240 kim. szerokości; ogółem zajmuje 167 224 kim. □ po-

wany jest zbiornik powietrzny H za pomocą śrub z uchem ss; tym sposobem może on być łatwo odejmowany w celu dostępu do zrewidowania klap.

wierzchni (według Krümmela). Brzegi obfitują w małe zatoki, jak S-ta Inès i La Paz na zachodzie, St Adair i George na wschodzie. Na pół nocy wpada do zatoki K-iej rzeka Colorado, a na południo-wschodzie—rzeki meksykańskie: Sonora, Yaqui, Fuerte i Sinaloa. Wybrzeże oblamowane jest licznemi wyspami, z których największe są: Angel de la Guarda i Tiburon. Im bardziej na południe, tern zatoka jest głębsza. Część jej północna wskutek wielu ostrych skał i mielizn przedstawia wielkie niebezpieczeństwo dla żeglugi. Połów korali, gąbek i pereł stanowi główne zajęcie mieszkańców nadbrzeżnych. Nazwa „morze purpurowe” wzięta jest od barwy mięczaków, zamieszkujących głębiny zatoki Kalifornijskiej.

Kalifornijskie pompy odznaczają się ścisłem zgrupowaniem i łatwą dostępnością wszystkich swych części; znajdują one zastosowanie tam,

H.

Dr J. P.

Kaliga, obuwie rzymskie, ob. Ca li g a. Kaliga (Caliga) Karol Prokop (*r. 1785 — f we Lwowie d. 18 listopada r. 1845), chirurg i dentysta. Około r. 1828 zajmował się dentystyką w Krakowie, później przeniósł się do Lwowa, gdzie w ówczesnej szkole chirurgicznej tamtejszej miewał wykłady o cierpieniach zębów. Napisał „Ueber die Krankheiten der Zähne und die Mittel sie zu heilen” (Wiedeń

1838), książeczka wyszła również w przekładzie polskim p. n. „O chorobach zębów i środkach leczenia takowych” (Lwów 1840; w 8-e, str. 56 i tabl. 1).—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 209).

Kaligrafia, ob. Pismo.

Os

Fig. 56. Kalifornijska pompa.

ogłosił amnestyę dla wygnańców, zgodził się na ścisły rozdział władzy senatu i cesarza, usunął obce, przedewszystkiem egipskie kulty; odznaczył rodzinę Germanika, cieszącą się wielkiemi sym-patyami u ludu rzymskiego, tytułami i godnościami; powypłacał wszystkie legaty Tyberyusza i Liwii; urządzał zabawy i uczty i w 3 kwartałach wydał oszczędności Tyberyuszowe, wyno-

Kalignla Gaius Caesar (* 31 sierpnia 12 r. po Chr.), cesarz rzymski (18 marca 37 r.— 24 stycznia 41 r.), najmłodszy syn G er man i-ka (ob.) i Agrypiny (ob.), urodzony najprawdopodobniej w Ancyum, otrzymał przydomek K. od obuwia żołnierskiego, jakie nosił w obozie w Germanii, dokąd go ojciec w 2-im roku życia ze sobą zabrał. Jako cesarz uważał to miano za przezwisko. W obozie przebywał również w czasie wyprawy syryjskiej Germanika, potem wychowywał się przy matce, Liwii Auguście, której, licząc lat 16, wypowiedział mowę pogrzebową, i przy swej babce, Antonii. Sejan, sprawca śmierci braci K-i, nie zdołał go dosięgnąć i K. przybył w 32 r. po Chr., po upadku Sejana, do Kapri, wezwany na dwór przez ces. Tyberyusza (ob.). Wobec niego zamaskował się zupełnie i grał rolę wierną i uległą. W r. 33 po Chr. poślubił K. Julię Klaudyllę, córkę M. Silanusa, wkrótce potem został kwestorem, a po śmierci swego brata, Drususa, au-gurem na jego miejscu. Po śmierci Klaudylli uwiódł żonę Makra, następcy Sejana, obiecując jej małżeństwo po przyjściu do rządów, a przez ten stosunek zjednał dla swych planów Makra, gdzie niewiele miejsca jest do rozporządzenia, który spodziewał się uzyskać stanowisko i zna-i gdzie niewielka ilość wody ma być podnoszo- i czenie Sejana. Gdy Tyberyusz 16 marca 37 r. na. Cylinder pompy może być ustawiony pro- umarł (czy zginął?) na Kapri, objął K. bez prze-stopadle lub poziomo—poruszana może być ręcz- i szkody rządy, uznany we 2 dni później za wpłynie za pomocą korby, lub przez machinę za porno- wem Makra przez senat, a 28 marca wjechał cą pasa i przekładni kół zębatych, a to zależnie uroczyście do Rzymu wśród ogólnej radości. Pood potrzebnej siły i miejscowych warunków, czątkowo w rządach odpowiedział pokładanym Urządzenie, przedstawione na załączonym rysun- w nim nadziejom. Usunął znienawidzonych deku, składa się z cylindra leżącego z tłokiem a, latorów i zniósł procesy o obrazę majestatu, uszczelnionym skórą, poruszanym za pośrednictwem krzyzielca B, od którego idzie drąg korbowy do korby D, osadzonej na wale, umieszczonym tuż poza cylindrem. Wał ten otrzymuje ruch od koła pasowego E. Nad cylindrem umieszczona jest skrzynia, w której znajdują się klapy ssące aa i tłoczące bb, skórzane, obciążone płytkami żelaznemi. Do skrzyni przymoco-

szące przeszło 100 milionów sestercyów. Przy takiej rozrzutnej gospodarce, gdy jeszcze w początkach rządów obniżył podatki, rychło wyczerpały się zasoby skarbowe, a zmniejszone dochody nie wystarczały na zaspokojenie potrzeb K-i, stąd nastały konfiskaty majątków, przymus zakupywania za wysoką cenę przedmiotów do cesarza należących, pretensye do spadku po centuryonach, którzy brali udział w tryumfie Germanika, żądanie zapisów na rzecz cesarza w testamentach. Te zarządzenia dotykały przeważnie stanu rycerskiego w Rzymie, a później i prowincyi (Gallia). Gdy obciążono i warstwy niższe, wprowadzając od wszystkich procesów o-płatę, wynoszącą 2.5°/₀ wartości przedmiotu sporu, i powszechny podatek dochodowy, wysokości 12.5°/₀, od którego nie byli wolni nawet dzienni zarobnicy; gdy nie oszczędzano i świątyń, o-graniczono żołd żołnierzy, niezadowolenie z rządów i oppozycya stała się powszechną. To postępowanie wynikało z poczucia wszechwładzy cesarza, jakie coraz bardziej wyrabiało się w K-i. Z niego też wypływały wszystkie czyny K-i, noszące cechy szaleństwa Już Starożytni (Swe-toniusz) przypuszczali, że choroba, w jaką K. popadł wskutek rozpusty, nadwerężyła jego u-mysł, a nowsza medycyna powtórzyła ten sąd (Wiedemeister „Der Cäsarenwahnsinn”). Jednakże gruntowne zbadanie faktów przeczy temu. W młodości zmuszony żyć obłudą i kłamaną uległością, zwłaszcza przy boku Tyberyusza, tłumiąc nazewnątrz wszelkie oznaki samodzielności, starał się potem K. wyzyskać władzę, jaką posiadł, co prawda przeważnie tylko w kierunku ujemnym, chociaż niektóre jego zarządzenia nie są pozbawione zdrowego sądu. Za niego urządzono 2 nowe wodociągi w Rzymie; on dokończył budowy świątyni Augusta i teatru Pompe-jusza, sam wystawił nowy teatr, budował drogi w prowincyach. Wskutek swego wysokiego poczucia godności cesarskiej nie wahał się K. twierdzić, że jego matka była owocem stosunku Augusta z własną córką Julią, byleby tylko u-sunąć mniemanie, że Agryppa, nie pochodzący z boskiej krwi rodu julijskiego, jest jego dziadkiem. Z tego poczucia dostojności swego pochodzenia i stanowiska wyniknął kazirodczy stosunek K-i z siostrą Druzyllą i tylko rychła jej śmierć przeszkodziła zawarciu formalnego małżeństwa W dziedzinie zdolności duchowych nie uznawał K. żadnej konkurencyi, a ponieważ on posiadał dar wymowy, przeto każdy, zdobywający sobie miano mówcy, zasługiwał na karę śmierci. Wytchnienia najchętniej szukał wśród woźniców i komedyantów. Z poczucia wszechwładzy cesarza wynikło usunięcie wszystkich tych, co do których istniały ze strony K-i pewne zobowiązania. Tak stracono Tyberyusza Cezara, naznaczonego przez cesarza Tyberyusza wraz z K-ą spadkobiercą i jego współrządzcą, jak również i Makra wraz z żoną, którzy dopomogli K-i do objęcia tronu, za to, że mieli jakieś pisemne zobowiązanie z jego strony. Ten sam los spotkał Silanusa, teścia K-i, ojca Klau-dylli. — Również i w polityce zagranicznej chciał on okazać swą wszechwładzę, mniej zaś dbał o interesa państwa. Stąd zaraz w 1-m roku swych rządów oddał synowi Antyocha z Koma-geny, Antyochuwi IV Edifanesowi Wielkiemu, państwo, rozszerzając je wybrzeżem Cylicyi, wraz ze skonfiskowanym majątkiem, wynoszącym ok. 100 milionów sestercyów. Podobnie postąpił z Agryppą, ks. żydowskim, który za Tybe-ryusza dostał się był do więzienia; ks. arabski Sohämus otrzymał Itureę, a spadkobiercom Kotysa, władzcy Tracyi, oddał K. ten kraj, nadto wyposażył ich Pontem i Małą Armenią. Znaczenie trwałe miały jego zarządzenia w Afryce, gdzie prokonsulowi odebrano władzę wojskową, przekazując ją legatowi, co dało początek rozdziałowi władzy cywilnej i wojskowej w prowin-cyach, urządzeniu, które dotychczas tylko w Italii istniało. Równocześnie prawie kazał stracić króla Maurytanii, Ptolomeusza, i zniósł odrębność tego kraju. Różnicę między Italią a prowincya-mi zacierał, nadając często prawo obywatelstwa. Upojony swojem wszechwładztwem wmówił w siebie, że jest bogiem, i naprzemian oblekał się w godła Marsa, Merkurego, Apollina, a nawet w strój Wenery albo Dyany; w świątyni Kasto-ra i Polluksa siadywał między posągami bogów i przyjmował hołdy boskie i rzadkie, a cenne ofiary. Postanowił pozbawić tronu samego Jowisza i wybudował świątynię, w której postawił własny posąg, jako Jowisza Latialis: posąg codziennie odziewano w taki sam strój, jaki tego dnia miał na sobie cesarz. Ulubieńcem swoim zrobił konia, zwanego „Incitatus”; zbudował dla niego pałac i wyznaczył służbę, przyjmującą tych, którzy go odwiedzali, i niestety, cała tłuszcza pochlebców tam chodziła. Mianował go potem członkiem kollegium duchownego własnej świątyni i zamierzał nawet wynieść do godności konsula. Chcąc dowieść, że wzorem Xerxesa przejść może po morzu, jak po ziemi suchej, kazał zbudować most łyżwowy między Bajami i Puteoli, pokryć go ziemią i zabudować domami. Po sprawieniu uczty pośrodku mostu rozkazał nagle powrzucać wszystkich zgromadzonych na nim ludzi do morza, poczem odbył do Rzymu wjazd tryumfalny, który, jak utrzymywał, należał mu się za to, że przemógł samą naturę. Zachciało mu się sławy wojownika, więc urządził wyprawę na Germanów, przeszedł z armią olbrzymią Ren i, nie spotkawszy nieprzyjaciela, własnych żołnierzy, stojących na pikiecie, pobrał do niewoli, niby jeńców wojennych. W r. 40 postanowił zagarnąć Wielką Brytanię: ściągnąwszy swe wojska nad brzeg oceanu, kazał żołnierzom zbierać muszle morskie, żeby w Kapitolu okazać łupy zdobyte na oceanie zwyciężonym. Tego rodzaju postępowanie K-i powodo-

7jà

Fig. 57.

Kaligula Gaius Caesar i Druzylla.

(Według staroż. kamei).

ło organizowanie spisków na jego życie. Najgroźniejszy z nich był spisek M. Emiliusza Le-pidusa i Gn. Lentulusa Getulikusa, odkryty d. 27 października 39 r. W czasie, gdy K. był zajęty w Gallii, wciągnięte zostały do tego spisku i jego siostry, a Lepidusa naznaczono na następcę. Po wykryciu spisku mężczyzn stracono, a siostry cesarza wygnano na wyspy Pontyjskie. Rozstrzygającym był spisek oficerów gwardyi, wykonany d. 24 stycznia 41 r., w czasie, gdy K. nosił się z zamiarem podróży do Egiptu, prawdopodobnie w celu napełnienia pustej kasy. K. padł z ręki oficera gwardyi, Kas-syusza Chaerei, którego niejednokrotnie osobiście ciężko obraził.— Por. T. Mommsen „Die Familie des Germanicus” (Hermes t. XIII p. 245); A. Riese „Der Feldzug des Caligula an den Rhein” (w N. Heidelb. Jbb. 6, II p. 152, 1896); Feliks Schmitt „Caligula” (Berlin 1894); Hermann Schiller „Geschichte der röm. Kaiserzeit, I” (Gota 1883); L. Quidole „Caligula. E. Studie über röm. Cäsarenwahnsinn” (Lipsk 1895). Praca ta politycznie, tendencyjnie pisana, zawierająca alluzye do cesarza Wilhelma II, rozeszła się w krótkim czasie w ok. 150 000 egzemplarzach i ściągnęła karę więzienia na autora.

Kalihari, pustynia, ob. Kalahari.

Kali-juga, ob. Jug a.

Kalikant, Kielichowiec, ob. Calycanthus.

Kalikst I, papież, święty (218—223), został wybrany po śmierci Zefiryna. Będąc niewolnikiem Karpofora i ciesząc się zupełnem zaufaniem swego pana, doznał niepowodzeń w administrowaniu jego majątkiem. To zaprowadziło go do więzienia. Gdy zaś prawo stanowiło, że niewolnik po odsiedzeniu kary w więzieniu pu-blicznem stawał się wolnym, K., po wydaniu edyktu przez Kommoda, zwalniającego chrześ-cian w Sardynii, wypuszczony na wolność, nie powrócił do Karpofora, lecz zajął miejsce, wskazane mu przez papieża Wiktora w Antium. Papież Zefiryn powołał go do swego boku, uczynił biskupem, swoim doradzcą i przełożonym cmentarza, który odtąd nazwę cmentarza św. K-a nosi. Po śmierci Zefiryna objął rządy Kościoła i w duchu miłości je prowadził, stąd niechęć i zarzuty rygorystów ze św. Hipolitem (ob.) na czele. Wbrew prawu państwowemu uznał K. za ważne małżeństwa tajne (morgana-tyczne), zawierane przez patrycyuszki z osobami nizkiego pochodzenia; potępił montanistów; w myśl Ewangielii nakazywał udzielać przebaczenia w Sakramencie Pokuty i przyjmować do jedności z Kościołem wszystkich żałujących grzeszników bez względu na wielkość ich zbrodni; za błędne uznał mniemanie, że grzech śmiertelny czyni człowieka niezdolnym do pełnienia kiedykolwiek jakiego urzędu; pozwalał duchownym mniejszych święceń zatrzymywać żony, wreszcie potępił błędy Sebeliusza. K. został zamordowany za pano wania Aleksandra Sewera; na Stolicę Ap. po nim wstąpił Urban I. Pamiątka św. K-a przypada d. 14 października.—Por. Philosophumena IX; Doel-linger, Hippolitus; Hagemann; Kraus, Rossi, Ro ma Latteranea; Bolland. „Acta SS.” Octob. s- pł* Kalikst II, papież (1119 —1124), objął rządy po Gelazym II. Gelazy na następcę po sobie zalecał kardynała Kunona, lecz ten, bojąc się, by taki wybór nie pobudził Henryka V cesarza do bardziej jeszcze nieprzyjaznych kroków przeciwko Stoi. Ap., dołożył starań, aby Najwyższa Władza w Kościele dostała się Gwidonowi (Gui), arcybiskupowi wienneńskiemu (Vienne). Wybór był bardzo szczęśliwy. Gwidon, pochodząc z królewskiego rodu, krewny cesarza, obdarowany z natury przymiotami umysłu, mógł użyć swych osobistych wpływów na osłonięcie powagi Stoi. Apostolskiej. Wybrany w Clugny, koronowany w Vienne d. 9 lutego 1119 r., nowy papież pod imieniem K-a II objął rządy. A trudnem zaiste było położenie Stolicy Ap. Spór o inwestytury podtrzymywał zaognienie w stosunkach z ce sarzem, antypapież Grzegorz VIII (ob.) wichrzył w państwie Kościelnem, liczne nadużycia domagały się ukrócenia. K. odbył synod w Tuluzie, na którym ogłosił kilkanaście kanonów przeciwko nadużyciom i zwołał synod do Reims. Do Henryka udali się Wilhelm bp z Chalons i opat Poncyusz i potrafili przekonać cesarza, że zaniechanie inwestytury nie ubliża godności cesarskiej. Ułożono, że cesarz spotka się z papieżem w Mousson, wpobliżu Reims. K., otworzywszy posiedzenie synodu, udał się do Mousson; widząc jednak złą wolę Henryka, zaprzeczającego swym uprzednim obietnicom, i spostrzegłszy, że wpobliżu zgromadzone zostało wojsko cesarskie, powrócił do Reims i tu potępił wszystkich tych, co dążą do utrzymania inwestytur, oraz uroczyście ogłosił ekskommunikę na antypapieża i cesarza, a poddanych jego uwolnił od przysięgi na wierność, aż do chwili, kiedy Henryk wróci do łączności z Kościołem (d. 30 października 1119 r.). W czerwcu 1120 roku odbył papież wjazd do Rzymu i zaraz zajął się uporządkowaniem spraw państwa. Antypapież został schwytany, popierający go zaprzysięgli wierność K-owi i wzrastająca siła papieża zmusiła cesarza do liczenia się więcej ze Stoi. Ap. Dla przeprowadzenia ugody wysłał K. do Niemiec kardynałów: Lamberta, późniejszego papieża Honoryusza II, i Grzegorza, późniejszego Innocentego II. Sejm w Wiirzburgu (wrzesień r. 1121) zażądał od cesarza pojednania z Kościołem. Wskutek tego K. posłał do cesarza list

S. Pł.

Kalikst III, papież (1455 — 1458), Alfons Borgia de Kativa, rodem Katalończyk, został wybrany na papieża po śmierci Mikołaja V. Znajdując się jeszcze przy boku Alfonsa V, króla Aragonii, przysłużył się Kościołowi, szczęśiiwie wywiązując się z missyi skłonienia antypapieża Klemensa VIII (ob.) do abdykacyi z przywłaszczonej sobie godności. Mianowany za to arcybiskupem Walencyi, przeprowadził zgodę Alfonsa V z Eugeniuszem IV papieżem, co mu przyniosło kapelusz kardynalski. Św. Wincenty Fe-reryusz przepowiedział mu, że zostanie papieżem. Wkrótce też przywdział tyarę i gorąco wziął się do urzeczywistnienia zdawna żywionych pragnień — zorganizowania krzyżowej wy-

linger II).

S. Pł.

pełen łagodności i postanowiono, że warunki pojednania ułożone zostaną na zjeździe w Wiirz-burgu (d. 8 września 1122 r.). Wskutek żądań Henryka miejsce zjazdu zmieniono i ugoda stanąć miała w Wormacyi (Worms). D. 22 września 1122 r. zawarty został konkordat wor-macki, zwany inaczej Ugodą Kalikstową (Pactum Calixtinum). Cesarz zobowiązał się zaprzestać wykonywania prawa inwestytury przez wręczenie pierścienia i pastorału, zapewnił Kościołowi pomoc i opiekę, oraz przyrzekł zwrócić ziemie, należące do państwa Kościelnego. Papież przyrzekł, że wybory biskupów i opatów dokonywane będą w obecności króla, że wybrany otrzyma od króla regalia prócz berła, i to w Burgundyi i we Włoszech po konsekracyi, a w Niemczech przed konsekracyą. Po podpisaniu konkordatu (23 września) kardynał Lambert odprawił uroczystą Mszę św. wobec niezliczonych tłumów i udzielił cesarzowi Kommunii, przyjmując go w ten sposób do łączności z Kościołem. Radość z zakończenia 50-letniego sporu o inwestytury objęła wszystkie stany. Dla uroczystego potwierdzenia konkordatu papież zwołał wielki sobór powszechny na miesiąc grudzień (1122). Sobór ten, IX ekumeniczny, I La-teraneński, otworzony został w marcu roku następnego. Potwierdzono konkordat i ogłoszono wiele postanowień przeciwko symonii, konkubinatowi duchownych, łamaniu pokoju Bożego, fałszowaniu monety i wiele innych. Zpośród prac K-a, o charakterze ściśle kościelnym, wymienić należy jego interesowanie się sprawami rozwoju wiary na Pomorzu. Ottonowi, bpowi bamberskiemu, zachęcanemu przez Bolesława Krzywoustego do apostołowania na Pomorzu, dał w tym celu K. pełną władzę legata Stoi. Ap. Umarł 13 grudnia 1124 r., po nim został wybrany Honoryusz II. — Listy K-a znajdują się w zbiorach autorów: Labbćgo, Harduina i innych w Migne’a „Patrol, lat.” t. 163; Ulisse Robert „Etudes sur les actes du Pape Calixte II” (Paryż 1874). Żywot K-a pisali: Pandulf z Pizy, Bozon; z nowych wspomniany Ulisse Robert. — Por.: Mansi XXI; Mignę CLXIII; Watterich II i inne.

prawy przeciwko Turkom. Do wszystkich państw chrześciańskich rozesłał legatów (do Niemiec, Krzyżaków i Polski posłany był Carvajal), wezwał do składania ofiar na budowę floty krzyżowej i, jak powiadają, on-to zaprowadził zwyczaj dzwonienia na „Anioł Pański”, by wierni prosili Boga o pomyślność dla krzyżowców. Za sprzedane klejnoty Kościoła i zastawione ziemie wybudował flotę, z 16-u galer złożoną, i wyprawił ją pod wodzą kardynała Ludwika Scarampi Mezzarato; drugą, ze składek Hiszpanii zbudowaną, posłał pod wodzą arcybpa Piotra z Tar-ragony, przeciwko Saracenom Granady. Ale Europa pozostawała głuchą na głos papieża, żaden z panujących nie wziął udziału i tylko żarliwości K a i posiłkom jego przypisać należy świetne zwycięstwo Hunyadego pod Belgradem (d. 22 lipca 1456 t.). Podniecony zwycięstwem, wzywał K. do walki z Turkami Bośniaków, słał posły do Syryi, Georgii, Etyopii, a nawet do mahome-tańskiej Persyi. Niechęć do wyprawy, niezadowolenie ze składek, wojny wśród panujących udaremniły usłowania papieża. Pragnienie kru-cyaty zapewne przyczyuiło się, że K. powolnym był na fałszywe skargi Krzyżaków i interdyktem obłożył ziemie pruskie, wracające do Polski. Do Kazimierza Jagiellończyka pisał papież 2 listy. W pierwszym zachęca go do wojny z Turkami i głosi krucyatę na Litwie i Rusi, w drugim zabrania Kazimierzowi pod ekskommuniką godzenia się z Turkami, zaleca pogodzenie się z Maciejem Korwinem w sprawie Wołoszczyzny, celem wspólnego obrócenia oręża na Turków (Baron. r. 1457 i 1458). Umarł 6 sierpnia 1458 r., po nim wybrany został Pius II. K. prowadził surowe i umartwione życie, hojnym był dla u-bogich; jednem, co rzuciło plamę na jego życie, był nepotyzm. Dwu swych siostrzeńców mianował kardynałami (Aleksander VI papież), trzeciego, Piotra Borgię, uczynił księciem Spoletu i gubernatorem zamku S. Anioła. Gorzko to mu też wyrzucał wielki asceta, kardynał Dominik Capranica.—Por. Aeneas Sylv. ep. 383, 353 do Marcina Mayera; Stephan „Infessura, Diario di Roma”; Platina „Vitae Rom. Pont”; Jacob „Vola-terran. Diar. Roman.” 1474 — 1484 (Murat ser. XXTII, 86. Jacob. Aramanati, Comment, rer. suo temp. gest.; Papencordt p. 486 i nast.; Doel-

s. Pł.

Kalikst III, antypapieź, Jan, opat ze Stru-my, następca antypapieża Paschalisa II, stanął na czele schyzmy, popieranej przez cesarza Fryderyka I przeciwko papieżowi Aleksandrowi III. Po pogodzeniu się cesarza z papieżem próbował stawiać dalej opór, lecz, oblężony w Viterbo przez Chrystyana z Moguncyi, upokorzył się, rzucił się Aleksandrowi do nóg we Frascati (1178), otrzymał przebaczenie i zarząd Beneventu. W tym samym roku życie zakończył.

Kalikst (Dorofiejewicz - Bi to rajski), władyka połocki. Z klasztoru w Witebsku pa-

tryarcha Nikon mianował go (1656 r.) namiest- pewien czas był w posiadaniu Francuzów) do nikiem eparchii połockiej, a w następnym roku nich należy.

Kalila i Dimna, zbiór bajek indyjskich, ob.

K. został wyświęcony na biskupa (władykę).

Kaliłskie starostwo niegrodowe mieściło się w województwie Brzesko-litewskiem, pow. Pińskim. Szczupłe to i zuiszczone starostwo w r. 1766 składało się z jednej tylko wsi Kaliły z przyległościami. W tymże roku posiadał je Michał Narkuski. opłacając kwarty złp. 60, a hvherny złp. 36.—„Enc. S. Org.”.

Kalina, Viburnum L., rodzaj roślin krzewiastych z rodziny Przewiertuiowatych (Caprifolia-ceae Juss.), obejmuje następujące gatunki: K. kosmata albo Hordowina. krzew o gałązkach młodszych i liściach wraz z ogonkami grubokutnero-watemi; liście jajowate, piłkowane; kwiatostan-baldaszkogron płaski; kwiaty wszystkie równe i płodne, barwy brudno-białej. Kwitnie w maju, jagody jajowate, nieco spłaszczone, początkowo zielonawe, potem mocno czerwone, a w końcu czarne. Wysokość 4—6'. Trwała. Spotyka się w lasach o gruncie wapnistym. Hodują w ogrodach. K. pospolita, V. Opulus L., o gałązkach wraz z liśćmi nagich; liście 3 — 5-łatowe, pod spodem omszone, łaty grubo i nierówno ząbkowane. Kwiaty białe, zebrane w baldaszkogron płaski, brzeżne kilka razy przechodzą wielkością środkowe i są płonne. Kwitnie w maju i czerwcu. Jagody kuliste, szkarłatne. Wysokość 6— 12'. Pospolita w lasach i krzakach wilgotnych. Odmiana V. O. roseum L., hodowana w ogrodach pod nazwą „Boule de Neige”, o podbaldaszkach kulistych, z kwiatami płonnemi, dużemi.

Kalina Józef Jarosław, poeta czeski (* 1816—f 1846), gimnazyum ukończył w Pradze, poczem uczęszczał na kursa filozoficzne w Pilź-nie, gdzie kształcił się pod kierunkiem krewnego swego, pisarza Wojciecha Sedlaczka, który rozbudził w młodzieńcu uczucie patryotyczne, potęgowane w dalszym ciągu rozczytywaniem się w poezyach Kollara. Wróciwszy do Pragi, K. począł studyować języki aryjskie, a z nich przedewszystkiem słowiańskie, zwłaszcza umiłował język polski i w krótkim stosunkowo eza-mógł już nim władać jak ojczystym. Jednakże rozwijająca się choroba piersiowa nie pozwoliła mu kształcić się dłużej w obranym kierunku. W r. 1845 udał się do Belgradu w nadziei zostania tam profesorem, gdy jednak katedry nie otrzymał, wrócił do ojczyzny, zatrzymawszy się po drodze dłużej w Peszcie u Kollara i w Wiedniu. Wkrótce po powrocie do Pragi umarł na suchoty vs szpitalu. K. oprócz niedokończonej tragedyi p. t. „Jiri z Lobkovic” napisał sporo drobnych wierszy lirycznych i ballad, z których prawdziwie poetyckim polotem fantazyi odznacza się ballada „Kśaft” (Testament). Był on poetą nawskroś romantycznym i przedewszystkiem zwracał się do podań ludowych, na których tle tworzył swoje ballady, usiłując w nich naślado-

W r. 1660 car Aleksy Michałowicz rozkazał Bi dp ai. mu objąć zarząd nad eparchią smoleńską i przenieść się do Smoleńska. Rozkazu tego K. nie spełnił, wezwano go więc do Moskwy dla wytłó-maczenia się, lecz nazajutrz po otrzymaniu wezwania zmarł. Na miejsce jego do Smoleńska przysłano biskupa suzdalskiego, Filareta. Podług niektórych źródeł K. przeniósł się do Smoleńska, gdzie kazał podobno rozebrać kościół jezuicki i zamienić go na dom mieszkalny; żył jeszcze na początku roku 1662, w którym miał pisać do cara Aleksego w sprawie patrvarchy Nikona. — Por. „Russkij Biograficzeskij Slowar” i Czystowicza „Istorja Zapadn. Russkoj cerkwi”

t. II, str. 240.

J. B.

Kalikut (Calicut, a także Kólikódu,

z. z.

Kólikóta), port i główne miasto obwodu Mala-barskiego, w prezydenturze Madraskiej, pod 11°15' szer. półn., leży w równinie nizkiej i bagnistej, nad Oceanem Indyjskim i liczy (według spisu z r. 1901) 76 981 m-ców, wyznania głównie indyjskiego i mahometańskiego. Obszerny port jest obecnie zasypany piaskiem. Pracują nad pogłębieniem jego, ale dotychczas jeszcze wielkie okręty muszą o 3—4 kim. od portu zarzucać kotwicę. W południowej części miasta, w dzielnicy mahometańskiej, stoi latarnia morska. Missye: anglikańska i ewangielicka, zakład dla chorych umysłowo i szpital. Punkt wyjścia kolei do Madrasu i Negapatamu. Wpobliżu kopalnie soli. Od czasu upadku rękodzielni bawełnianych mieszkańcy trudnią się wywozem masła kakaowego, korzeni (zwłaszcza pieprzu), orzechów kokosowych, wosku, szafranu, drzewa tekowego i sandałowego. Handel głównie z Arabią i Persyą. — Niegdyś K. był stolicą samodzielnego państwa, którem rządził władzca ma-hometański „samundry”, co znaczy „król morza” (po malajsku „tńmuri”, stąd przekręcony wyraz angielski „zamorin”). K. jest pierwszem miastem, do którego zawinęli Portugalczycy w r.

1486 pod dowództwem Covilhama, a w r. 1498 w dniu 18 kwietnia pod wodzą Vasco de Gamy.

W r. 1510 spalił miasto Albuquerque Alfons. Po wypędzeniu Portugalczyków Europejczycy mieli tu swoje faktorye. W r. 1616 wschodnio-indyj-skie T-wo handlowe założyło w K-cie także własną faktoryę. W r. 1766 Hydar Ali (ob.), sułtan mahometański Mysory (Maisur), zdobywa miasto. Wygnany, napada na nie po raz drugi w r. 1773 i, dostawszy w swą moc, wypędza kupców i niszczy faktorye i plantacye okoliczne. W r. 1782 Anglicy odebrali mu miasto, ale niedługo niem rządzili, ponieważ Tippu Saib, syn Hydara, wypędził ich w r. 1789, a wielu mieszkańców przesiedlił do Beypuru. W r. 1792 udało się Anglikom powtórnie opanować miasto i od tego czasu K. z małemi przerwami (przez

54

Rn o. now. iloatr. Zoir. 263. T. XXXIII.

N.

waó ton i nawet język ludu i w tym kierunku dochodził nieraz do krańcowości, posługując się wyrazami gwarowemi, przez co obniżał poetyczną stronę swych utworów i zaniedbywał ich formę. Prócz rzeczy oryginalnych K. pozostawił po sobie przekłady: dwóch poematów (Paryzyny i Korsarza) Bajrona, kilka wierszy z Mickiewicza i z hebrajskiego „Tefiloth Israel aneb mod-litby Israelitńw” (na współkę z Schulhofem, Wiedeń 1847). Wszystkie poezye K-y z życiorysem i charakterystyką (jego pióra Frań. Dauchy) wyszły w Pradze w roku 1852 (wyd. 2-g’e w r. 1874).

Kalina Antoni, slawista i językoznawca polski, ur. 23 maja 1846 w Krępem, w W. Kś. Poznańskim. Nauki gimnazjalne pobierał w Ostrowie (od r. 1857), ukończył je w Śremie (1867), poczym udał się na uniwersytet wrocławski, gdzie słuchał historji i filologji klasycznej, oraz gramatyki i literatury polskiej; roku następnego 1868, przeniósł się dla dalszych studjów do Berlina; w 1872 doktoryzował się w Halli na podstawie rozprawy: „De fontibus apud veteres scriptores, qui ad Sauromatarum res pertinent” (Halla 1872); następnie w 1873 złożył w Berlinie egzamin nauczycielski z historji i filologji klasycznej. Po powrocie do kraju otrzymał sty-pendjum imienia Lelewela od Towarzystwu pomocy naukowej w Poznaniu dla dalszego kształcenia się w językach słowiańskich. W tym celu przez półtora roku słuchał w Pradze wykładów filologji słowiańskiej i językoznawstwa, następnie podróżował po Czechach, Morawji i w górnych Węgrzech wśród Słowaków (1874). W 1875 dla poznania języków południowo-słowiańskich udał Bię do Belgradu, gdzie uczęszczał na wykłady J. Daniczića i pracował w bibljotece; potym odbył podróż po Serbji, Bośni i Hercegowinie. Rok następny, 1876, przepędził w Petersburgu, gdzie słuchał slawistów Srezniewskie-go i Łamańskiego i pracował w bibljotekach. W 1877 przybył do Lwowa i tu w 1878 habilitował się na docenta gramatyki języków słowiańskich, złożywszy wydziałowi filozoficznemu rozprawę p. n. „Rys historji samogłosek języka staropolskiego w porównaniu z innemi języka mi słowiańskiemi”. Jako docent w 1883 roku, otrzymawszy stypendjum imienia Gałęzowskie-go dla studjów naukowych, udał się w tym celu do Słowiańszczyzny południowej, mianowicie do Bulgarji, Rumelji i Turcji. W r. 1888 został profesorem filologji słowiańskiej w uniwersytecie lwowskim i dotąd na tym stanowisku zostaje. W r. 1884 wybrany był na członka koresp. Akademji krakowskiej, w 1895 na członka jej zwyczajnego. Gdy zapoczątkowane w r. 1894 przez K-ę założenie Towarzystwa ludoznawczego we Lwowie przyszło do skutku w 1895 r., K. obrany był jego prezesem, jako też redaktorem «Ludu», organu tego towarzystwa i czasopismo to, mające na celu umiejętne badanie wszelkich objawów umysłowego życia ludu, dzięki gorliwej redakcji K-y, dotychczas się rozwija; obecnie wychodzi rocznik 9-ty tego kwartalnika. W szeregu prac naukowych K-y, z dziedziny filologji słowiańskiej przeważna ilość poświęcona jest badaniom historycznym języka polskiego. I tak: Pod ogólnym nagłówkiem „Anecdota palaeo-polonica” ogłosił K. w «Archiv für slavische Philologie» trzy zabytki staropolskie, a m.: Opracowanie zabytku rękopiśmiennego p. n. „Sprawa chędoga o Męce Pana Chrystusowej* z r. 1544 z rękopisu, znajdującego się w bibljotece publicznej w Petersburgu (Archiv. 1879, III str. 1—66); przedruk rękopisu polskiego p. n. „Confessio generalis” z karty pergaminowej z w. XV, znajdującej się w tejże blibljotece; sam tekst poprzedził wydawca uwagami krytycznemi o języku (Archiv. III, 621 — 686); roty przysiąg sądowych, w liczbie 135, od r. 1402 do 1413 z ksiąg ziemskich sieradzkich, przechowanych w archiwum rządu gubernjalne-go w Kaliszu; i tutaj tekst rot poprzedza wydawca obszernemi uwagami o pisowni i języku zabytku (Archiv. 1882, VI, 184—215). W tymże Archiwum drukował rozprawę o sposobach wyrażania nosówek w zabytkach staropolskich, p. n. „Ueber die Schreibung der Nasalvocale in den altpolnischen Denkmaelern” (Archiv. 1879,

t. IV, 29 — 62); następnie: „O liczebnikach w języku staropolskim. Jako przyczynek do historji języka polskiego” (w Rozprawach Wydź. filol. Akad. Urn. w Krak. 1878, t. VI, 1 — 73); „Artykuły prawa magdeburskiego z rękopisu około r. 1500” (Rozpr. Wydź. filol., Kraków 1880, t. VII, 227—318): jest to wydanie krytyczne tekstu or-tylów magdeburskich z rękopisu petersburskiego, który był niegdyś własnością bibljoteki Załuskich; wstęp i opracowanie strony językowej zabytku poprzedzają sam tekst. Inne dzieła: „Rozbiór krytyczny pieśni „Bogarodzica” (Lwów 1880, str. 122 w 8-ce), w którym autor rozpatruje odmiany 9-u głównych tekstów tej pieśni i przychodzi do wniosku, że utwór ten powstał z połączenia w w. XIV kilku odrębnych pieśni w jedną całość, późniejsi zaś przepisywacze no-wemi powiększali go dodatkami. Rozprawę krytyczną tejże treści p. n. „Pieśń Bogarodzica” zamieścił K. w «Przeglądzie powszechnym» (Kraków 1887, zeszyt wrześniowy, str. 329—355); „La langue des Tziganes slovaques” (Poznań 1882, str. Ill); „Historja języka polskiego. Tom

I. Formy gramatyczne języka polskiego do końca XVIÎI wieku” (Lwów 1883, str. 27 i 490), praca konkursowa, uwieńczona nagrodą przez redakcję «Bibljoteki warszawskiej», dająca obraz form deklinacyjnych i konjugacyjnych jęz. polskiego, ułożona systematycznie na podstawie ma-terjału, zebranego z zabytków, począwszy od najdawniejszych do końca w. XVIII. Z dziełem tym w bezpośrednim zostaje związku rozprawa p. n. „W kwestji językoznawstwa polskiego”

to

Kalina

(Warszawa 1884, w Ateneum t. III, 163—183), napisana przez K-ę z powodu krytyk jego „Historji jęz. poi.”, wydrukowanych przez J. Hanu-sza w Ateneum” (Warsz. 1884, II, 191—201) i w „Przeglądzie powszechnym” (Kraków 1884, 505 — 507); „O miękkich zgłoskach w języku staropolskim” (Kraków, «Przegl. powsz.» 1884, t. II, st. 219 —240 i 340 — 386); „Przyczynek do historji konjugacji słowiańskiej” (Warszawa 1889, str. X i 317; odbitka z t. II i III «Prac filologicznych»); „Komedja o mięsopuście” z początku w. XVI, wydana z rękopisu, znajdującego się w Petersburgu, wraz z uwagami o wybitniejszych właściwościach języka zabytku («Prace filol.» 1888, t. II st. 538 — 563); „Prostych ludzi w wierze nauka. Djalog z rękopisu z wie-

r

Y 4

K-m

jf w

Fig. 58. Kalina Antoni.

ku XVI” (z tegoż samego co i „Komedja”), wraz z charakterystyką języka djalogu («Prace filol.» 1890, t. III, 313 — 356); „Słowiańskie ch— in-doeuropejskie («Prace filol.» 1888, t. II, 767 — 785); „System konjugacji polskiej” (Lwów 1889 st. 46, odbitka z «Muzeum»); „Studja nad historją języka bułgarskiego” (Rozpr. Akad. Urn. w Krakowie 1891, t. XIV str. 163 — 547 i t. XV str. 396 — 600 i w osobnej książce); jest to obraz historji rozwoju jęz. bułgarskiego od w. XI do lat ostatnich; rzecz samą poprzedza wstęp historyczny o najdawniejszych siedzibach Słowian, o pewnych grupach językowych wśród Słowian południowych i o języku bułgarskim. Wywody opiera autor na faktach czerpanych z obfitego materjału językowego, zawartego w najstarszych zabytkach; wstęp wraz z głosownią języka buł. (st.

286 — 547) stanowią częśó I dzieła; część II p. n. „Tworzenie wyrazów” obejmuje wykład historyczny deklinacji i konjugacji bułgarskiej. Za podjęcie i wykonanie tej pracy otrzymał autor medal srebrny «3a HayKy h hckvctbo» od księcia bułg. Ferdynanda. Inną obszerną pracą K-y jest „Jana Parum Szulcego Słownik języka połabskiego” (Kraków 1893, odbitka z Rozpraw Wydź. filol. Akad. 1894 t. 21, str. 80 w 8-ce dużej); słownik ten, ułożony w r. 1725 przez Nadłabianina Szulcego, wydany został z rękopisu bibljot. Osolińskich. W części drugiej tej pracy K. dał opracowanie gramatyczne zabytku (Rozpr. Wydź. filol. Ak., Kraków 1894, t. 21, st. 75 — 178). K. zamieścił także w różnych czasopismach wiele pomniejszych, niemniej jednak wartościowych rozpraw i artykułów treści filologicznej lub językoznawczej, oraz ocen krytycznych dzieł innych, przyczym nieraz obszernie uzasadnia swoje poglądy naukowe. Do takich prac należą: „O tłumaczeniu pisma ś. na język słowiański przez śś. Cyryla i Metodego” (Przegl. powsz. Kraków 1885, lipiec 1—14); „O wynalezieniu pisma słowiańskiego przez ś. Cyryla” (Przegl. powsz. 1887, grudzień 342 — 451); „W sprawie autentyczności rękopisu królodworskiego” (Przegl. powsz. 1887, luty 235—254): „Żywot św. Wojciecha wobec historji” (Przegl. polski, Kraków 1874; II 123 —193); „Jakich zasad trzymać się należy w transkrypcji rękopiśmiennych i drukowanych zabytków polskich od najdawniejszych czasów do XVII wieku” (Referat na Zjazd imienia Kochanowskiego w Krakowie 1884 r.); „Projekt jednolitego skrócenia tytułów zabytków staropolskiego języka” (Referat na Zjazd im. Kochan. w Krak. 1884); „Życie Jana Kochanowskiego” (Kurjer poznań. 1884, nr. 200 — 204); „Appendix lingwistyczny do wiadomości o Sobótce J. Kochanowskiego” («Warta», Poznań 1884, nr. 541, 542, 543, 544 i t. d.); „Program badań języka polskiego” (czasop. «Lud» Lwów 1895, I, 58); „O ludach aryjskich i o pierwotnej ich ojczyźnie” («Lud» I, 1895), gdzie podane jest streszczenie badań nowszych o naszych praprzodkach; „Pierwsze pięciolecie Towarzystwa ludoznawczego” («Lud» VI, 1900, str. 1 nst.); „Ludoznawstwo na III zjeździe historyków polskich w Krakowie” («Lud» VI, str. 372); „Jan Baudouin de Courtenay. Wskazówki dla zapisujących materjały gwarowe na obszarze językowym polskim” («Lud» VIII, 1902, st. 77); „O badaniu narzeczy języka polskiego i o piśmiennym oznaczeniu ich dźwięków” (Pamiętnik III zjazdu historyków polskich w Krakowie. I. Referaty, sekcja IV. Kraków 1900). Oceny krytyczne dzieł: o słowniku serbsko-chorwackim Dauićića: „Rjeć-nik hrvatskoga iii srpskoga jezika na svijet izdaje Jugoslavenska Akademija znanosti i umjetnosti obradjuje Gj. Danićić. Zagreb 1877” («Przewodnik naukowy i literacki» Lwów 1879, I st. 475 — 480); „Istorija słavianskich literatur A. N. Py-

czas.

uwydatnione są tu doskonale; a pod tym względem K. zbliża się do autora „Obrazów litewskich”, jak znów w opowiadaniach historycznych („Milkov hrob”, „Bratova ruka”, „Mladenec sloven8ky” i t. d.) przypomina Michała Czajkowskiego, którego powieści kozackie wywarły wielki wpływ na K-a w początkach jego zawodu literackiego.

Kalinit, minerał regularny, składu K₂S0₄. AI₂(S0₄)₃.24H₂0 albo KA1(S0₄)₂.12H₂0, tj. ałun glinowo-potasowy. Zawiera tlenku potasowego 9.93%» tlenku glinowego 10.78%» bezwodnika siarkowego 33.75, wody 45.54. Prażony w kolbce topi się, mętnieje i wydaje wodę; masa pozostała, żarzona dalej, wyziewa bezwodnik siarkawy i zwilżona roztworem azotanu kobaltowego błękitnieje. Twardość od 2 do 2.5; ciężar właściwy 1.75. Bezbarwny; występuje w szczelinach wielu law, a także tworzy wykwity na

skałach obfitujących w piryty. W kryształach

z. w.

N.

pina i W. D. Spasowicza. Izdanje vtoroje vnoV pererabotannoje i dopołóennoje, t. I. Peterburg 1879” («Ateneum» Warsz. 1880, II st. 358 — 371): „Jana Kochanowskiego Pieśń świętojańska o Sobótce wedle wydania Andrz. Piotrkowczyka r. 1617, objaśniona i oceniona przez prof. dr. Jana Rymarkiewicza, Poznań 1884” («Przegl. powsz.» Kraków 1885, I.); ocena dzieła A. Krasińskiego „Słownik synonimów polskich” (Krak. 1885) pod względem opracowania filologicznego («Przegl. powsz.» 1885, 410—420); ocena pracy Oagića p. n. „Glagolita. Würdigung neuentdeckter Fragmente”, drukowanej w wydawnictwach Akad. wiedeńs. 1900, w 4-ce str. 62 (Lwów 1890, str. 18); krytyka książki A. Małeckiego „Gramatyka języka polskiego szkolna, wyd. 8-e skrócone i uproszczone. Lwów 1891” (odbitka z «Muzeum» 1891, str. 25); „Mowa kaszubska jako narzecze języka polskiego” («Prace fil.» 1893, IV, st. 905—936), rozprawa krytyczna, napisana z powodu pracy Stefana Ramułta p. n. „Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego”, wydanej w Krakowie 1893; w rozprawie swej K. przychodzi do wniosku, że mowa Kaszubów i Słowieńców jest niewątpliwie narzeczem polskim, nie zaś odrębnym językiem słowiańskim.—Oprócz długoletniej działalności profésorskiej K-y i związanych z nią prac na polu filologji i językoznawstwa, pożyteczną jest równie jego działalność w różnych towarzystwach naukowych i społecznych, do których należy bądź to jako członek, bądź jako przewodniczący. Zaznaczyliśmy wyżej, że K. jest członkiem Akademji um. w Krakowie, oraz prezesem Towarz. ludoznawczego we Lwowie; obok tego jest członkiem-koresp. Towarz. Przyjaciół nauk poznańskiego; w r. 1896 wybrany był do głównego zarządu Towarz. pedagogicznego i pozostaje w nim dotychczas; w tymże r. 1896 wybrany na członka rady miejskiej lwowskiej; w r. 1897 obrany prezesem Towarz. nauczycieli szkół wyższych we Lwowie i jest nim dotąd; w 1897 prezesem Towarz. wydawniczego lwowskiego; w tymże r. wiceprezesem Zjednoczonego Towarz. pszczelniczo-ogrodniczego; w 1899 prezesem Rady zarządzającej Krajowej wytwórczo-handlowej Spółki przyborów szkolnych; w tymże r. wybrany na pierwszego wiceprezesa Towarz. «Związek rodzicielski» i na prezesa sekcji wychowania fizycznego młodzieży szkolnej, i obowiązki do tych godności przywiązane spełnia dotych-

A. A. K.

Kalina, pseudonim Anny Neumanowej.

Kalincak Jan, pisarz słowacki (* 1822 — j-

1871), kształcił się w Presburgu i na uniwersytecie w Halli, a wróciwszy do kraju, poświęcił się zawodowi pedagogicznemu i był pod koniec życia dyrektorem w gimnazyum ewangielickiem w Cieszynie. Oprócz drobnych poezyj, nie posiadających większej wartości ani pod względem myśli ani pod względem formy, napisał kilkanaście nowel i opowiadań, które można podzielić na dwie grupy: opowiadania historyczne, pisane pod wpływem polskich pisarzy, a mianowicie Rzewuskiego, Czajkowskiego i Ig. Chodźki, i znacznie lepsze nowelle współczesne („Knieża liptov-sky”, „Restavracia”, „Orava” itd.), w których autor daje nam wizerunki życia domowego szlachty słowackiej i przesuwa przed oczyma czytelnika szereg bardzo sympatycznych postaci, odmalowanych z niepospolitym wdziękiem na podstawie własnej obserwacyi i opowiadań matki, słyszanych w dziecięctwie. Głębiej pojętych ludzi i natur bardziej złożonych w nowellach tych nie spotykamy, natomiast typy i charaktery codzienne ze swemi słabostkami i śmiesznostkami wyraźnych bardzo rzadki.

Kalinka Waleryan, historyk polski (* w d. 20 listopada 1826 w Bolechowicach pod Krakowem—f we Lwowie d. 16 grudnia 1886), najmłodszy z czterech synów Andrzeja K-i, sędziego Najwyższego sądu wolnego miasta Krakowa i Maryanny z Brzeskich. Nauki gimnazyalne pobierał w liceum św. Anny w Krakowie, które ukończył w r. 1840 z „postępem dobrym”, jak stwierdza świadectwo szkolne. W tym samym roku zapisał się K. na wydział filozoficzny uniwersytetu Jagiellońskiego. W r. 1842 przeszedł na prawo, które ukończył w r. 1845, poczem wstąpił do służby rządowej, jako bezpłatny aplikant przy trybunale pierwszej instan cyi. Już w czasie pobytu na uniwersytecie pro wadził K. samodzielne studya historyczne, zajmował się przedewszystkiem historyą i zabytkami Krakowa. W r. 1844 w „Orędowniku Nau kowym” (N2JY2 41—43) pod pseudonimem: „Ks. W. K., zakrystyan kościoła św. Genowefy” ogłosił K. recenzyę dziełka Józefa Mączyńskiego „Pamiątka z Krakowa”. Z recenzyi widać było już znaczne oczytanie i dość dużą swadę pisarską, stanowi przytem ona ciekawy przyczynek do owo-czesnej charakterystyki K-i (oświadczającego się np. za poglądem Maciejowskiego w sprawie zabójstwa św. Stanisława). Przedewszystkiem jednak zajmowała K-ę naówczas działalność konspiracyjna. Jak znaczna część młodzieży uniwersyteckiej krakowskiej, należał on do zwolen ników Towarzystwa demokratycznego, brał czynny udział w przygotowaniach do zamierzonego w d. 20 lutego r. 1846 wybuchu. Że był je duym z najwpływowszych przywódzców młodzieży, stwierdza fakt, że pierwszy numer „Dzień nika Rządowego” Rzplitej Polskiej z d. 26 lutego 1846 zawierał nominacyę K i na dyrektora kaucelaryi rządowej przy boku dyktatora Tys-sowskiego. Istnieje przypuszczenie, że K. był głównym redaktorem „Dziennika Rządowego", a w każdym razie jednym z jego współpracowników. Jeden z artykułów, podpisany inicyała-mi W. K., zawiera charakteryzujące i K. i ruch cały owoczesny zdanie, że „dzień 21 lutego 1846 otworzył epokę, od której zaczynać się będzie nowa era, era braterstwa ludów, a śmier-

kV

Fig. 59. Kalinka Walery an.

ci tyranów”. — Razem z Tyssowskim i niewielkim oddziałkiem wojska podążał z kolei K. ku granicy pruskiej, zostawiając za sobą Kraków, przerażony dochodzącemi odgłosami rzezi chłopskiej, z obawy przed bombardowaniem austryac-kiem wyczekujący gorączkowo i witający radośnie gen. Paniutyna. W tej burzy dziejowej, podobnie jak wiel" innych, stracił Kalinka wiarę w skuteczność tej „walki społecznej", o której sam pisał, dla sprawy. Aresztowany w Bieruniu, wypuszczony wkrótce, udał się K. do Brukselli. Inni członkowie organizacyi krakowskiej, jak Karol Rogawski, wstąpili w szeregi organizacyi demokratycznej; K. zamierzał pozostać na uboczu i poświęcić się pracy naukowej. W Brukselli z< tknął się z Lelewelem, ale obaj wywarli na siebie niekorzystne wrażenie. Żył K. głównie z Lucyanem Siemieńskim, bywał w domu generałowstwa Skrzyneckich. Przedsięwziął wtedy podróż naukową w celu studyów archiwalnych po Belgii i Hollandyi: badał sto

Bunki polityczne Hollandyi z Rzplitą w XVII w., zbierał materyały do biografii Krzysztofa Arciszewskiego, do pobytu Aryan polskich w Hollandyi, studyował raporta rezydentów hollender-skich w Gdańsku, chcąc poznać historyę handlu zbożowego Rzplitej. Z tych studyów powstała praca: „Negocyacye ze Szwecyą o pokój 1651 — 1653”, przyczynek do historyi wojen Szwedzkich, którą później (w styczniu 1857) wydrukował K. w dodatku do „Czasu” pod pseudonimem Bronisława Kamieńskiego. Równocześnie w dzień, niku swoim spisywał obserwacye historyograficz-ne natury ogólniejszej: zaciekanie się zbytnie nad dziejami najdawniejszemi uważał za bezprzedmiotowe wobec braku źródeł, tylko z historyi czasów nowszych można lepiej poznać przeszłość. „Trzeba nam przejść pola Grochowa, Raszyna, Maciejowic”—pisał potem („Dziennik podróży naukowej po Hollandyi” w roku 1847 i 1848, „Przyjaciel ludu z r. 1849).—Przy tych pracach zastała go wiadomość o rewolucyi lutowej. „Przyszłość, pisał, wionęła ożywczym swym powiewem w przeszłość, w której siedziałem zagrzebany; poznałem, że nie czas w historycznych zagłębiać się dociekaniach, że mnie inne, świętsze obowiązki wołają”. —U Skrzyneckich na święconem otrzymał K. od ambassady austryackiej zawiadomienie o możności powrotu i wraz z Siemieńskim niezwłocznie podążył do Krakowa. Nie znamy roli K-i w r. 1848, wiemy to tylko, że jak rok 1846 pozbawił go wiary w „walkę społeczną”, tak 1848 w „braterstwo ludów”. Nadzieje, wywołane powrotem emigrantów, wysłaniem deputacyi do Wiednia, zawiodły, pozostało wrażenie bombardowania Krakowa przez Austryaków i pewne zniechęcenie co do ładzi w Krakowie.—W r. 1848 wydał K. pod pseudonimem Włościanina z nad Wisły broszurkę, właściwie mały podręcznik historyi polskiej dla ludu, p. t. „Jaką była dawniej Polska?”, z natury rzeczy optymistyczną, ciekawą dziś ze względu na stosunek autora do klerykalizmu w Polsce. W r. 1849 pod pseudonimem Pęcławskiego napisał znowu K. broszurę, p. t. „Listy o Krakowie”, przedstawiającą w barwach bezwzględnie ciemnych społeczeństwo i stosunki krakowskie; w r. 1850 książeczkę p. t. „Histo-rya pożaru miasta Krakowa”, wzywającą ogół , do ofiar. Równocześnie K. pracował jako „arna-nuent” w bibliotece Jagiellońskiej, oraz wstąpił do redakcyi świeżo założonego „Czasu”. W r. 1851, jako korrespondent „Czasu”, udał się K. na wystawę powszechną do Londynu. Za powrotem jego, we wrześniu tegoż roku, doszło do nieporozumień w redakcyi. Przyjechał wówczas po raz pierwszy do Galicyi cesarz Franciszek Józef. K. przygotował z tej racyi artykuł wstępny, który redaktorowi odpowiedzialnemu, Pawłowi Popielowi, wydał się zbyt nieprzyjaznym, podczas gdy znowu współpracownikom artykuł Popiela wydawał się do zbytku lojalnym.

Rozgorączkowany sporami, oburzony na stan opinii w kraju, K. mówił wtedy: „albo muszę wyjeżdżać, albo zacznę konspirować na nowo”. Gdy spadła na niego rewizya, niczem zresztą nieuzasadniona, opuścił K. bez paszportu Kraków, udając się na dłuższą emigracyę. — Na emigracyi był K. z samego początku bardzo odosobnionym, mało też mamy o nim wiadomości. W r. 1852 napisał: „Żywot Tadeusza Tyszkiewicza” (Poznań 1853, in 8 o, str. 159). Jest to raczej szkic ulotny wypadków z lat 1788 — 1831, niż biografia bohatera do której autor specyalnych materyałów nie posiadał i która zresztą sama z siebie nie byłaby ciekawą. Dziełko naogół młodzieńcze i bardzo pobieżnie trak towane, ciekawe dziś chyba z tej racyi, że, ponieważ oświetlenie wypadków z lat 1788—1794 jest tutaj opartem na książce „O ustanowieniu i upadku konstytucyi 3 go maja”, oraz na pamiętniku Zajączka, cytowanem jest przez prze ciwników K-i, jako dowód zmienności jego zapatrywań.—W tym samym roku zredagował K. ostatecznie swą pracę, będącą owocem długich studyów w czasie pobytu w kraju i dziennikarstwa w „Czasie”, p. t. „Galicya i Kraków pod panowaniem austryaekiem” (Paryż 1853, in 8-o, str. 401; przedmowa podpisana w d. 2 czerwca r. 1852). Pisana pod świeżem jeszcze wraże niem wypadków r. 1848 i stanowiąca akt oskarżenia przeciw rządowi austryackiemu, książka ta, mimo to, z racyi sumienności studyów i dobrego wykładu, ma po dziś-dzień wartość, jako jedyne monograficzne opracowanie tych czasów. Strona publicystyczna tego dzieła, zaopatrzonego, zwyczajem praktykowanym zawsze przez K-ę, w wielce ciekawą przedmowę, świadczy o zbli źaniu się K-i do najświetniejszego okresu twórczości.— Oprócz dwóch wyżej wymienionych prac zajmował się K. w dalszym ciągu poszukiwaniami archiwalnemi. W „Bibliotece Warszawskiej” z r. 1853 (T. II i III) drukował wiadomość o manuskryptach do historyi polskiej, znajdujących się w Bibliotece cesarskiej w Paryżu, a w „Przeglądzie Poznańskim” z lat 1854 — 55 wydrukował depesze Polignaca z czasów bezkrólewia po śmierci Jana III, poprzedzając je na swój spo sób bardzo charakterystyczną dla jego poglądów na historyę Polski przedmową. O tych pra each mało kto wiedział, podczas gdy „Galicya i Kraków” na emigracyi wywarła duże wrażenie. To dziełko zadecydowało o zbliżeniu się K-i do generała Władysława Zamoyskiego. Za moyski odrazu po przeczytaniu jego zasięgnął w Krakowie wiadomości o autorze, a gdy wszystkie one przemawiały na korzyść K-i, zawarł z nim bliższy stosunek. Generałowi zawdzięczał podobno K. swe wyrobienie polityczne, oraz większe niż dotychczas zainteresowanie się do spraw kościelnych. Poddał mu Zamoyski projekt, aby, w podobny jak Galicyę sposób opracował wszystkie ziemie, wchodzące dawniej w skład Rzplitej. Od tej pracy odciągnęła K-ę wojna wschodnia: w charakterze sekretarza generała Zamoyskiego udał on się z nim na wschód. Rozwianie prędkie żywionych podówczas nadziei, pokój paryski r. 1856 —stanowią trzecią z kolei datę przełomową w życiu K-i. Z ostatniego kryzysu wychodzi on jednak dość cało, gdyż, mimo wszystko, lata 1857 —1861 są okresem najświetniejszym, jeżeli nie pod względem literackim, to w każdym razie pod względem ustalenia się i zrównoważenia życiowego; po r. 1863 K. napisał najznakomitsze swe prace, stanowczo jednak nie był już tym tak spokojnym i zrównoważonym myślicielem, jak poprzednio. — Ze Wschodu do Francyi wracał K. z zamiarem pisania historyi emigracyi naszej. Wspólne stu-dya biblioteczne zbliżyły go wówczas z Julianem Klaczką, który początkowo nie żywił żadnych sympatyj do niego. Obecne zbliżenie stwierdziło znaczną wspólność zapatrywań. Ożywiony podówczas bardzo, więcej może niż kiedykolwiek ruchliwy i energiczny, K. zainteresował Klaczkę do bieżącej polityki i poddał mu myśl wspólnego wydawania pisma. — W czasie wojny wschodniej wychodził, wydawany przez generała Zamoyskiego z subwencyi angielskiej, a redagowany przez Wrotnowskiego, tygodnik dla legionistów polskich, p. t. „Wiadomości polskie”. Obecnie redikcyę jego objęli do spółki z Wrot-nowskim K. i Klaczko, i wydawali go w latach 857 —1861 (celniejsze artykuły pisma przedrukowano w r. 1867 i wydano w Paryżu w 4-ch tomikach, jako: „Roczniki polskie“). Funduszów na wydawnictwo dostarczył ks. Adam Czartoryski, mimo to jednak pismo niezupełnie podlegało kierunkowi Hotel Lambert, gdyż, jak wiemy choćby z listów Koźmiana, redakcya była bardzo samodzielną. Faktycznymi opiekunami pisma byli: gen. Zamoyski i ks. Marcelina Czartoryska, której dom stanowił główną kwaterę redakcyi. Stroną wydawniczą pisma zajmował się gorliwie Januszkiewicz.—Jeżeli Wrotnowski, jedyny płatny członek redakcyi, był redaktorem nominalnym, jeżeli Klaczko był główną siłą at-trakcyjną pisma, to właściwie całe istnienie pisma sooczywało na barkach K-i. — Znaczenie „Wiadomości” jest bardzo poważne. Dotąd obóz umiarkowany na emigracyi nie wydał żadnego talentu publicystycznego, podczas gdy de-mokracya miała Alcyatę i Heltmana. Obecnie „Wiadomości” przewyższyły wszystko, były publicystyką w najlepszym gatunku i stylu. Działalność K-i w wiadomościach była i jest nieznaną prawie. Artykuły Klaczki, olśniewające i formą, i treścią, zwróciły odrazu uwagę na swego autora, wychodziły w odbitkach; o K-i artykułach mało kto wie i dziś. Bez tych artykułów nie można jednak zrozumieć K-i późniejszego, a przytem, jeżeli potem K. pisał lepiej, to kto wie, czy tu nie sądził spokojniej i polityczniej. Mamy tu cały szereg jego artykułów opisowych, stanowiących jakgdyby spełnienie podsuwanej mu przez generała Zamoyskiego myśli (np. „Listy o Rusi”, „Listy o Królestwie”, „Listy o wychowaniu w Królestwie”, „Życie publiczne w Wielkopolsce”, jak również zamieszczane rokrocznie w „Wiadomościach” sprawozdania ogólne o stanie wszystkich trzech dzielnic), jest ca ły szereg rzeczy bieżących, ale są też i prace charakteryzujące bardzo K-ę i jego poglądy na psychologię społeczeństwa polskiego, a tak żywe, że po dziś-dzień robią wrażenie („Żale Polaków na Zachód”, „Nasze zadania i uchybienia” etc.), dotyczące walki K-i z messyanizmem nie-tylko tego rodzaju, który zwalcza w artykule, p. t. „O wydawnictwie materyałów historycznych”, ale i w artykule „Adres uczniów To-wiańskiego”, wreszcie artykuły, wyróżniające już wówczas K-ę od innych, a dotyczące sprawy władzy świeckiej papieża z powodu wypadków r. 1860 („Papież i Polska”, „Względy polskie w sprawie władzy świeckiej Papieża”). — „Wiadomości” nie szły zupełnie, miały wszystkiego podobno niespełna stu prenumeratorów. Gdy w r. 1860 odebrano im debit w Wielkopolsce, przestały wychodzić. — Z punktu widzenia rozwoju myślowego K-i zaznaczyć należy stosunek, który go w tych latach łączył z ks. Adamem Czartoryskim. Jest to sprawa wagi pierwszorzędnej dla zrozumienia myśli przewodniej Sejmu Czteroletniego. K. był sekretarzem ks. Adama w ostatnich latach jego życia, co więcej, był zaufanym księcia, który powierzał mu redagowanie swojego przemówienia, był w stosunku z K-ą swobodnym i wylanym. Postać Btarca, stanowiącego żywą kronikę Polski od r. 1788, a swemi wspomnieniami z tradycyi rodzinnej sięgającego aż do roboty Czartoryskich za Augusta III, zbyt wiele miała uroku dla K-i przy tern jego gorącem pragnieniu zrozumienia psychologii rozbiorów. K., ostatecznie na polu polityki dyletant, był pod silnem wrażeniem tego starca, przenoszącego go żywo w epokę Stanisława Augusta. Dość powiedzieć, że cała późniejsza praca K-i nad czasami rozbiorowemi wynikła ze studyów nad biografią ks. Adama, to był jej punkt wyjścia. A jakkolwiek ks. Adam podówczas stał na gruncie tej zmiany przekonań, której dokonał w nim r. 1831, to jednak, oświetlając wypadki rozbiorowe i elek-cyę r. 1764, stał na gruncie zasadniczej idei domu Czartoryskich, że Rzplitą końca XVIII w. tylko ścisła uległość wobec Rossyi uratować mogła. Jakkolwiek wówczas te poglądy nie stały się własnością duchową K-i, gdyż „Wiadomości” zajmowały biegunowo odmienne stanowisko, mówiąc wciąż o antagouiźmie Zachodu i Wschodu, mając wyrozumiałość (śladem generała Zamoyskiego) raczej dla Austryi i Prus nawet, to w każdym razie podobne wyobrażenia tkwiły już w K-ce i rok 1863 miał je wydobyć. — Na razie był jednak K. dość dalekim od pracy gabinetowej. W latach 1860 — 1862 stanowił on główną sprężynę zorganizowanego podówczas biura, mającego zasilać dzienniki francuskie wiadomościami z kraju i wpływać na ich opinię. Owładnięcie całej niemal prasy francuskiej w tym czasie—jest zasługą biura, a w niem przedewszystkiem K-i. — W r. 1863 wysłano go do Sztokholmu.—Ten rok jest znowu dla K-i datą podobnego znaczenia, jak 1846, 1848 i 1856. Takich jak on ludzi wstrząśnie-nia podobne doprowadzają w końcu do często spotykanego stanu psychologicznego, który widzimy i u K-i, t. j. obawy, aby nie przyczynić się niczem do nowego ciosu. W tym stanie rzeczy istnieje skłonność do przesadnego pessy-mizmu na punkcie sił społeczeństwa i zbyt kr> -tycznej oceny wszelkiej jego akcyi, zalecając mu natomiast spokój.—K. łączył ściśle historyę z polityką. Od historyka wymagał pewnego doświadczenia politycznego: „Bez praktyki interesów publicznych, pisał potem, bez doświadczenia życia, historyk, choćby najzdolniejszy, nie może przyjść do wytrawnego sądu politycznego”. Historyę uważał za „mistrzynię życia”. Z tego punktu widzenia, uzasadnionego całem życiem K-i, jego praca naukowa nie mogła być tak spokojna, jak historyka państwa samodzielnego i szczęśliwego. Ten stan duszy K-i skłaniał go obecnie do przyjęcia dawnej koncepcyi Czartoryskich, zabarwiwszy ją na swój sposób—względami natury religijnej. Miał K. zamiar napisać biografię ks. Adama, ale chciał jej dać tło szerokie wypadków współczesnych. Nadeszły były wówczas do Paryża z Petersburga papiery Stanisława Augusta, które nabył i ogłosić postano wił książę Władysław Czartoryski. Wydaniem miał się zająć K., który traktował je jako wstęp do swej pracy o ks. Adamie. Stąd powstała pierwsza większa, czysto-historyczna, praca K-i: „Ostatnie lata panowania Stanisława Augusta“ (Poznań 1868, 8-o, str. CCLXXXIV i 401). Do-kumenta wydane („Korrespondencya Stanisława Augusta z Kicińskim” 1787, „Korrespondencya tegoż z Katarzyną II” 1787 — 1795, „Potemkin i jego stronnictwo w Polsce” 1788 —1791, „Listy króla do Bukatego” 1789 —1793, „Dziennik Bułhakowa” 1791 — 1792) złożyły się na tom o 401 str., do którego K. napisał przedmowę, obejmującą charakterystykę ogólną raczej, niż historyę lat 1764 — 1787, i całości nadał tytuł mogący spowodować nieporozumienie. Książka ta jest przejściem od działalności publicystycznej do historycznej, jej przedmowa nawet jest częściowym przedrukiem artykułu z „Wiadomości” („O wydawnictwie materyałów historycznych”). Stąd jest w niej pewna zbytnia łatwość tworzenia sobie sądów, oraz jednolitość obrazów. W materyale źródłowym szuka K. raczej cytat niż nauki, dziś powiedzielibyśmy, że ma go zbyt mało jeszcze pod ręką. A jednak była to książka K-i, która ma największe znaczenie w rozwoju historyografii i największy w swoim czasie zyskała rozgłos. Czasy Stanisława Augusta, czy - to w opracowaniu Lelewela, czy Schmitta, zawsze pojawiały się w tradycyjnem oświetleniu Kołłątajowskiem, to jest zwalania winy rozbiorów wyłącznie na Stanisława Augusta. Był to pewien schemat już ustalony, w stosunku do którego dzieło K-i było oświeżającą nowością. Jakiekolwiek mogły być jego braki pod względem erudycyi (np. rys dyplomacyi europejskiej w dobie 1-go rozbioru-w zestawieniu dziBiejszem z tamtem), naówczas było to zjawisko wybitne w świecie naukowym. Dodać zaś należy, że szerokości perspektywy, jasności układu, a, co ważniejsza, trzeźwości zapatrywań jest tu więcej, niż w „Sejmie Czteroletnim”. Może „Sejm Czteroletni” zostanie dłużej w literaturze historycznej, ale „Ostatnie lata”, jako książka raczej programowa, niż źródłowa, posiadały znaczenie większe. Z jednej strony dzieło to znalazło odgłos, zeszło się w swoim punkcie wyjścia z pracą Szujskiego w Krakowie, i stanowi je den z fundamentów działalności nowej szkoły histerycznej. Z drugiej —ono pierwsze zjednało K-ce rozgłos za granicą, wśród uczonych niemieckich zwłaszcza, a przez to zwróciło uwagę na historyografię polską wogóle. Bez przesady powiedzieć można, że po Lelewelu dopiero K. był znanym uczonemu światu europejskiemu. Przyczyniła się do tego znakomicie działalność K. Liskego. Liske, zachwycony „Ostatniemi latami”, napiłał entuzyastyczne sprawozdanie do Sybla „Historische Zeitschrift”. Zachęcona sprawozdaniem redakeya zażądała większego arty kułu, który ugruntował K-ce popularność wśród uczonych niemieckich. Okazało się to np. w r. 1880 podczas zjazdu historyków polskich, gdy Röpell żądał przedewszystkiem. aby mu pokazano K-ę. Tej popularności wśród Niemców zawdzięczał K. potem łatwość, z jaką Sybel jemu, księdzu, podczas walki kulturalnej, udzielił pozwolenia na szerokie korzystanie z manuskryptów Archiwum pań.^twowego w Berlinie.— Dnia 18 marca 1868 r. podpisał K. przedmowę do swego tekstu Ostatnich lat, a w początkach maja tegoż roku w Rzymie wstąpił do zakonu oo. zmartwychwstańców. Nie było to z jego strony bynajmniej zrezygnowaniem z działalności społecznej, raczej przerzuceniem się tylko na inne pole. Czy w Galicyi wschodniej, czy w Adryanopolu, czy informując Watykan o stosunkach krajowych, stał K. na gruncie dawnych wskazań Czartoryskiego i Zamoyskiego. Nie wyco fał się nawet z publicystyki. Gdy przegrana Prancyi w r. 1871 stworzyła nową sytuacyę dla myśli i nadziei społeczeństwa, napisał K. pracę p. t. „Przegrana Fraucyi i przyszłość Europy”. W maju r. 1869 skończył się nowieyat i K. zaczął uczęszczać na kursa teologii. W tym samym roku odpowiada on na zarzuty, odnoszące się do zakonu oo. zmartwychwstańców, arty kułem pod tyt. „Kouspiracya korrespondentów” („Przegląd Polski”, lipiec r. 1869) i otrzymuje nagrodę Towarzystwa historycznego w Paryżu za „Ostatnie lata”. W grudniu 1870 zostaje K. wyświęconym na księdza. Dnia 7 lipca 1873 Akademia umiejętności w Krakowie wybiera go na swego członka-korrespondenta. W tym samym roku ogłasza K. pracę: „Polityka dworu austryackiego w sprawie konstytucyi 3 maja” (Kraków 1873, 8-o, str. 63). W latach 1874— 1875 bawi w Adryanopolu, zajmując się gorliwie pracą wychowawczą, prowadzoną tam przez zmartwychwstańców. Namawiany przez przyjaciół i zakon, decyduje się K. w tym czasie poświęcić pracy historycznej i osiada w tym celu na stałe w Jarosławiu (1877). Dnia 9 listopada 1878 mianowała go Akademia umiejętności swoim członkiem czynnym, w r. 1789 wygłosił on na jej publicznem posiedzeniu odczyt o męczeństwie św. Stanisława („Męczeństwo św. Stanisława i jego znaczenie w dziejach narodu” Kraków 1879. 8-o, str. 63). W tym samym roku zabiera głos K. z powodu tak bardzo rozgłośnej książki Bobrzyńskiego i polemizuje z autorem co do jego poglądów na rolę duchowieństwa w historyi Polski i wyłącznie państwowego kry-teryum, któremu K. przeciwstawia etyczne (o książce M. Bobrzyńskiego „Dzieje Polski w zarysie słów kilka*. Czas).—W r. 1880 pojawił się pierwszy tom „Sejmu Czteroletniego”, w latach 1884 — 1886 dwie części drugiego, dopro wadzające dzieje sejmu do d. 18 kwietnia 1791 r. (po śmierci K-i wydano dodatek, omawiający posiedzenia dd. 3 i 5 maja 1791). Osią rozumowania K-i jest myśl wypowiedziana najwyraźniej w następującym ustępie: „Przetrwajmy Imperatorowę”, mówił Chreptowicz; z jej śmiercią wiele rzeczy musiałoby się odmienić, byleby naród, jak to radziła jedna z broszur spółczes-nych, w cichości i skromności, bez reform gwał townych, umiał był dokończyć XVIII stulecia. I tego także niewolno nam wypuścić z pamięci, że przyjacielski z Rossyą stosunek byłby dopomógł missyi cywilizacyjnej na Wschodzie, która jest rdzeniem żywota Polski i bez której ona nie ma racyi istnienia”. Rzecznikiem tej polityki zrobił K. Stanisława Augusta, sceptycznie się odniósł do usiłowań wewnętrznych i polityki zagranicznej partyi reformy, uważając, że pierwsza nie odpowiadała stanowi społeczeństwa i wisiała w powietrzu, a druga była wpadnięciem w połapkę pruską. Tłem dla obrazów K-i jest społeczeństwo, obojętnie patrzące na dzieło reformy i walkę patryotów z Targowiczanami r. 1792. Wyniki te spotkały się odrazu i spotykają po dziś - dzień z żywą krytyką (por. Re-cenzya Korzona w „Ateneum” 1881 T. I i 1884; Askenazego „Przymierze polsko-pruskie” Lwów

1900). Nawet jednak te recenzye stwierdzają fakt, że dzieło K-i przerosło zwykłą miarę naszych dzieł historycznych i jest jednem z tych,

które nawet swemi błędami przysługują się nau- nowskich i Kalinowskich.— ce. Z drugiej zaś strony publiczność czytająca, Okolski; Niesiecki; Kuropat-ujęta świetną kompozycyą książki, zapewniła jej nicki. trwałe powodzenie; jest to dziś książka historyczna najbardziej u nas znana. — Od r. 1880 zajęty jest K. sprawą zainicyowanego i założonego przez siebie internatu zmartwychwstańców dla młodzieży ruskiej we Lwowie. Jeszcze raz wkłada w sprawę zebrania funduszów i zorganizowania tego zakładu całą swą dawną energię, z tej racyi odmawia przyjęcia ofiarowywanej sobie po śmierci Szujskiego katedry historyi 1885, T. II str. 401 i 419) polskiej w uniwersytecie Jagiellońskim. — Dla zebrania funduszów wygłasza K. odczyty publiczne, przy zorganizowaniu zakładu sam oddaje się pracy wychowawczej. W r. 1884 pisze K. ostatnią swą książkę: „Generał Dezydery Chłapowski” (Poznań 1885, in 8 o, str. 194).

D.

Kalinówka, miasto legendowe, które, według miejscowego podania, leżało niegdyś wpobliżu Uniejowa, między Czepowem dolnym a Skotnikami, w dzisiejszym powiecie Tureckim i zapadło w ziemię (Ob. „Biblioteka Warsz.”

ilC

Kalinówka czyli Wolica, rzeka, bierze źródło w pow. Hrubieszowskim i, przepłynąwszy wiorst 35, wpada do Wieprza w powiecie Krasnostawskim, na północ od

Fig. 60.

Kalinowa (herb).

Kalinówka, wieś w gub. Kijowskiej, powiecie Taraszczańskim, o wiorst dziesięć od Żywo-towa, u zbiegu krzyżujących się licznych dróg. Do r. 1830 była własnością Karola i Jana Sienkiewiczów (ob.); pierwszy z nich od niej przybrał pseudonim literacki (Karol z Kalinówki). Był on sekretarzem ks. Adama Czartoryskiego i razem z nim emigrował do Francyi, skutkiem czego część jego Kalinówki przeszła na własność

R.

Była to jedna z książek K-i, które się najbar- Izbicy, dziej podobały. Dziś, gdy poznaliśmy główne źródło K-i, mianowicie: wspaniałe „Pamiętniki” samego generała, trzeba przyznać, że K. swem dążeniem do uczynienia postaci bohatera jednolicie doskonałą zatracił nawet péwne rysy głównego źródła.— „Sejmu Czteroletniego” nie sądzonem było dokończyć K-ce. Zbytnie wysiłki spowodowały jego śmierć w pełni sił, jasności umysłu i energii. — (Dodajemy tutaj, że zakończenie książki K-i o „Sejmie Czteroletnim” stanowi dzieło Wła- rządu. Jan umarł r. 1850, zostawiwszy swój dysława Smoleńskiego p. t. „Ostatni rok sejmu udział żonie, Julii. Ziemi w każdej z dwu czę-Wielkiego” Warszawa 1896, in 8-o, str. 481). ści było po 205 desiatyn.

Kalinowski Jędrzej w bitwie pod Ober-tynem, za Zygmunta I, uwieńczonej sławnem zwycięstwem Jana Tarnowskiego, mężnie walcząc, poległ. Pochowany na polu walki, miał usypany kopiec, który do czasów Stanisława Augusta był widoczny i nosił miano mogiły Kalinowskiego. — „Enc. S. Org.”.

Kalinowski Marcin (h. Kalinowa), wojewoda czernihowski, hetman polny kor. (data ur. nieznana—zginął 1652). Był trzecim z rzędu synem Aleksandra Walentego, gen. ziem pod., i Heleny ze Strusiów. Jeździł z braćmi do Lo-wanium, gdzie słuchał Veruuleusa wykładów krasomówBtwa. Powróciwszy do kraju, otrzymał po śmierci ojca (który zginął pod Cecorą 1620) starostwa: Bracławskie, Lityńskie, Lubec-kie i Łojowskie, oprócz nich zaś później różue-mi czasy pc siadał Czernihowskie, Janowskie i Przemyskie. Ożenił się z Heleną ks. Korecką, siostrzenicą hetm. Chodkiewicza, i r. 1626 otrzymawszy po szwagrze swoim, Stan. Rew. Potockim, godność podkom. podolskiego, wyruszył wraz z nim do Prus na wojnę szwedzką. R. 1633 brał udział w wyprawie pod Smoleńsk i był tutaj ciężko raniony, a „na każdą kampanię stawał w tak licznym kompucie, że wszystkich przechodził”. R. 1635 został wojewodą nowoutworzonego województwa Czernihowskiego, i w nowej swej godności staczał na pograniczach

Oprócz wymienionych powyżej pierwszych wydań dzieł K-i istnieje zbiorowe 12-tomowe wydanie jego dzieł p. t. „Dzieła ks. Waleryana Kalinki”, wydane w Krakowie, nakładem księgarni Spółki Wydawniczej Polskiej. T. I—II „Ostatnie lata panowania Stanisława Augusta”;

T. III—IV „Pisma pomniejsze” (artykuły z Wiadomości); T. V—IX „Sejm Czteroletni” (wraz z dodatkiem „O konstytucyi 3 go maja⁷¹); T. X „Galicya i Kraków pod panowaniem austryac-kiem”; T. XI „Dezydery Chłapowski”; „Tadeusz Tyszkiewicz”; „O książce M. Bobrzyńskiego”;

T. XII „Pisma pomniejsze” (artykuły treści religijnej i kościelno - historycznej). Wydaniu temu, skądinąd taniemu i porządnemu, zarzucić można obfitość błędów drukarskich. — O K-ce pisali: Stan. Tarnowski „Ks. Waleryan Kalinka”

(«Przegląd Polski» 1887, T. I—II); Władysław Smoleński „Stanowisko Waleryana Kalinki w hi-storyografii polskiej” («Pisma historyczne» Tom III, Kraków 1901).    Trz-

Kalinowa, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem strzała srebrna, żeleźcem żółtem do góry zwrócona, w opierzeniu rozdarta. Na obu końcach rozdarcia gwiazdy złote sześciopromien-ne. Nad hełmem, w koronie, trzy pióra strusie, białe przeszyte takąż strzałą rozdartą z gwiazdami, jak w tarczy. Stary herb, używany przez rodziny: wygasłą szląską Celów, oraz Gawia-

55

Enoyki. Powie, lluitr. Zon. 363. T. XXXHL

Kość.

St. A. K.

częste walki z Tatarami, marząc wciąż o buławie hetmańskiej. Dopiero jednak r. 1646 (listopad) został hetmanem poln. kor. Tegoż roku występuje K. jako gorący przeciwnik zamiarów wojny tureckiej, Władysława IV, zwłaszcza w czasie wesela jedynego syna swego, Samuela, z Urszulą Ossolińską, na którem król był obecny (maj). Lecz na odbytym jesienią tegoż roku sejmie, który oparł się stanowczo wojennym zamysłom króla, był nieobecny i w sprawie przyłączenia do Litwy starostw: Łojowskiego i Lu-beckiego (należących do K-ego) był zastępowany przez kolligata swego, kancl. Ossolińskiego. Na wiosnę 1648 widzimy go wraz z hetm. w. kor. Mikoł. Potockim na czele sił zbrojnych na Ukrainie. D. 20 maja znajduje się pod Kor-suniem i doradza w. hetmanowi, który chce się cofnąć przed siłami przeważnemi nieprzyjaciela, stawić im czoło w oszańcowanym obozie; nie zdoławszy go jednak przekonać, podczas odwrotu ku Bohusławiowi w dolinie „Kruta - Bałka” (między Korsuuiem a wsią Grochowcami) dostaje się wraz z nim po strasznej klęsce do niewoli (26 maja). Ponieważ nie mógł złożyć ogro anego okupu (100 000 czerw, złot.), mimo usilne starania syna, przebył w niewoli u chana Islam-Gireja 2 lata, i dopiero uiściwszy część żądanej summy. r. 1650 wolność odzyskał i udał się wprost do Częstochowy (dla dopełnienia Votum), a stamtąd, dla przedstawienia się, do króla (sierpień t. r.). Po bezskutecznych zabiegach około utrzymania ugody Zborowskiej, w początkach 1681 r. rozpoczyna K. ponowne działania przeciw kozakom, tym razem na Podolu. Naprzód zniósł oddział obserwacyjny setnika Szpa-czenki w Woroszyłowie, „duszy nie wypuściwszy”; potem (20 lutego) uderzył z 7 000 żołnierza na Neczaja w Krasnem i zadał mu klęskę, w której sam Neczaj poległ, a z nim razem podobno aż 10 000 kozaków. Stamtąd wyruszył na Murachwę i zmusił do poddania się znajdujący się tu oddział Kałusza; d. 24 lutego, zasłyszawszy o silnym oddziale nieprzyjacielskim w Szarogrodzie, zwrócił się ku niemu (stanął tu przed 16 marca), a odniósłszy tutaj nowe zwycięstwo, poszedł z siłą 6 000 ludzi do Baru (gdzie się znajduje od 26 marca do 2 kwietnia); z Baru wysyła błagalne listy o posiłki, żeby z niemi rozpocząć dalsze działania, lecz na wyraźny rozkaz zostawia załogę w Barze i cofa się w dalszym ciągu do Kamieńca. Stąd jak najśpiesz-niej idzie na północ dla połączenia się z główną armią. Ścigany przez 18 000 kozaków i 2 000 Tatarów, atakowany ustawicznie, dociąga wreszcie ze strudzonym i zdziesiątkowanym żołnie rzem do Sokala, gdzie hetman w. kor. z 28 000 oczekiwał króla z oospolitem ruszeniem. W trzydniowej bitwie pod Beresteczkiem brał udział wraz synem i dowodził na lewem skrzydle (od 28 czerwca). W 10 dni po bitwie otrzymał na tajnej radzie wojennej rozkaz ścigania rozpro-

szonych Tatarów, przedsiębrał to jednak bez powodzenia. W Białej Cerkwi, przy zawarciu ugody, był jednym z komissarzy Rzplitej (wrzesień 1651). R. 1652 znowu stoi na czele działań wojennych. Gdy Chmielnicki pociągnął na Mołdawię, by ożenió syna swego Tymofeja z córką hospodara Lupula, Rosandą (o której rękę stary hetm. poi., będąc już wdowcem, podobno się ubiegał), K. zagrodził mu z wyborowem, lecz nielicznem, wojskiem (9 000) drogę pod Batohem. Mimo wezwania Chmielnickiego i nalegania wielu z pomiędzy szlachty, która w sprawie przeszkodzenia małżeństwu syna Bohdanowego widziała prywatną sprawę K-ego, nie chciał on ustąpić. Bunt, który wybuchł w wojsku polskiem, ułatwił kozakom zwycięstwo. W bitwie zginął sam K., syn jego, Samuel, oboźny kor., Odrzy-wolski, kaszt, czerń., Marek Sobieski (starszy brat króla Jana III), starosta krasnostawski, i całe prawie rycerstwo (2 czerwca).—Por. Michałowski „Księga pamiętnicza”; Grabowski „Ojczyste spominki”; Niesiecki t. I i V „Herbarz p.”; Szajnocha „Dwa lata dziejów naszych” (1646, 1648, Kubala, «Szkice hist.» I) («Bitwa pod Be-resteczkiem») t. II («Krwawe Bwaty»); art. Bartoszewicza J. w „Encykl. Orgelbr.” - (gdzie mylnie nazwany K. wojewodą bracławskim).

Kalinowski Kajetan Dominik (* 1774 w m. Błoniu—f 1828 r. w Warszawie) statysta polski, dyrektor dochodów niestałych i pierwszy prezes Tow. Kredyt. Ziemskiego. Rozpoczął służbę publiczną w r. 1790 w kancelaryi magistratu m. Warszawy. W roku 1794 wstąpił do służby wojskowej, a po rozwiązaniu wojska kształcił się w akademii w Halli, ukończył ją i, powróciwszy do kraju, w r. 1795 otrzymał urząd przy regencyi kaliskiej. Od r. 1809 był sędzią trybunału, potem sędzią apellacyjnym i kon-syliarzern miuisteryum sprawiedliwości. W roku

1816    został dyrektorem sum bajońskich, w r.

1817    referendarzem stanu, w r. 1819 nadzwyczajnym radzcą stanu, w r. 1822 radzcą stanu i dyrektorem dochodów niestałych w komissyi rządowej przychodów i skarbu, w r. 1825 pierwszym prezesem dyrekcyi głównej Tow. Kred. Ziemskiego i komissyi centralnej likwidacyjnej. Towarzystwo kredytowe ziemskie, które powstało w r. 1825, za miuisteryum ks. Druckiego-Lubeckiego, zawdzięcza właściwie K-emu swój byt, organizacyę i pierwsze swe ustawy. Troszczył się on gorąco o rozwój i pomyślną działalność tej instytucyi. Wogóle był to statysta zdolny i poczuciem obywatelskiem głęboko ożywiony. Brał czynny udział we wszystkich ope-racyach finansowych Królestwa kongresowego, dopomagając Lubeckiemu.

Kalinowski Kazimierz, pisarz współczesny, mniej-więcej przed laty dziesięciu zwrócił na siebie uwagę swojemi legendami z życia Chrystusa Pana, Matki Boskiej i świętych Pańskich, opowiadanemi według pojęć i wierzeń lu-

St. A. K.

P. Chm.

Pn

W

-a

ET

cc

du. Pierwsze próby tego rodzaju ukazały się były w „Wędrowcu”, a potem i w innych pismach, nawiązywane do różnych dni świątecznych, z któremi lud nasz łączy rozmaite podania, objaśniające przywiązane do nich obrzędy i zwyczaje prastare. Roku 1902 wyszedł zbiór takich legend, składający się z dwu części f (I— „Matka Niebieskiego Pana”, legend 19; II „Święci Pańscy” legend 15). Oprócz tego Arct wydał r. 1900: „Za siedmiu górami. Baśnie i Klechdy, oryginalne i naśladowane, dla młodzieży”, „Czerwony domek”, opowiadanie dla dzieci, przełożone z A. Hoffmana i „Przepisy zachowania się w towarzystwie”.

Kalinowskich hrabiów herb Na tarczy pięcio-dzielnej: w polu I, złotem —ręka zbrojna z mieczem (herb Pogoń polska); w II, błękitnem — lwia głowa złota, ziejąca płomieniem (herb Zadora); w III, błękitnem—półtrzecia krzyża (herb Pilawa); w IV, błękitnem —srebrny krzyż z końcami rozdartemi i tworzącemi dwa trójkąty,

'mW «à

Fig. 61. Kalinowskich hr. herb.

a na nim wpoprzek półksiężyc rogami do dołu (herb Waga); w V wreszcie, czerwonem—strzała srebrna w opierzeniu rozdarta, z gwiazdami przy obu końcach rozdarcia (herb Kalinowa). Nad koroną hrabiowską trzy hełmy: w pierwszym ręka zbrojna z mieczem wlewo, w drugim—trzy pióra strusie przeszyte wlewo strzałą rozdartą z gwiazdami na obu końcach rozdarcia, w trzecim—lwia głowa złota, wprawo, ziejąca płomieniem. Labry w połowie czerwone, w połowie błękitne, podbite złotem. Nadany d. 17 sierpnia 1818 r. wraz z tytułem hrabiowskim przez Franciszka I, cesarza austryackiego, Sewerynowi Ksaweremu Kalinowskiemu herbu Kalinowa, członkowi Izby stanów galicyjskich. — Hefner; Ostrowski; Gritzner i Hildebraudt. D-Kalinowski] Baltazar, syn Tomasza, ekonomista rossyjski (* 1827—f 1884). Kształcił się na uniwersytecie petersburskim, wykładał ekonomię w szkołach wojskowych, a po uzyskaniu stopnia magistra za rozprawę „O raz-witii i razprostranieuii idei swobodnoj torgowli” (Petersburg 1859) został profesorem uniwersytetu w Petersburgu w r. 1861. Następnie udał się do Londynu i przebywał tam u Hercena. Później osiedlony został w Syberyi. W końcu VII dziesięciolecia w. z. zamieszkał w Tulę, gdzie zajął się adwokaturą.

Kalinowszczyzna, jedno z przedmieść Lublina, ob. Lublin.

Kaliński Łukasz, biskup-sufragan lwowski (* 15c5 — f 1633), świecił pobożnością, uczo-nością i wymową. Katedra lowowska otrzymywała liczne dowody jego pobożnej hojności.

Kaliński Jan Damascen (* 1663 — f 21 listopada 1726), pedagog i poeta, w języku łacińskim głównie piszący, rodem z Wielkopolski (archidyecezyi gnieźnieńskiej). Po odbyciu stu-dyów u ks. pijarów, sam wstąpił do zgromadzenia i wyświęcony na księdza, pełnił obowiązki nauczyciela. Przez lat kilka był teologiem i kaznodzieją na dworze Stanisława Rzewuskiego, hetmana koronnego i wojewody podlaskiego. W końcu był rektorem kollegium w Dąbrowicy i tam umarł. Słynął w swoim czasie jako mówca i poeta. W druku ukazało się dziesięć dzieł jego wierszem i prozą; z nich wymieniamy główniejsze: 1) „Poëma heroicum in solemni ad ca-thedram suam ingressu Stanislai... Szembek” (Warsz. 1710);    2) „Elegiarum libri IV” (t-że

1712);    3) „Lyricorum libri V” (t-że 1715);    4)

„Viennis” (t-że 1717);    5) „Condones pro sin

gulis anni dominicis et festis, volumina duo in fol.” (t-że 1724; niewiadomo, czy te kazania po polsku czy po łacinie były ogłoszone); 6) „Auges siderum eloquentiae” (1720) i „Atomi minores” (1751) — wykład zasad wymowy, poparty bardzo licznemi przykładami wierszem i prozą, przeważnie pióra autora samego. Najważ-niejszem z tych dzieł jest niewątpliwie duży poemat bohaterski „Viennis” poświęcony opisowi oswobodzenia Wiednia przez Sobieskiego. Zalet poetyckich w ściślejszem znaczeniu nie posiada wprawdzie ten utwór, ale udatnych opisów, przemów jest dużo i jako krasomówstwu uiema-łe przyznać mu można zalety, zwłaszcza jeśli zważymy, iż rzecz ta powstała za smutnej doby saskiej i jest jedynym znaczniejszym utworem poetyckim, upamiętniającym czyn wiekopomny. Razić w nim nas może tylko jakaś nadmierna czołobitność autora dla dworu au-stryackiego. Po polsku K. wydał epitalanium p. t. „Złote pole Klawy St. Potockiego i Ma-ryanny Rzewuskiej” (Warsz. 1712; toż samo jest i po łacinie: „Majestas Clavarum”).

Kaliński Wilhelm, ze zgromadzenia missyo-narzy (* 1747—f 1789), uczył w seminarium missyonarskiem w Warszawie i Wilnie, poczem został profesorem akademii wileńskiej. Był do-radzcą w rzeczach religijnych ks. Ign. Massalskiego, biskupa wileńskiego. Pozostawił wiele

Kaliński Hieronim (* 1792-1 1860 r.), urzędnik i wierszopis, urodził się w Grabowui-ku w Hrubieszowskiem, kształcił się w szkole (byłej akademii) zamojskiej, potem wstąpił do wojska i służył jako artylerzysta, był następnie audytorem generalnym wojsk polskich, potem sędzią najwyższej instaneyi, a nareszcie członkiem senatu.

Uważano go za człowieka bar-

większego nie wykazują.

Kaliński Jan, unicki biskup chełmski (f prawdopodobnie 1866 roku). Był proboszczem w Konstantynowie i słynął z cnót, oraz z przywiązania do Kościoła. Stoi. Ap., godząc się na prekouizacyę Jana Teraszkiewicza na biskupa chełmskiego, dodała mu na koadjutora cum jure successionis K-ego. K. nie zjednał sobie nia księcia Czerkaskiego i w kilka lat wezwany do Warszawy, po krótkiej rozmowie z generał-gubernatorem pojechał do Wiatki (wrzesień r, 1866), lecz nie przybył na miejsce. Kiedy i gdzie umarł, tego nawet dzieci jego się nie dowiedziały. K., zwyczajem księży unickich, był żonaty i pozostawił kilkoro dzieci, które przeniosły się do Galicyi. Na biskupstwo wybrany był po śmierci żony. — Porów. Lescoeur „L’Eglise Cath. en Pologne” (Paryż 1876).

Kaliofilit, minerał, zwany też faeelitem, heksagonalny gliuo-krzemian potasowy, K₂Al₂Si₂ 0₈, a więc jakby nefelin potasowy; tworzy on kryształki igiełkowate lub pierzaste, hek-

kę potasową.

S. Drz.

ni ów i kazań, odznaczających się gruutownością wykładu. Z ważniejszych wymienić należy wy dane w Wilnie 1776 r., w Mohylowie 1779, w Warszawie 1791, te ostatnie przedrukowane w Wilnie w 1805 i Krakowie w 1808 r.; ks. Ant. Korniłowicz wydał w Wilnie 1829 r. „Wiadomość o życiu i pismach ks. G. K-go. — „Eue. Kość.”.

Dał się naprzód poznać „Wierszem na wprowadzenie zwłok ks. Józefa Poniatowskiego” (1814); potem gdy się u nas zaczęto zajmować sprawą rytmiki polskiej, wydał „Wiersze miarowe” (18)8). Gdy wiedziono spory o kla-syczność i romantyczność, zabrał głos w czasopiśmie „Astrea”, wydawanem przez Fr. Grzymałę i tym sposobem chciał zwaśnionych pogodzić, że klasycznemi nazwał jedynie dzieła doskonałe w jakimkolwiek duchu pisane. Tu także złożył hołd zasługom St. Potockiego, ale równo cześnie wytknął uchybienia jego przeciwko naturze języka polskiego („Listy o literaturze”, t. II Astrei). Przyzwyczajeń klasycznych z doby sentymentalnej nie mógł się pozbyć i choć znał poezye w nowym kierunku tworzone, sam pozostał wierny starym wzorom, ogłaszając poemat w czterech pieśniach, p. t. „Skotarz z Ebronuy”, a w końcu bajki, powieści i poezye ulotne własne i z obcych tłómaczone języków (Warszawa 1845, str. 409), dzo światłego, rozważnego i dowcipnego. Wiersze jego i proza odznaczają się w każdym razie nieposzlakowaną poprawnością, choć talentu

P. Chm.

uzna-

S. Pł.

wzoru

sagonalne o doskonałej łupliwości podstawowej w niektórych produktach działalności Wezuwiusza. Lemberg odtworzył go na drodze hydrochemicznej; Thugutt, działając nań wodą dysty-lowaną w temperaturze —[—220°, otrzymał produkt składem chemicznym przypominający mi-

z. w.

Kalipso: 1) po grecku KaXo<pw (po łacinie = Occulinu = Ukrywająca, od czasownika KaXôrc-tslv = ukrywać), urocza Nimfa, według pieśni Homera córka Atlasa; według innych źródeł rodzicami jej byli Nereus i Dorys, albo też Okea-nos i Tethys. Zamieszkiwała ona, w dalekim Oceanie leżącą, piękną, lesistą wyspę Ogygię (ob.) i żyła tutaj w samotności, stroniąc od wszelkiego obcowania z bogami i z śmiertelnymi. Gdy statek Odysseusza rozbił się wpobliżu jej siedziby, przyjęła nieszczęśliwego rozbitka bardzo gościnnie, a pokochawszy go namiętnie, obiecywała mu wieczną młodość i nieśmiertelność, jeżeli zechce ją pojąć za żonę i z nią na zawsze na wyspie owej pozostać. Przez siedm lat umiała go istotnie wdziękami swemi czarować, a w czasie tym, według późniejszej mitycznej opowieści, skreślonej w podrobionej części Teogonii Hezyoda, powiła mu dwóch synów, Nau-rynoosa i Naurythosa. Lecz nawet najsłodsze słowa miłosne i najponętniejsze pieszczoty nie zdołały w sercu bohatera zagasić tęsknoty do ukochanej ziemi ojczystej i drogiej żony, Pene-lopy, a za wdaniem się potężnej opiekunki jego, bogini Ateny, wysłał Zeus do K. w ósmym roku przez Hermesa stanowczy rozkaz, aby Odysseusza dłużej u siebie nie zatrzymywała, tylko zaraz go do utęsknionej Italii odesłała. Posłuszna wyrokom bogów, sama umiłowanemu Odys-seuszowi pomaga nowy statek budować i darzy go wiatrem pomyślnym, który go aż na wybrzeże Seheryi, wyspy Feaków, zanosi.—Por. Homer Odyss. I, 13, 44 i nast.; IV, 555 i nast.; V, 1 i nast.; VII, 244 i nast.; XII, 403 i nast. — Mimo rozlicznych rysów, charakteryzujących K jako Nimfę istotną—bo i mieszka osamotniona, i piękne piosnki zawodzi przy przędzeniu i tkaniu płótna, i nektar i ambrozyę spożywa, i posiada dar unieśmiertelniania istot wybranych, — nie jest ona jednakowoż prawdziwym, rzeczywistym tworem ludowej wiary i legendy mitycznej, lecz głównie fikcyą poetycką, powstałą dopiero w późniejszych czasach na podstawie starodawnych opowieści mitycznych, osnutą zaś szczególnie na barwnej tradycyi odwiecznej o Nimfie Kirke (ob.), zmyśloną wyraźnie w tym celu, aby w prawdopodobny sposób wypełnić przeciąg dziesięciu lat, których Odysseusz potrzebuje, aby powrócić z pod Troi do Itaki. — 2) K. jest też nazwą 53 planetoidy.

Kalir (czyli Kalir i) Eleazar, jeden z naj-pierwszych hebrajskich poetów liturgicznych, znanych pod nazwą Pajtanim (z greckiego îconjTiljç). Ojczyzna i wiek K-a nie są w zupeł

ności jeszcze rozjaśnione, ale prawdopodobnie żył on w Palestynie na początku wieku VIII, mając tu za nauczyciela Pajtana Jannaja. Niektórzy wprawdzie utrzymują, że pochodził z Włoch i objaśniają słowo K. już-to jako nazwę miasta Cagiliari w Sardynii, już-to jako imię łacińskie Celer (czyli greckie KéXep); ale trudno przypuścić, by w tak wczesnej epoce mogła już kwitnąć poezya hebrajska w jakimkolwiek kraju europejskim. Być może, że słowo K. pochodzi od tego samego pierwiastku, co aramejskie Kil-lur czyli Killurith (z greckiego xoXXôpiov), co oznacza „chleb, placek”—i z tego powstała już bardzo wcześnie legenda, że K. zjadł, będąc dzieckiem, placek, w którym się mieścił amulet, i że to było powodem wielkiej jego uczonośei.— K. napisał przeszło 200 poezyj liturgicznych, tak zw. Pijutim, przeznaczonych na wybitniejsze soboty i dni świąteczne, i pierwszy w nich użył rymu. Język jego jest ciężki i sztuczny: K. stworzył mnóstwo nowych słów i form, które się sprzeciwiają zasadom gramatyki hebrajskiej, ale pomimo to ma dużo fantazyi i polotu. Treścią jego poezyj jest przeważnie homiletyczne i legendowe objaśnienie świąt i dziejów żydowskich na zasadzie literatury talmudyozno -midraszowej. Poezye K-a są używane tylko w liturgii Żydów polsko-niemieckich, ale nie hiszpańsko - wschodnich.

en

p.

Berlin” i w. innych.

Kaliska kasztelania. Kasztelanów kaliskich

sk.

3

CG

JO

CD

eH*

Dr S. P.

Kalisch Ludwik, pisarz niemiecki (* 1814 r. w Lesznie — f 1882 w Paryżu). Pochodził z rodziny żydowskiej; w dwunastym roku życia opuścił miasto rodzinne, spędzając lat kilka na bezcelowej wędrówce, wskutek czego późno wstąpił na uniwersytet. W Heidelbergu i Monachium studiował początkowo medyc>nę, następnie językoznawstwo porównawcze i liistoryę literatury. W roku 1843 zamieszkał na stałe w Moguncyi, gdzie dał się poznać jako pisarz humorystyczno satyryczny; w latach 1843—46 wydawał pismo humorystyczne: „Narhalla”; w tym również czasie napisał: „Das Buch der Narrheit”, „Poetische Erzählungen” i „Shrapnels”. Brał udział w ruchu rewolucyjnym r. 1846, poczem, zmuszony uciekać z kraju, udał się do Paryża, następnie do Londynu. Wrażenia swe z pobytu w tych miastach skreślił K. w pracy „Paris und London” (Frankfurt n. M. 1851, 2 tomy). Prócz licznych artykułów dziennikarskich pozostawił zbiór nowel: „Heitere Stunden” (Berlin 1872, 2 tomy), oraz „Bilden aus meiner Knabenzeit” (Lipsk 1872), „Gebunden und ungebunden” (Monachium 1876), „Pariser Leben” (Moguncya 1881).

Kalisch Dawid, słynny krotochwilista i twórca kupletów nowożytnych (* r. 1820 we Wrocławiu z rodziców starozakonnych — um. 1872 w Berlinie). Początkowo poświęcił się był zawodowi kupieckiemu; czas jakiś przebywał w Pa ryżu, gdzie zapoznał się z Herwegiem, Heinem i z socyalistami Marxem i Wolffem; potem osiadł w Berlinie i wszedł do domu handlowego, co mu jednak nie przeszkadzało tworzyć dowcipne kuplety i obrabiać wodewile francuskie dla miejscowej sceny niemieckiej, aż wreszcie kroto-chwilą „Ein Billet von Jenny Lind” zdobył powodzenie w letnim teatrze Schoneberg pod Berlinem, wskutek czego otwarły się przed nim podwoje i starego teatru stołecznego. Odtąd K. sztukami swemi opanował nietylko berlińską scenę komiczną (Wallner-Theater), lecz i wszystkie w Niemczech północnych. Pomiędzy jego farsami czy krotochwilami, z których wiele po 100 przedstawień miewało, zasługują na wyróżnienie: -Einmahlhunderttausend Thaler”, „Münchhausen , „Berlin bei Nacht”, „Peschke”, „Ein gebildeter Hausknecht”, „Der Aktienbudiker”, „Berlin, wie es weint und lacht”, „Einer von unser Leut”, „Berlin wird Weltstadt”, „Die Berliner in Wien”, „Der Goldonkel”, „Musikalische Abendunterhaltung”, „Namenlos” (do współki z A. Pohlem) i in. Zbiór swoich śmiałych, po większej części bardzo drażliwych z powodu alluzyj polityczuych, kupletów, wydał K. p. t. „Berliner Leierkasten” (Berlin 1857); znaczna liczba jego krotochwil ukazała się p. t. „Lustige Werke” (tamże 1870, 3 zeszyty). Był on także założycielem pisma humorystycznego „Kla-deradatsch”, w którem później za spółredaktora przybrał sobie Ernesta Dohua.

Kalischer Alfred (* 3 marca 1842 w Toruniu), pisarz muzyczny niemiecki. Po ukończeniu studyów filologicznych w Lipsku i muzycznych w Berlinie, pod kierunkiem Böhmera i Biir-gela, osiadłszy w stolicy Prus, objął w roku 1873 redakcyę „Neue Berliner Musikzeitung”. Napisał: „Beethovens Beziehungen zu Berlin”, „Luthers Bedeutung für die Tonkust”, „Lessing als Musikästhetiker”, „Musik und Moral”, „Clemens Brentanos Beziehungen zu Beethoven”, „Die Beethoven Autographen der K. Bibliothek zu

A. Pol.

spotykamy od r. 1233. Później, kiedy powstał senat, kasztelan kaliski zajmował jedno z wybitnych miejsc. Wśród kasztelanów był czwartym z rzędu po krakowskim, poznańskim i sandomierskim. Ostatnim był Antoni Kwilecki, mianowany 1 ~ 90 r.

Kaliskie księstwo tworzyło część działu, jaki dostał się Mieszkowi Staremu, t. j. Wielkopolski, w obrębie też rodu Mieszka Starego znajduje się Kalisz lat prawie 150, bądź-to jako osobne księstwo K., bądź jako ziemia złączona z innemi działami wielkopolskiemi. Dlatego też nie można mówić o jakiejkolwiek jednolitej historyi księstwa K go, które często znika z widowni, połączone z innym jakimś działem książęcym. W obrębie Wielkopolskim bywało księstwo K. często pewnego rodzajem se-kundogenitury dla wyposażenia młodszych braci, lub za życia ojca synów. Tak np. w XII w.

sk.

to

Et

CD

ss

'S

posiadali księstwo K. za życia Mieszka Starego (ob.) jego synowie: Od on f 1194 (ob.) i Mieszko f 1193 r. (ob.). Po śmierci tych książąt, z których tylko Odon pozostawił nieletnie dzieci, dzielnica kaliska złączyła się z Wielkopolską, w r. 1207 Władysław Odonicz (ob.), syn wspomnianego Odona, musiał dopiero gwałtem Kalisz swemu opiekunowi i stryjowi, Władysławowi Laskonogiemu, odbierać. Odtąd przez lat trzydzieści, do r. 1238, znajduje się Kalisz pod rządami Odonicza, wśród ciągłych zwad z Laskonogim i ustawicznego wydzierania sobie dzielnic. Tak np. między latami 1217 a 1223 znajduje się Odonicz na wygnaniu, na Pomorzu, a K. jest w ręku Laskonogiego. Dopiero w r. 1223 zabiera swą dzielnicę znowu Odonicz; lecz walka wre dalej, z rozmaitem szczęściem, zakończona dopiero zbrodnią w Gąsawie (1227), wymierzoną przeciw koalicyi książąt przeciwnych Odoniczowi, której ofiarą padł Leszek Biały (ob.). Udział w tem Odonicza jest niewątpliwy. Odonicz był w tej chwili w posiadaniu znacznej części Wielkopolski, Laskono-gi musiał w końcu ustąpić na Szląsk, gdzie u-marł w r. 1231. Do śmierci Władysława Odonicza (1239) Kalisz był złączony z Wielkopolską, dopiero znowu w r. 1247, gdy dzielnicę tę rozdzielono pomiędzy jego synów, księstwo K-ie otrzymał Bolesław Pobożny (ob.; fr. 1279). W podziale tym posiadł Bolesław Pobożny Kalisz tudzież powiat między Prosną, 0-brą i na północ od Warty. W r. 1249 jednak przyszło między Przemysławem I (ob.) a jego bratem, Bolesławem Pobożnym, do zamiany: Bolesław otrzymał Gniezno i część północną, Kalisz zaś wziął Przemysław. I ten podział jednak nie trwał długo, gdyż w r. 1250 Przemysław uwięził swego brata, a jego dzielnicę zabrał i dopiero na Wielkanoc r. 1253 oddał mu Kalisz i szereg grodów. Kiedy Przemysław zmarł w r. 1257, Bolesław Pobożny stał się o-piekunem jego małoletniego syna Przemysława II, późniejszego króla. Od tej chwili znika prawie odrębność dzielnicowa Kalisza, gdyż tak za życia Bolesława stanowi K. faktycznie jedną całość z resztą Wielkopolski, jaką Bolesław w imieniu małoletniego Przemysława II zarządzał. Po śmierci Bolesława, który zmarł bez męskich potomków dostał jego dzielnicę wraz z działami po ojcu Przemysław II i złączył w ten sposób w swych ręku całą dzielnicę Wielkopolską. Zawiłe stosunki podziałowe wielkopolskie i kaliskie obacz: R. Roepell „Geschichte Polens” T. I str. 418 i nast., 452 i nast., 472 i nast.; Witold Rubczyński „Wielkopolska pod rządami synów Władysława Odonicza (1239 —1279)”, w „Roczniku filareckim” T. 1 str. 233 — 330 (najlepsza, źródłowa praca o stosunkach działów w Wielkopolsce). Poza tem dotykają tej sprawy prace: W. Abrahama „Pierwszy spór kościelno-polityczny w Polsce”;

St. Smolki „Henryk Brodaty”; tegoż „Mieszko Stary”; A. Se m ko wi cza „Zbrodnia Gąsow-ska” (Ateneum 1886, T. III).

Kaliskie starostwo. Kiedy w r. 1300 Wacław II zajął Wielkopolskę, poddał oba województwa: Kaliskie i Poznańskie jednemu staroście. Z ustąpieniem Wacławów (r. 1306) znikli i starostowie. Pojawiają się na nowo dopiero od r. 1316. Pierwsi z tych starostów Stefan Pękawka (1316 — 1319), arcybiskup Janisław Przybysław Chocholec (1321 —1324), Krzywo-sąd (1324—1325) i Wincenty z Szamotuł (1329 —1331) rozciągają swoją władzę również na cały obszar. Dopiero po Wincentym rozpadło się starostwo Wielkopolskie na dwa: Poznańskie i Kaliskie. Kaliskimi starostami są: Mikołaj wojewoda poznański, a później kaliski (1335 — 1336), następnie zaś jakiś Henryk (1398), potem znów idzie dwóch starostów generalnych. Po nich atoli rozpada się ponownie starostwo Wielkopolskie: kaliskimi starostami są wtedy: Stanisław, podczaszy krakowski (1346), i Przecław, kasztelan kaliski (1348 — 1349). Odtąd jednak już się nie zdarza spotkać osobnego starosty kaliskiego. Zdaje się, że z tą sprawą, ostatecznego usunięcia osobnych starostów poznańskich i kaliskich łączy się także sprawa buntu Maćka Borkowicza, ostatniego takiego starosty poznańskiego, obok którego stał jako druga głowa koufederacyi także ostatni starosta kaliski: Przecław. Od Wierzbięty (1302 — 1368) biegnie już nieprzerwany szereg starostów generalnych Wielkopolski. Temu-to staroście podlegał sąd grodzki kaliski, który swoją kompe-tencyę rozciągał na powiaty: Kaliski, Koniński i Pyzdrski.

Kaliskie województwo. Obszar ten, który następnie tworzy Kaliskie województwo, należał do Wielkopolski; dzielnica Wielkopolska zaś stanowi aż do końca XII wieku jednolitą całość. Dopiero wówczas spotykamy się z pierwszym jej podziałem, za którym idą następne. Podziały to sztuczne, uieoparte na głębszej podstawie etnograficznej. Stąd też granice tych części, na które rozpada się w końcu XII i w wieku XIII Wielkopolska, określane są tylko wolą władzy, względnie umową tych, którzy podział przeprowadzali między sobą. Granice to więc bardzo zmienne. Dopiero wskutek ustalenia się tych podziałów na czas pewien wyrobiły się w XIII wieku trwalsze odgraniczenia trzech ziem, stanowiących Wielkopolskę: Poznańskiej, Gnieźnieńskiej i Kaliskiej, a następnie województw: Poznańskiego i Kaliskiego. Po raz pierwszy wyodrębnia się z całości Wielkopolski Kalisz z przyległą ziemią za Mieszka Starego. Dostał tę dzielnicę kaliską, której obszaru zresztą nie znamy, jego syn, również Mieszko. Niewiadomo też, kiedy się to stało. W r. 1193 po jego śmierci zajął tę dzielnicę Odo, również syn Mieszka Starego, łącząc ją ze swoją dzielnicą poznańską, którą miał już poprzednio (od r. 1177). Trzecią dzielnicę z Gnieznem zajmował wówczas Mieszko Stary. W tym więc czasie razem są złączone Poznań i Kalisz, a nie Gniezno i Kalisz, jak później. Zapewne też wówczas ci książęta mieli tu swoich własnych urzędników z wojewodą na czele. Atoli dzielnice te zanikły. W r. 1194 umarł Odo. Całą Wielkopolską włada odtąd Mieszko Stary (1194 —1202), a następnie jego syn, Władysław Laskonogi (1202—1206). Zatarły się też wszelkie ślady tych chwilowych podziałów. Na całą Wielkopolskę jest jeden wojewoda, jeden sędzia itd. Na nowo zjawiają podziały w r. 1207. Syn Odona, Władysław, zajmuje Kalisz. Ma tu swój własny dwór. Utrzymał się w tej dzielnicy do r. 1217, poczem znów całą Wielkopolskę złączył Laskonogi i Odouicz, który wypędził La-skonogiego w r. 1229. Ale już w kilka lat później utracił Kalisz na rzecz Henryka Brodatego. Henryk usadowił tu księżnę opolską, Violę. Wyodrębnia się więc Kalisz po raz trzeci (1233— 1241). Kiedy synowie Odonicza, zmarłego w r. 1239, Bolesław i Przemysław, odzyskali dzielni cę kaliską, jej stanowisko odrębne utrzymało się nadal. Pozostali mianowicie osobni urzędnicy kaliscy z wojewodą na czele. W tem więc kil-koletuiem panowaniu Violi, szukać trzeba genezy wyodrębnienia ziemi Kaliskiej, w przeciwstawieniu do złączonych wówczas jeszcze razem: Poznania i Gniezna, które stanowiły dzielnicę poznańską. Synowie Odonicza rządzą początkowo wspólnie, mając dwie hierarchie urzędników: kaliską dla pierwszej, poznańską dla drugiej dzielnicy. W r. 1247 przeprowadzają podział. Bolesław Pobożny dostaje ziemię Kaliską, którą w r. 1249 zamienia na Gniezno, mające już wówczas (od r. 1247) również własuą hierarchię urzęduiczą. W latach jednak 1250—1253 rządzi znów całą Wielkopolską Przemysław, który przez ten czas trzymał Bolesława w więzieniu. W r. 1253 zwraca mu wolność i oddaje dwie ziemie: Gnieźnieńską i Kaliską. Jest to okres bardzo ważny dla powstania pojęcia województwa Kaliskiego, wtedy bowiem po raz pierwszy na czas dłuższy obie te ziemie stauowią jedno księstwo, choć każda z nich ma swoich własnych urzędników. Są więc tu wojewodowie: gnieźnieński i kaliski i t. d. Bolesław Pobożny rządzi wprawdzie w latach 1257—1279 całą Wielkopolską, lecz jego własną dzielnicą jest tylko poznańska. Dzielnicą kalisko-gnieźnieńską włada tylko jako opiekun Przemysława II. Temu to złączeniu Gniezna i Kalisza w przeciwstawieniu do Poznania przypisać należy powstanie Kaliskiego województwa. Jeszcze za Przemysława I utrzymują się obie hierarchie urzędników: gnieźnieńska i kaliska. Ale za Bolesława spotykamy ciekawe zmiany. Oto odpowiednie godności zaczyna on nadawać tej samej osobie w Gnieźnie i Kaliszu; a więc wojewodą mianują tę samą osobę tu i tam, toż podkomorzym itd. Dostojnicy ci zwani bądź gnieźnień-sko-kaliskimi, bądź też naprzemian: raz kaliskimi, to znów gnieźnieńskimi. Toż samo dzieje się za Przemysława II, choć zdarza się, że znów przez czas jakiś kto inny jest np. wojewodą w Gnieźnie, a kto inny w Kaliszu. W końcu

XIII    i w początkach XIV wieku atoli ostatecznie ustala się praktyka, którą zaczął wprowadzać Bolesław. Są już wszyscy dostojnicy ziemscy kalisko-gnieźnieńskimi, piastują ten sam u-rząd w obu ziemiach. Tytuły chwieją się jeszcze przez czas jakiś — wreszcie jednak ginie tytuł gnieźnieński; urzędnicy ziemscy, choć rozciągają swoją władzę na obie dzielnice, zwą się już od pierwszej połowy w. XIV stulecia tylko kaliskimi. Tak więc powstało to województwo, które odtąd zachowało swoją odrębność i swoje granice. Chwilowo jedynie jedna jego część, Nakło z okolicą, utworzyło odrębne województwo (ob. Nakielskie województwo). Przynależność tego województwa do Wielkopolski objawia się w tern, że podlega ono wraz z województwem Poznańskiem jednemu staroście za Wacławów (1300 —1306), a później jednemu staroście generalnemu wielkopolskiemu, który się pojawia od r. 1316, z wyjątkiem krótkiego okresu czasu za Kazimierza W., kiedy i starostę ma osobnego (ob. Kaliskie starostwo). Tylko Nakło ma swego starostę. W drugiej połowie

XIV    wieku powstają podziały na powiaty. Województwo Kaliskie rozpadło się na sześć powiatów: Kaliski, Pyzdrski, Koniński, Gnieźnieński, Kcyński i Nakielski. Ten ostatni atoli miał przez powien czas odrębną organizacyę (ob. N a-kielski powiat). W pięciu pierwszych powiatach odprawiają roczki: kaliski sędzia i pod-sędek. Wiece zbierają się w XIV i XV wieku nieregularnie w różnych miejscowościach, w XVI w. w Kaliszu i Gnieźnie. Sądy grodzkie istniały w Kaliszu dla ziemi Kaliskiej, w Gnieźnie dla Gnieźnieńskiej, w Nakle dla Na-kielskiej, Pawiński oblicza obszar tego województwa w w. XVI na 300 mil kwadr (powiat Kaliski 60, gnieźnieński 50, Kcyński 42, Nakiel-56, Koniński 39, Pyzdrski 50). Ilość łanów wynosiła wtedy między 11 000 a 12 000. Miast było 88, parafij 411, wsi 1869. Sejmiki, wspólne z województwem Poznańskiem, zbierały się w Środzie. W r. 1768 stworzono województwo Gnieźnieńskie, wyłączając z województwa Kaliskiego powiaty: Gnieźnieński, Kcyński, a pod względem sądowym poddano temu nowemu województwu także i powiat Nakielski. Przy pierwszym rozbiorze odpadł powiat Nakielski do Prus. Kiedy w r. 1792 zniesiono sądy grodzkie i ziemskie, wprowsdzając w ich miejsce sądy ziemiańskie, utworzono ich dwa dla tego wojewówódz-twa: w Kaliszu dla powiatu Kaliskiego i Konińskiego i w Pyzdrach dla powiatu Pyzdrskiego. Przy trzecim rozbiorze dostało się to wojewódz-

two całe Prusom. — Co do w. XIII— XIV ob. dokumenty w Kodeksie dypl. Wielkopolski i Kroniki. Co do innych szczegółów Stanisław Kutrzeba „Sądy grodzkie i ziemskie w Wiekach Średnich” część III; tenże „Geografia sądów ziemskich”; Pawiński, „Polska XVI wieku” tom I—II.

sk.

Kaliski traktat, zawarty pomiędzy Polską i zakonem Krzyżackim (za rząlów Kazimierza Wielkiego i wielkiego mistrza Ludolfa Königa) dnia 23 lipca 1343 r., zasługuje na miano najpoważniejszego ze wszystkich aktów politycznych, jakie kiedykolwiek Polska Piastowska zawierała z Krzyżakami. Traktat ten stał się z jednej strony sankcją uroczystą tych stosunków „pokojowych”, jakie od chwili wstąpienia na tron Kazimierza Wielkiego zapanowały faktycznie pomiędzy Polską i zakonem; z drugiej zaś — podstawą kardynalną dalszych stosunków politycznych polsko - krzyżackich aż do bitwy pod Grunwaldem (1410 r.). Traktat K. bywał i jest dotąd przedstawiany nader rozmaicie przez hi-storyografię obu stron interesowanych: polską i niemiecką. Aby go wyrozumieć właściwie a bezstronnie, trzeba wniknąć głębiej w charakter ogólny stosunków polsko-krzyżackich w w. XIV. Stosunki te polegały na dwóch pierwiastkach zasadniczych: legalnym, mającym swe źródło w dokumencie nadawczym ks. Kourada Mazowieckiego (1228 r.) i—zaborczym krzyżackim, wywołanym przez „upaństwowienie” ziem zakonu już za czasów wielkiego mistrza Hermana'von Salza (f 1239 r.). Ścisłe zespolenie obu tych pierwiastków na gruncie stosunków polsko-krzyżackich, wywołało i wywołać musiało już na samym wstępie właściwego dramatu dziejowego atmosferę fałszu i obłudy ze strony Krzyżaków, na czem nie zaraz poznała się Polska, pozbawiona w epoce dzielnicowej poczucia jednolitości interesów rozczłonkowanych ziem piastowskich w stosunku do wroga.—Na mocy nadania Kouradowego należeć miały do zakouu jedynie tylko ziemia Chełmińska i Lobawska, oraz miejscowości: Orłów, Nieszawa i Murzynów w charakterze „wieczystej jałmużny”. Z tym pierwiastkiem „legalnym”, będącym ze strony Polski aktem lekkomyślności politycznej, pokłócił się natychmiast pierwiastek „państwowości” krzyżackiej, przeszczepiony z atmosfery sycylijskiego dworu cesarza Fryderyka II przez Hermana von Salza nad Wisłę. W celu oparcia młodego „państwa” o granice naturalne, mogące zabezpieczyć mu byt trwały, wypisali Krzyżacy na swoim sztandarze politycznym ideę rozszerzenia granic własnych oczywiście per fas et nefas. Idea ta, karmiona na razie — zgodnie z apostol-skiem posłannictwem zakonu — podbojami pogańskich ziem pruskich, zwróciła następnie zaborczość Krzyżaków ku ofiarodawczyni „jałmużny” Konradowej, ku Polsce, w której posiadaniu znajdowała się linia Drwęcy i Noteci, stwo-

rzona na przyrodzoną podstawę i podnóżek Krzyżackiego państwa. — Na razie działo się to z zachowaniem decorum podboju i zgody, zwłaszcza, że dzielnicowi książęta wielkopolscy i kujawscy, pozbawieni szerszych poglądów politycznych, ułatwiali niebacznie zakonowi zaborczą jego politykę zastawami ziem, na które on czyhał. Poruszona chwilowo już za czasów Przemysława Wielkopolskiego, odwróciła się karta dziejowa pierwotnych stosunków polsko - krzyżackich dopiero pod rządami Łokietka, kiedy zjednoczone pod jednem berłem dzielnice zrozumiały nareszcie i przejęły się przeświadczeniem głębokiem, że zakon, zagarniający z kolei, a bez wyboru środków, Pomorze (1309 r.), Ziemię Michałowską, a wreszcie i Dobrzyńską, oraz znajdujący się pod stałym protektoratem cesarstwa, nie był niczem innem, jeno wskrzeszeniem odwiecznych marchij niemieckich, bijących taranem w pierwociny Polski Piastowskiej.—Nim przeświadczenie to zakorzeniło się dość głęboko w Polsce, Krzyżacy wzrośli tak dalece w siły, że mierzyć się z mmi bez orężnej pomocy sąsiadów było już za późno. Skuteczną pomoc taką pozyskać miała Polska dopiero w Unii z Litwą, zrealizowanej odpowiednio w r. 1410 pod Grunwaldem; tymczasem — wśród rozlicznych zadań wewnętrznych i zewnętrznych państwa — o bezsilności Piastów w stosunku do wroga świadczyły zarówno procesy kanoniczne z Krzyżakami, prowadzone przed forum Stolicy Apostolskiej, jako też i bohaterskie wysiłki wojenne (Płowce 1331 r.). W tych warunkach wstąpił na tron Kazimierz Wielki, obejmując rządy nad Polską, uszczuploną świeżo przez zakon o Kujawy. Wśród zawiłych okoliczności politycznych i ideałów wewnętrznej reformy państwa, przyświecała mu przedewszyst-kiem w charakterze środka działania myśl utrzymania pokoju naokół kraju.—Dzięki przenikliwości swego programu przeprowadził Kazimierz W. szereg prac wiekopomnych, stawiających Polskę w rzędzie państw cywilizowanych, mających jej umożliwić w przyszłości niedalekiej kreacyę państwa Jagiellońskiego, opromienionego zaraz na wstępie zwycięstwem grunwaldzkiem. Przygotowanie tej wielkiej metamorfozy, w której Polska Łokietka-tułacza przeistoczyć się miała w Polskę Jagiellonów, dzierżących pół Europy pod berłem swojem, wymagało rozlicznych poświęceń politycznych. Nie szczędził ich sobie Kazimierz W. wśród ofiar życiodajnych, jakie na ołtarzu przyszłości składał. Jedną z nich—może najboleśniejszą, ale wręcz niezbędną, może najmniej fortunną, ale tylko dlatego, że przyszła Polska nie umiała należycie Grunwaldu wyzyskać, a jej spadkobierczyni spraw pruskich za czasów Zygmunta I,—był traktat kaliski, zawarty w celu „pokojowego”, a więc tymczasowego wyrównania stosunków polsko-krzyżackich. Wnet po wstąpieniu na tron ojcowski zawarł Kazimierz W. rozejm z zakonem, będący przy-

Korzystając z wyznaczonych przez papieża arbitrów, rozpoczął Kazimierz W. na razie przez

gotowaniem do zamierzonego „pokoju”: wkrótce zaś potem, w r. 1335, na zjeździe Kazimierza z Karolem Robertem w Wyszehradzie Węgierskim przyszło do przedwstępnego ułożenia warunków tego pokoju pomiędzy Polską a zakonem w obecności wysłańców krzyżackich. Przy za konie pozostać miały, jako perpétua eleemosyna ziemie: Pomorska, Chełmińska i Michałowska, oraz Nieszawa, Orłów i Murzynów, za cenę zwrotu Kujaw wraz z Ziemią Dobrzyńską Kazimierzowi. Na tych samych prawie ciężkich warunkach stanął w osiem lat później traktat kaliski. Świadczy to nader wymownie o niezmienności nastroju, panującego z jednej strony w ogólnem położeniu politycznem Polski ówczesnej,—z drugiej zaś o stałości przewagi krzyżackiej nad państwem Piastowskiem. Nie zmieniły położenia rzeczy wysiłki polityczne Kazimierza z lat 1335 —1343, ani jego zwycięstwo moralne, odniesione w r. 1338 nad zakonem w procesie kanonicznym, który za sprawą papieża Benedykta XII przyszedł do skutku. Zabezpieczając sobie na przyszłość posterunek polityczny nad Bałtykiem, przygotował Kazimierz małżeństwo córki swojej, Elżbiety, z Bogusławem V, ks. pomorskim (szczecińsko-słupskim), nie zaniedbując przy tern ani na chwilę gorliwej od r. 1340 polityki wschodniej, w której zdawał się upatrywać całkiem świadomie przyszłą rewiudykacyę strat i klęsk, spadających obecnie na Polskę ze strony zakonu. „Pokój (kaliski) staje wogóle dopiero we właściwem świetle, jeżeli się rozważy jego łączność ze współczesnemi wypadkami na Wschodzie”—powiada Smolka („Rok 1386”, str. 76). Na jego przyśpieszenie wpłynęła ówczesna konstellacya polityczna na Zachodzie (związki Kazim. z Luksemburczykami), wypadki wschodnie, oraz gorliwość osobista papieża Klemensa VI, który zatargom polsko - krzyżackim, ujawnionym przed forum Stolicy Apostolskiej w ostatnim procesie z roku 1338, kres położyć pragnął. — Dnia 3 sierpnia 1342 r. nakazał pa pież biskupom: krakowskiemu, chełmińskiemu i miśnieńskiemu zapośredniczyć pokój pomiędzy zakonem i Polską ua waruukach: 1) pozostawienia Krzyżakom ziem: Pomorskiej, Chełmińskiej i Michałowskiej; 2) zwrócenia Polsce Kujaw i Dobrzynia, oraz 3) wypłacenia królowi Kazimierzowi przez skarb zakonu 10 000 florenów tytułem szkód, Polsce wyrządzonych. Warunki te, sprzeczne na niekorzyść Polski z wyrokiem procesu 1338 r. (nakazującym zakonowi zwrot ziem Chełmińskiej, Pomorskiej i Michałowskiej, Kujaw i Dobrzynia, 194 500 grzywien, oraz kosztów procesu Kazimierzowi), potwierdził papież raz jeszcze d. 8 czerwca 1343 r. w ponownem piśmie swojem do tychże biskupów (A. Theiner Nr 581, 590). To geneza ogólna traktatu kaliskiego.

nich, a potem przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, Jarosława, starania o pokój z zakonem, który stanął nareszcie dnia 23 lipca 1343 r., zawarty uroczyście pomiędzy królem i w. mistrzem krzyżackim, Ludolfem Königem, na błoniach, pomiędzy Murzynowem i Inowrocławiem, pod wsią Wierzblinem (Por. „Cod. dipl. pruss. Voigta” III, 57. Wydawca Kroniki Wiganda z Marburga w „SS. rer. pruss.” II, przyp. 324, widzi ów Wierzblin, dziś nieistniejący, we wsi Werbicza-nowie), a od miejsca rokowań przygotowawczych, przeprowadzonych dnia 8 lipca t. r. w Kaliszu, niewłaściwie zwie się Kaliskim. Dnia 23 lipca Kazimierz ratyfikował traktat kaliski ostatecznie; obie zaś strony, bo zarówno król w otoczeniu rzecznika pokoju, arcybiskupa Jarosława, oraz biskupów: płockiego, kujawskiego, poznańskiego i warmińskiego, jak i w. mistrz ze swoją świtą—znajdowały się na miejscu zawarcia pokoju i wymieniły pomiędzy sobą liczne zobowiązania piśmienne. Podstawą kardynalną obustronnych warunków traktatu kaliskiego omówionych także we wspomnianych bullach papieskich z r. 1342 i 1343 były układy wy-szehradzkie z r. 1325, prawie pozostawione bez zmiany; określenie bliższe zobowiązań wzajemnych, mających przynajmniej de nomine obowiązywać istotnie Polskę i zakon aż do schyłku dni Kazimierzowych, a poniekąd aż do Grunwaldu, przedstawia wszelako trudności niepokonane, ponieważ dokumenty, jakie Kazimierzowi wystawili Krzyżacy, zaginęły bez śladu. Zdarzenie to było i jest dotąd węzłem dramatycznym i materyalną ostoją rozbieżności sądów Polaków i Niemców o warunkach traktatu. — Na fakt, że obie strony zaciągnęły względem siebie wzajemnie różne zobowiązania pod postacią dokumentów odpowiednich, zgadzają się oba obozy (por. J. Szujskiego „O warunkach kaliskiego traktatu” [«Dzieła» t. VII str. 142 — 153], oraz

J. Caro „Geschichte Polens” II, 257), a to dzięki wyraźnemu brzmieniu „Instrumentu no tary al-nego” Jana, notaryusza cesarskiego, z dnia 23 lipca 1343 r., mianowicie zaś słów: Litterae quoque et instrumenta de parte Magistri (Königa) et fratrum, correspondentes (sc. litteris Polonorum) sub forma reversa sibi (sc. régi) e converso fue-runt praesentatae .. (Voigt „Cod. dipl. pruss.” III 57). Na tern jednak kończy się zgodność opi-nij polskich i niemieckich. Historykowi traktatu kaliskiego, Szujskiemu (j. w.), chodzi o możliwe rozszerzenie skali domniemanych zobowiązań krzyżackich względem Polski—co, wobec wspomnianej zatraty dokumentów właściwych, jest niewykonalnem prawie zadaniem; profesorowi Caro zaś — o jej zwężenie do granic bezpośrednich, surowych źródeł dziejowych, jakie się przechowały („Gesch. Pol.” j. w. str. 579 — 588), a mówiąc właściwiej — nie przechowały prawie wcale.

Nie wnikając bliżej w różnice zapatrywań

56

Eno. powsz. ilustr. Zesz. 263. T. XXXIII.

obu badaczów wspomnianych, pokusimy się o przedstawienie rzeczy w oryginalnem świetle źródłowem. Zaczuijmy od skreślenia zachowanych w całości zobowiązań Polski względem zakonu. Król wystawił w Kaliszu d. 8 lipca 1343 r. dokumenty, zawierające: 1) przyrzeczenie, że nigdy poganom przeciw Krzyżakom pomocy udzielać nie będzie, 2) amnestyę zupełną dla wszystkich poddanych polskich, którzy przeszli kiedykolwiek, mianowicie też w r. 1331, na stronę zakonu; odnosiła się ona przedewszystkiem do mieszczan Brześcia Kujawskiego i Włocławka, 3) wzajem ną a zupełną wymianę jeńców wojennych z zakonem, 4) przyrzeczenie pełnego wynagrodzenia szkód wszelakich, jakie-by zakonowi po zawarciu pokoju uczynili poddani polscy (z wyjątkiem rozbójników) [Por. z kolei „Cod. dipl. Maj. Pol.” t. II, Nr 1217 — 1220 włącznie], 5) przyrzeczenie unicestwienia wszelakich zabiegów, jakie-by Ludwik Węgierski, Elżbieta, jego żona, lub ich następcy przedsięwziąć mogli celem obalenia praw krzyżackich do ziem, które zakon nabył przed wojną z Łokietkiem, a następnie mocą traktatu kaliskiego (Dogiel „Cod. dipl. Pol.” IV Nr 63),    6) oświadczenie, że

w przeciągu trzech dni po zawarciu pokoju król wyprawi posłów swoich do Rzymu, aby uprosić papieża o zatwierdzenie traktatu kaliskiego; do kona on tego po otrzymaniu uprzedniem Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej ze wszystkiemi miastami i zamkami. Po powrocie posłów z Rzymu z bullą konfirmacyjną w. mistrz winien wypłacić królowi 10 000 florenów, stosownie do postanowienia Benedykta XII” (A. Theiner „Mon. Pol. Hist.” I, Nr 590). Gdyby posłom wspomnianym z ja-kichkolwiekbądź powodów bulli konfirmacyjnej odmówiono, w. mistrz winien w celu jej uzyskania (jako sankcyi traktatu), wyprawić poselstwo własne do Rzymu. Król zwróci mu koszta z pomienionych 10 000 florenów; resztę tej summy po potrąceniu kosztów wypłaci zakon królowi w przeciągu dni 15: w. mistrz winien wypłacić bez żadnej zwłoki to, do czego-by go pismo papieskie zobowiązało (Rzyszczewski i Mucz-kowski „Cod. dipl. Pol.” I, Nr 111. — Hirsch, wydawca Kroniki Wiganda z Marburga, wyraża w «SS. rr. pruss.> II przyp. 500, zdanie, że owe 10 000 florenów były przeznaczone dla papieża; przeczy temu powołany wyżej ustęp z dokumentu Kazimierza W-go (6), nadmieniający o ewentualnym zwrocie kosztów Krzyżakom z owych 10 000. (Caro „Gesch. Pol.” II, 252 itd., uważa niesłusznie omawiany dyplomat Rzy-szczewskiego za sfałszowany; twierdzenie to zbija wymownie J. Szujski [j. w.]).—Nadto wysta wiono jeszcze ze strony Polski d. 8 lipca w Kaliszu dokumenty liczne, potwierdzające traktat, a mianowicie: 7) Jarosław, arcyb. gnieźnieński, oraz biskupi: Maciej, włocławski, Jan, poznański i Klemens, płocki—zrzeczenie się wszelkich pretensyj z tytułu szkód, jakie ich posiadłościom

kościelnym wyrządził zakon podczas ostatniej (1331 r.) wojny z Polską („Cod. dipl. Maj. Pol.” II, A¹» 1223); 8) Panowie wielkopolscy i kujawscy (na dyplomacie widnieją dotąd pieczęcie Grzymalitów, Doliwów, Saszorów, Leszczyców, Nałęczów, Wezemborgów, Pałuków i Habdanków) — przyrzeczenie, że króla Kazimierza, gdyby ten kiedykolwiek pragnął naruszyć lub złamać omawiany traktat, w niczem wspomagać nie będą (Oryginał znajdujący się w Bibliotece XX. Czartoryskich w Krakowie, wydano w „Cod. dipl. Maj. Pol.” II, A® 1221); 9) Toż samo przyrzeczenie ze strony mieszczan kaliskich, poznańskich, włocławskich i brzesko-kujawskich, z dodatkiem, że nikogo w wypadku podobnym wspomagać nie będą (Tamże A» 1222);    10) Toż samo przyrze

czenie ze strony wojewodów: Jarosława—poznańskiego, Mikołaja—kaliskiego, Wojciecha—brzesko-kujawskiego, Jana—włocławskiego; kasztelanów: Andrzeja—poznańskiego, Tomisława—gnieźnieńskiego, Janusza—kaliskiego, Marka—lędzkiego, Zbiluta—nakielskiego, oraz sędziów: Mikołaja— poznańskiego i Dobiesława—kaliskiego, z dodatkiem, że nietylko nikogo przeciw Krzyżakom wspomagać nie będą, ale, owszem, dołożą sił wszelkich, aby utrwalić i zachować zgodę pomiędzy Polską i zakonem (Dogiel. IV, AT? 65);

11)    Takież samo przyrzeczenie ze strony mieszczan krakowskich, sandomierskich i sądeckich (Rzyszcz. i Muczk. I, AT? 61). — Do kategoryi wymienionych już dokumentów zaliczyć trzeba jeszcze datowane z Krakowa d. 15 lipca 1343 r.;

12)    Zobowiązanie się Małopolan, zredagowa

ne w stylu AI» 8 (Działyński: Lites etc. I, pag. 32). — W dwa tygodnie później, dnia 23 lipca, wystawił król Kazimierz W. 13) Ratyfikacyę traktatu K-go, t. j. główny akt zasadniczy (Por. „Cod. dipl. pruss.” Voigta III, A« 37); wślad za nim posypały się jeszcze następujące: 14) Dy-plomat, oddający zakonowi ziemie: Chełmińską, Pomorską i Michałowską, oraz Orłów, Nieszawę i Murzynów, nietylko w imieniu króla, ale także w imieniu jego potomstwa, oraz żony—Adelajdy Hesskiej. Kazimierz W. zrzekł się w tym dokumencie po wszystkie czasy tytułu księcia pomorskiego, który przyrzekł wykreślić z szeregu tytułów swoich, a herb Pomorza — zniszczyć na pieczęci (Dogiel. IV, AT? 62).    15) Oświadczenie

biskupów polskich (por. A» 7), że znajdowali się we Włocławku d. 23 lipca, t. j. w dniu kiedy król zrzekł się ziem pomienionych (A? 14);

16) Oświadczenie króla, że pomimo starań usilnych nie był w stanie wydobyć od dworu Andegaweńskiego (Elżbieta, siostra Kazimierza W., królowa węgierska, bawiła właśnie wtedy w Neapolu) zrzeczenia się pretensyi do tychże ziem (A» 14) [„Cod. dipl. pruss.” Voigta III, str. 157]; było to oczywiste pozostawienie furtki, mianowicie wobec faktu, że Ludwik Węgierski jeszcze w r. 1335 został de nomine następcą tronu polskiego, zobowiązanym na przyszłość do odzyska-

ilia Pomorza dla Polski. Aktu domu d’Aujou nie mogły zastąpić przyjęte „wzamiau” przez Wielkiego Mistrza „renuncyacye” 17) Kazimierza, księcia gniewkowskiego, oraz Władysława, księcia łęczyckiego (Łęczyca d. 15 sierpnia;

niu; istnieje jednak szereg wskazówek, każących mniemać, że nie jest ono prawdzie wręcz przeciwne, jak się to profesorowi Caro (str. II, 580 etc.) wydaje. Wobec analogij wybitnych, zachodzących pomiędzy układami wyszehradzkie-mi z r. 1335 a traktatem kaliskim, należy mniemać, że zakon przyjął na mocy tegoż traktatu wszystkie ziemie, wymienione w dyplomacie królewskim (nr 14), a więc i Pomorską, w charakterze perpetuae eleemosinae—„wieczystej jałmużny”—od Kazimierza i zobowiązał się wza-mian za nią może do pomocy zbrojnej, a nawet i do opłat pewnych lub danin, o których wspominają wszystkie akta procesu z r. 1422 (Lites), a zwłaszcza zeznania najbardziej zastanawiające świadków Merkila, Klemensa i Pałuki. Do czegóż bowiem odnosiły-by się słowa bulli Innocentego VI, wystosowanej do Kazimierza W-go w r. 1357: „.... qui (Cruciferi) erga Celsitudinem tuam paratos te offerunt facere omnia, et singula, quae tenentur” (A. Thei-ner, I nr. 776), — że nie poruszymy już zagmatwanej kwestyi owych 10 000 florenów, wspomnianych wyżej pod nr 6? Zasługuje tu również na uwagę błędna co do daty (1348 r.), ale najniezawodniej z końca XIV wieku pochodząca, zapiska Rocznika Świętokrzyskiego: „.... Cruciferi terras: Cuiaviensem, Vladislaviensem restituerunt ex integro, et tributum de terra Pomeraniae et certas pecunias quolibet anno dare promiterunt, et litte -ris suis roboraverunt...” („Mon. Pol. Hist.” III, pag. 79). — Traktat K., powierzchownie wprawdzie, lecz do śmierci Kazimierza obustronnie dochowywany, stanowi w jego panowaniu fakt doniosłości pierwszorzędnej. Był on istotnem, bo radykalnem, nareszcie zabezpieczeniem Polski od nękających ją tak długo niebez-

Rzyszczewski i Muczkowski. I, Nr 274),

18) Ziemowita, ks. na Wiźuie, Ziemowita, ks. czerskiego i Bolesława, ks. płockiego (Rawa d.

15 lipca; „Cod. dip], pruss.” Voigta III, st. 157), ani 19) Bolesława pomorskiego, zięcia królewskiego, z dnia 11 lipca 1343 r. (tamże Nr 52).

Ostatnim dokumentem, wystawionym ze strony Polski był 20) dyplomat królewski, zawiadamiający biskupów pruskich o zawartym traktacie i o prośbie, skierowanej do papieża, aby zechciał go powagą swoją zatwierdzić. Autentyczność tego aktu (tamże Nr 60) jest nader wątpliwa. — Zdaje się nie ulegać żadnej wątpliwości, a to na podstawie utartych już wówczas zwyczajów dyplomatycznych, że każdemu z wymienionych dokumentów polskich odpowiadać musiał odnośny dokument krzyżacki.

Wszelako z zaginionych bez śladu dyplomatów krzyżackich zachował się tylko jeden, a mianowicie akt Ottona, biskupa chełmińskiego, datowany z Torunia dnia 20 lipca 1343 r., a zawierający zrzeczenie się pretensyj do wynagrodzenia szkód, spowodowanych przez Polskę (Do-giel IV, Nr 64). Jest rzeczą jasną, że dokument ten stanowi właściwe pendent do dyploma-tu polskiego, wyrażonego wyżej pod nr 7. —

W. rozwinięcie organizacyi wewnętrznej państwa i planów na Wschodzie—bogatą w plony a wszechstronną działalność. Zachowywany w stosunkach polsko-krzyżackich aż do Wielkiej Wojny, miał ów traktat wyjątkową, jak na swe czasy, a znamienną trwałość. Z tego bodaj względu — zwłaszcza, gdy się jagiellońskie następstwa polityki Kazimierzowej uwzględni,— śmiało włożyć można w usta Wielkiego króla, nawet na rachunek traktatu kaliskiego, wyrazy feci quod potui, z wiarą, że i przysłowiowi potentes nie byliby uchronili w owych czasach Polski od okrzyczanej i opłakanej w dziejopisarstwie „straty Pomorza” (nb. straconego jeszcze w r. 1309, t. j. przed przyjściem na świat Kazimierza), które, przechyliwszy już wtedy szalę dalszego swego rozwoju wewnętrznego na stronę kultury i narodowości niemieckiej, nie ocalało trwale dla Polski nawet pod wpływem tej silnej reakcyi słowiańskiej, jaka obudzić się w niem miała w w.

Wbrew prof. Caro z całą słusznością woła tu Szujski: „Był jeden — było ich i więcej; jeśli zaś zaginęły, to dlatego, że niedogodne były dla zakonu”. Wymowniejszem jednak od tego okrzyku jest własne świadectwo zakonu, zawarte w liście krzyżackim do ks. Władysława opolskiego z roku 1392, a mianowicie słowa, skierowane wręcz do pergaminów omawianych: „.... wir j pieczeństw z Zachodu.—Nadto, dzięki temu wiader Polan brive haben, und sie widder unse bri- | śnie zabezpieczeniu, umożliwił on Kazimierzowi ve haben, das ein ewig frede czwischen iren und unsern landen ist...” (Voigt j. w. IV, str. 158—

159). Dokumenty krzyżackie istniały przeto jeszcze w r. 1392; w r. 1422, podczas słynnego procesu Polski z zakonem (Działyński „Lites” etc.) już ich nie stało. Ktoby je Krzyżakom wydał w tym okresie?—niewiadomo. Kwestya tej zguby byłaby zresztą całkiem akademicką wobec faktu, że liczne dokumenty krzyżackie istniały niewątpliwie, gdyby nie pytanie bardzo poważne, które bez tych dokumentów rozstrzygnąć się nie da. Chodzi, mianowicie, o to: na jakich warunkach otrzymali Krzyżacy w r. 1343 ziemie polskie, a zwłaszcza Pomorze, i do jakich usług zobowiązali się względem Polski? Naruszewicz („Hist. Nar. Pols.” IX, 104) twierdził niegdyś, że zakon otrzymał Pomorze „... nie ... prawem udzieluem.... ale hołdowniczem....”.

Twierdzenie takie wobec dyplomatu nr 14 nie może ostać się żadną miarą w wyrażonem brzmie

J. K. K.

XV, doprowadzając za czasów Kazimierza Jagiellończyka do świetnego dla Polski Pokoju Toruńskiego z 1466 r.

Kaliskie archiwum akt dawnych. Za czasów dawnej Rzeczypospolitej, archiwa mieszczą ce w sobie księgi grodzkie lub ziemskie, prze chowywane były pod dozorem notaryusza lub regenta w izbach murowanych, sklepionych, z że-laznemi drzwiami, kratami w oknach i okiennicami, po zamkach, kościołach albo klasztorach, każde w stolicy właściwego sobie powiatu. Kiedy po r. 1794, za rządu pruskiego, zupełnie ich niekontynuowano, oddano je pod dozór płatnych archiwaryuszów i akta jednego powiatu z aktami drugiego łączyć poczęto, skutkiem czego księgi dawne konińskie przewieziono do Kalisza. Za czasów Księstwa Warszawskiego archiwa staropolskie poszły w zapomnienie; poruczono je wraz z aktami popruskiemi opiece niepłatnych pisarzy aktowych. Odrodzone Królestwo Kongressowe zwróciło na nie uwagę, szczególnie po ustanowieniu prokuratoryi generalnej i po projekcie do prawa o normalnem rozgraniczeniu; zaczęto więc księgi dawne po miastach wojewódzkich koncentrować, a stąd akta wieluńskie, połączone z o-strzeszowskiemi, przeniesiono w r. 1828 do Kalisza. Utworzona w r. 1836 heroldya w królestwie znakomity wpływ na archiwa dawne wywarła; jakoż mianowani archiwaryusze oddzielni, z pensyą po złp. 2 000, poświęcać się zaczęli ich uporządkowaniu: z takowych Paweł Rojek w Kaliszu zjednoczone akta przeprowadził w styczniu 1837 r. z gmachu trybunalskiego do klasztoru oo. reformatów. Następcy jego, Franciszkowi Lisickiemu, dodano do pomocy adjunkta z pensyą roczną złp. 1 500; po Lisickim objął archiwaryuszostwo w r. 1845 Jakób Szreder, nie mai jako panem bene merentium, niegdyś adwokat warszawski, mąż dzielnego umysłu, silny na duchu, lecz cierpieniem fizycznem znękany; on to przeprowadził w listopadzie r. 1848 archiwum od ks. reformatów do gmachu po b. rządzie gubernialnym kaliskim i wyjednał przydanie mu w r. 1850 posługacza archiwalnego płatnego. Wkrótce potem, bo w sierpniu 1851 r. przybyły i księgi dawne sieradzkie wraz z szad-kowskiemi z Sieradza do Kalisza, a kiedy Szreder, lat przeszło 70 przeżywszy, w d. 9 sierpnia 1853 r. głośne z poświęceń życie zakończył, miejsce jego zajął archiwaryusz Józef Szaniawski, podówczas nad księgami sieradzkiemi przełożony, któremu przy znacznie powiększonem archiwum drugiego adjunkta przydano. Po śmierci Szaniawskiego (25 listopada 1879 r.) na miejsce jego został zamianowany Jan Toczkiewicz, adjunkt archiwum.

Kaliskie archiwum składały w r. 1862 księgi dawnego 1) powiatu Kaliskiego, tj. podkomorskie od r. 1557—1695, ziemskie od r. 1410—1791 i grodzkie od r. 1476 — 1792, które wogóle wraz z summaryuszami wynosiły voluminôw 2 020;

2) powiatu Konińskiego ziemskie (1397—1792) i grodzkie (1472—1793), z summaryuszami w liczbie 342; 3) powiatu Pyzdrskiego ziemskie urywkowe od r. 1428—1791, sztuk 24; 4) ziemi Wieluńskiej podkomorskie (4 539—1790), ziemskie i grodzkie nie zupełnie rozsegregowane (1459—1793), z summaryuszami, voluminôw 646;

5) powiatu Ostrzeszowskiego ziemskie (1465— 1791), grodzkie (1408—1794), wspólnie z summaryuszami 436; 6) powiatu Sieradzkiego, ziemskie (1386—1793), grodzkie (1405—1793), przywileje (1380—1777); po-pruskie (1795—1806): justitz-komissyi, sądu powiatowego, justitz-amtu, justitz - magistratu, pupillarne, patrymonialne

1    mappy; wszystkich w ogóle akt z summaryuszami voluminôw i fascykułów 2 393; 7) powiatu Szadkowskiego, od r. 1417—1793, ziemskich 110. Grodu zaś tutaj nie było. Oprócz powyższych mieściło jeszcze kaliskie archiwum w sofcie księgi dawne miast: Chocza od r. 1585 do r. 1820, Dobrej (1548—1804), Działoszyna (151 5 —1796), Grocholic (1603 —1748); Kalisza tylko

2    księgi; Kazimierza (1588—1812), Kleczowa (1596—1795), Koła (1505-1790), Konina (1552 —1790), Lutomirska (1404—1764), Praszki (1550—1807), Pyzdr (1568—1795), Rychwała (1615 — 1780), Sieradza (1432—1795), Słupcy (1757—1817), Stawu (1608 — 1819), Szadku (1442—1696), Szczercowa (1672—1822), Trzemeszna (1548—1582), Tuliszkowa (1729—1803), Turka (1407—1807), Uniejowa (1521 —1809), Warty (1537—1793), Widawy (1602 — 1805), Wielunia (1515—1808), tegoż przywileje pergaminowe (1377—1514), i akta miasta Wolborza (1565—1817), czyli razem zebranych ksiąg 568, które gorliwym szperaczom starożytności obfitych materyałów przy opisywaniu miast co do szczegółów dostarczyś mogą. Istniało jeszcze w Kaliszu, obok powyżej przytoczonego archiwum, i osobne archiwum akt dawnych magistratu Kalisza, mające w swojem zachowaniu ksiąg kaliskich, tak radzieckich, wójtowskich, jako też rozmaitej osnowy, od r. 1537 do r. 1794, voluminôw 278, tudzież przywilejów pergaminowych, od r. 1268 do 1774, sztuk 147, które oddano do archiwum akt dawnych, a razem z niem r. 1886 przeniesiono do głównego archiwum w Warszawie.— „Enc. S. Org.”

Kalisz, jedno z naj starożytni ej szych miast, nietylko w Królestwie Polskiem, ale i w całej Słowiańszczyźnie, już bowiem Pliniusz młodszy w wieku pierwszym po Chr., a Ptolomeusz w drugim piszą o niem pod przekręconem mianem Cal is si a, lokując je nad rzeką Proną. Starożytność ta wszakże odnosi się nie do dzisiejszego miasta gubernialnego, leżącego na prawym brzegu Prosny o milę od granicy pruskiej, lecz do tego, o którem niżej opowiemy, a które powstało było przed wiekami na brzegu lewym tej rzeki, skąd się na dzisiejsze miejsce prawdopodobnie w początkach wieku XIII przeniosło.

I ten więc nowy Kalisz połączony dopiero w r. 1902 drogą żelazną z Warszawą i liczący obecnie 25 000 mieszkańców, trudniących się handlem, przemysłem, rzemiosłami i rękodziełami, nie jest bynajmniej młodym, lecz jedyną cechą jego starości są prastare kościoły, których dziś jeszcze, obok soboru prawosławnego i zboru ewan-giel., pięć posiada, a mianowicie: 1) św. Mikołaja (parafialny) z r. 1253, — 2) N. M. Panny, zwany także kościołem św. Józefa, również parafialny (kollegiata), około 1353,— 3) po-fran-ciszkański (z r. 1257),—4) po-reformacki, wymu-ciszkańskim, fundowanym przez błogosławioną Jolantę, żonę Bolesława Pobożnego, spoczywają na ołtarzu w szklanej trumience relikwie tej świętej, przeniesione tu r. 1834 z grobów kościoła franciszkanek w Gnieźnie. Kościół ten r. 1824 rząd Królestwa Polskiego zamierzał był oddać Ewangielikom, ale się Kaliszanie temu o-parli; w klasztorze zaś jego Prusacy r. 1798 zaprowadzili byli więzienie, które dopiero w r. 1858 usunięto.—Kollegiata pierwotnie fundowana była roku 1151 przez Mieczysława Starego w starym Kaliszu, pod wezwaniem św. Pawła,

» »i

V’

\Æjt

W, .

'f

i i itr .

>i<

PISMU

HIHI f

U- W'"-

.{•»j

itsr

Fig. 62. Widok Kalisza pod koniec wieku XVII, od strony bramy Wrocławskiej. (Z rys. S. Barcikowskiego, podług obrazu spółczesnego).

obrazy: 1) Matki Boskiej od ognia (w wielkim ołtarzu) — 2) Pana Jezusa i 3) Najświętszej rodziny, zwany także obrazem św. Józefa, ukoronowany r. 1796. W skarbcu tego kościoła między innemi szacownemi apparatami znajduje się kielich srebrny, grubo złocony, emaliowany

rowany 1665—1673 na miejscu drewnianego,— dzisiejsza zaś założona została przez arcybisku-

5) po-bernardyński, wymurowany r. 1622 na miej- pa gnieźnieńskiego, Jarosława Bogoryę Skotnic-scu drewnianego z 1489. Oprócz tego ma jesz- kiego. W r. 1783 kościół ten był się zwalił, cze K. na lewym brzegu Prosuy, na Zawodziu, lecz, dzięki staraniom księdza kanonika Kłossow-czyli na Starem mieście, kościółek św. Wójcie- skiego, r. 1790 na nowo go odbudowano. Znaj-cha z w. XIII, i trzy kaplice: 1) św. Gotarda dują się w nim trzy, łaskami Bożemi słynące, (na Kypinku), sięgającą pierwszych wieków chrze-ściaństwa w Polsce, spaloną r. 1706 przez Szwedów, odbudowaną z drzewa przez eremitę Benedykta Janiszewskiego, — 2) kaplicę szpitala św.

Trójcy, oraz 3) przytułku starców i sierot Towarzystwa dobroczynności.—W kościele po-fran-błękitnym kolorem, z orłami srebrnemi pod ko- ₍ ciszkanów, rozebrany został r. 1841; do roku roną kielicha wypukło wyrobionemi. Dar Kazimierza W. — Z wieży kollegiackiej codziennie rano i wieczorem rozbrzmiewa hejnał.—W kościele św. Mikołaja w wielkim ołtarzu mieści się piękny obraz, przedstawiający Zdjęcie z krzyża, nabyty r. 1621 przez Piotra Żeromskiego w Antwerpii, w pracowni Rubensa i przypisywany temu mistrzowi, lecz będący jedynie kopią słynnego arcydzieła. W tymże kościele godny jest uwagi nagrobek Stanisława Kobierzyckiego, historyka, wojewody malborskiego (f 1663 r.). —

1835, przez lat blizko 20 odprawiało się w nim nabożeństwo greckie.—Z gmachów publicznych zasługują na wyróżnienie: dawny trybunał, którego budowę rozpoczęto r. 1820, a wystawiono go kosztem 53 000 rubli, w roku zaś 1876 przerobiono z wielkim nakładem na pałac sądu okręgowego. Pałac rządu gubernialnego, gmach po-jezuicki, w którym niegdyś rezydowali i pomarli: arcybiskup Stanisław Karnkowski, Jarosław Skotnicki i Jan Łaski. Były pałac biskupów kujawsko-kaliskich i kamienica, wzniesiona 1595 r. przez arcybiskupa Karnkowskiego z przeznaczeniem na konwikt dla niezamożnej młodzieży, która za niewielką opłatę dostawała tu utrzymanie i pobierała nauki, wykładane przez jezuitów. Zakład ten zwiedzali Zygmunt III, Władysław IV i Jan Kazimierz. Pałac, po przeniesieniu rezydencyi biskupiej do Włocławka, drogą licytacyi przeszedł w ręce prywatne. Gmach szkoły realnej, na Przedmieściu Wrocławskiem; gmach straży ogniowej, na Nowym Rynku; gmach byłego korpusu kadetów, założonego przez Prusaków r. 1795, a umieszczonego w przerobio-

Zbór ewangielicki jest to dawny kościół po-je-zuicki św. Wojciecha i Stanisława, oddany ewan-gielikom r. 1796, zbudowany 1595 przez sprowadzonego z Medyolanu arcbitekta-jezuitę, Jana Maryę Bernardoniego. Prochy z podziemi tego kościoła przeniesiono do kollegiaty i przechowano w umyślnie wyrobionych do tego urnach. Tylko zwłoki arcybiskupa Stanisława Karnkowskiego, znalezione przed kilku laty przez kanonika Szafnickiego i dyrektora szkoły prywatnej, Witanowskiego, i poznane dzięki jedynie temu, że szczątek kapy z cyframi i herbem nieboszczyka nieuszkodzony pozostał, złożono w trum- I nem ad hoc lewem skrzydle kollegium jezuickie-nie. Oprócz pięciu kościołów, istniejących obec- go, zniesionego zaś w r. 1832 (ob. Kadet: sz konie, i oprócz upadłej kollegiaty św. Pawła na ła kaliska). Godne są jeszcze uwagi: 1) daw-Starem mieście, w K-u było jeszcze pięć koś- ny hotel polski na przedmieściu Wrocławskiem, ciołów, zniesionych przy schyłku XVIII i w po- który istniał już na początku w. XIX, a w któ-czątkach XIX w., a mianowicie: 1) św. Trójcy, rego murach gościli: Hieronim, król westfalski, drewniany, na przedmieściu Wrocławskiem, na- wielu wodzów francuskich i król pruski, Fryde-przeciw reformatów,—2) św. Walentego, drew- ryk Wilhelm III. W późniejszych czasach w ob-niany, na przedmieściu Stawiszyńskiem,—3) św. szernej jego sali odbywały się bale i widowis-Ducha, murowany, przerobiony na użytek fabry- ka teatralne; dziś mają w niej siedzibę swoją ki sukna Repphanów, na przedmieściu Warszaw- Syoniści.—2) oryginalna budowla jatek chle-skiem,—4) bernardynek, murowany, naprzeciw b owych, czyli piekarskich, na ulicy Rzeź-kościoła św. Ducha; klasztor przy nim zniesiono za niczej, na gruntach klasztoru franciszkanek, rządów pruskich, a na tern miejscu zaczęto bu- Klasztor ten, ufundowany r. 1618 przez Katarzy-dowaó ozdobny dom na szkołę akuszeryi, ale go nę Sulimowską, zniesiony został r. 1805. Kośnie skończono. W czasie wojny francuskiej (1806-7) ciół i klasztor nabyli od rządu Grecy kaliscy, kościół z domem rzeczonym służył za skład słomy których była tu dośó liczna kolonia, i na tern i siana, a potem oddany został Repphanowi, któ- miejscu postawili dom oraz jatki do sprzedaży ry go na fabrykę sukna przerobił,—5) kościół chleba. Jatki te, będące dziś własnością miasta, franciszkanek, murowany, tuż przy kościele fran- wydzierżawione zostały i zamienione na sklepy.

■ mm

fE *

Fig. 63. Widok dawnego wjazdu do Kalisza od strony rogatek Warszawskich.

(Z fotogramu).

-,

:ikx-z.

vmm

ii .ui

ffltfiîfiBinii¹¹¹

§&

ras ¥3mm

ram

SjH&lg

Î-ÎÏ.

Fig. 64. Ulica Kollegialna w Kaliszu, z widokiem b. Korpusu Kadetów, kościoła po-jezuic-kiego, części pałacu Rządu gubernialnego i kollegiaty N. Maryi Panny.

(Podług rys. S. Barcikowskiego).

Z nowszych gmachów najokazalszym jest teatr, którego budowę ukończono dopiero w r. 1900. Stanął on na miejscu dawnego, wzniesionego w r. 1835 na zjazd monarchów. Był to budynek drewniany, ale w pięknym stylu korynckim, a zniszczył go doszczętnie pożar w r. 1858. Nowy gmach jest, zarówno wewnątrz jak i zewnątrz, nadzwyczaj efektownie zbudowany, a z u-względnieniem wszelkich wymagań dzisiejszych, dotyczących wjgody i bezpieczeństwa. Dodamy tu nawiasem, że pierwsze przedstawienie teatralne odbyło się w K u r. 1584 po łacinie w kollegium jezuickiem. W r. 1609 w tern samem kollegium odegrano po raz pierwszy po polsku dyalog „O dobrem życiu człowieka”. Potem wystawiono „Odprawę posłów greckich” Kochanowskiego i tragedyę „Jeftes”. Widowiska tego rodzaju trwały aż do zniesienia kollegium jezuickiego; potem wiele lat u-płynęło, zanim do Kalisza zjeżdżać zaczęły towarzystwa artystów dramatycznych i dawać przedstawienia w hotelu Polskim, aż póki zjazd ces. Rossyj8kiego z królem pruskim (1835) nie stał się pobudką do wzniesienia gmachu teatralnego. Jest także w K-u teatr letni, zbudowany przez p. Weigta, właściciela browaru, w pięknym o-grodzie nad samym brzegiem Prosny. Dają w nim przedstawienia towarzystwa prowiucyo-nalne, a w braku ich śpiewacy zagraniczni, magicy, akrobaci i t. p.—Z władz rządowych mają w K-u swą siedzibę: urząd gubernialny z gubernatorem na czele; straż ziemska; komitet gub. powinności wojskowej; rada gub. gnrnnego wychowania ; urząd gubprnialny żandarmeryi ; izba skarbowa; sąd okręgowy; sąd pokoju; urząd policyjny; więzienie; poczta i telegraf; magistrat; urząd gub. akcyzy; inspekcya fabryczna; komitet ochrony leśnej.—Zakłady naukowe, pod zarządem dyrekcyi naukowej: gimnazyum męskie; gimnazyum żeńskie; szkoła realna. Szkoły miejskie: dwie dwuklasowe męskie, jedna żeńska i jedna ogólna prawosławna; jedna jednoklaso-wa rzemieślnicza; jedna dwuklasowa żydowska męska i jedna żeńska. Prywatne zakłady naukowe: dwie pensye żeńskie czteroklasowe; jedna jednoklasowa żeńska i jedna ogólna; jednokla-sowa żydowska męska, dwie żeńskie i trzy o-gólne. — Stowarzyszenia i instytucye finansowe: Kaliski oddział ross. Towarzystwa dobroczynności; oddział Towarzystwa Czerwone-

iii

Jf.

—wwn—ii    11—1

ii

■.A

' 'sam

asm

..

saąag

Fig. 66.

Herb miasta Kalisza

go Krzyża; gubernialne Kuratoryum trzeźwości; Kaliskie Towarzystwo dobroczynności katolickie; Towarzystwo dobroczynności izraelickie; Towarzystwo kredytowe miejskie; Towarzystwo wzajemnego kredytu; Towarzystwo pożyczko wo-oszczędnościowe; Kasa posagowa „Wesele“ (założona r. 1902); Dyrekcya szczegółowa Towarzystwa kredytowego ziemskiego; Towarzystwo rolnicze; Kasa pożyczkowo-oszczędnościowa urzędu gubernialnego; Komissya gubernialna podatku przemysłowego; Resursa miejska; straż o-gniowa ochotnicza; Towarzystwo lekarzy gub. Kaliskiej; Towarzystwo wioślarskie (oddział Ces. Towarzystwa ratowania tonących); Towarzystwo muzyczne; chóry kościelne: kollegiacki i św. Mikołaja; Towarzystwo cyklistów; oddział Towarzystwa opieki nad zwierzętami ; oddział ross. Towarzystwa popierania przemysłu i handlu, z wieczorną szkołą rysunkową dla terminatorów; Deputacya kwaterunkowa: Zgromadzenie kupców. Cechy: hafciarzy, stolarzy, garbarzy, krawców, szewców, tokarzy, siodlarzy, ślusarzy, kowali, kamieniarzy, piekarzy, rzeźników, kominiarzy, piwowarów, malarzy, młynarzy i felczerów. Oddziały wzajemnych ubezpieczeń od ognia. Zakłady dobroczynne: Szpital Św. Trójcy; Szpital żydowski; Dom przytułku dla starców; Ochrona dla dzieci; Komitet damski ochrony.—Fabryki i zakłady przemysłowe: fabryki sukna i folusz braci Repphanów; pięć garbarni; trzy

Fig. 65.

Wnętrze kościoła 00. Franciszkanów w Kaliszu. (Podług rys. S. Ba rciko wskiego).

fabryki fortepianów i pianin; browar; fabryka tasiemek; fabryka żelaza i narzędzi rolniczych; tkanin metalowych; dwie odlewnie żelaza; trzynaście fabryk haftów; trzy fabryki wyrobów dzianych; dwie fabryki rękawiczek: jedna skórkowych i jedna trykotowych; fabryka lalek; fabryka zabawek; dwie fabryki skarpetek; dysty-larnia; blicharnia; zakład gazowy; zakłady fotograficzne; litografie, drukarnie i trzy księgarnie. Pierwsza drukarnia w K-u założona była r. 1603 przez Wolraba, od którego nabyli ją jezuici i u-trzymywali przez cały czas swego istnienia. Po zniesieniu zakonu kazał ją arcybiskup gnieźnieński przewieźć do Łowicza, gdzie nazywała się „prymasowską”. Za Księstwa Warszawskiego była drukarnia prefektury kaliskiej. Około roku 1830 założyli drukarnie Koszewski i Karsznicki, oraz Mewald. Pierwsza przeszła później na własność Schindelego, druga około r. 1845 dostała się w posiadanie Hindemitha, który ją dotychczas prowadzi. W r. 1860 powstała drukarnia Mroczka, a w 1883 — Czerwińskiego. — Herb miasta, wyobrażony na pieczęci autentycznej Kazimierza Jagiellończyka, przedstawia bramę miejską zamkniętą, z dwiema nad murem wieżami, między któremi stoi mąż w długim żupanie, z czapką rogatywką na głowie, o długich włosach, trzymający w lewej ręce przy ustach trąbę, a w prawej różdżkę oliwną; nad głową jego gwiazda. Około herbu napis: „Sigil-lum majus civitatis Ca-lisiensis primeve fun-dationis”. — Kalisz ma wygląd bardzo malowniczy, a jest czysty, schludny i zabudowany porządnie, przeważnie murowanemi domami piętrowemi. Samo miasto, ujęte w dwa ramiona Prosny i rozdzielone jej odnogami na trzy części, łączy się z przedmieściami i dalszą okolicą, jak i z wewnętrz-nemi dzielnicami swoje-mi kilkunastu mostami (najpiękniejszy z nich, murowany z ciosowego kamienia, o jednym łuku, w końcu ulicy Wrocławskiej); nadto zaś jeszcze znajduje się pięć mostów w parku. Park ten jest największą ozdobą miasta. Założył go rząd pruski w roku 1798-m na ogrodach po-jezuickich i pastwiskach za murem południowym miasta. W późniejszych czasach, poczynając od roku 1818, kilkakrotnie go rozszerzano i upiększano, ostatecznie zaś, według planu i pod kierunkiem Edmunda Jankowskiego, po strasznem spustoszeniu przez huragan r. 1880. Prusakom też K.

a.

zawdzięcza piękną Aleję, zwaną przez nich Aleją królowej Ludwiki, a za czasów francuskich przemianowaną na Aleję Józefiny. Oprócz budowli wyżej wymienionych godzi się jeszcze wspomnieć o hotelach kaliskich, w których dość znacznej liczbie wyróżniają się pewną okazałością, porządkiem, komfortem i uwzględnieniem wszelkich potrzeb — Berliński i Wiedeński. K. posiada dwa pomniki żelazne: jeden wzniesiony r. 1841 na placu Św. Józefa (kollegiackim) na pamiątkę zjazdu Cesarza Aleksandra I z królem pruskim Fryderykiem Wilhelmem III r. 1818, oraz Cesarza Mikołaja z tymże królem r. 1835; drugi Cesarza Aleksandra II przed sądem okrę gowym.—Ulic w K-u jest kilkadziesiąt; z 10-iu, zbiegających do rynku, najcelniejsze są: Warszawska, Maryańska i Wrocławska; a z nowych godna jest uwagi, ze względu na swą oryginalność, ulica Babina, której środkiem przepływa Prosną; ma ona już obecnie po obu brzegach tej rzeki piękne gmachy i łączy się z miastem dwoma mostami. —Życie umysłowe i towarzyskie w Kaliszu, dzięki dość licznemu gronu przedstawicieli intelligencyi, wartkim toczy się prądem, a podtrzymuje je Towarzystwo lekarskie, muzyczne, cyklistów, wioślarzy i teatr. Przez szereg lat odbijało się ono w założonym r. 1870 przez Adama Chodyńskiego „Kaliszaninie”, w którym ten zdolny a skrzętny pracownik, oprócz licznych artykułów różnej treści, drukował ogólne dzieje Kalisza, historyę wszystkich jego kościołów, in8tytucyj, gmachów, widowisk, teatru, muzyki i poszczególnych w tern mieście zdarzeń, jako też monografie historyczne różnych miast gub. Kaliskiej; obecnie (od r. 1892) wychodzi „Gazeta Kaliska” pod redakcyą Radwana, a W. Szatkowski od r. 1902 wydaje Kalendarz ilustrowany p. t. „Kali8zanin”, w którym przeważnie zajmując się Kaliszem, nie pomija też i miast prowincyoualnycb. — Osobna a piękna karta w dziejach K-a słusznie się należy jego szkołom, które, dzięki takim nauczycielom, jak: Ksawery Balczewski, Karol Beithel, Stefan Gil-ler, ks. Józef Herbich, Ignacy Kowalski, Jan Kluszewski, zdobyły sympatyę i uznanie wszystkich klas społeczeństwa i nieraz nawet ze stron dalszych młodzież żądzą nauki pociągały w swe mury, a wypuściły w świat dość liczne grono wychowańców, chlubą tej uczelni będących. Wymienimy tu tylko takich, których imiona szerszemu ogółowi są znane. Więc najpierw Adam Asnyk, dalej Cezary Biernacki, Chodyńscy: Adam, historyk K-a, oraz Zenon i Stanisław, kanonicy katedry włocławskiej; Adam Dobrowolski; dr Henryk Dobrzycki; Stefan Giller; Ludwik Grossman; Władysław Gutowski; Alfred Wie-rusz-Kowalski (artysta-malarz); Gabryel i Stanisław Kempnerowie; Leopold Lewandowski (muzyk, twórca słynnych mazurów); Hieronim Łopa-ciński (Rafał Lubicz);Masłowski (malarz); dr Nencki; dr Neugebauer; ks. bp Michał Nowodworski;

Enoykl. Powie, Ihutr. Zen. 964. T. XXX.HI.

Alfons Parczewski; dr Józef Peszke; Pstrokoń-ski (malarz); Aleksander Rembowski; Szolc Rogoziński (podróżnik) i inni. — Niektórzy z nich nietylko się wychowywali, lecz i porodzili w Kaliszu, mianowicie zaś: Asnyk, Cezary Biernacki, Chodyńscy, Peszke i Szolc Rogoziński; tu także przyszedł na świat słynny swojego czasu pc-dróżo- i powieściopisarz, dr Teodor Trypplin. — (C. Biernacki w „Encyklop. S. Orgelbranda”; artykuły W. Szadkowskiego w „Ziarnie” »901 r. i w Kalendarzu „Kaliszaniu”, A. Chodyński „Kieszonkowa Kroniczka historyczna miasta Kalisza”).

Dzieje. Pierwotny, stary K., kolebka dzisiejszego, należy do liczby tych miast, których początki giną w pomroce wieków. Założony, w widokach obronności, wśród lasów, wód i błot, w nizinie, zalewanej często przez Prosnę, nazwę swą wziął prawdopodobnie od kałuży, tj. błota, bagna. Posadę jego stanowiły te miejscowości na lewym brzegu rzeki, gdzie dziś rozłożone są wioski: Stare Miasto, Zawodzie, Strzelnica i Rypinek. Prawdopodobnie Bolesław Chrobry, około r. 1000, wzniósł tu na sztucznie usypa-nych^wzgórzach zamek, którego podstawa dotąd istnieje w szczątkach, zwanych niesłusznie Szwedz-kiemi górami. W r. 1108 Zbigniew, syn z nieprawego łoża Władysława Hermana, ścigany przez przyrodniego brata swego, Bolesława Krzywoustego, przeciw któremu poduiósł był oręż, zajął ze stronnikami swoimi zamek kaliski, wzmocnił go i w nim się zamknął, ale się nie zdołał utrzymać. Po nieszczęśliwym podziale państwa przez Bolesława Krzywoustego K. się dostał, jako stolica księstwa udzielnego, Mieczysłaowi Staremu, który za namową Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego, założył i funduszami opatrzył kollegiatę św. Pawła. Książę ten, chcąc zawładnąć dzielnicami swych braci, wywołał wojnę domową, wdarł się do Krakowa, ale został nietylko z niego, lecz i z kraju wygnany (1177); walczyć też musiał z własnym synem, Odonem, z którym się pogodziwszy (1178) odzyskał Kalisz i dalej w nim panował aż do śmierci, która go nagle zaskoczyła r. 1202 (pochowany w kollegiacie św. Pawła, gdzie spoczął i syn jego, Odon, zmarły przed nim roku 1141). Ciągłych sporów pomiędzy synami i wnukami Bolesława Krzywoustego o dzielnice opowiadać tu nie będziemy, — zaznaczymy jedynie, że koniec im położył zjazd w Gieczu (r. 1253), gdzie pomiędzy wnukami Mieczysława Starego (synami Władysława Odouicza) nastąpił podział ostateczny, z mocy którego K. dostał się Bolesławowi Pobożnemu. Był to pan wielkiego rozumu, genialny administrator i on-to, ze względu na ciągłe wylewy wód, a stąd niezdrowe położenie pierwotnego K-a, około r. 1253 przeniósł swą rezydencyę na prawy brzeg Prosny, gdzie nowy zamek i kościół św. Mikołaja zbudował; tam też wkrótce powstało nowe miasto,

57

które coraz to bardziej wzmagało się w ludność i zamożność, gdy stare stopniowo upadało, dogorywając zwolua przez jakie lat sto. Przy końcu w. XIV zniesiono resztki zamku; kolie-giata istniała jeszcze na początku w. XV, lecz tak zniszczona, że, jak pisze kronikarz Bielski, grobowiec Mieozysława Starego stał już pod golem niebem. Bolesław' opiekował się nowym Kaliszem pieczołowicie i obdarzał go różnemi przywilejami; ważne też przywileje i swobody otrzymali od niego Żydzi (1264), którzy, wyparci z Niemiec, jeszcze za Mieszka Starego tu się cisnęli. Już w XIII wieku rządził się K. prawem magdeburskiem, miał swego kasztelana i swój sąd wójtowski. Książę Przemysław II rozszerzył władzę tutejszych sądów i poddał im wiele miast okolicznych. Powstały tu liczne rę-kodzieluie sukna (przywilej Przemysława z r. 1291), a stosunki z ościennemi krajami, spław-ność rzeki Prosny i skierowanie traktu handlowego toruńsko-wrocławskiego na K., na pomyślny rozwój jego wielce wpływały. Wtedy też-to podobno wszedł on w związek hanzeatycki, a mieszkańcy snąć bardzo wzrośli w zamożność, skoro posyłali swych synów na naukę nietylko do akademii krakowskiej, ale nawet do Pragi. R. 1298 Władysław Łokietek zatwierdził lokacyę nowego miasta i dla sądów kaliskich wznowił prawo miecza, nadane im r. 1283 przez ks. Przemysława II.—Dzieje K-a, gdybyśmy chcieli szczegółowo je opowiedzieć, za wiele by miejsca zajęły, musimy więc poprzestać na treściwem kronikarskiem zanotowaniu najważniejszych wy padków, jakich to miasto w ciągu kilku wieków było widownią: R. 1306 Litwini pod wodzą księcia swego Witenesa napadli na K., lecz zamku, mężnie się broniącego, zdobyć nie mogli. R. 1309 Władysław Łokietek wcielił ostatecznie Ziemię Kaliską do Korony, jako województwo. W r. 1331 Krzyżacy zuiszczyli i zrabowali Stare miasto, zdobyli i spalili zamek; ale Nowego miasta, z powodu wylewu Prosny, opanować nię mogli. W r. 1350 Biczownicy, których bandy przyciągnęły były do Polski z Włoch i Niemiec, odprawili w Kaliszu swój heretycki synod. Roku 1351 arcybiskup gnieźnieński, Jarosław Bogorya Skotnicki, przeniósł ze Starego miasta do Nowego kollegiatę św. Pawła i nadał jej tytuł kolle-giaty N. P. Maryi. Tenże arcybiskup r. 1357 zwołał do K-a synod duchowny, na którym wśród innych postanowień wznowiono uchwałę synodu łęczyckiego z r. 1385, zabraniającą przypuszcza nia cudzoziemców, nieznających języka polskiego, do urzędów duchownych i nauczycielskich. W roku następnym król Kazimierz W. w Kaliszu wydał wyrok okrutny, skazujący słynnego Macieja Borkowicza na śmierć głodową. W tymże wieku (XIV) założono w K-u kolonię akademicką. R. 1447 gościł tu król Kazimierz Jagiellończyk. R. 1531 d. 19 maja umarł w nim Łaski, arcyb. gnieźn. R. 1537 wielki pożar spustoszył miasto, które, chcąc podźwignąć z upadku i dopomódz mieszkańcom, Zygmunt I uwolnił ich na lat 20 od podatków. R. 1542, na mocy ogólnego rozporządzenia synodu piotrkowskiego, rektorzy, nauczyciele i studenci kolonii akademickiej kal. obowiązani zostali pod karami do chodzenia w sukniach zakonnych. Roku 1564 do tejże kolonii akad. arcyb. gnieź., Ja-kób Uchański, sprowadził nauczycieli z wszechnicy krakowskiej. R. 1574 d. 5 lutego przejeżdżał przez Kalisz król Henryk Walezyusz. Tegoż roku osiedli w K-u jezuici, sprowadzeni przez arcyb. gnieź , Stanisława Karnkowskiego. Roku 1576 Ben Joel Fiszel, uczony żyd rodem z K-a, am or aim (tj. tłómacz, objaśniacz), z Józefem Karo, rabinem z Palestyny, i Mojżeszem Izarles, rabinem z Krakowa, ułożyli tu z Miszny i Ge-mary „Szulchanaruch”, tj. zbiór praw religijnych, które dotąd obowiązują Żydów. R. 1582 jezuici osiedli w kollegium, do którego fundator, arcyb. Karnkowski wcielił kolonię akademicką.

R. 1596 Zygmunt III, z licznym orszakiem panów koronnych, dygnitarzy i dworzan, przybył do K-a umyślnie dla oglądania fundacyi Karnkowskiego. R. 1603 ukazał się w Kaliszu pierwszy druk polski, p. t. „Katechizm rzymski” (p. arcyb. Karnkowskiego). R. 1656 Kalisz, zajęty przez znaczną siłę szwedzką, obiegli i szturmowali: Wajher, wojewoda malborski, i Roz-drażewski, wojewoda inowrocławski, lecz długo zdobyć go nie mogli; aż dopiero za nadejściem hufców Czarnieckiego i Tatarów, pod osobistem dowództwem króla Jana Kazimierza, wyparto nieprzyjaciół z ciężką ich stratą. Tego roku przejeżdżała przez Kalisz pod strażą Czarnieckiego królowa Ludwika Marya, udając się z Chojnic do Częstochowy, w roku zaś następnym przybył tutaj, wracając z Gdańska, Jan Kazimierz z Czarnieckim i jego pułkami, a stąd udał się do Częstochowy, gdzie go oczekiwała Ludwika Marya z senatem. R. 1704 Szwedzi, stojąc załogą w K-u, wielce u-ci8kali mieszkańców, a wreszcie przez nieostrożność podpalili miasto. Roku 1705 d. 26 lipca przybył do Kalisza i przez dwa dni w nim bawił Stanisław Leszczyński, a d. 2 sierpnia król szwedzki Karol XII, ze swym sztabem i draban-tami, na odpoczynek jednodniowy. D. 11 sierpnia król szwedzki zjechał do K-a ponownie, a d. 19 tegoż miesiąca — królewicz Aleksander Sobieski. R. 1706 (28 i 29 sierpnia) Stanisław Leszczyński i Karol XII z 16 000 Szwedów o-bozowali pod K-em; d. 25 października wojska szwedzkie z generałem Marfeldem i wojska polskie przeciągały przez K., a d. 27 tegoż miesiąca wojska polskie, rossyjskie, saskie, kozacy i kałrnucy, pod naczelną wodzą króla Augusta II. We dwa dni potem, pod K-em między wsiami: Dóbrcem Wielkim, Kościelną i Kucharami Pod-leśnemi, od godziny 3 do 6-ej po południu toczyła się krwawa bitwa stronników Augusta II

R.

ze stronnikami Stanisława Leszczyńskiego. Z jednej strony walczyli Sasi pod dowództwem Augusta II, Rossyanie, Kozacy i Kałmucy (pod do wództwem Menszykowa), wojska polskie koronne pod wodzą Adama Sieniawskiego, het. w. kor., i Stanisława Rzewuskiego, het. polnego kor., oraz dragonia i rezerwa polska pod dowództwem Adama Śmigielskiego; z drugiej strony: Szwedzi pod generałem Mardefeldem, Polacy pod Józefem Potockim, wojew. kijowskim, oraz Litwini pod księciem Sapiehą. Przegrali stronnicy Leszczyńskiego; z obu stron padło z górą 13 000 ludzi. Po bitwie Kałmucy, za uciekającymi Szwedami wpadłszy do miasta, zrabowali je i spalili. W latach od 1708 do 1712 włącznie grasowało w K-u morowe powietrze, wskutek którego, oraz wojny, pożarów, głodu, ucisku, emigracyi, zatamowania handlu i zarobków, miasto doszło do takiego upadku, iż hył czas, że zostało się w niem tylko 34 domy i 78 miesz kańców. Lata 1708, 1709 i 1710 upamiętniły się dla Kalisza walką konfederatów z Rossyana mi (pod Drewiczem i Roennem) i wkraczaniem to jednych to drugich wojsk do miasta.—Po takich strasznych klęskach ustanowiona przez Stanisława Poniatowskiego komissya boni ordinis dla podzwignięcia miast z upadku niewiele K-owi pomogła; jednak lustracya z r. 1789 liczyła w nim już 3033 m-ców; lecz i to powolne wzrastanie miasta przerwane znów zostało r. 1792 strasznym pożarem, w którym niemal całe zgorzało wraz z pięknym ratuszem starożytnym, zdobnym najwyższą w Polsce wieżą. — Jeszcze się niemal zgliszcza dymiły (pisze A. Cho-dyński w „Kroniczce” swojej), a spadła nowa plaga: ziemia Kaliska przeszła pod wrogje nam panowanie pruskie. Kraj, a zwłaszcza jego miasta, zalały tłumy przybyszów, obok których ciężko się było wyżywić swoim na własnej ziemi, to też rozpoczęły się emigracye na obczyznę, wpierw Polakom nieznane, wstrętne dla nich i charakterowi ich przeciwne. K. za rządów pruskich nabył tej kosmopolitycznej cechy, jaka go i podotąd znamionuje. Pod względem jednak administracyjnym za owego panowania pozyskał bardzo wiele. Do bezładnego wpierw zarządu „ojców miasta” wprowadzono systematyczność i regulamin; uprzątnięto gruzy, poprawiono bruki i na wielu ulicach dano nowe; zaprowadzono czystość. Przepisy sanitarne, handlowe, budowlane i bezpieczeństwa publicznego weszły w ścisłe wykonanie. Koncentracyę różnych władz rozległego departamentu, urządzenie korpusu kadetów, projekt zamknięcia cmentarzy w mieście, utworzenie pięknego parku, zaprowadzenie szkoły akuszeryjnej i felczerskiej, oraz inne pożyteczne ulepszenia i porządki administracyjne K. tym zawdzięczał czasom. Pod wielu względami w tej sferze społecznej nie przynieśli wprawdzie z sobą Prusacy żadnej nowości, ale właściwie zarządem swoim zwrócili dawne wykole

jenie na drogę odpowiedniego porządku i ładu. Przy mnogości stron ujemnych i groźuych dla naszej narodowości—przynajmniej administracyjnie były strony dodatnie. Księstwo Warszawskie zastało K. przygotowanym do dalszego rozwoju, ale szczere dążności i chęci postępowa nia traktem ulepszeń i poprawy, ujawniane tak przez ówczesny rząd nowego państwa, jak i naród — paraliżowała wichura wojen Napoleońskich i ciągle zmienna i niepewna sytuacya polityczna Europy. Po wskrzeszeniu Królestwa Kongresowego w r. 1815 K., dzięki położeniu swemu przy granicy, stykający się z ruchem handlowym Zachodu, doznając szczególniejszej łaski cesarza Aleksandra I, począł rozkwitać przemysłem i handlem. Jako rezydencya rozmaitych władz administracyjnych, sądowych i wojskowych Kaliskiego województwa, mający szkoły wyższe i korpus kadetów, połączony z wnętrzem kraju drogą bitą, oraz jako posiadający wiele dogodnych warunków, ściągnął do siebie z zagranicy przemysłowców, budujących tu fabryki, rozwijających przedsiębiorstwa i puszczających w obieg kapitały, na jakich zresztą i krajowcom tych okolic, bogaconych rolnictwem i gospodarstwem ziemiańskiem, nie zbywało. W epoce por. 1831 przyczyny ogólne wywierały stopniowo na dalszy jego rozwój wpływy swe ujemne; uakoniec przeniesienie w r. 1844 władz rządu gubernialnego, zamieniając K. na miasto powiatowe, zadało mu cios dotkliwy. Ukaz z r. 1866, ustanawiający na nowo gubernię Kaliską, dodał otuchy miastu, które, powoli podnosząc się z upadku doszło do dzisiejszego, względnie dość pomyślnego, stanu; stan ten, dzięki świeżo otwartej, a oddawna z upragnieniem oczekiwanej drodze żelaznej, może się zamienić w kwitnący, jeżeli tak mieszkańcy K-a, jak i ziemianie okoliczni będą umieli wyzyskać należycie wszystkie z niej korzyści i nie pozwolą na to, aby im je wydarli ich sąsiedzi z Zachodu.—(„Słownik geograficzny”; „Kroniczka Kaliska”).

Kaliska gubernia leży w części zachodniej Królestwa Polskiego i graniczy od północy i wschodu z gub. Warszawską, od wschodu i południa z gub. Piotrkowską i od północo-zachodu i zachodu z W. Ks Poznańskiem i Szląskiem. Ogółem zajmuje 11374 klm. Q (9 992.6 wiorst [j) obszaru i przedstawia trójkąt, zwrócony podstawą ku północo-zachodowi. Pod względem u-kształtowania powierzchni jest to nizina płaska, pochylająca się wogóle ku zachodowi; najniższym punktem gubernii jest miasto Kalisz. Liczne, lubo niewielkie rzeczki, zraszające gubernię K-ą, spływają głównie do dwu rzek znaczniejszych: Prosny i Warty. Dział wód tych dwu rzek jest niewyraźny; również niewydatnym jest dział między dorzeczami Warty i Bzury, która uprowadza do Wisły wiele wody z powiatu Łęczyckiego. Niegdyś na tym obszarze, gdzie o-becnie znajduje się gub. K., było wiele jezior rozległych i głębokich, ukrytych w lasach bezbrzeżnych. Z rozszerzeniem kultury, wycięciem rabunkowem lasów, zwłaszcza w XIX w., obfitość wód się zmniejszyła, jeziora opadły i pozostały po nich niziny błotniste i zapadliny mokre, jak około Lubatowa (pow. Kolski) lub Dobrej (pow. Turecki). Szczątki zaledwie wielkich ongi zbiorników wody przedstawiają także jeziora: Skulskie (pow. Słupecki), Slesińskie, Go-sławskie, Licheńskie (pow. Koniński), Madze-rowskie (pow. Kolski). Każde z tych jezior zajmuje obecnie przeciętnie nie więcej nad 81 — 100 wiorst Q obszaru. Największe jezio ra leżą na pograniczu gubernii: Powidzkie i Bu-dzisławskie od strony W. Ks. Poznańskiego, a Gopło na granicy tegoż księstwa i gub. Warszawskiej. Grunt gubernii po większej części piaszczysty lub piaszczysto-gliniasty. Największe smugi piaszczyste ciągną się nad granicą pruską poniżej Kalisza i między miastami Sieradzem i Wieluniem. Błota i grunta bagniste występują najznaczniej między Wartą, Nurem i Bzurą (w okolicach Łęczycy) i dają prawie 10 000 morgów nieużytków, czyli mniej-więcej 5$ całkowitej przestrzeni tej gubernii. Pod tym względem gub. K. zajmuje drugie miejsce w Królestwie Pol8kiem (pierwsze Suwalska). Doskonałe łąki rozpościerają się na porzeczu Warty i na pobrzeżach wielu jezior miejscowych, jak np. S'esmskie. Gleba wyborowa znajduje się w okolicach Uniejowa, między Nerem i Wartą. Pod względem geologicznym gub. K. nie jest należycie zbadana. W dolinie Prosny w górnym jej biegu powyżej Kalisza warstwy napływowe leżą na pokładzie marglu liasowego; ckoło Kalisza napotkano w dwóch miejscach formacyę jurajską białą. Formacya trzeciorzędowa, dość uboga w skarby mineralne, dostarcza węgla brunatnego w dorzeczu Warty. Pod względem klimatycznym gub. K., jak i całe Królestwo Polskie, przedstawia krainę przejściową między oceanicznym zachodem i kontynentalnym wschodem. Leży ona między rocznemi izotermami —5°C (która przechodzi przez Sztokholm) i —}—10°C (która przechodzi przez Odessę). Dalej leży między izotermami -|-15⁰ i -f-20° i izochime-nami 0° i — 5°. Zima bardzo niestała, z częste-mi odwilżami; najzimniejszym miesiącem jest styczeń. Wiosna z przymrozkami majowemi. Średnia temperatura lata —(— 18°C; panujące w tej porze wiatry są północno-zachodnie; częste bu

rze. Jesień ładna, pogodna z wiatrami połud-uiowo-zachodniemi, niekiedy nadzwyczaj silnemi. Flora kaliska składa się przeważnie z drzew o liściu szerokim, który opada na zimę, następnie z drzew szpilkowych, wiecznie zielonych, traw zbożowych i pastewnych a także z roślin okopowych. Lasy (sosnowe, dębowe, brzozowe, grabowe itd.) znaczne niegdyś, przerzedziły się bardzo pod ciosami siekiery i obecnie gubernia pod względem zalesienia zajmuje trzecie miej-see z końca w rzędzie gubernij Królestwa (o-statnie Płocka, przedostatnie Warszawska). Według obliczeń Warsz. Kom. Statystycznego dla r. 1894 ogólna przestrzeń lasów w gub. K-iej wynosiła 304 889 morgów, czyli 15.3$ całego obszaru gubernii, a więc mniej niż średni wskaźnik (20.6%) zalesienia Królestwa Polskiego. Do najbardziej zalesionych powiatów należy Wieluński (24%), do powiatów z ilością procentową lasów zbliżoną do 20.6°/₀ — Kaliski, Słupecki i Sieradzki; małoleśne (lO—15%) są Koniński i Turecki, wreszcie za bezleśne (mniej niż 10%) uważać należy powiaty Łęczycki i Kolski. Lasy rządowe (30 282 morgi) dzielą się na cztery leśnictwa: Wieluń, Klonowa, Koło i Turek. Gubernia leży również w obszarze rozprzestrzenienia zwykłych drzew owocowych, jak np. jabłka, gruszki, wiśnie, śliwki i w obszarze pospolitych u nas zbóż. Fauna ogólno-polska: zające i kuropatwy, rzadziej w lasach spotkać można sarnę i lisa, czasami borsuka; w borach Grzymiszewskich (pow. Koniński) znajdują się dziki, są też cietrzewie, nad jeziorami wydry, w nizinie zaś Warty liczne dotychczas stada dzikich gęsi i kaczek, żórawie i czaple, bekasy, dubelty, słomki, kurki wodne, nury, bąki itp. W jeziorach gnieżdżą się węgorze, sumy, sandacze, szczupaki, leszcze, okonie, liny i karasie, a w Warcie nadto jazie i barwenny (brzany). W d. 14 stycznia r. 1900 ludność ogólna gub. K-iej wynosiła 1089129 m-ców, w tej liczbie 1003 789 stałych i 78 340 niestałych, t. j. na jedną wiorstę □ wypadało 109 m ców. Do najgęściej zaludnionych powiatów należą: Łęczycki (118 m-ców) i Kolski (109), do najsłabiej—Wieluński (89). Pod względem wyznaniowym ludność gub. K ej składała się z 879 606 katolików, 102060 protestantów, 97 288 starozakonnych, 3 080 prawosławnych i 95 innych wyznań. W gubernii znajduje się miast powiatowych 8, nieetatowych 5, miast zamienionych na osady 37, wsi 2 041, folwarków 1 672, kolonij 1116. Głownem zajęciem ludności jest rolnictwo, z którem związane było 81 1 803 m-ców. Według obliczeń Warsz. Kom. Statystycznego dla r. 1894 podział przestrzeni rolnych podług ich właścicieli, podany w de-siatynach (=1.95 morga), wynosił 1 986 148 mrg. (9 777.9 w. □); w szczególności: grunta włościan 836148 mrg., szlachty zagrodowej 2627 mrg., osad 41 675 mrg., miast 24 215 mrg., właścicieli wielkich 1044 599 mrg., skarbu 33 620 mrg., innych kategoryj właścicieli 3 264 morgi. Parcelacya postępuje wolno, chociaż wielka własność jest bardzo zadłużona. Ogółem do r. 1900 nabyto 367 majątków z przestrzenią około 50 000 morgów, tak, że z końcem r. 1899 grunta włościańskie wynosiły 883 416 morgów. Postęp parce-lacyi wstrzymują serwituty, z których obecnie jeszcze korzysta prawie 15 000 osad. Popyt na ziemię jest znaczny wskutek licznych kolonistów niemieckich, chciwych kupna; w r. 1900 płacono za mórg gruntów dworskich rb. 71 kop. 37, włościańskich rb. 72 kop. 03, mieszczan-rolników rb. 69 kop. 68. Według tabeli likwidacyjnych liczono w gub. K-ej w r. 1870 gospodarstw włościańskich ukazowych 70166, a w tej liczbie 25.7% ponad 15 morgów obszaru, 46°/₀ od 3 do 15 morgów i 28.3% niżej 3 morgów przestrzeni mających, według zaś obliczeń Warsz. Kom. Statystycznego w r. 1899 liczono już 71823 gospodarstwa włościańskie na ziemiach ukazowych, w tej zaś liczbie 30% po nad 15 morgów, 47.9% —od 3 do 15 morgów i 22.1% mniej niż 3 morgi mających. Z zestawienia tego widać, że ilość gospodarstw wzrasta nieznacznie. Zmniejszenie się ilości osad mniej niż 3-morgowych, przy jednoczesnym wzroście ilości osad więcej niż 15 morgów mających, świadczy o ruchu koncentracyjnym wśród posiadłości włościańskich i o przechodzeniu coraz częstszem włościan z kategoryi gospodarzy do kategoryi najmitów. Gospodarstwa włościańskie przeważają w powiatach Łęczyckim, Słupeckim i Sieradzkim, gospodarstwa kolonistów w Konińskim, a wielka własność w Kaliskim, Wieluńskim, Tureckim i Kolskim. Przeciętna wielkość dóbr wynosiła 728 morgów. Po większych gospodarstwach zaprowadzono płodozmian wieloletni, co zauważyć się daje i wśród włościan, z wyjątkiem tych powiatów, które mają glebę nieurodzajuą: części Łęczyckiego i prawie całości Kaliskiego i Kolskiego. Uprawa roli prowadzona jest za pomocą pługów; nawozy sztuczne coraz więcej znajdują zastosowania. U włościan, szczególnie w powiatach pogranicznych, stan gospodarstw jest lepszy. Najwięcej uprawiane gatunki zboża są: żyto, pszenica, z warzyw—kartofle i buraki, z traw—koniczyna i wyka. W r. 1901 posiano 2 333 798 pudów żyta i 415 574 pudów pszenicy (oziminy); 10 663 pud. żyta i 1 164 pud. pszenicy (jarej); 1 141 575 p. owsa, 326 674 p. jęczmienia, 56 083 p. gryki, 15 717 pud. prosa, 197 865 p. grochu, 24 929 p. bobu i 11435181 pudów kartofli. Zebrano 7 585 554 pudów żyta i 1 193 840 p. pszenicy (ozimin); i zbóż jarych; 44 091 p. żyta, 5 689 p. pszenicy, 5 298 507 p. owsa, 2 148 905 p. jęczmienia, 288 423 p. gryki, 253 405 p. prosa, 880 578 p. grochu, 94 440 p. bobu i 61 918 523 p. kartofli. Buraków w roku 1899 zebrano 4 044 620 pudów. Urodzaje średnie; na gruntach włościańskich wyrasta zboże liche, niepokrywające potrzeby mąki na chleb samej tylko ludności włościańskiej. Dochód z morga ziemi według obliczeń Tow. kred. ziemskiego: z dworskiej rb. 2 kop. 30, z włościańskiej rb. 2 kop. 24, z ziemi mieszczan-rolników rb. 2 kop. 31; podług zaś obliczenia Izby skarbowej: z morga ziemi dworskiej rb. 2 kop. 85, włościańskiej rb. 2 kop. 19, z ziemi mieszczan-rolników rb. 2 kop. 88. Z uprawą zboża ma związek chów bydła. Według Warsz. Kom. Statystycznego w roku 1899 było w gubernii K-ej 123 532 konie (33 573 obywatelskich, 82 340 włościańskich, 121 drobnej szlachty i 7 498 miejskich), 281 881 bydła rogatego (53 011 obywatelskich, 217 210 włościańskich, 259 drobnej szlachty i 11401 miejskich), 322364 owiec (287 014 obywatelskich, 34 237 włościańskich, 70 drobnej szlachty i 1 643 miejskich), wreszcie 112 134 sztuki trzody chlewnej. Najwięcej koni (na 1 mórg ziemi ornej) wypada na powiaty Kolski, Turecki i Łęczycki, wzdłuż traktów wiodących do Kalisza. Ważniejsze stadniny w gubernii są Wietrzychowice i inne; ważniejsze o-bory: Jastrzębniki, Sucha Dolna i Wola Krokos-ka; do rzędu lepszych owczarni należą Kamienna i Izdebno. Świnie hoduje majątek Poddębice, głównymi wszakże hodowcami nierogacizny są włościanie. Zestawiając inwentarz żywy gubernii z r. 1899 z inwentarzem jej z roku 1870, widzimy, że liczba koni wzrosła o 76.7%, bydło rogate o 22%> natomiast liczba owiec zmniejszyła się o 49.2°/₀, a liczba trzody chlewnej o 13.4%. Przyczyną upadku hodowli owiec jest przesilenie rolnicze, nizkie ceny wełny miejscowej, wreszcie zmniejszenie się obszaru pastwisk i łąk, spowodowane przez stałe powiększanie obszaru pól oruych. Na zmniejszenie się hodowli nierogacizny wywarły wpływ decydujący ostatnie nieurodzaje zbóż i kartofli. Ogrodnictwo bardzo mało rozwinięte; zajmują się niem w majątkach większych i to tylko na własne potrzeby, włościanie prawie zupełnie nie trudnią się ogrodnictwem z wyjątkiem tych, którzy mieszkają w blizkości miast. Sadownictwo także mało rozwinięte; większe sady znajdują się tylko w większych majątkach i u kolonistów niemieckich. W celu rozpowszechnienia sadownictwa istnieje w Kaliszu Ogród pomologiczny. Pszczelnictwo również zaniedbane. Rybołówstwo w zawiązku: 5 sztucznych stawów w powiecie Łęczyckim. Przemysł górniczy nie istnieje, tembardziej, że gubernia mało obfituje w skarby mineralne. Pokłady węgla brunatnego znajdują się nad Wartą (pod Kołem i Kro-mołowem), ale ponieważ z powodu małej swej ściśliwości nie nadaje się ten węgiel do przewożenia, dlatego eksploatują go w małej ilości i zużytkowują na miejscu w okolicznych gorzelniach i cegielniach. Ruda żelazna ciągnie się pasem od Bolesławia przez Panki (pow. Częstochowski) do Wielunia. Kamień wapienny znajduje się w obfitości w południowej okolicy od linii Burzeniu-Sulejów, a także gniazdami we wsi Paprotnia (pow. Koniński); lecz z powodu małości gniazd i znacznej przymieszki opoki, nieprzydatnej do wypalania, wcale go nie wydobywają. Piaskowiec ziarnisty (we wsi Brzezno pod Koninem) aczkolwiek twardością dorównywa granitowi, wskutek wielkiego ciężaru, przy braku kolei żelaznych, ma odbyt nader ograniczony. Torf, którego jest wiele, mieszkańcy wydobywają przeważnie na własny użytek. Pod względem zarządu górniczego gub. K. należy do o-kręgu Częstochowskiego. Brak dobrego a taniego paliwa i tanich środków kommunikacyj-nych wpływa przygnębiająco narózwój, zarówno górniczego jak i fabrycznego, przemysłu kaliskiego. Przemysł fabryczny w r. 1901 reprezentowało 475 fabryk, zatrudniających 11663 robotników i produkujących wyrobów na sumę 16 101 700 rb. W tej liczbie zakładów, obrabiających materyały bawełniane było 4 z 869-u robotn. i 1 230 000 rb. produkcyi. Przędzalni i tkalni wełny i apretur 88 z 5 394 robotnikami i 7 158 000 rb. produkcyi. Gręplarnia z foluszem 1 z 25 robot, i 40 000 rb. produkcyi. Za kładów pończoszniczych i rękawiczniczych 11 z 239 robot, i 167 150 rb. prod.; 1 fabr. tasiemek z 55 rob. i 32 000 rb. prod.; 12 fabryk wyszywek i wstawek z 993 rob. i 75 000 rb. prod.; 2 fabryki papieru pakowego z 6 robotn. i 4 650 rb. prod.; 12 farbierni z 40 robotnikami

1    24 300 rb. prod.; 5 fabryk miedzianych z 32 rob. i 23 800 rb. prod.; 9 fabr. narzędzi rolniczych ze 152 rob. i 135 500 rb. prod.; 3 fabryki fortepianów z 98 robotn. i 86 000 rb. prod.;

2    gisernie z 14 rob. i 12 000 rb. prod.; 1 fabr. zegarków z 24 rob. i 120 000 rb. prod.; 1 fabr. latarni z 3 rob. i 3 000 rb. prod.; 1 zakład mebli z 28 rob. i 18 000 rb. prod.; 4 drukarnie z 45 rob. i 41 000 rb. prod; 4 fabr. zabawek ze 133 robotn. i 96 000 rb. prod.; 19 tartaków z 234 robotn. i 391 100 rb. prod.: 43 cegielnie z 415 rob. i 443 800 rb. prod.; 2 fabryki wyrobów z fajausu z 208 rob. i 116 900 rb. prod.; 9 fabryk garnków i kafli z 47 robotn. i 29 600 rb. prod.; 36 garbarni z 276 rob. i 423100 rb. prod.; 10 fabryk mydła i świec z 28 robotn. i 86 200 rb. prod.; 1 fabr. gazowa z 13 robotn. i 40 000 rb. prod.; 29 fabr. wody sodowej z 47 rob. i 24 450 rb. prod.; 1 fabr. asfaltu z 2 rob. i 6 000 rb. prod.; 2 fabryki guzików z muszli perłowej z 23 robotn. i 14 000 rb. prod.; 4 cukrownie z 1423 rob. i 2 181 750 rb. produkcyi (321622 pud. piasku cukrowego i 444448 pud. cukru rafinowanego); 42 gorzelnie z 354 robotn. i 1419 800 rb. prod, (wypędzono 915 091.1 wiader spirytusu 4O°/₀); 2 dystylarnie z 12 robotn. i 60 200 rb. prod.; 14 browarów ze 131 rob.

1    295 300 rb. prod. (445 439 wiader); 3 miodo-sytnie z 4 rob. i 4 800 rb. prod.; 1 fabr. wódek z 8 rob. i 37 000 rb. prod. (4 599 wiader);

2    fabr. octu z 5 rob. i 9 700 rb. prod.; 61 ma-ślarni ze 123 rob. i 81200 rb. prod.; 17 młynów parowych ze 114 rob. i 449 700 rb. prod.; 5 fabr. krochmalu z 35 rob. i 43 700 rb. prod.; 4 fabr. cukierków z 7 rob. i 3 000 rb. prod.; wreszcie 1 suszarnia chmielu z 4 rob. i 6 000 rubli produkcyi. Przemysł fabryczny gubernii koncentruje się głównie w mieście Kaliszu i powiatach Kaliskim, Sieradzkim i Łęczyckim. Do pomocniczych zajęć włościańskich należą w po wiatach nadgranicznych, jak Kaliski, Wieluński i Słupecki, chów gęsi i trzody chlewnej na wywóz za granicę, przytem przemytnictwo. Przemysł rękodzielniczy w zastoju, gdyż wszelkie potrzeby lud zaspakaja w pogranicznych miasteczkach W. Ks. Poznańskiego, gdzie znajduje tanie i dobre wyroby niemieckie. Dobywanie torfu w pow. Konińskim, Kolskim i Łęczyckim; praca po cukrowniach, przemysł furmański w powiecie Łęczyckim i wyrób tkanin wełnianych grubych w pow. Sieradzkim (około 2 000 rodzin) — oto główne zatrudnienia ludności wiejskiej. Wielka ilość bezrolnych w gubernii (pod tym względem gub. K. ustępuje tylko gub. Warszawskiej) przyczynia się do szerokiego wychodz-twa na zarobki, które odbywa się w 2 kierunkach: do Prus („na Sasy”) i do Łodzi. W r. 1901 na zarobki zagraniczne udało się 78 075 osób, które tam zarobiły przypuszczalnie 4185 740 rb.; w stosunku do Łodzi cała niemal gubernia stanowi jakby jedno wielkie przedsiębiorstwo, mające na celu zaspokojeuie potrzeb najemniczych naszego Manchesteru. Wobec tego robotnik rolny jest drogi, a w lecie nieraz brak rąk do pracy: w czasie żniw często zatem obywatele korzystają z usług żołnierzy. Handlowych zakładów przemysłowych w r. 1900 liczono 7 392 z obrotem 25 mil. rb.; prócz tego agenci różni, pośrednicy, wykupili 780 świadectw przemysłowo-handlowych. Handel drzewem budulcowem szczególniej znaczny odbywa się w miejscowościach pogranicznych i przy rzece Warcie. Otręby, ptactwo (zwłaszcza gęsi) i jaja stanowią także bardzo poważne rubryki wywozu. Ogółem w r. 1901 wywóz za granicę wynosił 3 204 314 rb. 94 kop., a cło stąd pobrane 10 103 rb. 80 kop. Wwóz towarów zagranicznych dosięgał summy 2 455 102 rb. 69 kop., a cło przez komory kaliskie otrzymane wynosiło 884148 rb. 57 kop. Podatków i innych opłat państwowych powinna była zapłacić gub. K. w 1901 r. 6 447 704 rubli 15 kop., do kas rządowych wniesiono 5 632 258 rb. 80 kop., pozostało zaległości do dnia 14 stycznia 1902 r. 815 445 rb. 85 kop., a w tej summie 502 846 rb. 24 kop. stanowią kary, nałożone na rodziny żydowskie, uchylające się od pełnienia powinności wojskowej. Dochód z akcyzy wynosił 2 523 938 rb. 11 kop. Pod względem kommunikacyi gub. K. posiada (oprócz wielu dróg szosowych) kol. żel. Warszawsko-Kaliską, przebiegającą przez pow. Sieradzki i Kaliski (Zduńska Wola, Sieradz, Opatówek, Kalisz). Nadto jest projektowana linia od Słupcy przez Konin do Kalisza, oraz od Sie radża do Wieruszowa. Pod względem oświecenia publicznego gub. K. stoi nizko. W r. 1901 wszystkich średnich i niższych zakładów naukowych i szkółek początkowych liczono 450, a w nich uczyło się 16 915 chłopców i 9 534 dziewczynki. Zresztą jeden zakład naukowy wypada na 2 506 m-ców, a 23-ch uczących się na

Chw.

1000 m. Z 10102 powołanych do służby wojskowej w r. 1901 przyjęto do wojska 2 834 ludzi; z powodu niedorozwoju fizycznego i innych przyczyn dano odwlokę roczną 1046 ludziom, uznano za niezdatnych do pełnienia powinności wojskowej 708 ludzi, nie stawiło się 837 lud»i. Spraw karnych rozpatrzono w 1901 r. 574 i u-karano 880 mężczyzn i 151 kobietę. Alkoholu gubernia spożyła 351 679.5 wiader (40°). Składów rządowych spirytusu było w gubernii 4, sklepów do sprzedaży 134; prywatnych składów piwa 32, sklepów z wódką 297, piwiarni 150; sklepów tytoniowych za rocznemi patentami 2 398, za półrocznemi 176. Pod względem administracyjnym gub. K. dzieli się na 8 powiatów: Kaliski (25.99 mil Q i 129 988 m-ców r. 1901), Kolski (23.43 mil □ i 134 381 m-ców), Koniński (20.37 mil [[] i 111060 m-ców), Łęczycki (23.89 mil Q i 149 492 m-ców), Sieradzki (27.96 mil []] i 164 554 m-ców), Słupecki (21.87 mil □ i 109 043 m-ców), Turecki (24.87 mil □ i 124 496 m-ców) i Wieluński (38.17 mil □ i 179 864 m-ców). Dekanatów ma 7 (Kaliski, Kolski, Koniński, Sieradzki, Słupecki, Turecki i Wieluński), należących do dyecezyi Kujawsko-Kaliskiej (Włocławskiej), i dekanat Łęczycki, wchodzący w skład archidyecezyi Warszawskiej. Gubernia nadto obejmuje 3 parafie prawosławne, 15 ewangielickich, 1 ewaDgielicko-reformowaną i 39 dozorów bóżnicznych żydowskich. Pod względem sądowniczym gubernia należy do okręgu warszawskiego i ma sąd okręgowy, 2 zjazdy sędziów pokoju, 8 sądów pokoju i 47 sądów gminnych. Wskutek położenia pogranicznego gubernii jest w niej 5 komor: w Wieruszowie (I

kl.), w Praszce (II kl.), w Szczypiornie (I kl.), w Słupcy (III kl,) i w Pyzdrach (III kl.); 2 rogatki celne: grodziska i podgrabowska, wreszcie kilka przejść, jak bolesławieckie, golskie, skulskie, Wilczyńskie i ezelnochowskie. Straż pograniczna składa się z 3 brygad wojskowych. Instytucyj kredytowych liczyła gub. K. 12, mianowicie: Tow. pożyczkowo-oszczędnościowe w Bolesławcu (od r. 1892); Tow. kredytowe m. Kalisza (od roku 1885); Tow. wzajemnego kredytu w Kaliszu; Tow. pożyczkowo - oszczędnościowe w Kaliszu (od r. 1899); Kasa poż.-oszczędnościowa urzędników rządu gubernialnego w Kaliszu; Tow, poż.-oszczędnościowe w Kole (od r. 1899); Kasa poż.-oszczędnościowa w Łęczycy; Towarz. poż.-oszczędn. w Sieradzu iod r. 1901); Kasa pogrzebowa w os. Różomyśl (od r. 1902); Tow. poż.-oszczędn. w Słupcy; Tow. wzajemnego kredytu w Wieluniu i Tow. wzajemnego kredytu w Zduńskiej Woli (w r. 1902). Dalej od roku 1899 istnieje Tow. rolnicze kaliskie, mające na celu ułatwianie rolnikom zakupu przedmiotów potrzebnych w rolnictwie i zbywania płodów przemysłu rolniczego. Oprócz kilku instytucyj dobroczynnych w m. Kaliszu gubernia Kaliska ma jeszcze następujące: szpital św. Ducha w Koninie; szpital św. Mikołaja w Łęczycy; szpital św. Józefa w Sieradzu; szpital Wszystkich Świętych w Wieluniu; szpital św. Pawła w Turku; przytułek św. Ducha w Łęczycy; przytułek dla starców w Sieradzu (od r. 1852), Turku, Warcie i w Wieluniu; przytułki w Kole, Dąbiu i Słupcy; ochronki dla dzieci w Wieluniu, Łęczycy i Sieradzu; Tow. pomocy dla bieduych w Kole (od r. 1901); Dom schronienia starców i kalek w Kole (od r. 1419) i ochrony dla dzieci w Wieluniu i Dąbiu. Straże ogniowe ochotnicze istnieją w Błaszkach (od r. 1899), Bolesławcu (od r.

1901), Grabowie (od r. 1901), Iwanowicach (od r. 1899), Kłodawie, Kole, Koninie, Koźminku, Łęczycy (od r. 1875), Ozorkowie (od r. 1899), Poddębicach (od r. 1901), Pyzdrach (od roku 1900), Praszce, Sieradzu, Słupcy (od r. 1893), Sompolnie, Stawiskach, Szadku (od roku 1896), Turku, Uniejowie (od r. 1899), Warcie, Wieluniu (od r. 1877), Wieruszowie, Zagórowie (w r. 1900), w Zduńskiej Woli i w Złoczewie. Na całą gubernię wychodzi jedno pis no codzienne „Gazeta Kaliska”. Gubernia Kaliska w dzisiejszych rozmiarach utworzoną została r. 1867.

Kaliski powiat zajmuje 25.99 mil □ rozległości i liczy (w r. 1901) 129 988 mieszkańców. W dzisiejszych swych granicach utworzony zo stał w r. 1867 z połowy dawnego powiatu Kaliskiego (z drugiej zaś połowy utworzono pow. Turecki). Graniczy na zachodzie z W. Ks. Po-znańskiem, na południu i południo - wschodzie z pow. Wieluńskim i Sieradzkim, na wschodzie z Tureckim, wreszcie na północy z pow. Konińskim i Słupeckim. Powierzchnia przedstawia nizinę płaską z lekkiemi wzniesieniami falistemi w okolicach Kalisza, Opatówka i Koźminka. Gleba żytnia, poprawiona tylko przez długowieko-wą i staranną uprawę, łąki obfite w dolinach licznych rzek i rzeczek. Lasy zajmują około 20°/(l obszaru powiatu i są wyniszczone. Główną rzeką jest Prosną, stanowiąca przeważną część linii granicznej z W. Ks. Poznańskiem. W powiecie są dwa miasta (Kalisz i Opatówek), 6 osad i 20 gmin. Z fabryk i zakładów przemysłowych mamy w powiecie: fabrykę sukna w Opatówku; garbarnię w Stawiszynie; cukrownię (z rafineryą) w Zbiersku pod Stawiszynem; browar w Winiarach pod Kaliszem; 9 cegielni w Czaszkach, Majkowie, Dóbrzcu-Małym i Za-górzynku; fabrykę lalek w Opatówku; młyn wodny we wsi Kwileń, gm. Chocz; 2 tartaki (we wsi Petryki i we wsi Graniczka), prócz tego 10 gorzelni. Szkoły miejskie w Błaszkach 1-klaso-wra męska i żeńska. Poczty: w Błaszkach, Stawiszynie, Giżycach, Opatówku i Cekowie. Lekarze w Błaszkach i Stawiszynie. Apteki: w Błaszkach, Stawiszynie, Koźminku, Opatówku i w Go-dzieszach. Straże ogniowe w Iwanowicach, Stawiszynie i w Błaszkach. Pod względem kościelnym pow. K. stanowi dekanat kaliski dyecezyi włocławskiej i składa się z 34 parafij. Pod

Chw.

P. Chm.

(Warsz. 1764).

P. Uhm.

względem sądowym powiat dzieli się na 2 okręgi : Kaliski i Warcki. Z miejscowości historycznych pow. K ego zasługują na uwagę: Chocz (ob.); Opatówek z kościołem parafialnym (XII w.) w pięknym stylu; Koźminek, znany z historyi protestantyzmu w Polsce: tu w r. 1533 odbył się drugi w Polsce synod akatolików, popieranych gorliwie przez Ostrorogów, właścicieli miasteczka; Iwanowice (ob.), oraz Stawiszyn pamiętny z czasów wojen szwedzkich. Obecnie jest to mała mieścina, której ludność zajmuje się warzywnictwem (dla Kalisza), kożusznictwem, szewctwem i garncarstwem.

z Kalisza Mikołaj, kauonik krakowski, proboszcz żernowiecki, rektor Akademii krakowskiej, żył w połowie XV wieku.

z Kalisza (Kaliski) Wojciech /Albertus Calissius, druga połowa XVI w.), pedagog i publicysta aryański, mąż niepospolitej nauki i wymowy, w roku 1586 był rektorem szkoły chmielnickiej, w 1600 lucławskiej, a 1601 le-wartowskiej. Jego rady między innymi zasięgał Jan Zamoyski, zakładając swoją akademię. Wielkiego w swoim czasie nabył rozgłosu, wydając broszurę, wymierzoną przeciwko działalności jezuitów: „Equitis poloni in Jesuitas actio prima“ (1590). Zawarte tu zarzuty, po raz pierwszy sformułowane, powtarzali później wciąż wrogowie zakonu jezuickiego. Broszurę tę przełożył na język niemiecki Mikołaj Pistander. Odpowiedział na nią ks. Stanisław Reszka („Spongia, qua ab-sterguntur convitia et maledicta Equitis Poloni”). Na to znowuż dał odpowiedź Wojciech w broszurze: „Speculum Jesuitarum; hic ornamenta et flores primae orationis in primam actionem Equitis Poloni pro Jesuitis editae” (1590). Wykazuje tu, że co do szlachcica polskiego odpowiedź jezuicka jest oszczerczą, co do jezuitów chwalczą, a w całości — kłamliwą. Ostrzedz należy, iż przez bardzo długi czas ową „Actio prima” mylnie przypisywano Klonowiczowi, chociaż już M. Wiszniewski (t. IX, 87) wiedział, kto był jej rzeczywistym autorem (Obacz Stanisława Zdziarskiego „ Szkice literackie ”    1903).

Ostatnią znaną nam dzisiaj pracą Wojciecha jest broszura, dotycząca metody uczenia w zreformowanej szkole lewartowskiej, wydana w Rako-wie 1593 r. p. n. „Schola Levartoviana restitu-ta, sive epistolae aliquot quibus ratio descripta est, quam istius scholae praeceptores in docendo adhibent”.

Kaliszewski Celestyn (* 1724 r. — f 15 kwiet. 1767 r.), ks. pijar, pedagog, rodem z Mul-czyc (w wojew. Ruskiem), był nauczycielem retoryki, historyi i geografii w nowem kollegium warszawskiem i następnie rządził konwiktem w Łukowie, gdzie zmarł nagle na złośliwą gorączkę. Niepospolita erudycya i znajomość obcych języków odznaczały go w wysokim stopniu. Prócz łacińskiego panegiryku na cześć Franc. Salezego Potockiego w r. 1753, wydał dwutomowy podręcznik do nauki 4 języków p. t. „Nomenclator quatuor liuguarum, nempe polo-nae, latinae, gallicae et germanicae” (Warszawa 1758), często przedrukowywany; a dalej: „Rozmowa o celu i edukacyi końcu” (1757); „Traités des puissances d’Europe” (Warsz. 1760), które następnie przerobił, rozszerzył i wydał po polsku p. t. „Historya celniejszych traktatów”

P. Chm.

Kaliszewski Julian (pseud. Klin; ur. ok. r. 1845), publicysta - satyryk, z pewnem zacięciem cyniczno-filozoficzuem, rodem z Warszawy, gdzie też wykształcenie gimnazyalne otrzymał, które mu dało dobrą znajomość łaciny i zamiłowanie w Horacym, rozpoczął zawód literacki od wierszy „humorystycznych”, umieszczanych od r. 1862 w „Kuryerze Niedzielnym” (później Świątecznym), następnie przyłączył się chwilowo do grupy pozytywistycznej przy „Przeglądzie Tygodniowym”, będąc przyjacielem i doradzcą Władysława Bełzy, Ordona; ale żyłka satyryczna i wtedy nie próżnowała, jak się to okazało z pierwszej seryi „Szkiców” (Warsz. 1868 — 70). W r. 1871 dał udatuy przekład niektórych „Pieśni Horacego”. W r. 1882 ogłosił drugą seryę „Szkiców”, a w 1887 broszurę p. t. „Moi kochani rodacy”. Nie związany stosnnkami ze światem literackim K. w tych późniejszych utworach zachował zupełną swobodę sądu, który zazwyczaj jest ostry a nawet bezwzględny; umiał obserwować, ale zarazem i uogólniać; zdaje się nawet, że zamiłowanie do uogólnień przeważa w nim chętkę do obserwacyi, i ta okoliczność prawdopodobnie sprawia, że sąd K-go w zastosowaniu do objawów naszego życia — w porównaniu z Europą—staje się często niesprawiedliwym. W książeczce „Moi kochani rodacy” starał się, wbrew nieco ironicznemu napisowi, dać ogólną charakterystykę naszych usposobień i uzdolnień, a chociaż nie uchronił się jednostronności, a nawet poprostu wybryków złego humoru, wzbogacił przecie tę najtrudniejszą niewątpliwie część etno-psychologii ciekawemi przyczynkami, pobudzającemi do rozwagi przez nasunięcie obfitego materyału ku rozmyślaniu. Pisze wogóle jędrnie, żywo, lubi się posługiwać przykładami, nieraz dowcipnie rozwiniętemi.

Kalitwa (Star a), osada w powiecie Ostro-goskim, gub. Woroneskiej, położona o 110 wiorst od Ostrogożska przy uściu rzeki Czarnej K-y; założona w roku 1702 przez Czerkiesów pułku ostrogoskiego, przy utworzeniu namiestnictwa Woroneskiego (1779) została miastem powiatc-wem. W r. 1797 miasto z powiatem przyłączono do gubernii Słobodzko-Ukraińskiej; w r. 1802 —1803 powiat Kalitwiański wcielono do Ostrogoskiego, miasto zaś nazwano pozaetatowem. Obecnie jest osadą, liczy 5 423 m-ców, ma cerkiew, szkołę cerkiewno-parafialną, szpital, 2 jarmarki z rocznym obrotem do 70 tys. rb. ^Kalitwa (Nowa), osada w powiecie Ostro-goskim gub. Woroneskiej, nad rz. Czarną K-ą; liczy 4 235 m-ców, przeważnie Małorusinów. Ma cerkiew, szkółkę początkową, 2 gorzelnie; dwa razy do roku odbywają się jarmarki z obrotem do 200 tys. rubli.

Kaliub (Kalioub albo Kelioub), miasto o-kręgowe w prowincyi (mudiryi) egipskiej Kaliu-bieh, o 17 kim. na północ od Kairu i o 4 kim. od brzegu prawego Nilu. Stacya kolejowa linii Kair-Aleksandrya, liczyło (w roku 1882) 8 644 m-ców. Z głazów starożytnego Heliopolisu zbudowane.

Kaliubieh (Kaliubineh), prowincya (mu-dirieli) egipska, na północ od Kairu, w południowej części delty Nilu, zajmuje 912.4 kim. □ obszaru i liczy, według spisu z 1 czerwca 1897 roku, 371465 mieszkańców (186 250 mężczyzn i 185 215 kobiet), w tern blizko 800 cudzoziemców i około 20 000 koczujących Beduinów. Pod względem administracyjnym dzieli się na 3 o-kręgi: Benha, Aghur i Khanssa i obejmuje 3 miasta i 159 wsi. Głównem miastem K. jest Benha-el-As8al, węzeł kolejowy linij Kair-Aleksandrya i B.-Zagazig, leży o 50 kim. na północ od Kairu, na lewym brzegu Damietty, ramienia Nilu, i liczy około 5 000 m-ców. Wpobliżu znajdują się ruiny miasta starożytnego Athribisu.

Kalium, ob. Potas.

Kaljazin, miasto powiatowe w gub. Twer-skiej, w punkcie, gdzie rzeczka Żabna wpada do Wołgi, ma 5 cerkwi, 17 fabryk z produkcyą 425 000 rb. i z 89 (?) robotnikami, i liczy (w r. 1897) 5 497 m-ców, w tern 2473 mężczyzn i 3 024 kobiety.-— K-ński powiat leży w południowo-wschodniej części gub. Twerskiej, graniczy z gub. Jarosławską, Włodzimierską i Moskiewską, zajmuje 2 621.4 wiorst Q obszaru i liczy (w 1893 r.) 133 488 m-ców, w tern 64 728 mężczyzn i 68 760 kobiet. Powierzchnia przedstawia równinę, a w południowej części nawet nizinę płaską, pokrytą błotami. Klimat łagodny. Wszystkie rzeki (Nerl, Dubna i Żabna) należą do systematu Wołgi. Z ogólnej liczby 262 478 des. ziemi do uprawy zdatnej wypada 79 485 des. roli, 107 489 des. łąk, 19 342 des. pastwisk, 49 772 des. lasu itd. Bydła w r. 1892 liczono: 17 779 koni, 28 424 rogacizny i 48638 owiec. Zbiory rolne wynosiły: 105 216 czetwierti żyta, 92 431 cz. owsa, 19478 cz. jęczmienia, 76 812 cz. kartofli, 6 400 czetwierti siemienia lnianego i 80 384 pudów włókna lnianego. Przemysł domowy bardzo rozwinięty. Przemysł fabryczny w r. 1892 liczył 69 zakładów, zatrudniających 480 robotników i produkujących wyrobów na summę 727 000 rb., w tern 1 gorzelnia z produkcyą 487 000 rb. i młyn z produkcyą 81000 rb. Szkółek 77, w tej liczbie 37 ziemskich.

Kalk, miasto pruskie w prowincyi i okręgu Kolońskim, o 2 kim. na wschód od Deutzu, naprzeciwko Kolonii, z którą łączy się koleją kon-

ra Eue, powsz. ilustr. Zesz. 204. T. XXXIII.

ną, węzeł kolejowy linii Speldorf-Urbach, Haan-

K. i Deutz-Giesen, 46 m. nad p. m. nad Renem. Ma dwa kościoły, katolicki i ewangielicki, pocztę, telegraf, wodociąg, oświetlenie gazowe, kasę oszczędnościową i liczy (w roku 1890) 13 555 m-ców (6 936 mężczyzn i 6 619 kobiet), wyznania głównie katolickiego. Z fabryk miejscowych zasługują na uwagę magazyny mód, fabryki lamp elektrycznych i akumulatorów, fabryki porcelany, przetworów chemicznych, machin i narzędzi rolniczych, cegielnię i browar. Od r. 1845 aż do 1867 K. był przedmieściem Deutzu i dopiero w r. 1881 został samodziel-nem miastem.

Kalkar (Calcar), miasteczko pruskie w pro-wincyi Diisseldorfskiej, w okręgu Kliwijskim (Cleve), o 12 kim. na płd.-wschód od m. Kliwii, nad Leybachem i Kalflackiem, dawną łachą Renu, obecnie piaskiem zamuloną, liczy (w r. 1890) 2 086 m-ców, wyznania głównie katolickiego. Ma pocztę, telegraf, kościół katolicki pod wezwaniem św. Mikołaja, w stylu gotyckim w latach 1211 — 1344 wzniesiony, z 7-u ołtarzami rzeźbionemi i obrazami świętemi Joesta z Cal-caru, najwspanialsza budowla dolnoreńska z cegieł palonych; ratusz z XV w., synagogę. Na rynku stoi pomnik (6 m.) urodzonego tu generała Seydlitza (v. Bayerle). Przemysł reprezentują fabryki serów, tytoniu, garbarnie i browary. Ludność trudni się hodowlą bydła i uprawą tytoniu. Targi na bydło i owoce. Dawne wały obronne zniesione zostały w roku 1645. O 2 kim. od K-u na górze Monreberg zachowały się ślady obozów rzymskich: Burginatium i Mon-reracum. Mieszkańcy na zachód od K-u położonej osady, Nowego Luizendorfu, są przybyszami z palatynatu Bawarskiego, sprowadzonymi tutaj przez Fryderyka Wielkiego. — Por. Wolff „Geschichte der Stadt K. während ihrer Blüthe” (Frankfurt n/M. 1894).

Kalkar Jan Stefan, malarz, ob. Calcar. Kalkbrenner Fryderyk Wilhelm (* 1788 r. w drodze między Kasselern a Berlinem—+ 10 czerwca 1849 r. w Enghien les Bains pod Paryżem), słynny pianista niemiecki i kompozytor. Pierwsze wykształcenie muzyczne zawdzięczał swemu ojcu, Chrystyanowi, kompozytorowi i kapelmistrzowi. W 1799 r. K. wstąpił do konserwatoryum paryskiego, w którem studyo-wał naukę gry na fortepianie u Ludwika Adama, a harmonię u Catela. Po ukończeniu konserwatoryum z podwójną nagrodą w r. 1802, w ciągu kilku miesięcy występował publicznie w Paryżu, w charakterze wirtuoza, następnie w Niemczech. W r. 1803 udał się do Wiednia, gdzie uzupełnił studya gry fortepianowej u Clementiego, a teoretyczne u Albrechtsbergera (z namowy Haydna) i Hummla. Po śmierci ojca, który wzbraniał mu mieszkać w Paryżu, K. udał się do stolicy Francyi, gdzie ogromną cieszył się wziętością, zarówno jako pianista, jak i kompo-

58

zytor licznych dzieł fortepianowych, oraz pedagog. Od 1814 — 23 mieszkał w Londynie; w początkach 1824 r. osiedlił się w Paryżu, gdzie w 25 lat później w willi podmiejskiej w Enghien, padł ofiarą cholery. Większa część jego utworów jest utrzymana w stylu muzyki lekkiej, tak zwanej „salonowej”. Utworzył wszakże wiele dzieł poważnych, jak: cztery koncerty (jeden z nich na dwa fortepiany), ronda, fantazye, waryacye z towarzyszeniem orkiestry, septet,

łowię prawej biało, w lewej — czarno odzianej, z koroną złotą lub w wieńcu na głowie, a z widłami złotemi w każdej ręce. Labry czarne, podbite srebrem. Używany przez rodzinę niemiecką Kalkreuthów, na Szląsku zamieszkałą, z której Adam i Karol, bracia, otrzymali indy-gienat polski w roku 1676. — »Vol. Legum” V, 400 i 574; Ostrowski; Bukowski; Siebmacher III, 2, 240.

D.

Kalkspat czyli spat wapienny—wyraz nie-

z. w.

Kalkstein Chrystyan Ludwik, ob. Fryderyk Wilhelm „Wielki elektor”.

Kalkstein Karol (* 3 listopada 1790 r. — f 6 lutego 1862), obywatel ziemski na dobrach Pluskowęsy i Kuczwały, wielce zasłużony w pracach społecznych, senior obywatelstwa zachodnio-pruskiego, pierwszy i dożywotni dyrektor Towarzystwa pomocy naukowej w Chełmnie.

sekstet, kilka triów, sonat nâ skrzypce i forte miecki, oznaczający minerał Kalcyt (ob.), pian, dziesięć sonat na fortepian, etudy, kaprysy i t. p.; prócz tego szkołę na fortepian i podręcznik harmonii, p. t. „Traité d’harmonie du

pianiste” (1849).

A. Pol.

Kalkstein Teodor (* ok. 1850 r.), rodem z Prus zachodnich, ukończywszy nauki gimna-zyalne w Poznaniu, udał się na uniwersytet do Lipska 1872 r., potem do Monachium, gdzie o-trzymał stopień doktora filozofii, na wydziale nauk kameralnych, napisawszy rozprawę o poglądach polityczno-społecznych A. Mickiewicza: „A. M. Eine historisch-social-politische Studie” (druk. w Pelplinie 1874).—Następnie przeszedł praktykę w Banku galicyjskim dla handlu i przemysłu w Krakowie i czas pewien uczęszczał do Akademii rolniczej w Halli. Objąwszy na własność majątek dziedziczny Jabłowko, rozpoczął w r. 1883 pierwsze próby parcelacyjne i koloniza-cyjne. Rezultat swych doświadczeń przedstawił w r. 1887 sejmikowi gospodarskiemu w Toru-uiu, poczem ogłosił drukiem rozprawę p. t. „Spółki rolne”. W r. 1888, powołany do zarządu Banku ziemskiego w Poznaniu, przyczynił się znakomicie do rozwoju tej instytucyi, przeznaczonej do przeciwdziałania wpływom u-jemnym Komissyi kolonizacyjnej. Pracuje w tym Banku do obecnej chwili.—K. był jednym z organizatorów III Zjazdu prawników i ekonomistów polskich, który odbył się r. 1893 w Poznaniu. Na posiedzeniu w sprawie małej własności ziemskiej odczytał referat p. t. „Rozwój osadnictwa krajowego we wschodnich prowin-cyach monarchii Pruskiej i prawodawstwo rentowe”

Kalkowanie (z franc, calquer) jest to przenoszenie rysunku, pisma, planu i t. p. z oryginału na inną płaszczyznę, co dokonywa się za pomocą przedrukowywania, przerysowywania, odciskania, używając papieru uczernionego sadzą, lub pokrytego odpowiednią farbą, która dozwala dany oryginał wprost odrysować przez naciśnięcie, i za pomocą kopiowania czyli kalkowania na papierze przezroczystym, tj. kalkowym, lub płótnie przezroczystem kalkowem, zwanych kalką. Papier kalkowy jest to papier mało klejowy, który przez zanurzenie w pokoście z oleju lnianego staje się przezroczysty. Rozmaite gatunki papieru kalkowego otrzymuje się właściwie przez napojenie papieru zwyczajnego w roztworze alkoholu i jakiejść żywicy (mastyks, sanderak). —

H.

Płótno kalkowe jest to batyst z delikatnej białej bawełny, namaczany w oleju makowym, albo w mieszaninie z oleju terpentynowego, rycinowego i balsamu kopaiva, poczem namazany klajstrem z krochmalu z ałunem, wysuszony i na gorąco wygładzony w kalandrach.

S/i

drukowany następnie w „Pamiętniku

Zjazdu” wydanym w r. 1894.

P. Clim. i H. K.

Fig. 67. Kalkreut (herb).

Kalkrent, herb polski z indygienatu. Na tarczy dwudzielnej w polach: prawem, srebrnem, i lewem, czerwonem — dwoje wideł złotych, zębami do góry, skrzyżowanych'ukośnie. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół panny, w po-

Kalkstein - Stoliński Ludwik Krystyan, szlachcic pruski (* ok. 1630 — stracony 1672). Pochodził ze starej rodziny pruskiej i był synem gen. Albrechta K-a, znanego z oppozycyi względem rządów elektorskicb. Przeznaczony przez ojca do stanu wojskowego, rozpoczął swój zawód w wojsku Rzpltej („cudzoziem. autoramentu”), gdzie też zawarł blizką znajomość z hetmanem w. lit. Pawłem Sapiehą. Ok. 1654 r. dostał się wraz ze swym wiernym sługą, Kasprem Pilzem,

Kośó.

D.

do niewoli moskiewskiej, z której ok. 1656 r. powrócił. Wówczas wstąpił do służby elektor-skiej, otrzymując tu niebawem stopień pułkownika, oraz starostwo Oleckie. Lecz za sprawą osobistego wroga K-a, marszałka regencyi prus. Wallenrodta, wdrożono śledztwo przeciw niemu o złe administrowanie starostwa i w r. 1660 odebrano mu je zupełnie. Urażony tern K., wówczas już mąż Maryi Elżbiety von Kittlitz i ojciec kilkorga dzieci, opuszcza Prusy i udaje się do Warszawy, później do Wilna, gdzie rozpoczyna agitacyę w duchu nieprzyjaznym elektorowi (Fryd. Wilh.). W latach 1662 i 63 nosił się on nawet z awanturniczemi planami jakiegoś zamachu na Prusy przy pomocy wojsk Rzpltej. R. 1665 wrócił do Prus, pozostawał jednak wciąż w złych stosunkach z władzami elektora. Po śmierci starego gen. Albrechta (1666) przyszło do zatargów pomiędzy dziećmi jego, a nawet r. 1667 do oskarżenia Ludwika K-a przez brata jego, Krystyaua-Albrechta, o knowania przeciw elektorowi. Następstwem tego było śledztwo, a wreszcie aresztowanie oskarżonego (listopad r. 1667) i proces, który zakończył się (1668) wyrokiem, skazującym K-a na dożywotnie więzienie. Wyrok ten, wskutek prośby skazanego i jego żony, zamieniony został przez elektora na zapłacenie przed 27 kwietnia 1669 r. 5 000 talarów, poczem K. otrzymał pozwolenie zamieszkiwania w majątku dziedzicznym Knanten, pilnie jednak strzeżony przez władze elektorskie. Nie mogąc na czas całej sumy zapłacić, zagrożony ponownem uwięzieniem, zdołał ujść K. w granice Polski, narażając się tem na bezzwłoczne zasekwestrowanie dóbr swoich w Pru-siech. Właśnie w Polsce nowowybrany król, Michał, nie potwierdził jeszcze traktatów welawsko-bydgoskich z r. 1657, mimo starania brandenburskie, a wskutek nieporozumień stąd wynikłych główny reprezentant elektorski (von Hoverbeck) wyjechał z Warszawy, pozostawiając tam swego pomocnika, Brandta. Z tym-to Brandtem wchodzi K. w zażyłe stosunki i zwierza się niejednokrotnie ze swej nienawiści ku elektorowi i jego rządom w Prusiech. Zaś r. 1670, zwłaszcza po rozpoczęciu się sejmu (9 września), u którego Fryderyk Wilhelm zamierzał wyjednać potwierdzenie traktatów z r. 1657, szerzy K. agitacyę wśród szlachty, rozrzucając pismo, wystosowane do króla Michała z prośbą o pomoc dla Prus i z oskarżeniem elektora, oraz inne pismo tejże treści (p. t. „Supplex nomine ducatus Prus-Biae libellus”), skierowane do Sejmu. Wskutek tego obecność K-a była wielce niedogodna dla elektora, który też przez posła swego Brandta zażądał jego wydania. Gdy jednak król Michał kategorycznie odmówił, Brandt, przy pomocy przysłanego z Prus oddziału zbrojnego, d. 27 listopada 1670 r. pochwycił K-a podstępem i odesłał do Kłajpedy, gdzie tenże 9 grudnia został w miejscowem więzieniu (w t. zw. „Pfefferstu-

be”) osadzony. Pochwycenie K-a wywołało w Warszawie wśród szlachty wielkie oburzenie, którego następstwem był wyjazd Brandta (4 grudnia) i pismo królewskie (25 grudnia) do elektora, przedstawiające wywiezienie K-a jako akt gwałtu i żądające zadosyćuczynienia. Jednocześnie przeprowadzono śledztwo dla wykrycia winnych, a w końcu grudnia z zebranemi dowodami wyprawiono do Berlina Wojciecha Opackiego. Lecz oburzenie szlachty (która poruszała sprawę K-a na sejmikach) i te zabiegi, nie poparte należycie, wobec niebezpieczeństwa ze strony Turcyi i dwuznacznego stanowiska elektora względem sprawców zamachu, nie odniosły skutku: Brandt i jego wspólnicy nie zostali ukarani, K. zaś stawiony był (14 stycznia 1671) przed wyznaczoną ad hoc komissyą. Po całorocznem badaniu więźnia (z zastosowaniem tortur) komissyą ta, pod naciskiem elektora wydała na K-a, jako „na zdrajcę, fałszerza i oszczercę”, wyrok śmierci (d. 8 stycznia 1672), zatwierdzony przez elektora 13 sierp, t. r. i wykonany d. 8 listopada. Na tle życia i sprawy K-a osnuta jest trylogia A. Krecho-wieckiego: „Ostatni dynasta”, „Piast” (1898) i „Sława” (1901), wydana pod ogólnym tytułem „O tron”.—Porów. Jarochowski „Sprawa K-a” (Aten. 1877, I); Droysen „Geschichte der preus-sischen Politik”; Philippson „Der grosse Kurfürst...”.

Kalksztein, herb polski. Na tarczy, w polu czerwono-srebrnem, trzy pasy czerwone, poprzeczne. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, dwie trąby lub dwa skrzydła orle w pasy czerwone. Labry czerwone, podbite srebrem. Używany przez

os*

'1

Fig. 68. Kalksztein (herb).

rodzinę pruską Kalksteinów, wzmiankowną w źródłach już w końcu XIII stulecia, której niektóre gałęzie przybrały zczasem nazwiska polskie od dóbr posiadanych w Chełmińskiem — jako Sto-lińscy ze Stolna, Osłowscy z Osłowa.—Ms. o fam. pruskich; Niesiecki; Ostrowski; Siebmacher, III, 2, 240.

Kalkulacya, od łacińskiego calculus i zdrobniałego z calx\ oba wyrazy ostatnie znaczą: ka-

F. O.

A. Kusz.

mień, sztukę-bierkę, w grze podobnej do szachów, zwanej latiuncutorum v. duodecim scriptorum Indus. Na zgromadzeniach przy głosowaniu kamyk biały był głosem dodatnim, czarny—ujemnym; stąd przenośnie calculus tłómaczono przez głos, kreskę. Z powodu znów legendowego calculus Minervae, t. j. białego kamienia, jaki Miner-wa oddała na korzyść Orestesa, Rzymianie przez cal. M. rozumieli wyrok zależny od losu, sąd Boży. W dalszym pochodzie pojęć K. jest dosłownie obliczeniem. W sądownictwie dawnej Polski wszelką kontrolę dokumentów, aktów, kwitów, dochodu, rozchodu, sprawdzenie, obrachunek nazywano K-ą. Francuzi skrócili wyraz łaoiński do calcul jako synonim naszego rachunku, obrachowania, biorą go jednak w znaczeniu też kamienia-choroby za przykładem Rzymian (calcul, calculeux, -euse). Ob. Calculus.

Kalkulaeya (przemysłowa). Każde przedsięwzięcie przemysłowe lub handlowe poprzedzać powinna tak zwana K.— czynność, polegająca na zestawieniu koniecznych rozchodów, związanych z zamierzonem przedsięwzięciem, z dochodami, mogącemi się z niego otrzymać. Wykazana w ten sposób przewyżka dochodów nad rozchodami stanowi o zyskowności przedsięwzięcia. K. taka zawsze ma możność wykazania, czy zamierzone przedsięwzięcie może być urzeczywistnione lub nie, powinna być tylko wolną od błędów optymistycznej lub pessymistycz-nej natury. Żeby uniknąć wspomnianych błędów K. powinna być zrobiona zawsze przez człowieka fachowego, trzeźwo patrzącego na rzeczy, nie unoszącego się pod względem zbyt świetnych na zyski nadziei i nie opuszczającego okoliczności, mogących być wyzyskanemi z korzyścią. Oprócz tego dobrze sporządzona K. zawiera w sobie całkowity plan działania, który, jeżeli z zupełną ścisłością będzie wykonany, zawsze doprowadzi do oczekiwanych rezultatów. Przeto sprawiedliwa K. jest nader ważnym czynnikiem w zapoczątkowaniu i przeprowadzeniu każdego przemysłowego i handlowego przedsięwzięcia. K. czasem nosi nazwę kosztorysu, jeżeli się nie zajmuje zestawieniem rozchodów z dochodami, lecz oblicza tylko koszta, potrzebne do stworzenia pewnej instalacyi technicznej, lub jakiejkolwiek budowy.

Kalkutta, stolica cesarstwa Brytańsko-indyj-skiego i prezydentury Bengalskiej, rezydeneya wicekróla angielskiego Indyj Wschodnich, leży pod 22°34' szer. płn. i 88°24' dług. wschodniej o 160 kim. od zatoki Bengalskiej, na lewym braegu rz. Hugli czyli Bhagirathi (która jest odnogą zachodnią Gangesu), punkt wyjścia 4 kolei żelaznych: East-Indian-Railway (z dworcem w Howah), Eastern Bengal (do Dardżylingu), South-Eastern-Railway (do Port-Canningu) i Municipal Railway. Miasto rozciąga się wzdłuż rzeki w kierunku z północy na południe, na przestrzeni 5 kim., szerokość zaś jego dosięga zaledwie 2 — 3 klm. Klimat gorący, wilgotny i niezdrowy. Najwyższa temperatura wynosi 41°C„ najniższa 11°C. Przeciętna temperatura najgorętszego miesiąca (maj) 30°, najchłodniejszego (grudzień) 20°. Częste deszcze ulewne. Cyklony peryodycznie, wyrządzają wielkie szkody materyalne i są powodem wielu wypadków nieszczęśliwych z ludźmi. Cholera i febra pochłaniają wiele ofiar. Latem bogatsi wynoszą się zwykle do Simli, rezydencyi letniej wicekróla, albo do Dardżylingu. Od r. 1870 K. posiada wodociągi i filtry, dzięki którym stan zdro wotny miasta poprawił się znacznie. Właściwe miasto zawiera się między rzeką i drogą obwodową (Circular-Road) i zajmuje 21 kim. □ powierzchni. Tutaj w części południowej leży równa rozległa płaszczyzna, po indyjsku Majdanem zwana, która służy za miejsce dla ćwiczeń wojskowych i spaceru dla świata eleganckiego. Na Majdanie tuż nad rzeką Huglą wznosi się fort William, najsilniejsza twierdza w Ben-galu z olbrzymim arsenałem, 649 działami uzbrojona, 3 kim. □ obszaru i 25 000 tysięcy załogi stałej mająca. Na północ od Majdanu leży pałac wicekróla, zbudowany przez lorda Wellesleya w r. 1804, ratusz, bank bengalski, poczta główna, komora celna, mennica i inne. Z godnych widzenia budowli w K-cie zasługują na uwagę gmachy: rady prawodawczej, sądu wyższego, zakładu dla chorych umysłowo, więzienia olbrzymiego, szpitala, pałacu biskupa anglikańskiego; dalej są godne zwiedzenia 27 kościołów protestanckich (zwłaszcza katedra anglikańska św. Pawła), 8 katolickich i deistyczny dom modlitwy. Liczne pomniki znakomitych angielskich mężów stanu, jak: Sir Davida Ochterlony’ego, Hasting-sa Warrena (ob.), Cornwallisa Karola (ob.), Wellesleya (Wellingtona), Outrama Peela i Auckland a Jerzego Edena (ob.). Pomniki dwóch ostatnich mężów stoją w pięknym parku Edeń-skim, do którego w r. 1855 przeniesiono także pagodę birmańską. Na cześć znowu lorda Met-calfe’a wzniesiono hallę jego imienia. Ludność miasta w r. 1901 wynosiła 1026 987 m-ców, w tem 75°/₀ mężczyzn; według wyznania najwięcej buddystów, a następnie mahometan. Poza fortem Williama silne załogi angielskie stoją na przedmieściach: Barrackpur i Dum - Dum. Przemysł kalkucki pozostaje daleko za bombay-skim. W samem mieście jest niewiele fabryk, większość (przytem największych) koncentruje się w Howrah, przedmieściu, położonem na przeciwległym brzegu rz. Hugli i połączonem ze stolicą mostem zwodzonym 466 m. długim i 16:i/4 metrów szerokim. Łącznie z Howrah przemysł kalkucki w r. 1894 obejmował: 26 fabryk wyrobów jutowych z 9 417 warsztatami tkackiemi i 189 080 wrzecionami przy 67 931 robotnikach, 8 przędzalni bawełny z 325 038 wrzecionami; 3 wielkie papiernie, 2 znaczne cukrownie, liczne fabryki indygo, odlewnię wyrobów mosiężnych

lek. pols.” (str. 209).

i 170 mniejszych zakładów przemysłowych. Państwo również posiada w mieście i w okolicy olbrzymie wojskowe zakłady fabryczne, pomiędzy któremi zasługuje na uwagę odlewnia dział w Kosipurze. Dzięki rzece, kolejom i blizkośći morza handel kalkucki rozwija się szybko. Port stolicy należy do największych w świecie, a w In dyach ustępuje tylko bombayskiemu; obecnie na K ę przypada 35.5°/₀ całego handlu indyjskiego zagranicznego i 15.4°/₀ wewnętrznego. Obrót handlowy w r. 1892 dosięgną! summy 699271 460 rupij i dorównał niemal całemu handlowi pro-wincyi Bengalskiej (która wwozi towarów za summę [w r. 1893/4] 291997 310 rupij i wywozi za summę 419 691 500 rupij). Największą część (156 mil. rup.) przywozu stanowią wyroby bawełniane, po nich zaś wyroby wełniane, jedwabne, metale i przedmioty z metali, ubiory, parasolki, papier i wyroby z papieru, książki, wyroby ze szkła, cukier, słonina, szynki, ser, masło, nafta, węgle, chemikalie, farby i t. d. Wywożą głównie jutę (za 150 mil. rup. w roku 1892/3), worki z juty, opium, herbatę, ryż, dalej skóry, bawełnę, nasiona oleiste, indygo, jedwab’ surowy (229 ton) i gummę. Portem K-ty dla okrętów wielkiej objętości jest Diamond Har-bourt, niżej stolicy położony i połączouy z nią koleją. Okręty mniejszej objętości dochodzą do samego miasta, którego port ma 16 kim. długości i może pomieścić 169 okrętów. W r. 1893 przybyło do portu 271 parowców pojemności 548 982 ton i 146 okrętów żaglowych pojemności 242 082 ton, wypłynęło zaś z portu 325 parowców pojemności 681 366 ton i 180 żaglowców pojemności 285 603 ton. Handel obsługuje 14 banków. Szpitali miasto ma 7, w tej liczbie jeden dla Europejczyków wyłącznie, jeden dla kobiet i dzieci. Z licznych zakładów naukowych zasługują na uwagę: University of Calcutta, założony w r. 1857 (obecnie gmach ko-missyi egzaminacyjnej), Armenian College (kolle-gium ormiańskie), Kollegium Medyczne, Calcutta Madrassa z wydziałami: anglo-perskim i arabskim, Kollegium miejskie, oraz Doveton, Duff, Free Sanskrit, Sanskrit, Presidency, St. Xavier i Civil Erinnerung (w Sibpurze na prawym brzegu rzeki). Na południe od Majdanu leży obser-watoryum astronomiczne (Alipore Observatory) założone przez Hindów, i ogród zoologiczny. Park botaniczny leży w Sibpurze, zajmuje 109 hektarów i obfituje w liczne i rzadkie okazy ze świata roślinnego (tak np. posiada baobab senegal-ski objętości 15 m.). Wszechświatowej sławy zażywa także miejscowe muzeum geologiczne (Geological Survey of India and Geological Muzeum) założone w r. 1848. Liczne towarzystwa naukowe, przyrodnicze, lekarskie, ogrodnicze, rzemieślnicze, a zwłaszcza Asiatic Society of Bengal (tow. przyjaciół nauk), założone w r. 1784, po batawijskiem najstarsze Towarz. europejskie w Azyi. Biblioteka. Szkółek początkowych by

ło w r. 1894 przeszło 300. Sprawami miej-skiemi zarządza rada municypalna, składająca się z 72 członków, z których 50 wybiera miasto, a 25 naznacza rząd angielski. Dochody miasta w r. 1893 wynosiły 5.6 mil. rupij, wydatki 5.4 mil. rup., dług zaś 1288 338 funt. sterl. K. jest także siedzibą generał - adjutanta bengalskiego, najwyższych władz rządowych, sądu apellacyjnego dla Indyj, arcybiskupa katolickiego, biskupa anglikańskiego i licznych konsulatów zagranicznych. Do miasta należy 17 przedmieść, na których najróżnorodniejsze rasy i kasty mieszkają obok siebie. — Miasto wznosi się obecnie na miejscu, gdzie kupcy angielscy, wypędzeni przez nababa bengalskiego z faktoryi w Hugli, założyli w r. 1686 nową osadę. Wpo-bliżu jej leżały wsie Sutachnati, Kalikata (stąd nazwa miasta); inne pochłonięte całkiem przez szybko rozrastające się miasto. Po powstaniu krajowców w r. 1696 kupcy angielscy w celu bezpieczeństwa wybudowali Fort William. Wnukowie Aurang-Ze ba (ob.) odstąpili Anglikom 3 sąsiednie miasta i w ten sposób przyczynili się do szybszego wzrostu K-y. W r. 1756 zdobył w zdradziecki sposób miasto Suradż ud Daulah, nabab bengalski i 146 jeńców angielskich kazał wrzucić do Black Hole (czarnego lochu). W r. 1757 Clive Robert (ob.) i admirał Watson odnieśli świetne zwycięstwo nad nababem pod Plassey (23 czerwca t. r.), wtargnęli do K-ty, zdetronizowali Suradż ud Daulaha i powierzyli władzę Mir Dżaffierowi. W 8 lat potem tenże Clive wymógł na nababie Beugaln zrzeczenie się prawa utrzymywania własnego wojska i założył na południe od starej twierdzy nową tegoż nazwiska w latach 1762 — 1773. W r. 1772 K. stała się siedzibą władzy angielskiej.

Kall Michał, doktor filozofii oraz medycyny, bawiąc w Padwie, jako student, d. 28 sierpnia r. 1626 był obrany na assesora w oddziale narodowości polskiej. Skądinąd nic o nim niewiadomo.— Por. S. Kośmińskiego „Słown.

Dr j. p.

Kallawesi (Kalawesi), wielkie jezioro w Finlandyi, w gub. Kuopioskiej, należy do sys-tematu jezior łączących się z jez. Sajmą, wlewających swe wody za pośrednictwem rz. Wur-xen do Ładogi i tworzących słynny wodospad Im a trę (ob.). Wraz ze swem predłużeniem północnem (Maaningaselke), które tworzy malowniczą zatokę Tuovilanlaks, przyjmującą wody spływające kaskadami z kilku jezior pomniejszych, i wraz ze swemi odnogami południowe-mi (Sotkaselke i Koirusvesi), K. ma 95 kim. długości a zajmuje ogółem około 1 000 kim. □ powierzchni. Największa głębokość jeziora sięga 55 m., ale wogóle jest ono znacznie płytsze (na południu zaledwie od 6 do 10 m.). Półwysep, na którym leży miasto Kuopio, dzieli jezioro na dwie części, łączące się z sobą

helminą Bethlenówną.

P. Chm.

str. 164).

a.

J. Musz.

przepływem Toiralą. Za pośrednictwem kanału Konnus K. łączy się z jez. Haukiwesi.

Kallay Benjamiu z Nagykńlló (* 1839 roku), f'Z powołania prawnik, uchodzi za znawcę stosunków wschodnich. Oprócz półwyspu Bałkańskiego zwiedził także Rossyę i Azyę Mniejszą. W r. 1857 obrany na posła do sejmu węgierskiego, skłonił się ku stronnictwu Deaka, a w r. 1869 mianowany konsulem generalnym austro-węgierskim w Belgradzie. Napisał Histo-ryę literatury serbskiej i Dzieje Serbii po węgiersku (1877), w przekładzie niemieckim Schwi-ckera (1878). W r. 1875 powrócił do Pesztu, gdzie redagował „Kelat Nepe” (Naród wschodni) i ogłosił broszurę p. t. „Polityka Rossyi na Wschodzie” (1879). Niemałą był pomocą ministrowi spraw zagranicznych, Andrassemu, mając udział w opracowaniu statutu dla Rumelii Wschodniej. Po ustąpieniu Andrassego (1879) objął K. tekę ministra spraw zagranicznych, a następnie ministra finansów (1882), przyczyniwszy się do ekonomicznego rozwoju Bośnii. Ożenił się z Wil-

J. F. G.

Kallenbach Józef (* 1863), historyk literatury, syn księgarza lwowskiego, który pochodził z Kamieńca Podolskiego, wyższe wykształcenie pobierał w uniwersytecie krakowskim i wtedy zajmował się głównie życiem i twórczością Jana Kochanowskiego, drukując swoje przyczynki już-to w „Ateneum” (1884 r.)} już-to oddzielnie o „Elegiach łacińskich”, o „Odprawie posłów greckich”. Następnie studyował w Niemczech, Berlinie i w Paryżu; a w zajęciach swoich krytycznych (analitycznych) zwrócił się do czasów i osoby Mickiewicza, udowodniając pochodzenie „Neryuy” Tomasza Zana od Łukowskiego, wydając fragmenty I części „Dziadów” z autografów poety, zastanawiając się nad genezą niektórych pomysłów w IV ich części, wreszcie rzucając domysł o wpływie Goethowskiego „Prometeusza” na powstanie lmprowizacyi Konrada (1890), domysł, który szczegółowiej opracował następnie M. Kawczyński. W r. 1891 został profesorem literatur słowiańskich w uniwersytecie frybur-skim w Szwajcaryi; po francusku napisał rozprawkę o humanistach polskich (w Indexie uniwersytetu 1892). Ten pobyt w uniwersytecie, w którym profesorami są głównie Francuzi, wpłynął na wprowadzenie żywiołu estetycznego do prac K-a. Zaniechawszy starania o ścisłą „przed-miotowość” wywodów, dozwalał nawet sobie lekceważyć nieco fakta i ich połączenia logiczne, byleby osiągnąć jakieś piękne i efektowne zestawienie. Widać to mianowicie w najlepszem jego dziele dotychczasowem: „Adam Mickiewicz” (2 tomy, 1898), przeważnie złożonem z rozbioru utworów poety i z poglądów na jego charakter i twórczość. W ostatnich czasach zajął się K. utworami Zygmunta Krasińskiego, napisał francuską przedmowę do korrespondencyi naszego poety z Henrykiem Reevem (1901), przełożył

niektóre pisma francuskie Krasińskiego na polski, dał spis w „Pamiętniku literackim” (1902) rozmaitych jego artykułów z czasów młodości. Porzuciwszy uniwersytet fryburski, K. obecnie jest bibliotekarzem ordynacyi Krasińskich W Warszawie. Pod jego kierunkiem zaczęła w „Bibl. dzieł wyborowych” wychodzić przedruki dawnych pisarzy polskich, poczynając od Reja. — Ob. „Tyg. Illustr.” 1901,    26.

Kallenberg (Callenberg), zamek letni i zwykła rezydencya ks. Koburskiego, o 8 kim. na północo-zachód od m. Koburga, na łysym wierzchołku góry 475 m. wysokiej zbudowany. Już w XII w. wspominają o nim kroniki jako o silnej twierdzy. Po przejściu w posiadanie Koburgów K. został przez ks. Ernesta I odrestaurowany M'edług planów Heideloffa Karola (ob.), budowniczego niemieckiego, a przez Ernesta II upiększony w dalszym ciągu. Przy zamku znajduje się duża ferma wzorowa angielska z bażantarnią, parkiem dzikim, zwierzyńcem, stadniną i t. d. Śliczne okolice ściągają wielu turystów. Pod zamkiem leży wieś K.

Kallianax (żył około lat 305 — 270 przed nar. Chr.), lekarz grecki, wykształcony zawodowo w Aleksandryi, uczeń i stronnik Herofilosa (ob.), pierwszy z lekarzy, darzony przez Greków mianem Herofilejczyka; w swym czasie był ceniony wysoko, nawet Galenus (ob.) wspomina go jeszcze z uznaniem wielkiem.—Por. Da-remberga „Histoire des sciences méd.” (T. I

Dr J. P.

Kallikles, sofista grecki, który żył w Atenach około r. 440 przed Chr., przyjaciel Gorgiu-sza, znany ze śmiałego twierdzenia swego, że prawa są właściwie chytrym wymysłem niedołęgów, obwarowujących się niemi przeciw charakterom silnym z natury dla złamania ich, a pod tym argumentem rozumiał, że prawo powinno się należeć silniejszym. Samowola i siła fizyczna były ideałem K-a.

Kallikrates, architekt grecki z V w. przed Chr., jeden z dwóch budowników Partenonu na Akropolu w Atenach (422—438 r.); stawiał też t. zw. „długie mury”.

Kallikrates, rodem z Lacedemonu, razem z Ateńczykiem Myrmecydesem w Wiekach Starożytnych sławiony jako nadzwyczaj misterny snycerz; wyrzynali oni z drzewa kwadrygi, t j. rydwany, w cztery konie zaprzężone, które mucha skrzydełkami swemi pokryć mogła, albo na ziarnie ciemierzycy wypisywali złotemi głoskami cały dystychon.—2) Dowódzca Syrakuzańczy-ków w wojnie toczonej z Ateńczykami w r. 415 przed Chr., zginął w walce z wodzem ateńskim Lamachosem.—3) Morderca Dy ona (ob.), tyrana syrakuzańskiego, w r. 353 przed Chr., ratował się przed zemstą Syrakuzańczyków ucieczką do Italii, lecz tutaj wkrótce zginął. — 4) Achej-czyk, który w zdradziecki sposób 1000 znako-

S. Drz.

stępne).

Eallimach Filippo Buonaccorsi de Ge-mignano (* 2 maja 1437 r. w San Gemigna-no, pod Florencyą — f 1 listopada 1496). Rodzina jego liczyła się do zamożniejszych, jeden z jego braci, podobnie jak Filip, miał skłonności literackie. Z matki K. miał krewnych w kupieckim rodzie Thebaldi. Karyerę rozpoczął K. w Rzymie, w szkole Pomponiusza Laetusa, tu też otrzymał swój przydomek, zwyczajem humanistycznym, prawdopodobnie ze względu na talent liryczny. W szkole tej zetknął się Kal-limacli bliżej z Platyną. Gdy Paweł II, pod pozorem uknutego przeciw niemu spisku, kazał aresztować członków szkoły w r. 1468, K. znajdował się wśród głównie oskarżonych. O ile był rzeczywiście winny, nie wiemy. Umiał je-

mitych współobywateli w ręce Rzymian wydał.—

5) Historyk grecki, rodem z miasta Tyros, żył około r. 280 po Chr., napisał biografię cesarza Aureliana.

Kallikratidas, po grecku KaXXntpauftaç, Spar-tańczyk, mianowany w młodym wieku w r. 406 przed Chr. następcą Lizandra w dowództwie floty, wysłanej przeciwko Ateńczykom nad azya-tyckie wybrzeże, łagodnem, otwarłem i sprawie-dliwem obejściem, lecz nie mniej osobistą dzielnością umiał zjednać sobie przywiązanie i zaufanie podkomendnych i sprzymierzonych, mimo wszelkich intryg, jakie knuło przeciwko niemu stronnictw surowego Lizandra. Na wyśpię Lesbos zdobył miasto Methymuę; Kononowi, do-wódzcy ateńskiemu, zabrał 30 okrętów, a jego samego z resztą floty zamknął ścisłą blokadą w porcie mytyleńskkim; dowódzeę Dyomedonta zaś, który śpieszył Kononowi na czele 12 okrętów z odsieczą, pobił tak, że zaledwie zdołał on z dwoma okrętami schronić się spieszną ucieczką do Aten. Po tak wielkich stratach zebrali tymczasem Ateńczycy w r. 405 z nadzwyczajnym wysiłkiem znaczną flotę, złożoną przeszło ze 150 okrętów, która stanęła na kotwicy pomiędzy wyspą Lesbos a wybrzeżem azyatyc-kiem, przy wyspach Arginussach. Pozostawiwszy 50 okrętów celem utrzymania dalszej blokady portu mytyleńskiego, wyruszył K. nagle z 120 okrętami w nocy na nowego wroga, aby niespodzianym atakiem pobić silną jego flotę. Wszakże burza straszliwa zniweczyła tak śmiały plan, a z brzaskiem dnia zobaczył admirał spartański przed sobą liczne okręty ateńskie w szyku bojowym. Za sromotną hańbę uważając nawet w tak przykrych warunkach bitwy nie przyjąć, dał rozkaz do natarcia. Walka zacięta długo wrzała bez stanowczego rozstrzygnięcia, gdy nieszczęśliwym przypadkiem, skutkiem zderzenia się admiralskiego okrętu z nieprzyjacielskim, K. wpadł do morza i utonął, a zgon jego przyczynił się naprzód do klęski lewego skrzydła floty spartańskiej, a wreszcie spowodował ogólną jej ucieczkę. — Porów. Kseń. „Hellen” (I, 6, 1—33); Plut. „Lys.” (5 i na-

S. Drz.

dnak uratować się od więzienia ucieczką i odtąd zaczyna się jego wędrówka. Udat się naprzód do Apulii, ale, ścigany przez papieża, umknął na Cypr. Gdy i tu legat papieski domagał się jego wydania, schronił się na wyspę Chios'i po krótkim tu pobycie dostał się do Konstantynopola. Zapewne za namową swych krewniaków Thebaldich, prowadzących wówczas - operacye handlowe w Polsce, K. podążył tutaj. Do schronienia się w Polsce skłaniać go mógł także wzgląd, że król Kazimierz Jagiellończyk nie był w dobrych stosunkach z Pawłem II. Przybył do Polski zapewne w r. 1469. W pierwszych latach pobytu w Polsce K. był zupełnie pewny swojej osoby. W r. 1470 legat papieski żądał jego wydania, a sejm w Piotrkowie przychylił się do tych życzeń, Przed następstwami wyroku ochroniła K-a gościna u Grzegorza z Sanoka w Dunajewie, z którym wszedł szybko w bliższy i zażyły stosunek. Na jego dworze poznał K. Fanię Swiętochnę, odtąd na długo panią jego serca i muzy.—K. jeszcze przed śmiercią Pawła II w r. 1471 został wezwany na dwór królewski w charakterze guwernera królewiczów — obok Długosza. Działalność wychowawcza K-a rozciągała się nad młodymi książętami, Olbrachtem i Aleksandrem. Z Długoszem łączył K-a stosunek, wprawdzie nie blizki, ale dobry. Przez Długosza zbliżył się K. do Zbigniewa Oleśnickiego młodszego, będącego naów-czas podkanclerzym. Już w r. 1474 K. po literacku zajmuje się polityką, w szczególności sprawami wschodniemi. Umysł miał bardzo żywy i szybko umiał się przystosować do obcych mu zupełnie polskich stosunków. Dowodem zaufania jakie sobie wyrobił na dworze królewskim było powierzenie mu w r. 1478 missyi dyplomatycznej do Włoch i Wenecyi: miał odradzić subsydyowanie Macieja Korwina, w rzeczywisto ści K. wymógł na Wenecyi tylko kontrolę wydatków, czynionych przez Macieja. W Rzymie zaś istotnie udało się K-owi odradzić państwom włoskim subsydyowanie Macieja. K. opierał plan swych pomysłów politycznych na sojuszu Wenecyi z Polską przeciw Turcyi, stąd był zdecydowanym przeciwnikiem Macieja Korwina i w tym duchu napisał w r. 1479 obszerny me-moryał, przesłany Zbigniewowi Oleśnickiemu. W r. 1486 K. wziął udział w poselstwie,’ wy-prawionem przez Kazimierza wspólnie z cesarzem do Wenecyi. Poselstwo jednak spełzło na niczem i król postanowił zawrzeć rozejm z Turkami. Przeprowadzenie rozejmu było powierzo-nem K-owi, który się go podjął w r. 1487. W r. 1390 odbywa K. poselstwo do Innocentego VIII. Celem poselstwa było przedstawienie papieżowi, jak dalece niemożliwym jest związek całego chrześciaństwa przeciw Turcyi, skutkiem czego myśl walki z Turcyą powinien papież oprzeć jedynie na sojuszu z Polską. Mowę do papieża K. później dokładnie opracował literac-

ko. Po ciężkiem dla K-a bezkrólewiu po śmierci Kazimierza, z chwilą wstąpienia na tron Olbrachta, zaczął on odegrywaó jeszcze wybitniej szą rolę. Obdarzony starostwem Gostyńskiem, był pierwszą osobą na dworze i wszyscy, najwięksi nawet dostojnicy, musieli się z nim liczyć. Wpływ jego na króla stał się tak prze ważnym, że współczesna opinia i późniejsza tra-dycya uważała K-a za właściwego autora wszystkich olbrachtowych zamysłów, prawdziwych i nieprawdziwych. Według Miechowity K. miał na mówić Olbrachta do wyprawy mołdawskiej, imię K-a noszą owe sławne „Rady Kallimacho-wef, przyrównywane do dzieła Machiawela. Treść tych Rad stanowi projekt zniesienia przywilejów nadanych szlachcie przez króla Ludwika i zaprowadzenie absolutnych rządów Jądro „Rad” może pochodzić oczywiście z końca XV w., — są w nich niektóre myśli przypominające Memoryał Ostroro-ga. W całości jednak są one niewątpliwie pamfletem, uku tym w ogniu oppozycyi szlacheckiej przeciwko Bonie. Niektóre z zarzutów stawianych K - owi mogły być zresztą i słuszne. Przyzwyczajony do włoskich stosunków, czuły był na pieniądze: zarzucano mu np. sprzedawanie urzędów. To fakt, że Żydzi pewno nie za darmo mieli w nim gorliwego protektora. Olbracht hojnie ob-sypywał go bogactwami; na szczęście dla siebie K. olbrachtowych czasów nie przeżył i umarł d. 1 listopada 1496 r.

Pochowano go w Krakowie, w kościele Dominikanów (Napis i wizerunek tablicy spiżowej z nagrobka umieścił Przeź-dziecki w swych „Wzorach sztuki średniowiecznej”). — K. nie był jednak typem wyłącznie dworackim. Umiał wżyć się w społeczeństwo i w obce stosunki, do których go los zagnał. W pierwszych latach pobytu zapisał się na uniwersytet krakowski, zawiązał mnóstwo osobistych stosunków i zażyłych znajomości, jak z Grzegorzem z Sanoka, Piotrem z Bnina, biskupem wrocławskim, i ostatni, najserdeczniejszy bodaj, stosunek z Maciejem Drzewieckim, z Janem Roth, biskupem wrocławskim, a także i z Łukaszem Watzelrode, biskupem warmińskim. Ze światem literackim Za-ohodniej Europy nie przerywał ani na chwilę kom-munikacyi. Rozległa i częsta korrespondencya

łączyła go z najwybitniejszymi mężami, poczynając od Wawrzyńca Wspaniałego we Florencyi. Humaniści, bawiący w Polsce, znajdowali w Kal-limachu życzliwego protektora, jak Niemiec Konrad Celtes. Dzieła literackie K-a są w najściślejszym związku z jego życiem. Każdemu protektorowi i przyjacielowi wywdzięcza się bądź szerszą pracą, bądź chociaż wierszem. Najdojrzalszym i najbardziej wykończonym jest żywot Grzegorza z Sanoka (niedawno na nowo krytycznie wydany w „Monumenta Poloniae Historiea”

lr

Fig. 69. Płyta grobowa Filipa Kallimacha w kościele 00. Dominikanów w Krakowie.

tom VI, pr2ez prof. Finkla). Żywot ten jest pierwszą, najdawniejszą biografią w literaturze naszej, noszącą już zupełnie nowożytny, świecki charakter, w przeciwstawieniu do średniowiecznej hagiograficznej biografii. Jako źródło historyczne, żywot Grzegorza, jakkolwiek szczupłe podaje fakta, jest jednak nieza-leżnem od Długosza źródłem do historyi czasów Władysława Warneńczyka. Ze stosunku swego do Zbigniewa młodszego wypłacił się K. żywotem jego znakomitego stryja, kardynała,— dzieło to jest najsłabszem ze wszystkich prac K-a. Z za-

Kallimachos, rzeźbiarz — Kallimachos, uczony i poeta grecki.

465

chęty biskupa Piotra z Buina, drugiego po Grzegorzu z Sanoka protektora i przyjaciela K-a, powstało najgłówniejsze pismo K-a „O królu Władysławie IV, królu Polski i Węgier, ksiąg III”.

ra po świecie. Doczekało się ono kilkunastu wydań. K. rozpoczyna rzecz opisem geograficznym, stara się o dramatyczne przedstawienie rzeczy, przez wplatanie licznych mów, hojnie szafuje wymierzaniem sławy, o udziale w wypadkach niechętnych sobie konsekwentnie przemilcza, blizkich sobie ludzi i dynastyę wynosi pod niebiosy. Pod względem religijnym cechuje go tolerancya, natomiast podstawę porządku państwowego stanowią sprawy wojskowe i wymiar sprawiedliwości. Chronologia jest jego słabą stroną. Wartość czysto-historyczna niewielka. Natomiast forma wzorowa. Obok tych dzieł K. napisał kilka mniejszych pism historyczno-politycznych. Do historyi węgierskiej odnosi się „Attyla”. W latach 1487 — 1490 powstało pismo „O usiłowaniach Wenecyan ku podburzaniu Persów i Tatarów przeciwko Turkom”, którego-to projektu sam K. był wielkim zwolennikiem. K. uprawiał z wielkiem powodzeniem poezyę. Przeważna część jego poetycznych utworów, poświęconą jest owej Świętochnie, i niektóre z nich cechuje szczere, nieudane uczucie. Komfort ówczesnych patrycyuszów krakowskich opiewa K. w wierszu poświęconym Janowi Mirycy. Poe-zye dedykowane Grzegorzowi z Sanoka cechuje żartobliwa treść. Obok tego mnóstwo okolicznościowych wierszy do wybitniejszych osób, z którymi K. był w stosunkach. Rzeczywistego talentu poetyckiego K. nie posiadał. Był przede-wszystkiem politykiem-humanistą. Otyły, skłonny do snu, miał jednak żywy umysł i umiał wielki wpływ sobie zdobywać na ludzi. Za czasów Olbrachta obdarzony starostwem Gostyń-skiem był pierwszą osobą na dworze i wszyscy musieli się z nim liczyć. Jeszcze większą rolę odegrał K. w rozwoju naszej umysłowości. Przez niego szereg naszych wybitnych ówczesnych dzia-łaczów znalazł się w bezpośrednich stosunkach z zachodnim ruchem humanistycznym. On najbardziej kierował ów wzrastający pęd humanistyczny na pole myśli politycznej. Niejedną też cegiełkę dorzucił przy przerabianiu państwa Polskiego w fazie przejściowej od Wieków Średnich do Nowożytnych, ułatwiając nam wymianę myśli z włoskim światem. Szczegółowy obraz działalności K-a kreśli Zeissberg w „Dziejopisarstwie polskiem” tom II (Warszawa 1877). Uzupełnienie swych uwag dał Zeissberg w „Kleinere polnische Geschichtsquellen” («Archiv für Österreichische Geschichtsforschung» torn 55). O Radach Kallimachowych pisał Wśetećko w „Pamiętniku Słuchaczów Uniwersytetu Jagiellońskiego” (Kraków 1877). Oryginalne ustępy o Kallimachu: Car o „Historya Polski” tom V, część II, i u Morawskiego „Historya Uni-

Kno. Pow. nuatr. Zeis. 264. I. XXXILL

st. Z.

wersytetu Jagiellońskiego” tom II. Najszczegó-łowsza bibliografia prac K-a i dawniejszych o Kal-limachu—u Zeissberga. W Rozprawach Akademii W. Hist, filoz., tom XL, jest rozprawa Bu“ Dzieło to najbardziej rozniosło imię auto- jaka „Kallimach i znajomość państwa Tureckiego w Polsce około początku XV w.”. Autor poznaje w Kallimachu wcale wiarogodne i szerokie informacye geograficzne.

J. Mus z.

Kallimachos, rzeźbiarz grecki w Atenach, czynny około 424 — 464 r. przed Chr. Wspominają jego: »Tańczące Spartanki”, „Herę siedzącą, w Platei”, „Złotą lampę, czy kandelabr, płonącą dzień i noc w Erechtejonie ateńskim”. Za pomocą świdra K., zda się, osiągnął znaczne udoskonalenia w rzeźbie, poprawiał i gładził nieskończenie, —stąd nazwa jego Katataksi-t echu os. Witruwiusz przypisuje mu wynalezienie korynckiej głowicy i belkowania (Vitr. 4. 1, 9). Zapewne nadał mu tylko ostateczny kształt. W odróżnieniu od FidyaBza zauważyć się daje u K-a większa miękkość, wyraz i ruch, w czem się uwydatnia kierunek Mirona. Według Pliniusza był również malarzem.

Dr J. P.

Kallimachos (wiek III przed nar. Chr.), lekarz, uczeń i stronnik gorliwy Herofilosa (ob.), wspomniany przez Pliniusza („Hist. natur.” ks. XXI, rozd. 12), był autorem dzieła „De co-ronis” (napis grecki niewiadomy), dziś zaginionego, w którem zalecał przeciw cierpieniom głowy noszenie wieńców uwitych z ziół leczniczych. W rękopisie przechowały się po nim objaśnienia do księgi Hippokratesa (ob.) „o stawach”; ułożył nadto słownik do dzieł Hippokratowych.— Por. Ha es er a „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 115 i 242), oraz D ar ember g a „Histoire des sc. méd.” (T. I str. 164) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. VI str. 874).

Kallimachos, potomek Battosa, założyciela libijskiej Kyreny, stąd u rzymskich poetów (Ovid. „Trist.” II, 367) Battiades, u Greków zaś 6 Kopijvatoç zwany, znakomity uczony i poeta z epoki aleksandryjskiej. Dziad jego sprawował w Kyreuie wysoki urząd stratega. Odbywszy razem z Aratosem studya w Atenach, rozpoczął w Aleksandryi na przedmieściu Eleuzys, działalność swą rozległą wykładami literackie-mi i gramatycznemi. Król Ptolemeusz Filadel-fos powołał go wkrótce do Muzeum (ob.), literackiej akademii aleksandryjskiej, i mianował około r. 260 przed Chr. naczelnym bibliotekarzem królewskiej biblioteki, który-to urząd K. piastował aż do śmierci (między r. 240—230). W łaskach wielkich był też u Ptolemeusza Euer-getesa, następcy Filadelfa. Był to mąż nadzwyczaj głębokiej nauki, który, i jako nauczyciel, i jako pisarz, wpływ wywierał ogromny na spół-czesnych i na potomne czasy; uważano go zawsze za jednego z największych uczonych i poetów epoki aleksandryjskiej. Do rzędu uczniów, wykształconych przez niego, zwanych z odznacze-

59

uiem wielkiem KaXXi|ju4)(etoi, należały najznako- | bowych, już też z ukrytem żądłem Btreszczają-mitsze powagi ówczesnej nauki, mężowie takiego typu, jak Eratosthenes, Arystofanes z Bi-zancyum, Apolloniusz Rodyjczyk i inni. Sam miał napisać około 800 dzieł, już-to prozą, już wierszem. Pomiędzy poetycznemi dziełami K-a odznaczały się szczególnie elegie, a z pomiędzy nich tak zwane Aitia (Aiua == Powody).

cych utwór jaki literacki, a wreszcie część obszernych hymnów. Pięć z tych hymnów komponowanych jest w typowej formie heksametru daktylicznego, jeden tylko, i to według wydań dzisiejszych piąty—w dystychach, jak tego treść utworu wymagała. Hymn ten bowiem, pominąwszy wstęp uroczysty, z równem prawem mieś-cićby się też mógł pomiędzy erotyczuemi elegiami albo w „Aitia”, gdyż przedstawia kąpiel Ateny Pallady i oślepienie Teirezyasa, który śmier-telnem okiem dostrzegł wdzięki kąpiącej się dziewiczej bogini. Pierwszy z owych hymnów typowych sławi narodzenie Zeusa, drugi w Ky-renie obchodzone święto Apollina, Kameami zwane, trzeci Artemidę, czwarty wielbi świętą wysepkę Delos, miejsce urodzenia Letoidów, szósty poświęcony jest bogini Demeter i uroczystości, zaprowadzonej na cześć tej bogini przez Ptolemeusza Filadelfa na wzór ateńskich Kaneforów (ob.), w której piękne dziewczęta z koszyczkami na głowie prym wodziły. Pierwsze cztery hymny skomponował K. w epicznym dyalekcie homerowym, w dwóch ostatnich użył doryckiego dyalektu ojczystej Kyreny. wszystkim jest wspólnym język ciemny, przeładowany uczonością, bez dokładnego kommenta-rza niezrozumiały, a do tematów obranych nawet mało stosowny, także budowa wiersza ociężała, w końcowych stopach często obfitująca w powolne spondee, w rażącym zostaje kontraście z misternym, chyżym rytmem epigramatów K-a. Z licznych pism jego treści historycznej i gramatycznej, prozą pisanych, miały ogromne znaczenie tak zwane IHvaxeç (— tablice, spisy),* w 120 księgach. Był to krytyczny katalog skarbów rękopiśmiennych biblioteki aleksandryjskiej, doskonale uporządkowany według pewnych przedmiotów, podający dokładnie tytuły i ilość stron i wierszy poszczególnych dzieł, jako też datę ich powstania. Dzieło to uważać należy za znakomity początek historyi literatury greckiej. Następcy K-a uzupełniali to dzieło i w osobnych kommeutarzach objaśniali. Prócz tego zbierał jeszcze K. liczne glossy, tj. wyrażenia lokalne, dla ogółu niezrozumiałe, i kommentował je; pisał wreszcie dzieła o cudownych zjawiskach, o wypadkach osobliwych w dziedzinie historyi, geografii i mitologii. Spuściznę literacką K-a, w drobnej tylko części dochowaną, wydali: Span-lieim Ezech., Utrecht 1697, i Ernesti I. A., 2 tomy, Lej da 1761, na podstawie sławnego zbioru fragmentów K-a przez Bentleya; Blom-field, Londyn 1815, Schneider O., 2 tomy, Lipsk 1870—1874, główne, najlepsze wydanie. Hymny K-a wydali: Meineke A., Berlin 1861; Wila-mowitz-Moellendorff U., Berlin 1882. Gomperz głosiłł w Wiedniu r. 1893 „Neue Bruchstücke aus der Hekale des Kallimachos”. Na nie-

Atoli

Na początku tego wielkiego utworu, składającego się z czterech ksiąg, opowiadał poeta, jakim sposobem dostał się z Kyreny na górę Heliko-nu, jak tutaj Muzy wtajemniczyły go we wszelkie szczegóły świata mitycznego. Tytuł „Aitia” nadał mu K., ponieważ przy każdej opowieści powód zdarzenia albo zwyczaju, wiążącego się z mityczną legendą, przytacza. Dzieło to ugruntowało sławę K-a jako poety elegijnego, zawierało jednakże tyle ciemnych, objaśnień osobnych wymagających, ustępów, że Klemens aleksandryjski („Strom.” V, 678) zwie je placem szermier-skim (Yop,vaaiov) gramatyków. Innemi okolicznościowo utworzonemi elegiami były: „Warkocz Bereniki”, „Wesele Arsynoy”, pieśń na Sozybiosa zwycięstwo w igrzyskach i t. p. Bardzo sławionym był także poemat H e k a 1 e, udatna sielanka, opisująca w naiwnym, prostym tonie, jak poczciwa kobiecina, nazwiskiem He kale, przyjmowała gościnnie w swej chacie Tezeusza, gdy przybył do Maratonu, aby tamtejszego byka dzikiego żywcem pojmać. Rzymscy poeci bardzo wysoko cenili jego elegie, erotyczne zwłaszcza („Quint.” X, 1, 58; „Ovid, ex Ponto” IV, 16, 32), i brali go sobie w tej mierze za wzór. A takim sposobem wiernem naśladowaniem K-a jest np. Katulla poemat (nr 66) „De coma Berenices”, równie jak 20 heroida Owidyusza jest przerobieniem Kallimachowej „Kydippe”; z naśladowania Owidyusza znanym też jest K-a satyryczny poemat Ibis, w dystychach napisany, w którym poeta w zawiłych alluzyach wyszydza rywala swego na dworze egipskim w dziedzinie poezyi, Apolloniusza Rodyjczyka, dla zbyt długich epopei. Z tego też utworu pochodzi znane owo wyrzeczenie, które w przysłowie weszło:    ßißX£ov pi?« xaxôv (=wielka księga to

wielkie nieszczęście). Propercyusz wreszcie, sympatyczny poeta eligijny rzymski, obrał również K-a w krótszych i dłuższych ustępach u-tworów swych za szczególny pierwowzór. Prócz elegij pisał K. jeszcze jamby i pieśni (piX7j).

Pieśni mianowicie, w wytwornym języku i w przeróżnych formach rytmicznych komponowane, sławiono bardzo w wiekach starożytnych, a do nich znowu zaliczyć pewnie należy tak zwane gaili am by, które Catullus, gorący wielbiciel K-a, na łaciński język przełożył. W spuściźnie K-a dochowało się do naszych czasów jeszcze przeszło 60 epigramatów, wzorowych, ciętych wierszy, ujętych w formę zwięzłą, dobitną, zawierających już-to napisy na rzeczywistych miecki język przełożyli hymny i epigramata: albo też zmyślonych ex-voto i pomnikach gro- Ahlwardt, Berlin 1794; Schwenik, Bonn 1821

S. Drz.

S. Drz.

S. Drz.

S. Drz.

i Sztutgard 1833.—Por. Hecker „Commentatio-nes Callimacheae” Groningen. 1842; Dilthey „De Callimachi Cydippe” Lipsk 1863; Conat „Remarques sur la date et la composition des hymnes de Callimaque” w «Ann. pour l’encour.» z roku 1878, str. 68 — 117; Knaack „Analecta Alexandria”, rozd. II, Callimachea, Gryfia 1880. s- Drz-

Kallinikos, po grecku KaXXivixoç (=znako-mity, sławny zwycięsea): 1) przydomek Heraklesa, nadany mu przez Telamona po zdobyciu Ilionu. — 2) przydomek Seleukosa, króla Syryi (247—238 przed Chr.), ojca Antyocha Wielkiego, nadany mu przez szyderstwo (Polyb. II, 71,

4).—3) sofista ateński, rodem z Syryi, albo, według innych źródeł, z Arabii Skalistej, żyjący w III w. po Chr., napisał prócz innych utworów panegiryk na cześć państwa Rzymskiego, z którego nieliczne fragmenta się dochowały; wydał je Ovelli I. C. w Lipsku 1816.—K. rodem z Hieropolis w Syryi, żył w VII w. po Chr., znakomity architekt; przypisują też jemu wynalazek tak zwanego greckiego ognia.

Kallinos, po grecku KaXXivoç, twórca elegijnej poezyi greckiej, ur. w Efezie około r. 776, według innych źródeł, około r. 650 przed Chr., starszy współczesny poety Archilocha. Bliższych szczegółów o życiu jego nie znamy. Aleksandryjscy gramatycy zaliczyli go w zaszczytny kanon elegików greckich. Prócz innych drobnych szczątków pozostał po nim większy fragment jednej elegii, w której zniewieściałych ziomków swych do walki odważnej, zaciętej przeciwko wrogiemu miastu Magnezyi nad Meandrem zagrzewa. Walka ta przypada na wspominane w innych elegiach czasy, kiedy Kimme-ryjczycy wtargnęli od północy do ziemi Frygij-czyków, Lidyjczyków i do greckich osad w Azyi Mniejszej. Z innych źródeł wiemy znowu, że w walce owej zwyciężyli Efezyjczycy, a do zwycięstwa tego przyczyniło się z pewnością w znacznej mierze potężne wrażenie, jakie sprawiają do dzisiaj na słuchaczach, ognistą namiętnością wrzące, dystychy poety. Prawdopodobnie i inne jego elegie były treści wojennej, i politycznej. Fragmenta ich wydali: Franek, Callinus (Altona 1816); Bach, razem z fragmentami Tyrteusza i Azyosa (Lipsk 1831); uzupełnione w 2-iem wydaniu z r. 1832; Bergh w „Poetae lyrici Grae-ci” (wyd. 4-e Lipsk 1882). Na niemiecki język przełożyli je: Weber W. E. w „Elegische Dichter der Hellenen” (Frankfurt 1826); Hartung w „Griechische Elegiker”, z greckim tekstem (2 tomy, Lipsk 1859); Mähly w „Griechische und römische Lyriker” (Lipsk 1880); Geibel w „Klassisches Liederbuch” (wyd. 5-e Berlin

1888).—Por. Geiger „De Callini aetate” (Erlangen 1877); Caesar „De Callini aetate” (Marburg 1857; rozprawa uzupełniona w r. 1876).

Kalliope: 1) po grecku KaXXiôîrr] (=pięknym głosem obdarzona), córka Zeusa i Mnemozyny, najprzedniejsza z dziewięciu Muz, opiekuńcza bogini poezyi epicznej (carmina Calliope libris heroica mandat, Anson. XV, 400). Wezwanie ogólne bogini w pierwszym wierszu Iliady Homera do niej się właśnie odnosi. Według opowieści mitycznej miała ona Onagrosowi, królowi trackiemu, powić wieszczów Orfeusza i Linosa. Sztuki piękne nadają jej, jako charakterystyczne pomiędzy siostrami znamię, tablice woskowe i rylec; posąg marmurowy, odkryty w Herkulanum, przedstawia ją wszakże, równie jak Muzę Klio, z zapisanym zwojem papyrusowym w ręku. — 2) K., nazwa 22-ej planetoidy.

KallipygOS, po grecku KaXXt7royoę (dosłownie — z pięknym tyłem), przydomek bogini Afrodyty, którego oryginalne powstanie opowieść mityczna w następujący sposób głosi: Dwie piękne dziewczyny, córki biednego chłopa na wyspie Sycylii, spierały się długo ze sobą, która z nich ma ową część ciała ładniejszą. Młodzieniec pewien, zawezwany jako sędzia w tej delikatnej sprawie, rozstrzygnął spór na korzyść starszej siostry i zakochał się w niej. Brat zaś jego, któremu wszystkie szczegóły opowiedział, rozkochał się w młodszej siostrze. Bogaty ich ojciec po długim oporze zezwolił wreszcie, że obaj bracia z dziewczętami wybranemi się pożenili. Z wdzięczności za to szczęście postawiły obie siostry wspólnym kosztem bogini Afrodycie świątynię w Syrakuzach, której główną ozdobę stanowił posąg bogini, z marmuru wykuty, w takiej pozycyi, że ona w tył, poza siebie się o-gląda. Klasyczne czasy znały więcej posągów, przedstawiających Afrodytę z podziwianą ogólnie cechą charakterystyczną, równie jak na gemmach pojawia się ona często w takiej postawie. Sławny posąg w podobnej pozycyi, pochodzący z Wieków Starożytnych, znajduje się obecnie w muzeum neapolitańskiem; ma on wszakże o-prócz innych uzupełnień, także głowę dopiero w nowszych czasach dorobioną. Prawdopodobnie jednak statua owa nie Afrodytę, lecz raczej Heterę (ob.) jaką przedstawia.—Porów. Athen. XII, 13.

Kallirrhoë, po grecku KaXXtppôïj (= uroczo płynąca): 1) K., słynne źródło w Atenach, tryskające na południe od Akropolis przy łożysku rzeczki Ilissos, zwane także Enneakrunos, od kiedy synowie Pizystrata opasali je ocembrowaniem z marmuru (Thucyd. II, 15).— 2) K., źródło i zarazem inne miano miasta Edessy w Mezopotamii, nazywanego przez Macedończyków z pełnem nazwiskiem Antiochia K.—3) K., słynne zdrojowisko w Perei, w Palestynie, na wschód od morza Martwego, do którego źródło, również K. zwane, uchodzi, z gorącą wodą siarczaną, używaną skutecznie do picia i do kąpieli.— Porów. Plin. „Nat. Hist.” V, 6, 16; Joseph. „Bell. Jud.” I, 21.—4) K., córka Okeanosa i Thetydy, która z Chryzaora zrodziła Geryonesa i Echidnę (ob.).—Por. „Hesiod. Theog.” 981.— 5) K., cór-

S. Drz.

S. Drz.

ka Acheloosa, druga żona Alkmeona (ob.), którego namówiła do ofiarowania jej osławionych darów Harmonii (ob.), przez co śmierć męża spowodowała. Prośby jej, zaniesionej do Zeusa, którego była miłośnicą, aby synowie jej, Amfoteros i Akarnan, jaknajprędzej dorośli, iżby mogli pomścić śmierć ojca, wysłuchało bóstwo, a ci, jako dorośli młodzieńcy, zamordowali w Delfach, albo też, według innych źródeł, w Tegei, synów Fegeusa, a potem i Fegeusa samego w Psofis.—6) K., córka Skamandrosa, żona Tro-sa, króla trojańskiego, matka Ilosa, Assarakosa, Ganymedesa i Kleopatry (Apollod. III, 12, 2).— 7) K., dziewica kalidońska, którą kochał gorąco Koresos, kapłan Dyonizosa. Gdy ta miłością jego wzgardziła, a Dyonizos, na prośby kapłana, za karę na większą część ludności kalidońskiej szaleństwo dopuścił, rozkazała wyrocznia Kore-zosowi na przebłaganie gniewu bożka poświęcić jako ofiarę K., albo też inną istotę ludzką; lecz ten, na nowo miłością ku dziewicy rozgorzały, poświęcił za nią sam siebie na ołtarzu ofiarnym, poozem K., w spóźnionej rozpaczy, śmierć sobie zadała przy źródle, które od niej miano swe przybrało.— Por. Paus. VII, 21, 1.

Kallisthenes, po grecku KaXXiałb]VY]ę: 1) K,, grecki historyk, ur. około r. 360 przed Chr. w Olincie, siostrzeniec filozofa Arystotelesa, którego uczniem był razem z Aleksandrem Wielkim. Żył potem od r. 336 w Atenach, gdzie szczególnie badaniom historycznym się poświęcił. Towarzyszył Aleksandrowi na wyprawie jego przeciwko Persom, wszakże później, gdy Aleksander, ulegając demoralizującemu wpływowi dworskich pochlebców, żądał, aby osobie jego, podobnie jak perskiemu monarsze, hołd czołobitności składano, ściągnął na siebie gniew króla, ponieważ stanowczo oświadczył, że ceremonii tej, uwłaczającej godności wolnego Greka, nie dopełni (Curt. VIII, 5). Przez wolnomyśny i szorstki sąd swój, wydawany otwarcie przy każdej sposobności, przez obyczaje swe surowe, rażące teraz na dworze królewskim, otaczającym się coraz większą etykietą i oddanym zbytkowi wykwintnemu, jako też rozkoszom najwy-szukańszym, popadł w niełaskę Aleksandra, a posądzony o udział w Bprzysiężeniu przeciw osobie króla, wtrąconym z rozkazu jego został w kajdanach do więzienia, gdzie, według świadectwa Arystotelesa, podczas wyprawy Aleksandra do Indyi w r. 327 umarł, albo też, jak Ptolemeusz podaje, na tortury skazany, a potem na szubienicy życie zakończył (Plut. Aleks. 42 i następne; Arv. IV, 14, 1). Teofrast pamięci jego poświęcił dzieło swe, zatytułowane K. albo o żałobie. K. napisał następne dzieła historyczne, z których tylko nieznaczne fragmenta pozostały: Grecką historyę (Hellenika) w 10 u księgach, obejmującą czasy od r. 387—357; Dzieje (drugiej) wojny świętej, albo focyjskiej (356—345); Dzieje Macedonii; Dzieje Tracyi. Jest on też pewnie autorem Podróży Morskiej (IIspLtXooç), chociaż niektóre źródła imiennika jego, rodem z Sybarys, jako autora wymieniają. Historyę Aleksandra opisał w osobnem dziele, noszącem tytuł Dzieje Persów (Ilepaoiâ). Zajmował się K. pilnie także studyami przyrodniczemi, do których obudził w nim podczas pobytu w Atenach Teofrast (ob.) wielkie zamiłowanie. Owocem tych badań było dzieło anatomiczne o budowie oka i drugie treści botaniczno-lekarskiej, oba zaginęły. Z dzieł jego historycznych korzystali bardzo skrzętnie późniejsi dziejopisarzowie Aleksandra. Fragmenta dzieł K-a zebrali: Geier „Alexandri Magni historiarum scriptores”, str. 232—273 (Lipsk 1844); Müller „Scriptores rerum Alexandri Magni”, dodane do wydania Arya-na przez Duebnera (Paryż 1877); Westermann „De Callisthene Olynthio commentationes” w czterech częściach (Lipsk 1838 — 1842). — Por. St. Croix „Examen critique des anciens historiens d’Alexandre le Grand”, wyd. 2-e (Paryż 1804); Fraenkel „Die Quellen der Alexanderhistoriker” (Wrocław 1883). — Do dzisiaj w rozmaitych rękopisach pod K-a imieniem dochowane, bajkami niestworzonemi i wszelakiemi przygodami roman-tycznemi upstrzone dzieło „O czynach Aleksandra”, które główne stanowi źródło do średnio wiecznych opracowań legend przeróżnych o Aleksandrze, jak np. łacińskiej „Alexandreis”, którą napisał Gualtherus de Castellione, i w języku górnoniemieckim skreślonej pieśni o Aleksandrze, utworu kapłana Lamprechta, jest marnym fabrykatem późniejszych wieków. Główne tego dzieła jądro treściwe powstało pewnie już za czasów Ptolemeuszów, lecz wszystkie obszerne dodatki legendowe odnieśó należy do późniejszej daleko epoki i to do panowania wschodnich cesarzy w III wieku po Ch. Bajeczne owe opowieści o wielkim królu tak bardzo się wszędzie podobały, że tłómaczono je na język syryjski, ormiański, dwa razy na łaciński i to na początku IV wieku Juliusz Valerius, a w X wieku ar-chidyakon Leon; ostatnią przeróbkę wydał Landgraf w r. 1885.—Rzekome owo K-a dzieło wydali: Müller i Westermann w wyżej przytoczonych edycyach; Mensel H. w „Neue Jahrbücher für Philol.” (Suppl. V z r. 1871). Por. Zacher „Pseudocallisthenea, Forschungen zur Kritik und Geschichte der ältesten Aufzeichnung der Alexandersage” (Halla 1867).— 2) K., mówca ateński, który wobec groźnej postawy Filipa II, króla macedońskiego, po ukończeniu wojny Focyj-skiej w r. 345 przed Chr. kazał Ateny natychmiast obwarować i uzbroić, aby na wszelki przypadek gotowemi były do obrony, i później jednakże wymieniają go źródła pomiędzy tymi Ateńczykami, których Harpalos (ob.) przekupił. — Wątpliwą też jest rzeczą, czy „Skarga przeciw Kallistenesowi”, napisana przez mówcę ateńskiego Deinarcha, do tego K-a właśnie, albo też do jakiego imiennika jego się odnosi.

Kallisto, nimfa, ob. Ar kas,

(* w Altonie 15 listopada 1856 r.). Mieszka i pracuje w Karlsruhe, należy do ruchu artystycznego, który powstał tam od r. 1880; pod wpływem G. Schoenlebéra i H. Baischa, ożywia on pejzaże swe za pomocą silnych dramatycznych scen rodzajowych, np. na targu naczyń koń rozbiegany, lub pojawia się rycerz ognisty we wsi w Schwarzwaldzie, owdzie powódź i szkody od niej poniesione, rozpacz powodzian.— Mu-ther „Gesch. d. Mal. d. XIX Jahrh.” III, 428; Spis obrazów w Encykl. Meyera.

Hallnberg (C a 11 n b e r g), miasto saskie w obwodzie hetmańskim Zwickau, w urzędzie hetmańskim Glauchau, na lewym brzegu rz. Rödlitz, tuż na zachód od m. Lichenstein, 322 m. nad p. m., stacya kolei St. Egidien-Stollberg, liczy (r. 1890), 2 967 m-ców (1419 mężczyzn i 1548 kobiet), wyznania ewangielickiego. Ma kościół ewangielicki, seminaryum nauczycielskie żeńskie ze szkółką, pocztę, telegraf. Fabryki tkackie, pończosznicze, kołder, obrusów, portyer i firanek; przemysł górniczy; jarmark doroczny i dwa targi na bydło. Do r. 1716 K. stanowił przedmieście m. Lichtensteinu.

Kallotyści („Régiment de la Calothe”; la calothe=mycka), stowarzyszenie w rodzaju naszej Rzeczypospolitej Babińskiej, powstało we Francyi za Ludwika XIV. Miało ona na celu zwalczanie wad i śmieszności przez rozdawanie rang w tym pułku. Patenta redagowano w wierszach satyrycznych. Stowarzyszenie rozwiązał kardynał Fleury. Stowarzyszenia „Régiment de la Calothe” utrzymały się przez cały XVIII w. w wojsku francuskiem, służąc tam jednak do odmiennych celów. Były to stowarzyszenia, obejmujące w każdym pułku wszystkich podporuczników i poruczników. Najstarszy porucznik był zwierzchnikiem całego stowarzyszenia i miał pewien rodzaj kontroli nad wszystkimi członkami. Razem z sądem decydował on o sprawach honorowych członków, starając się zapobiegać pojedynkom, udzielał nagany i karał za przekroczenia. „Calothe” miała poza tem na celu ochronę niższych oficerów od samowoli wyższych. Uchraniając od pojedynków, będąc czynnikiem solidarności pułkowej w czasach, gdy pochodzenie tak bardzo dzieliło między sobą oficerów, miała „Calothe” duże znaczenie w wojskowości francuskiej XVIII w. Jak się okazuje z niedawnej sprawy w angielskim pułku grenadyerów gwardyi (ukaranie cielesne paru oficerów w lutym 1903 r.), „Calothe” istnieje po dziś-dzień w niektórych pułkach armij angielskich. „Calothe miała swoje archiwa. Otóż jednym z prawodawców Calothe’y regimentu artylleryi La Fè-re był Napoleon.—O „Calothe” pisał Leon Hen-

Trz.

Kallistratos, po grecku KaXXîaTpon:oç : 1) sławny mówca ateński, rodem z Afidny, którego świetna wymowa miała w Demostenesie obudzić zapał do zawodu krasomówcy. Wysoki urząd stratega pełnił w r. 378 przed Chr. razem z wielkimi wodzami, Tymoteuszem i Chabriasem, w r.

J. Musz.

373 z Chabriasem i z Ifikratesem. Gdy wojna ta, w której Ateńczycy sprzymierzyli się z Te-bańczykami, długo się toczyła bez stanowczego rozstrzygnięcia, zawiązał on układy pokojowe ze Spartańczykami, udał się razem z Kalliasem do Sparty i przyczynił się do zawarcia przymierza pomiędzy wrogiemi dotąd państwami. Wielkiej sławy zażywała mowa jego względem miasta Oropos, długoletniego powodu niezgody pomiędzy Tebańczykami i Ateńczykami. W późniejszych czasach, gdy wobec nagłego wzrostu potęgi tebańskiej stanął na stanowisku filospar-tańskiem, poróżniwszy się ze współobywatelami, udać się musiał w r. 361 na wygnanie do Me-thony, a stąd do Bizancyum; gdy zaś bez wyraźnej woli ludu do ojczyzny wrócił, straconym został w r. 355.—Por. Kseń. Hellen. VI, 2, 39;

3, 3; 10; Lyturg. Leocr. E. 3. — 2) K., znakomity gramatyk aleksandryjski, uczeń Arystofa-nesa z Bizancyum, żył około r. 150 przed Chr.

Wielkiego znaczenia w Wiekach Starożytnych zażywały jego krytyczne objaśnienia dzieł Homera (wymierzone poczęści przeciwko hypote-zom uczonego Arystarcha), Arystofanesa, Eurypidesa, Pindara i innych autorów greckich. —

Por. Schmidt R. „De Callistrato Aristophaneo”

(Halla 1839).—3) K., sofista grecki, żyjący pewnie w III w. po Chr., napisał za wzorem obydwóch Filostratów (ob.) dzieło bez wielkiej wartości, w suchym, afektowanym stylu pod tytułem ⁵Excpp4osię, w którem opisuje 10 posągów Skopasa, Praksytelesa, z kamienia lub ze spiżu utworzonych, a sięgając poza granice Grecyi, objaśnia także posąg Memnona w Etyopii i grupę Nimf nad rzeką Indos. Wydali to dzieło:

Jacobs, razem z „Obrazami” Filostratów (Lipsk 1825); Kayser, razem z wszystkiemi dziełami Filostratów (wyd. 2-e Lipsk 1853); Westermann, razem z Euuapiosem i Himeriosem, ogłoszonymi przez Boissonade i Duebnera (Paryż

1849).

S. Drz.

Kallundborg, miasto portowe w Danii, na

Kalliwoda Jan Wacław (* 21 marca 1800 w Pradze—f 3 grudnia r. 1866 w Karlsruhe), wirtuoz na skrzypcach i kompozytor muzyczny czeski. Kształcił się w konserwatoryum pras kiem, w grze na skrzypcach u Pixisa, a w teo-ryi muzycznej u Dyonizego Webera. W r. 1823 objął posadę kapelmistrza kapeli ks. Fürstenberga, którą zajmował do r. 1853, poczem osiadł w Karlsruhe. Napisał: 7 symfonij, 3 kwartety net. smyczkowe, „Deutsche Lied der Österreicher”,

A. Pol.

rów fortepianowych.

kilka koncertów skrzypcowych, uwertur i utwo- wyspie Zelandyi, na brzegu zachodnim, nad fiordem tejże nazwy, w okręgu Holbäkskim, ostatnia Kallmorgen Fryderyk, malarz niemiecki | stacya linii Kopenhaga-Holbäk-K., liczy (w r.

1890) 3 566 m-ców, ma piękny kościół (Frue Kirke) w stylu romańskim, o pięciu wieżach, przez Esberna Snarego zbudowany i w latach 1869 — 71 odrestaurowany. Zamek wpobliżu kościoła, około 1170 r. wzniesiony, był w wieku XVI przez pewien czas więzieniem (Chry-styan II [ob.] był tu od r. 1549 aż do samej śmierci, w d. 25 stycznia r. 1559, więziony), a w wieku następnym, w czasie wojen szwedzkich (1658) do szczętu niemal zburzony. Ludność trudni się rybołówstwem i handlem zbo- ży po Ameryce, żem. K. ma stałą kommunikacyę parowcową z Aarhusem i Kopenhagą.

Kallus Rudolf, poseł krajowy morawski (* 1835 r. w Frensztadzie). Słuchał medycyny w uniwersytecie wiedeńskim, a po ukończeniu nauk osiadł w miasteczku rodzinnem, bardzo wtedy zniemczałem, gdzie, będąc lekarzem, obudził ducha narodowego wśród mieszkańców.

Wytrwały i wymowny, do spółki z mieszczaninem tamtejszym, Wacławem Kostelnikiem, rozwinął dodatnią w tym kierunku działalność.

Pamiętnem jest przemówienie jego w Brnie na obchodzie jubileuszu śśw. Cyryla i Metodego w r. 1863. Od 1866 do 1896 r. był posłem krajowym, z przerwą wszakże 6-letnią. Wnioskowi jego z r. 1874 i 1875 zawdzięcza począ- | tek orgauizacya hygieniczna, zaprowadzona na ci 12 867 tonn; w r. 1891 do portu weszły 854 mocy prawa z r. 1884. Oprócz tego wniosku okręty o 109 667 tonnach. K. jest siedzibą bis-zanotować należy i inne, a mianowicie: potrzebę kupa. Po drugiej stronie odnogi morskiej leży założenia szkoły weterynaryjnej, uregulowania naprzeciw miasta stary, bardzo zniszczony, obec-Ostrawicy, wybudowania w Luhaczowicach sana- nie częściowo odnowiony, zamek kalmarski. toryum dla dzieci cierpiących na rhachitis. W latach 1874 — 1885 był starostą miasta Fren-

J. F. Gr.

sztadu.— „Naućny Slovnik”.

Kallwitz, ob. Calvisius Sethus.

Kaim Per, przyrodnik szwedzki (* w Auger manie w marcu r. 1716—f 16 listopada 1779). K. studyował z początku teologię w Abo, lecz skłonność jego do nauk przyrodniczych była tak wyraźną, że sami profesorowie skłonili go do porzucenia teologii dla botaniki. Polecono go baronowi Sten Care Bjelke, który wziął go do siebie i którego kosztem K. odbył pierwsze swe naukowe podróże na zachód Finlandyi r. 1740, w następnym zaś roku do różnych prowincyj Szwecyi. Właśnie wówczas spotkał on Linneu-sza i w Upsali zapisał się w poczet jego słu chaczy. W r. 1745 przed otrzymaniem jeszcze ostatnich stopni akademickich został członkiem Akademii Nauk, a w r. 1747 powołano go na stanowisko profesora nauk przyrodniczych do Abo. A ponieważ w tym czasie baron Bjelke zaproponował był Akademii Nauk w porozumieniu z Linneuszem wysłanie do Północnej Ameryki szwedzkiego uczonego dla zebrania w kraju tym nieznanych roślin, które dałyby się zaklimaty-zować w Szwecyi, spełnienie tej missyi poruczo-no K-owi. Wyjechał on w jesieni r. 1747 i przebył w Ameryce do r. 1751, gromadząc wiele obserwacyj, opisanych w pracy: „Eu resa till Narra Amerika” (Podróż do Ameryki Północnej). Wydane jednak zostały tylko pierwsze 3 tomy tej jego pracy; rękopis zaś na 4 następne tomy, pozostający w ręku następcy K-a w Abo, spalił się podczas pożaru uniwersytetu. List K-a do Franklina, pisany o wodospadach Niagary, drukowany w wielu językach, wsławił imię uczonego szwedzkiego w całej Europie. K. założył ogród botaniczny w Abo i hodował tam wielką ilość roślin, przywiezionych z podró-

K. K-ć.

Kalmar, Ob. Kałainarnica.

Kalmar, miasto w Szwecyi, stolica prowincyi tegoż nazwiska (ob.), nad Kalmarsundem, zbudowane dosyć regularnie na wyspie Guarnholmen, połączonej mostem z lądem stałym, naprzeciwko wyspy Öland; niegdyś było silną twierdzą, obecnie fortyfikacye jego są po większej części zniesione. Prowadzi stąd droga żelazna do Emma-body, stacyi na linii Karlskrona-Wexiö. Miasto ma piękną katedrę (zbudowaną w 1660 — 99), stary zamek, gimnazyum, dobry port, warsztaty okrętowe, fabryki tytuniu i zapałek; mieszkańców 11772 (1890), prowadzących handel o-żywiony (przywóz pszenicy, żyta, śledzi, nawozu sztucznego, wywóz owsa, drzewa, zapałek). W r. 1893 K. posiadał 133 okręty o pojemnoś-

Kalmar, prowincya (län) szwedzka, zajmuje część wschodnią Smalandyi i przybrzeżną wyspę Öland; graniczy na północ z Ostgotlandyą, na zachód z prowincyami Jönköping i Kronoberg, na południe z Blekinge; powierzchni ma 11 493

km. □ (208.7 mil □), mieszkańców w r. 1890 liczyła 232 847. Część północno-wschodnia jest skalista i obfituje w lasy, na południu zaś ziemia jest płaska i żyzna. 14.4°/₀ ziemi stanowią pola i ogrody, 9.3% ł$ki, 32.7% lasy. Brzegi należą do najpiękniejszych w Szwecyi. Mieszkańcy zajmują się przeważnie rolnictwem i hodowlą bydła, w północnej części i leśnictwem. Uprawiają żyto, owies, jęczmień i ziemniaki; w r. 1890 w prowincyi było 23 010 koni, 157 893 sztuk bydła, 94 694 owce, 25 425 świń. Prowincya dzieli się na 15 okręgów sądowych.

Kalmarska unia, faktyczne zjednoczenie trzech państw skandynawskich w dniu 20 lipca 1397. Zamieszki, wybuchłe w tych krajach w drugiej połowie wieku XIV, osłabiły je znacznie i dały możność państwom sąsiednim zdobycia wpływu na sprawy skandynawskie. W Szwecyi umocnił się Albrecht Meklemburski, który miał zamiary i na Danię. W tem ostatniem państwie po śmierci Waldemara IV zasiadła na tronie córka jego, Małgorzata, żona króla norweskiego, Ha-kona. Miała ona syna małoletniego, Olafa; rządziła z początku w jego imieniu. W r. 1387

z. z.

Fig. 70.

Kaliiiewicz (herb).

umarł Olaf, Małgorzatę zaś uznano za królową Danii i Norwegii. Szlachta szwedzka powstała przeciw Albrechtowi i znalazła pomoc u Małgorzaty. Wojna z Albrechtem i jego krewnymi skończyła się w r. 1395: Albrecht ustąpić musiał Szwecyę Małgorzacie. Trzy państwa skandynawskie połączone już były pod jednem berłem. Małgorzata wyznaczyła na swego następcę Eryka Pomorskiego, wnuka siostry swej, Ineborgi, i chciała, aby prawa jego uznane zostały przez wszystkie trzy królestwa. W tym celu zwołała na wiosnę r. 1397 przedstawicieli trzech państw do Kalmaru. Obrady nad unią trwały dosyć długo. Eryka ukoronowano potrójną koroną trzech państw północnych; wkrótce potem ułożono i akt unii. Miał on znaczenie prelimina-ryów układu pomiędzy królem a królestwami; mocy prawa nie otrzymał nigdy, gdyż nie wszyscy z obecnych na zjeździe przedstawicieli podpisali się pod nim. Unia ustanowiła zwierzchnictwo Danii nad dwoma pozostałemi państwami. Dalsze dzieje północy skandynawskiej nacechowane dążeniem Norwegii, a zwłaszcza Szwe-cyi, do wyłamania się z pod hegemonii Danii. Akt unii kilka razy był drukowany.—Por. „Aars-beretninger fra det kongelige Gcheimearchiv” (II); Rydberg „Traités de la Suède” (II); Palu-dan Müller „Observationes criticae de foedere inter Daniam, Sueciam et Norvegiam auspiciis Margaretae reginae icto”; Harry Denieke „Die Hansestädte, Danemark und Norwegen 1369 — 1376” (Halla 1880).

Kalmia L., rodzaj roślin z rodziny Wrzoso-watych (Ericaceae), obejmujący tylko 5 gatunków krzewiastych, wiecznie - zielonych, właściwych Ameryce Północnej. Najpospolitsze gatunki: K. angustifolia L. o wązkich liściach i ciem-no-różowych kwiatach; K. glauca Ait. z liśćmi z wierzchu ciemno-zielonemi, błyszczącemi, pod spodem szarawemi i z jasno-różowemi, długoszy-pułkowemi kwiatami; K. latifolia L. z liśćmi stosunkowo dużemi, długoogonkowemi, skórza-stemi, podobnemi do wawrzynowych, po oby-dwóoh stronach błyszczącemi i z płaskiemi kwiatami barwy czerwonej lub białej. W hodowli sztucznej wytworzono wiele odmian każdego gatunku.

Kalmius, rzeka w Rossyi, ob. Kałka.

Kalmus, ob. Tatarak.

Kalmusówka, wódka nalewana na suszone kłącze tataraku, zwanego także aj erem albo k a 1 m u s e m (po łacinie acorus calamus).

Kalnibłoto, miasteczko w gub. Kijowskiej, ob. Ekaterynopol.

Kalniewicz, herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem, dwaj rycerze krzyżują miecze; między nimi: u szczytu tarczy gołąb przeszyty zgóry również mieczem, u spodu zaś srebrna podkowa ocelami na dół, obejmująca takiż krzyż. Nad tarczą korona szlachecka. — Pieczęć Kazimierza

Kalniewicza, b. deputata wileńskiego z r. 1831, w zbiorach St. Dziadulewieza. t>.

Kalnofoyski Atanazy, mnich kijowsko-pieczarskie-go mona8teru, napisał po polsku „Teratourgema, lubo cuda, które były tak w samym święto - cudotwornym monastyrze pieczarskim iak y w obudwu świętych pieczarach” (w drukarni Kijowo-pieczarskiej R. P. 1638). Pracę tę przypisał Heliaszowi na Czecztwiertni Światopełkowi Czetwierteńskiemu, króla polskiego, Władysława IV, rotmistrzowi. Dzieło to zostało wydane za zezwoleniem Piotra Mohiły, po ocenzurowaniu i starannych poprawkach („tszczatielnom poliro waniju”) w Kollegium Mohilańskiem, razem z dziełem Hilaryona Denisowicza,    igumena    monaste-

ru Kupiatyckiego „Parergon    cudów    świętych    o-

brazu Kupiatyckiego”. W Teratourgemie K. o-pisał 64 cuda, jakie stały się w Da wrze i w jej pieczarach od r. 1594 do 1638, a miał na «e-lu zbicie twierdzenia Jezuitów i Uniatów, że jakoby w kościele prawosławnym cuda ustały.

Kalnoky Gustaw Zygmunt, pan na Köres-Pataku, mąż stanu austryacki (* r. 1832 w Le-towicach w Morawii — f 1893 tamże), pochodził z rodu starej szlachty siedmiogrodzkiej, wspominanego już w w. XIV a w r. 1697 wyniesionego do godności hrabiów węgierskich. Później ród ten rozdzielił się na dwie gałęzie: morawską i siedmiogrodzką; do pierwszej z nich, posiadającej na Morawach dominium Letowice i dobra Ziele, należy hr. Gustaw Kalnoky, noszący przydomek od swego gniazda rodzinnego „Kö-rÖB-Patak”. Ukończywszy nauki, wstąpił do 2-go pułku huzarów, ale już w r. 1854 wziął dymissyę ze stopniem nad-porucznika i przeniósł się do służby dyplomatycznej. Najpierw był attaché poselstwa, wyprawionego do Monachium przez cesarza Franciszka Józefa w widokach związku małżeńskiego z księżniczką bawarską Elżbietą. W r. 1857 to samo stanowisko zajmował przy poselstwie berlińskiem, a w 1860 przeniesiony został jako sekretarz poselstwa do Londynu. Tam pozostawał przez lat dziesięć, podczas których w armii został rotmistrzem, w dyplomacyi radzeą poselstwa. Kiedy r. 1870 Włosi zabrali Rzym, K. zajął tam stanowisko poselskie, opróżnione przez Tranttmansdorffa. Po krótkim pobycie w Rzymie powrócił do kraju, gdzie zostawał do dyspozycyi przez cały czas, w którym hr. Juliusz Andrassy był ministrem spraw zagranicznych. Następca Andrassego, Ha-merle, powołał go r. 1879 do tegoż ministeryum obok Kallaya, który był pierwszym naczelnym prezesem wydziału. Jednak już w lutym roku 1800 K. został zamianowany ambasadorem w Petersburgu na miejsce Langenaua, a razem posunięty na stopień generała - majora. Niedługo wszakże obowiązek ten pełnił, bo tylko do śmierci Hamerlego (14 października 1881), gdy Kal-layowi powierzono zastępstwo tymczasowe ministra spraw zagranicznych w urzędzie i w de-legacyach, które właśnie były zwołane. — Dnia 21 listopada K. otrzymał nominacyę na spólne-go ministra spraw zagranicznych. Polityka jego była polityką oględności, powściągliwości, oraz starań usilnych o zabezpieczenie pokoju. Przymierze zawarte r. 1879 przez Andrassego z Niemcami przyjął już był baron Hamerle za fakt dopełniony, a rozszerzył je o przymierze z Włochami, czego jawną oznaką był przyjazd króla Humberta do Wiednia. K., obie te ugody po swych poprzednikach dostawszy w spadku i dalej w tymże duchu politykę prowadząc, usiłował w myśl dworu, lubo bez należytego poparcia ze strony Węgier, pozyskać dla polityki pokojowej Rossyę i odnowić z nią zgodę, przerwaną r. 1878 przez kwestyę wschodnią. Jakoż udało mu się cel tak pożądany osiągnąć: owocem jego dyplomacyi był zjazd trzech cesarzy: Franciszka Józefa, Wilhelma I i Aleksandra III, w Skierniewicach (r. 1884 d. 15 —17 września) i towarzyszących im trzech ministrów spraw zagranicznych: K-ego, Bismarcka i Giersa, którzy też z sobą konferowali. Wtedy-to Cesarz Aleksander III po raz pierwszy spotkał się był z Franciszkiem Józefem. Dalszem następstwem był zjazd cesarzy austryackiego i rossyjskiego 25 i 26 sierpnia r. 1885 w Kromierzyżu, w którym uczestniczyli nietylko Giers i K., ale także i dwaj następcy tronu: Rudolf i Mikołaj. Ponowny wszakże kryzys na półwyspie Bałkańskim przerwał niespodziowanie politykę zgody między Austryą i Rossyą. D. 18 września ogłoszono w Plowdiwie zjednoczenie Wschodniej Ru-melii z księstwem Bulgarskiem. Świat polityczny, który nie rozumiał, że zjednoczenie to było wynikiem naturalnego rozwoju Bulgaryi, podejrzewał najpierw Rossyę i Austryę, że się odbyło za ich zgodą; w Wiedniu i Peszcie w pierwszej chwili podejrzewano Rossyę, w Petersburgu zaś Austro-Węgry, gdzie książę Aleksander Battenberg, który był w niełasce u Cesarza Aleksandra III, cieszył się przyjaźnią dworu. Kiedy więc Rossya odrazu wystąpiła wrogo przeciwko zjednoczeniu, zrozumiano nareszcie, że nie przykładała do niego ręki. Austro-Węgry wsze-lakoż wcale nie stawiały temu zjednoczeniu oporu, a w Węgrzech mianowicie rozwijał się ruch polityczny, chcący tę sytuacyę wyzyskać na szkodę Rossyi. Króla Milana podbudzano z Pesztu przez dzienniki rządowe do wojny dla zabrania części Bulgaryi, a po takiem odszkodowaniu Serbii, która się rządziła polityką z Pesztu i Wiednia, miano zjednoczenie Bulgaryi z Rumunią uznać za fakt spełniony. Wojna Serbii z Bul-garyą (od 13-go do 28-go listopada), zakończyła

się porażką Serbów i ucieczką króla Milana, a zwycięski postęp Bułgarów został powstrzymany, za zgodą Rossyi, przez austro-węgierskie-go wysłańca, Khewentiiillera. Gdy w rok potem (21 sierpnia 1886) książę Battenberg został przez stronnictwo rossyjskie wywieziony z Bulgaryi, a potem przez kontrewolucyę tryumfalnie znów wprowadzony ustanowił rząd ze Stambuło-wem na czele, ale musiał d. 7 września opuścić kraj, nie mogąc uzyskać zezwolenia cesarza Aleksandra III; chwila ta politykom węgierskim, mianowicie zaś hr. Juliuszowi Andrasse-mu, wydała się dogodną do poderwania wystąpieniem stanowczem wpływu Rossyi w Bulgaryi. Odtąd zaczął się spór zacięty między K-ym a Andrassym, który nietylko w dziennikach pesz-teńskich, lecz i w delegacyi węgierskiej znalazł swój wyraz. K. nie dawał się odwrócić od oględnej a gładkiej polityki swej pokojowej; lecz się kryzys zaostrzał. Posłannictwo generała Kaulbarsa nie odniosło skutku w Bulgaryi, wybuchy buntownicze stłumiono; a gdy Rossya nie pozwoliła zająć tronu bułgarskiego wybranemu na księcia Waldemarowi duńskiemu, bratu cesarzowej rossyjskiej, Battenberg zaś kandydaturę odrzucił; wtedy książę Ferdynand koburski, d. 7 marca r. 1887 jednogłośnie przez wielkie zgromadzenie narodowe okrzyknięty, przyjął wybór i w sierpniu tryumfalnie został powitany w Bulgaryi. Odtąd w polityce nowy zwrot nastąpił. K. zaś, przeciwnie, trwał konsekwentnie nie przy tern, że Ferdynand Koburski nie jest księciem bułgarskim, dopóki go wielkie mocarstwa, a w tym wypadku Rossya, nie uznają, Rossya wszakże zachowywała się nieprzyjaźnie i groźnie. Odtąd K. zbliżył się tern bardziej do Niemiec i utrzymywał ciągłą łączność z Bismarckiem, którego co rok, bądź w Warcinie, bądź we Fridricksruhe nawiedzał. Jako odpowiedź rządowi rossyjskiemu ogłoszono jednocześnie d. 6 lutego r. 1888 w urzędowych gazetach, wiedeńskiej i berlińskiej, wzajemne przymierze między Austro-Węgrami a Niemcami, przez które Austro-Węgry, w razie gdyby zostały napadnięte przez Rossyę, miały od Niemiec zapewnioną pomoc wojenną. Tegoż dnia wygłosił Bismarck w parlamencie niemieckim słynną swą mowę o stosunkach austro-rossyjskich, w której o Rossyi wyrzekł: „nie uganiamy się za nikim”, dalej zaś: „my, Niemcy, boimy się jedynie Boga, a zresztą nikogo na świecie”. Przymierze austryacko - niemieckie dochodziło natenczas do swego apogeum; na projekt Bismarcka, aby u-twierdzonem zostało na drodze prawodawczej, K. się nie zgodził, a w tymże czasie kanclerz niemiecki zawarł potajemnie przymierze z Rossyą, którem oba mocarstwa ślubowały sobie wzajemnie zabopólną neutralność przyjaoielską na przypadek, gdyby którekolwiek zostało napadnięte z innej strony: tą inną stroną dla Niemiec mogła być tylko Francya; dla Rossyi — Austro-

R.

s. Pł.

J. F. G.

Kalomel, minerał, zwany też rtęcią rogową; jest to chlorek rtęciowy Hg Cl, tetragonal-ny. Bardzo drobne kryształki pryzmatyczne, skupione w powłoki druzowate. Twardość 1 do 2; ciężar właściwy 6.4—6.5; szary, szarawo-żółty, żółtawo-biały, o połysku dyainentowym; dwój-łomność silna dodatnia; zawiera chloru 15.04°/₀, rtęci 84.96°/₀; prażony w kolbce sublimuje się, wypalony z sodą daje rtęć, z solą fosforową i tlenkiem miedziowym barwi płomień na niebiesko, na węglu ulatnia się zupełnie, w kwasie solnym rozpuszcza się częściowo, w kwasie azotowym nierozpuszczalny, w wodzie królewskiej rozpuszczalny całkowicie, w ługu potasowym czernieje. Występuje zwykle wraz z cynobrem

Węgry. Ponieważ napad znaczy często obronę, był to więc układ w gruncie rzeczy drażliwy; zawiadomienie o nim otrzymał K. z Petersburga r. 1891.—Wtedy, aczkolwiek konserwatysta i katolik z przeświadczenia, zagaił K. związek z Włochami, a w delegacyi d. 36 listopada odpowiedział na zapytanie Zallingera w sprawie przywrócenia władzy świeckiej papieża, że ogólnem pragnieniem obywateli Państwa jest zgoda i przyjaźń z Włochami, a związek polityczny z Italią stanowi dla Austro-Węgier jedyną rękojmią ich polityki.—Od wstąpienia na tron cesarza Wilhelma II polityka przymierza z Niemcami nieraz stawiała K-go odpornie względem wewnętrznej polityki Taafego, do czego niemało się przyczynił stosunek naprężony ambasadora niemieckiego, ks. Reussa, z Taafem. Dopiero wszakże, gdy Taafe poddał się do dymissyi, wystąpił K. jawnie przeciw niemu z pamiętnem pismem cesarza i przyczynił się do jego uwolnienia. — Na Węgrzech cieszył się K. zupełnem poparciem swojej polityki niemieckiej; natomiast z powodu kościelno - politycznych praw Banffy’ego doszło do utarczki, która, po przybyciu do Węgier nun-cyusza papieskiego Agliardiego w drugiej połowie kwietnia zamieniła się w bój otwarty. Prezes ministeryum oświadczył d. 1 maja r. 1895, że nuncyusz przekroczył granice swojego obowiązku zachowaniem się w Ostrzyhoniu i Wielkim Waradynie, że K. ma zakommunikować mu pogląd na tę sprawę rządu węgierskiego, oraz, że w Watykanie będą przedsięwzięte kroki, by przedstawiciel obcej władzy nie mieszał się do stosunków wewnętrznych innego państwa. K. zaprotestował publicznie przeciw temu, a zarazem podał się do dymissyi. Cesarz, przyjąwszy K-go i ßanffy’ego na posłuchaniu, żądał, żeby spór załatwili po przyjacielsku. Banffy wszakże natomiast odczytał na posiedzeniu sejmu węgierskiego d. 6 maja poufny urzędowy list K-ego z d. 25 kwietnia, w którym K. załatwiając bieżące sprawy, wprawdzie podpisał go, ale nie czytał, a który napisany był przez węgierskiego prezesa wydziału w ministeryum spraw zagranicznych. D. 7 maja ukazał się reskrypt cesarski do K-ego, w którym monarcha oświadczył mu swoje zaufanie; Banffy uczuł się przez to poniżonym, całe ministeryum jego podało się do dymissyi, a dnia 13 maja odroczył się sejm węgierski aż do załatwienia tego kryzysu. Postępek Banffy’ego znamionował zarazem walkę z sejmową większością magnatów o kwestye ko-ścielno-polityczne. Nie było kim zastąpić Banf-fye’go i koronie nic nie pozostawało, jak jedno z dwojga: bądź Banffy i większość liberalna, bądź zwycięstwo oppozycyi radykalnej. K. znów zażądał dymissyi, którą dano mu d. 16 maja r. 1895 z pochlebnem uznaniem jego zasług i uda-rowaniem brylantami do orderu św. Szczepana. Osiadłszy w zamku swym w Letowicach, żył w nim swobodnie i spokojnie aż do śmierci; a z na-

Enoykl. Powie. Iłuatr. Zen. 264. T. XXXIIL

stępcą swym, hr. Gołuchowskim, którego sam cesarzowi polecił, przyjazne utrzymywał stosunki.

Kalocsa, główne miasto okręgu K. (43 304 m-ców) w komitacie węgierskim Peszt-Pilis-Solt-Mała Kumania, stolica dawnego komitatu Pesz-to-Żółteńskiego, o 5 kim. od Dunaju, na linii kolejowej Kis-Körös-K., jest siedzibą arcybiskupa rzymsko-katolickiego; w r. 1890 liczyło 18176 m-ców, przeważnie Węgrów-katolików (233 e-wangielików i 806 Żydów); ma pocztę, telegraf, gmach sądu okręgowego i urzędu poborczego, piękny kościół katedralny z XVIII w., wspaniałą rezydencyę arcybiskupią z biblioteką, zawierającą do 30 000 tomów, seminaryum duchowne oraz nauczycielskie, wyższe gimnazyum i obser-watoryum astronomiczne.

Kalogeroi, mnisi greccy reguły św. Bazylego, żyjący już-to w klasztorach, jak na górze Athos oraz na wyspie Patmos, już-to w pustelniach. Oprócz spełniania surowych praktyk religijnych, zajmują się rolnictwem i pasterstwem. K. z Athos i Patmos poświęcają się także studyom religijnym i nauczaniu. Z pośród nich wybierani są biskupi i metropolici.—Bouil-let „Diet. d’Hist.”.

Kalojan czyli Kalojanczo, zwany przez Greków Skylojoannes, car bułgarski (1196— 1207 r.), był bratem i następcą Asena I i Piotra, wskrzesicieli królestwa bułgarskiego. Podczas wojny o niepodległość Bulgaryi, oddany przez nich Grekom na zakładnika (r. 1188), mimo że go cesarz Izaak I zaszczycał godnościami woj-skowemi, w ucieczce szukał wolności. Po śmierci braci objął rządy i byłby może uległ zwierzchnictwu króla węgierskiego, Emeryka, gdyby nie ożywione jego stosunki ze Stolicą Apostolską, z której polecenia kardynał legat, Leon, koronował go na króla w Tyrnawie (1204). Sprzymierzył się przeciw Grekom z Kumanami, lecz podczas oblężenia Tessaloniki (Soluń) poniósł śmierć z ręki jednego z tych koczowników, Ma-nastrasa (1207 r.).—Por. Theiner „Vetera Monu-menta Slav. Merid. I”; Jireczek „Geschichte Bulg.”.

60

Z. W.

rtęć

K.

Hg₂S0₄

znaleziona być może.

Kalomel (Aquila alba, Draco mitigatus) jest jednym z bardzo używanych środków leczniczych. Zewnętrznie stosowany bywa jako środek łagodnie drażniący i odkażający przeciw wrzodom przewlekłym, przy wykwitach skórnych na tle przymiotu (ob.) powstałych, w cierpieniach rogówki i t. d. Do wewnątrz K. zadawany bywa najczęściej jako lek przeczyszczający, kiedy pożądane jest sprowadzenie jednorazowego wypróżnienia obfitego, oraz w niektórych cierpieniach przewlekłych wątroby i ne-

Dr J-y B-r.

rytu.

w Bawaryi nadreńskiej, w Czechach, w Idryi, w Hiszpanii (Almaden), w Meksyku.

Salomei, nazwa pochodząca od greckich słów xa\6ę i piXaç = piękny i czarny; nadana została przez alchemików, jak to zwykle, dziwacznie i niewłaściwie, chlorkowi rtęciawemu Hg₂Cl₂ (podług dawniejszej nomenklatury chlorkowi rtęci) i do dziś-dnia dla tego związku jest utrzymana. Posiadał jednak K. dawniej jeszcze następujące łacińskie nazwy: Draco mitigans, Manna metal-lorum, Mercurius dulcis, Aquila alba. Powstaje K. wprost przez działanie gazu chloru (ob.) na rtęć (ob.) metaliczną; wrząca rtęć pali się przy-tem w atmosferze chloru żółtym płomieniem. Powstaje też K. przez kłócenie wody chlorowej (ob.) z rtęcią według schematu:

2Hg + Cl, = Hg,Cl₃

rtęć chlor chlorek rtęciawy (Kalomel).

K. znany jest i stosowany w medycynie (ob.) od bardzo dawna. W Chinach i Japonii już od kilku wieków otrzymują K. przez ogrzewanie rtęci z solą morską w dużych naczyniach glinianych z pokrywami. Sól morska zawiera chlorek magnezu (MgCl₂), rozkłada się więc i wydziela chlorek wodoru (HC1). Reakcya przeto zachodzi według schematu:

2Hg + 2HC1 -f O == Hg₂Cl₂ -j- H₂0, rtęć chlorek tlen K. woda wodoru z powietrza

a otrzymany stąd K., sublimując się, osiada na pokrywach. W Europie otrzymywanie K-u drogą suchą pierwsi podali prawie jednocześnie dopiero w 1608 r. Oswald Croll i Béguin. W r. 1778 Scheele (ob.) nauczył jak otrzymywać K. drogą mokrą; wreszcie Davy (ob.) określił skład chemiczny K-u (1809 — 1810 r.). Sposoby otrzymywania K-u niewiele się zmieniły od czasów alchemików i Scheelego. I dziś sposób otrzymywania tego związku drogą suchą polega na sublimowaniu chlorku rtęciowego HgCl₂, czyli sublimatu (ob.; według dawn, nomenkl. chlor-niku rtęci) pospołu z rtęcią metaliczną, według schematu:

HgCl₂ + Hg = Hg₂Cl₂. sublimât

Dla otrzymania większych ilości w fabrykach chemicznych ścierają siarczan rtęciowy (HgS0₄) z rtęcią i otrzymany w ten sposób siarczan rtęciawy (Hg₂S0₄) poddają sublimowaniu w obecności chlorku sodu (soli kuchennej) NaCl, według schematów:

I. Hg S0₄ 4- Hg

II. Hg₂S0₄ + 2Na(Jl = Hg₂Cł₂ + Na₂S0₄.

Drogą wodną otrzymuje się K. przez działanie wodnych roztworów chlorków metali, naprzykład soli kuchennej, na roztwór azotanu rtęciawego [Hg₂(N0₃)₂], według schematu:

H?₂(N0₃)₂ + 2NaC1 = Ng₂Cl₂ -j- 2NaN0₃.

Azotan zaś rtęciawy otrzymuje się łatwo wprost przy działaniu słabego kw. azotowego na nadmiar rtęci metalicznej. Żółtawy lub popielaty rodzimy K. (Minerał — rtęć rogowa—ob.) jest układu tetragonalnego i posiada ciężar wł. 6.4 —6.5. Sztucznie otrzymany K. daje kryształki białe, ciemniejące na świetle, układu kwadratowego. C. wł. = 6.56. Przy ogrzewaniu łatwo sublimuje się, lecz nie topi. Gęstość pary K-u w ciepłocie 465° = około 118, co wskazuje na wzór cząsteczkowy HgCl. W ciepłocie tej jednak K. dyssocyuje na rtęć i sublimât i dlatego cząsteczce K-u w ciepłocie zwykłej wzór Hg₂Cl2 dawać należy. Przy destylacyi z parą wodną przegrzaną rozkłada się K. na rtęć, szary związek rtęci z sublimatem i na sublimât, który się w wodzie rozpuszcza. Wogóle przy utlenianiu K-u otrzymuje się sublimât (HgCl₂); odwrotnie przy redukcyi (ob.) sublimatu za pomocą chlorku cynawego, kwasu fosforawego, kw. siarkawego— K. otrzymany być może. K. nie posiada smaku i zapachu. Jest prawie nierozpuszczalny w wodzie x", słabych kwasach solnym i azotowym, i w spirytusie. Litr wody w t. 18° rozpuszcza zaledwie 0.0031 gr. K-u. K. daje podwójne połączenia z dwuchlorkiem siarki (Hg₂Cl₂.SCl₂), z chlorkiem cynawym (Hg₂Cl₂.SnCl₂) i z chlorkiem srebra (Hg₂Cl₂ 2AgCl). — Literatura, tycząca się K-u, jest bardzo obfita i w każdym większym podręczniku chemii nieorganicz.

T. M.

rek.

Kalon, rzeźbiarz grecki, który się urodził i pracował na wyspie Eginie, w końcu VI i pierwszej połowie V w., należąc do bezpośrednich poprzedników wielkiej epoki Fidyasza. K. dzielił sławę rzeźbiarzy z Eginy co do pięknych połączeń metalów dla nadania posągom kolo-

J. Musz.

Kalonymos, imię własne, pochodzące z greckiego KaÀ(ôvo[roç i używane przez Żydów. Śród sławnych uczonych żydowskich w Europie napotyka się to imię naprzód w rodzinie, o której mówi legenda, że została sprowadzona w roku 787 z Włoch do Niemiec przez Karola Wielkiego, który chciał tym sposobem przyczynić się do podniesienia poziomu iutellektualnego żydowskich swoich poddanych w krajach niemieckich. Jako głowę tej rodziny wymieniają już-to Mojżesza Starszego, syna K-a, już-to K-a, syna

pala”.

S. K.

Mojżesza. Ale rodzina ta przesiedliła się z Włoch prawdopodobnie dopiero w wieku X, a z jej członków, noszących imię K-a jest najbardziej znany K. z Lukki, po którym się zostały responze halachiczne i poezye liturgiczne, a którego syn, Meszullam, znany jako Meszul-1 a m Wielki, był przewodnikiem uczelni w Mo-guncyi, wybitnym uczonym talmudycznym i również poetą liturgicznym. — Inna znowu legenda opowiada, że Karol Wielki prosił chalifa Banina al-Raszyda, by mu przysłał uczonego żydowskiego z Babilonii, któryby założył w jego krajach uczelnię talmudyczną, a ten mu przysłał niejakiego Machira, który wywodził ród swój od króla Dawida, a który, obdarzony wielu przywilejami, osiadł w Narbonnie. Potomkowie jego słynęli w tern mieście, aż do początku wieku XIV, wybitnem swoim stanowiskiem i swoją uczonością i posiadali tytuł „Nasi”, t. j. księcia. Śród nich napotykamy również wielu, noszących imię K-a, jak np. K-a, syna Todro-sa I w wieku XI i K-a, syna Todrosa II, wnuka poprzedniego, około roku 1165. — Dalej nosiło imię K-a kilku uczonych w Prowancyi w wieku XIV, a śród nich są najsławniejsi: 1) K., syn K-a, znany także jako Maestro Calo (ur. w Arles w r. 1287). K. przetłómaczył około 30 dzieł, treści medycznej, matematycznej i filozoficznej, z arabskiego na hebrajski, a prócz tego, na żądanie króla neapolitańskiego, Roberta z Anjou, Averroes’a „Destructio destructions ”, z arabskiego na łaciński. Z oryginalnych jego dzieł jest najbardziej znane dzieło etyczne p. t. „Eben Bochan” (t. j. kamień probierczy; wyd. 1-e Neapol 1489) i parodya talmudyczna p. t. „Massecheth Purim” (t. j. traktat Purymu; wyd. 1-e Pesaro, pomiędzy 1507—1520).—2) K., syn Dawida, syna Todrosa (skąd przydomek Todrosi), żył w pierwszej połowie wieku XIV, prawdopodobnie również w Arles, i przetłómaczył wyżej wymienione dzieło Averroes’a z arabskiego na hebrajski p. t. „Happalath ha-hap-

Dr s. p.

Kalorescencya, rozżarzanie ciał działaniem padających na nie ciemnych promieni cieplikowych. Jakkolwiek objaw ten uważany był dawno za możliwy, doświadczalnie wykazał go dopiero Tyndall w r. 1866. Do celu tego skorzystał z własności roztworu jodu, który zatrzymuje promienie jasne, ale jest dobrze przezroczysty czyli przecieplający dla promieni ciemnych. Na drodze więc promieni elektrycznego światła łukowego, którym zwierciadło wklęsłe zbieżność nadawało, ustawił kolbę szklaną, zawierającą roztwór jodu, która zarazem służy jako filtr, zatrzymujący promienie jasne, i jako soczewka skupiająca przechodzące promienie ciemne; w ognisku tej soczewki blacha platynowa rozżarza się do czerwoności, a nawet do białości; podobnież rozżarzają się bryłki węgla, a papier zapala się natychmiast. Zjawisko to pokrewne jest fluo-rescencyi (ob.), przy której promienie poza-fioletowe przeobrażają się w promienie jasne mniejszej łamliwości czyli dłuższej fali, gdy tu promienie pozaczerwone wytwarzają promienie o falach dłuższych; dla tej właśnie analogii nazwał Tyndall objaw ten K-ą, gdy Akin, który doświadczenia te współcześnie prowadził, nadał im nazwę kaleescencyi. Ognisko promieni pozaczerwonych można też uwidocznić metodą Lommela (1885), gdy się je rzuca na przegrodę fosforyzującą, jak np. na warstwę farby Balmaina, rozpostartą między dwiema płytami szklanemi; ognisko to bowiem ukazuje się jasno świecące na tle ciemnem.

Kalorya, jednostka ciepła, ob. Ciepłostka i Kalorymetrya.

Kaloryczne czyli cieplikowe machiny. Pod tą nazwą należy rozumieć właściwie wszelkie silnice, w których proces zamiany ciepła nâ pracę mechaniczną odbywa się bądź-to za pośrednictwem pary, bądź powietrza ogrzanego, czy gazu świetluego, nafty i t. d., a więc silnice parowe, o powietrzu ogrzanem, gazowe itd.— utarła się jednak nazwa K-ej machiny odnośnie do silnie pracujących z powietrzem ogrzanem, to jest takich silnie, w których zamknięta pewna ilość powietrza doznaje peryodycznie takich zmian ciśnienia i objętości przez odpowiednie doprowadzenie i odprowadzenie ciepła, że stąd powstałe krzywe ciśnienia tworzą diagram oznaczany za pomocą indykatora i obejmują płaszczyznę, której powierzchnia stanowi miarę pracy, jaką zyskuje się za każdym skokiem machiny—czyli machina dokonywa procesu kołowego, przy którym z zyskaną pracą połączona jest strata ciepła.—Zasadę działania K-ej m-y można sobie przedstawić w następujący sposób: Każde ciało rozszerza się, gdy mu ciepło doprowadzamy, a kurczy się, gdy mu ciepło odejmujemy. Jeżeli przeszkodzimy mu ruchy te wykonać, to stara się ono przeszkody te przezwyciężyć przy wywiązywaniu znacznego ciśnienia. Jeżeli więc w cylindrycznem naczyniu, w którem znajduje się ruchomy tłok, ogrzejemy powietrze, to rozszerzy się ono, i będzie poruszało tłok ten w pewnym kierunku; jeżeli zaś powietrze to ostudzimy, to skurczy się ono, i tłok wróci do położenia dawniejszego—powtarzając ciągle ten przebieg, o-trzymamy zasadę K-ej machiny, t. j. silnicy o powietrzu ogrzanem. Jeżeli teraz prostolinijny ruch tłoka zamienimy za pomocą mechanizmu korbowego na obrotowy, to otrzymamy rzeczywistą silnicę. K. machiny rozróżniamy zamknięte i otwarte; przy pierwszych zawsze jedną i tę samą ilość powietrza zamkniętego w machinie doprowadza się do ogrzania i oziębienia, tak, aby mogło na nowo ten proces powtórzyć; przy otwartych zaś ciągle nową ilość powietrza ogrzewa się, i oziębia, i na końcu każdego procesu z machiny wyprowadza, a na to miejsce wprowadza nową ilość powietrza z zewnątrz. Siln¹'-cę te więc pracują z wydmuchem.—W otwartych silnicach doprowadza się do cylindra roboczego za pomocą pompy powietrznej ciągle nowe powietrze, które wskutek ogrzania zyskaną pracę oddaje machinie, a potem z niej uchodzi. Otwarte silnice są o pojedyńczem działaniu i składają się głównie z cylindra roboczego i pompy powietrznej, które ustawione są albo oddzielnie, albo połączone razem, tak, że obydwa tłoki pracują we wspólnym cylindrze. Od tłoka cylindra roboczego idzie korbowód do korby, albo bezpośrednio, albo pośrednio za pomocą przekładni drążków, podczas gdy tłok pompy z tłokiem roboczym razem są połączone. Pompa powietrzna jest pojedyńczo działająca, i posiada wentyle ssące i tłoczące. Do rozdziału powietrza ogrzanego w machinie służy jeden wentyl wpustowy i jeden wypustowy; pierwszy łączy wnętrze cylindra roboczego w danej chwili z przestrzenią powietrza ogrzanego, podczas gdy wentyl wpustowy po skończonym skoku i przy zamkniętym wentylu wpustowym powietrze jeszcze ogrzane i naprężone wypuszcza z machiny, wskutek czego niema przeciwciś-nienia przy rozpoczętym ruchu tłoka na dół. Drogę tę machina odbywa kosztem nagromadzonej w niej pracy, a ponieważ podczas tego pe-ryodu musi ona oddać i pracę nazewnątrz, aby więc utrzymać ruch równomierny—zaopatruje się te machiny w ciężkie koło zamachowe. Palenisko jest albo odłączone od cylindra roboczego, albo z nim razem połączone. K. m. z zamkniętem paleniskiem, w których powietrze zużywane służy równocześnie do spalania materyału opałowego, a więc wchodzi do cylindra wraz z gazami ogniowemi, muszą mieć przestrzeń paleniskową szczelnie zamkniętą; inne zaś machiny otwarte są w ten sposób urządzone, że powietrze ogrzane uchodzi kominem, wskutek czego to zyskane ciepło dla wydajności machiny jest stracone—przy pierwszych zaś zużytkowane.— Teoretyczny proces kołowy, jaki powietrze atmosferyczne przebiega, przechodząc przez machinę, daje się przedstawić graficznie. Oznaczamy OX

io—⁸

Fig. 71.

jako oś odciętych, a OY jako oś rzędnych i oznaczamy na nich objętości i ciśnienia. Ilość powietrza wciśnięta za pomocą pompy do machiny posiada objętość O A, a atmosferyczne ciśnienie przedstawia linia AC=:BO-, ta ilość powietrza zostaje ogrzaną przy niezmiennej objętości O A, aż naprężenie jego osiągnie pewną wielkość AD— ogrzewanie powietrza prowadzi się dalej, równocześnie zaś tłok pracujący porusza się przy niezmiennem ciśnieniu AD—EF, i przez otwarcie wentyla wpustowego doprowadza się machinie ogrzane powietrze, wskutek czego objętość OA powiększy się na OE. Gdy tłok pracujący przebieży pewną drogę, to przy dalszym jego ruchu przez zamknięcie wentyla wpustowego nie doprowadza się więcej ani ciepła, ani powietrza, wskutek czego powietrze o naprężeniu EF rozpręża się do ciśnienia OH. W chwili tej przez otwarcie wentyla wpustowego, wnętrze roboczego cylindra łączy się z atmosferą, część naprężonego gorącego powietrza w tym czasie uchodzi, ciśnienie spada do atmosferycznego ciśnienia GI, i znajdujące się w cylindrze powietrze o objętości 00 uchodzi,—poczem następuje to samo działanie jak na początku podczas powrotnego biegu machiny: pompa powietrzna ssie znowu świeże powietrze itd. W machinach tego rodzaju, posługujących się gazami ogniowe-mi, cylinder i wentyle zanieczyszczają się, wskutek czego trzeba używać opału nie dającego popiołu i sadzy, a mianowicie koksu—pomimo tego jednak cylinder i wentyle należy często o-czyszczać.

Zamkniętemi machinami nazywamy, w przeciwieństwie do otwartych, takie K-e m-y, gdzie jedna i ta sama ilość powietrza, nie opuszczając machiny, naprzemian ogrzewa się i ostudza, oddając machinie pracę otrzymaną przez ogrzanie. Zamknięte machiny buduje się również o pojedyńczem działaniu, lecz muszą być ostudzane strumieniem wody, gdyż inaczej uszczelnienie tłoka mogłoby łatwo się popsuć. Niema tu pompy powietrznej, lecz jest drugi tłok wypychający (Verdränger), który powietrze wypycha naprzemian to do pieca, to do zimnej części cylindra. Machina składa się głównie z cylindra roboczego i z cylindra ściskającego, które mogą być albo razem złączone, albo oddzielnie ustawiane. W cylindrze roboczym porusza się tłok uszczelniony, który wskutek ogrzania zamkniętego powietrza i stąd powstałego ciśnienia porusza się naprzód, podczas gdy skok powrotny, po oziębieniu powietrza, odbywa się kosztem pracy zyskanej za pomocą ciężkiego koła zamachowego. W cylindrze ostudzanym chodzi rura tłokowa wypychająca, która do poruszenia swego potrzebuje tylko tyle siły, ile potrzeba do przezwyciężenia tarcia. Tłok roboczy i wypychający połączone są za pomocą korby z wałem koła zamachowego. Powietrze zamknięte w machinie przy każdym obrocie machiny musi być raz ogrzane i raz oziębione. Między cylindrem roboczym i wypychającym ustawia się zwykle regenator, przez który przechodzi powietrze przy przejściu z jednego cylindra do drugiego. Ponieważ ogrzanie i ostudzenie powietrzą następuje tylko przez łączenie cylindra roboczego ze ściskającym i odwrotnie, przeto zamknięti K. m. nie posiada ani wentyli ssących, ani tłoczących, ani rozdziałowych. Powietrze przy każdym obrocie przebiega idealny proces kołowy, dający się graficznie przedstawić.

B...........

i--------*

Fig. 72.

Na początku skoku powietrze zamknięte w machinie ściska się do objętości OA i wskutek tego posiada prężność AC wyższą niż atmosferyczna, poczem powietrze to ogrzewa się bez zmiany objętości i wskutek tego doprowadza do prężności AD. Przy dalszym obrocie machiny, wskutek względnego ruchu tłoka roboczego i wypychającego, objętość zamkniętego powietrza OA doprowadza się do objętości OG, — podczas tego peryodu przyjmuje ono znowu ciepło, ale i ostudza się równocześnie, tak, że zwiększenie objętości następuje właściwie bez dodawania ciepła, wskutek czego spada naprężenie powietrza z AD na EG. Teraz ostudza się powietrze bez zmiany objętości, naprężenie spada z GE na GF; w końcu oziębia się dalej, a równocześnie i ściska teoretycznie, więc wskutek tego wraca ono do swego początkowego położenia, tj. do objętości OA i ciśnienia AE, i chód tłoków rozpoczyna się na nowo. W rzeczywistości jednak diagramy tak machiny otwartej jak i zamkniętej ulegają znacznym zmianom, najpierw z powodu tego, że tłoki w obydwóch cylindrach nie stoją w jednakowem położeniu, lecz jeden wyprzedza drugi, a dalej przejście z jednego stanu do drugiego nie jest tak ściśle ograniczone, ponieważ dopływ i odpływ ciepła nie odbywa się momentalnie, diagramy więc przedstawią inną linię krzywą ciągłą. — Pierwszą m-ę K-ą wybudował Ericson w r. 1837, lecz nie znalazła ona praktycznego zastosowania, dopiero w nowszych czasach obmyślono udatniejsze konstrukcye, jak: Hocka, Lehmana, Stenberga, Browna. Do lep szych zamkniętych K-ych m-n należy silnica Rie-dera i Monskiego, przedstawiona na obocznym rysunku. Składa się ona z dwóch oddzielnych cylindrów stojących, pomiędzy któremi znajduje się koło zamachowe. Główne jej części składowe są: ognisko G i nad niem znajdujący się garnek ogrzewany H, cylinder roboczy A z tłokiem w nim poruszającym się Du cylinder ostudzany B z tłokiem D wypychającym, skrzynka R łącząca obydwa cylindry, zwane regeneratorami.— Powietrze ogrzewa się w zamkniętym garnku H za pomocą opału znajdującego się na rusztach G, wskutek czego rozszerza się ono w cylindrze roboczym A, umieszczonym nad garnkiem i porusza tłok Dx do góry, przy-czem wchodzi powietrze przez regenerator R do cylindra B między ściany cylindra i tłok, i ostudza się za pomocą wody, znajdującej się między cylindrem B i otaczającym go płaszczem G, po-czem przechodzi znowu przez regenerator do cylindra roboczego K i garnka A, ogrzewa się i znowu rozpoczyna chód na nowo. Ażeby powietrzu nie odejmować wszystkiego ciepła wodą ostudzającą, a tym sposobem i oszczędzić opału, urządzony jest regenerator, zawierający znaczną ilość płytek metalowych, przez które musi przedostawać się powietrze ogrzane przy przejściu od cylindra roboczego do cylindra wypychającego, przytem oddaje ono płytkom ciepło otrzymane przez ogrzanie. Odwrotne postępowanie ma miejsce przy powrocie powietrza oziębionego z cylindra wypychającego do cylindra roboczego, musi ono przecisnąć się przez płytki, przyjmuje od nich ciepło, a więc palenisko o tyle mniej dostarcza ciepła temu powietrzu, o ile przyjęło ono go od regenatora; tym sposobem jedna i ta sama ilość powietrza ogrzewa się na minutę 100 do 140 razy. Machiny te pracują bez wydmuchu. Uszczelnienia między tłokiem a cylindrem dokonywa się za pomocą kołnie-rzów skórzanych. Korby tłoka wypychającego i roboczego są jednakowych wymiarów, a więc

■H

Fig. 73.

skok ich jest jednakowy, ale niejednakowo są ustawione, lecz w ten sposób, że tłok wypychający pozostaje zawsze o więcej niż 90° poza tłokiem roboczym, a więc postępuje on poza tłokiem wypychającym. Najpierw tłok D idzie na

nawet

są

szczane w

w cza-

ft _ ^2

ft V

(Tx — T₂). Zrównanie to daje nam ma-

więc

ft

tu proces odbywa się

łowego 7]₂ =:

dół, a powietrze ogrzane i zawarte w cylindrze A przeciska się przez regenerator B do cylindra wypychającego, tłok Dx zaś idzie do góry, i ssie powietrze z regeneratora, oddaje mu ciepło, i dalej ostudza się w cylindrze wypychającym, poczem obydwa tłoki idą na dół, powietrze, pod niemi znajdujące się, ściska się, następnie tłok roboczy idzie na dół, a tłok wypychający do góry; tym sposobem powietrze z tłoka wypychającego przeciska się przez regenator do tłoka roboczego, który teraz działa ssąco. Powietrze ostudzone ogrzewa się więc w regeneratorze, a potem dalej w garnku ogrzewającym

1    obydwie korby teraz poruszają się do góry, poczem ciepło doprowadzone podczas poprzedniego peryodu rozpręża powietrze, — następuje więc peryod rozprężania czyli pracy. — Za każdym więc obrotem koła zamachowego następuje ko-lejno jedno za drugiem: ostudzenie, ściskanie, ogrzewanie i rozprężanie. W górnej części regeneratora znajduje się mały kurek, przez który powietrze wypuszcza się, co powoduje zatrzymanie się silnicy. Silnice te budują od ¹/₃ do

2    koni, puszcza się je w ruch w 20 minut po rozpaleniu ognia, lecz przedtem koło zamachowe należy obracać. Główna zaleta K-ch m-n leży w tem, że ustawienie ich jest niezależne od miejscowych warunków, opalane być mogą jakimkolwiek materyałem, i umieszczane w miejscowościach zamieszkanych, nie wymagają ciągłej obsługi, zużywają węgla 4 do 7 kg., a koksu 2 do 4 kg. na konia i godzinę, lecz wymagają znacznej ilości smaru; niedogodne z tego względu, że nie mogą być odrazu pu-

ruch, lecz potrzebują do tego pewnego czasu, stąd strata ciepła,— uszczelnienie tłoka trwa nie dłużej jak 2 do 3 miesięcy,—należy ją rozbierać przynajmniej co 6 tygodni, w celu oczyszczenia wewnętrznych części. W drobnym przemyśle niewiele znalazły zastosowania, używają ich na stacyach wybrzeżnych do obsługiwania trąb alarmujących w czasie mgły. K-a M-a w porównaniu z machiną parową stoi znacznie niżej, a to z tego powodu, że ciepło parowania wody jest bardzo wielkie, i wynosi na 1 kg. wody 500 do 536 jednostek ciepła; machina parowa więc ma tę zaletę, że małą ilością wody przenosić może znaczne ilości ciepła, a M-a K-a na równą wagę powietrza daleko mniej ciepła może przenosić, a więc przy równej ilości koni musi znaczną ilość powietrza obejmować, stąd wymiary tej machiny wypadną niezmiernie duże; wogóle szerszego zastosowania nie znalazły one i budowane są zwykle o sile 1 do 2-ch koni. Chcąc pracę jakiejkolwiek silnicy cieplikowej teoretycznie obliczyć, oznaczamy przez A ilość ciepła mierzoną w jednostkach ciepła, jaką zyskuje się lub traci, gdy jednostka pracy (meterkilogram) zużywa się albo zyskuje. A=424 meterkilogr. (mechaniczny równoważnik ciepła), ft ilość ciepła, którą ciału trzeba udzielić sie rozszerzenia się, odpowiadająca temperaturze Tlt Q₂ ilość ciepła, którą ciału trzeba odjąć, odpowiadająca temperaturze T₂.-—W czasie procesu traci się ilość ciepła — Q₂, którą zamienia się na pracę L, a więc:

AL = Ç, — Ç₂, a ponieważ

L=A

ximum pracy, która odpowiada oznaczonej ilości ciepła Qj przy danych granicach temperatury. Chcąc oznaczyć sprawność cieplną jakiej-kolwiekbądź silnicy cieplikowej, t. j. jaką część ciepła machina zużywa, aby wykonać pracę użyteczną, musimy poszczególe zbadać: 1) sprawność paleniska 7],, tj. oznaczyć ilość ciepła, jakiej dostarczyć może 1 kg. opału, w porównaniu do tej ilości ciepła, jakiej dostarcza teoretycznie wartość kaloryczna opału; 2) sprawność procesu kołowego t]₂—jest to stosunek wykonanej pracy teoretycznej do pracy odpowiadającej ciepłu doprowadzonemu; 3) sprawność indykowaną 7]₃ — jest to stosunek pracy, jaką otrzymujemy z diagramu indykatora do stosunku pracy teoretycznej; 4) sprawność mechaniczną tj₄—jest to stosunek pracy, jaką machina oddaje transmissyi, do stosunku pracy otrzymanej z diagramu indykatora. Iloczyn z powyższych poszczególnych sprawności daje nam rzeczywistą sprawność silnicy, czyli tak zwaną sprawność ekonomiczną, tj. 7],.7]₂.7]₃.7j₄ = 7]. W odniesieniu do K-ej m-y (silnicy o powietrzu ogrzanem) sprawność ta przedstawi się jak następuje: 1) sprawność paleniska 7], w najlepszych warunkach przyjąć można 0.80, tj. z ciepła, jakiego dostarczyć nam może opał, 20°/₀ tracimy, a 80% można zużytkować w palenisku; 2) sprawność procesu ko-T\(T— T₂)

T(T₁-T₂y

nietylko między temperaturami najwyższą Tt i najniższą T₂, ale jeszcze między temperaturą pośrednią T, odpowiadającą ciśnieniu pośrednie-

T p

mu p ; wiemy, ze —=—;

*1 V\

przyjąwszy temper., do której powietrze ogrzewa się w machinie ^=250°, to T₁=273-|-250=:623⁰; przyjąwszy temperaturę powietrza doprowadzonego t₂ — 15°C., to T₂ — 273 -f- 15 = 288°, — temperatura pośrednia będzie t=133°Celsyusza, a T=273-f-133 = 406°; wstawiwszy te wartości, otrzymamy 7]₂ = 0.541, — z powodu niedokładności procesu powstaje strata, którą na 50% oc0" nić można, tak, że właściwie 7]=0,27; 3) t]₃—0.30, to znaczy, że tylko 30% pracy, jakiej dostarcza nam proces kołowy, zamienia się na pracę indykowaną; 4) t]₄=0.40 współczynnik ten oznacza straty, powstałe wskutek tarcia tłoków o ściany cylindra, tarcia czopów itp., a zatem współczynnik ekonomiczny 7jTF=7]₁.7]₂.7j₃.7]₄=:0.80.0.27.0.30.

. 0.40 W = 0.025 W. — W oznacza wartość opa-

H.

H.

łową (kalorymetryczną) opału w jednostkach ciepła (kaloryach). Widzimy więc, że w tego rodzaju machinach tylko 2^% ciepła doprowadzonego do paleniska zużywa się na pracę rzeczywistą — reszta zaś ginie bezpowrotnie, co jest nader nieekonomiczne. Dla węgla, przyjmując W-=7 500 jednostkom ciepła, będzie:

= 0.025 . 7 500,

a ponieważ 7500 jedn. ciep. odpowiada 3 180 000 meterkilogramów, czyli 11.77 koni parowych, otrzymamy r^W—W.ll . 0.025 = 0.29; to znaczy, że, spalając na rusztach pod tą machiną 1 kg. węgla, otrzymamy siłę 0.29 koni, czyli: aby machina kalor. wydała nam siłę 1-go konia parowego, wypada spalić pod nią 3.4 kg. węgla, którego wartość opałowa wynosi 7 500 jednostek ciepła.—Bibliogr.: Musil „Die Wärmemotoren” (1899); Knoke „Die Kraftmaschinen des Kleingewerbes” (1887); Hirsch „Théorie des machines aerothermiques An. des ponts et chaussées” (1874).

Kaloryfery są to przyrządy, służące do ogrzewania przestrzeni mieszkalnych, różniące Bię tern od pieców i kominów, że ciepło wywiązuje się w jednem wspólnem ognisku i rozprowadza po wszystkich częściach budynku. Według tego, czy ogrzewanie odbywa się przez rozprowadzenie świeżego powietrza, pary lub wody, K. dzielą się na powietrzne, parowe i wodne; ciepło rozprowadza się za pomocą rur. Ob. Ogrzewanie.— K-em nazywają także rurę lub kanał wymurowany w ścianie, przeprowadzający ciepło paleniska do innych pomieszczeń.

Kalorymetr, przyrząd do mierzenia ilości ciepła, ob. Kalorymetrya.

Kalorymetrya, dział fizyki, traktujący o mierzeniu ciepła. Pomiary termometryczne mają na celu jedynie wykazywanie stanu ciepła ciał w rozmaitych warunkach, różnic w temperaturze ich zachodzących, ale nie sięgają zgoła do ilościowej oceny ciepła; termometr, chociaż go tak u-porczywie po polsku ci epłomierzem nazywamy, nie jest bynajmniej ciepłomierzem; nazwa ta posługuje raczej kalor y metrom, czyli przyrządom do oznaczania ilości ciepła, jakie się ujawniają przy różnych przeobrażeniach ciał, a w szczególności przy ich ogrzewaniu, przy paleniu i innych procesach chemicznych, przy objawach życia organicznego, przy wytwarzaniu pracy kosztem materyałów opałowych, lub przy rozgrzewaniu przewodników pod wpływem przebiegających je prądów elektrycznych.—Badanie ilościowe ciepła wzięło początek około roku 1760 w doświadczeniach Deluca, Blacka i Wilkego, którzy wprowadzili do nauki zasadnicze pojęcia ciepła utajonego i ciepła właściwego. Wydoskonaleniu tych pojęć sprzyjało niewątpliwie wyobrażenie ówczesne o istocie ciepła, jako o sub-stancyi materyalnej, dającej się ilościowo ujmować, również wszakże dobrze dały się powiązać i z nową teoryą ciepła, które je za pewien rodzaj energii uważa (ob. Ciepło). W ogólności polega K. na zestawieniu równoważnych działań ciepła, czyli działań takich, które sprowadzane są przez jednakowo wielkie ilości ciepła; jeżeli pewną, oznaczoną ilość ciepła przyjmiemy za jedność, to ilość ciepła, która sprowadza n działań równoważnych, wyrazi się przez n takich jednostek; w badaniach zatem kalorymetrycznych idzie przedewszystkiem o obiór takiej jednostki ciepła, kaloryi czyli ciepłostki. Za taką jednostkę ciepła przyjmuje się powszechnie ilość ciepła, potrzebna do ogrzania jednostki masy wody o 1°C (ob. Ciepłostka); jeżeli jednostką tą jest gram, mamy ciepłostkę gramową, jeżeli jest nią kilogram, jest to ciepłostka wielka, 1000 razy od poprzedniej większa. Ogólnikowe wszakże takie określenie nie jest dostateczne, odkąd nowe doświadczenia (Rowland, Veten, Dieterici, Bartoli, Strac-ciati) wykazały, że ciepło właściwe wody nie jest wielkością stateczną, ale zależy od temperatury. Ilość ciepła, jaka jest potrzebna do o-grzania grama wody o 1°, począwszy od 0° maleje aż do 80°, następnie znów wzrasta aż do 100°; do ogrzania grama wody od 0° do 1° potrzeba prawie o y,₀₀ ciepła więcej, aniżeli do ogrzania go od 25° do 26°. Z powodu tych różnic jednostka ciepła przez różnych badaczy u-żywana nie jest zupełnie identyczna; jako ciepłostkę przyjmowano ilość ciepła potrzebną do ogrzania grama wody od 0° do 1°, od 15° do 16°, od 4° do 5°, bądź też wprowadzano pewną wielkość średnią, zwłaszcza setną część ilości ciepła, potrzebnej do ogrzania grama wody od 0° do 100°. Stan taki K-yi przypomina stan, w jakim się znajdowały pomiary elektryczne przed ustaleniem jednostek elektrycznych na kongresie paryskim w r. 1881. Z tego powodu Griffith przedstawił w r. 1895 w Ipswich stowarzyszeniu naukowemu brytańskiemu (British Assotiation) konieczność porozumienia się międzynarodowego w tej sprawie, którą stowarzyszenie przekazało komitetowi pomiarów elektrycznych. W r. 1899 na zjeździe przyrodników niemieckich w Monachium złożył Warburg referat o obecnym stanie kwestyi jednostki ciepła. Ponieważ ciepło równoważne jest z pracą mechaniczną, jednostką najwłaściwszą ciepła byłaby jednostka, przyjęta dla oceny pracy, w układzie zatem miar bezwzględnych erga (ob. Elektryczne jednostki), która też rzeczywiście przyjęta jest w rachunkach termodynamicznych; gdyby wszakże chciano ją stosować przy wszelkich objawach ciepła, otrzymywanoby liczby nader wielkie, w użyciu niedogodne, jedna bowiem ciepłostka gramowa, czyli ciepło właściwe wody przy 15°, czyni 4189.10⁴ erg. Należałoby zatem, podobnie jak to ma miejsce z jednostkami elek-trycznemi, wprowadzić jeszcze jednostkę wtórną, czyli praktyczną, któraby była wielokrotnością

Podstawowem zadaniem kalorymetrycznem jest dochodzenie ciepła właściwego (ob.) ciał, do czego służy kilka metod. Według metody mieszanin ogrzewa się masę m ciała badanego do temperatury t i wprowadza do naczynia czyli kalorymetru, zawierającego masę wody m! o temperaturze niższej i!\ wskutek tego zetknięcia następuje wymiana ciepła, a ciało badane i woda przyjmują ostatecznie wspólną temperaturę t". Jeżeli oznaczymy przez c ciepło właściwe ciała badanego, t. j. ilość ciepła, jakiej potrzebuje 1 gram tego ciała do ogrzania o 1°, a zatem jaką odstępuje przy oziębieniu o 1°, to ilość ciepła, oddana przez masę m tego ciała przy oziębieniu o t—t" stopni, wynosi mc (t—1")\ masa natomiast wody mr wskutek ogrzania o t'—t" stopni, zyskała m' (f—t") ciepłostek, ciepło jej właściwe bowiem przyjmuje się za jedność. Ponieważ zaś ciepło utracone przez stygnące ciało zyskała woda, obie więc powyższe ilości ciepła są równe; zatem

K.

V/.

W/M

ergi; proponowano w tym celu wielkość 10⁷ erg, która używana już jest pod nazwą joule, jako jednostka pracy, ale wielkość ta nie pozostaje bynajmniej w prostej zależności liczebnej z cie-płostką dotąd używaną, która i w przyszłości z użycia nie da się zapewne zupełnie usunąć. Wskutek tego komitet pomiarów elektrycznych w Anglii (Electrical Standards Committee) zaproponował, jako jednostkę ciepła, 4 200.10⁴ erg (4.2 joule’a), nadając jej nazwę „rowland”; ilość ta bowiem ciepła niezbyt się różni od ciepłostki przy 10°. Niektórzy pragną za jednostkę przyjąć ciepło utajone topliwości lodu, lub też ciepło parowania wody pod oznaczonemi warunkami, tak bowiem wybrana jednostka ciepła byłaby niezależna od pojęcia temperatury i jej pomiaru. Żaden wszakże z tych projektów nie jest wolny od nasuwających się zarzutów, a ponieważ nadto każda nowa jednostka trudno mogłaby sobie zjednać uznanie powszechne, dlatego Warburg dochodzi ostatecznie do wniosku, że jako jednostkę teoretyczną zatrzymać należy ergę, jako jednostkę zaś praktyczną ustalić ilość ciepła, która 1 gram wody ogrzewa od 14.5° do 15.5° według termometru wodornego. Dodamy tu jeszcze, że jeżeli przyjmiemy za 1 ilość ciepła potrzebną do ogrzania grama wody od 0° do 1°, to setna część ciepła ogrzewającego gram wody od 0° do 100° jest 1.0030; dwie te jednostki ciepła najczęściej dotąd są używane, aby zatem ilość ciepła wyrażoną w jednostce pierwszej zredukować do jednostki drugiej, należy ją przez 1003 podzielić, albo ją o 0.3 odsetki zmniejszyć.

mc(t—t") — m'(t'—t"),

skąd można c obliczyć. Równanie to wymaga jeszcze uzupełnienia, ogrzaniu bowiem ulega nie-tylko woda, ale i sam kalorymetr, oraz umieszczony w nim termometr i inne części dodatkowe przyrządu. Jeżeli wszakże przy doświadczeniach posługujemy się jednym i tym samym przyrządem, łatwo obliczyć można masę wody, która do ogrzania swego potrzebuje takiej że samej ilości ciepła, jak przyrząd użyty, i masę tę wody, która stanowi „wartość wodną” kalo-ry metru, w każdym razie dodawać do zawartej w nim masy wody m', co już dalszych zmian w rachunkach nie sprowadza, samo postępowanie wszakże wymaga znacznych ostrożności; należy dokładnie oznaczyć temperaturę początkową ciała i tak je szybko doprowadzić do kalory-metru, by w ciągu tego czasu oziębieniu nie u-legło, temperaturę kalorymetru doprowadzić do należytej jednostajności, ustrzedz go od straty ciepła przez promieniowanie i przez przewodnictwo podpór, na których się wspiera, a ponieważ straty tej zupełnie uniknąć niepodobna, potrzeba wprowadzić do rezultatów doświadczenia odpowiednią poprawkę.— Kalorymetry pierwotne miały urządzenie bardzo proste; znaczne udoskonalenie wprowadził Régnault, czem usunął różne źródła możliwe błędów, następnie Neumann, Kopp i in.—Kalorymetr Berthelota, obecnie często używany, jest to naczynie ABGD (fig. 74) z platyny bardzo cienkiej i starannie wygładzonej na stronie zewnętrznej, które mieści się na podpórkach korkowych w naczyniu obszer-

-a

;JŁ

T>

WM

Fig. 74. Kalorymetr Berthelota.

niejszem EFGE z miedzi posrebrzanej. Warstwa powietrza pomiędzy ścianami tych naczyń i stożkowate podpórki korkowe osłabiają stratę ciepła przez przewodnictwo, a wskutek wygładzenia powierzchni i posrebrzenia przytłumione jest promieniowanie. Oba naczynia osadzone są znów na podpórkach korkowych w naczyniu KK o ścia-

r«

T,:

tości o

= 0.00113 cm. sześć.

Gdy

nia: met —

0.00113’

da nader znaczną czułość, a pewne ułatwienia w użyciu go wprowadzili Schuller i Wartha (r. 1875).

nie podwójnej z blachy stalowej; odstęp między temi ścianami wypełnia się wodą zimną, która posiada temperaturę stateczną podczas całego doświadczenia. Wszystkie trzy naczynia zamknięte są pokrywkami szczelnie przystającemi, które posiadają otwory dla przepuszczenia termometrów t i t', oraz mieszadła aa' ßß', służącego do utrzymywania jednostajności temperatury w naczyniu K, okrytem warstwą pilśni dla ochrony od promieniowania. Do ogrzewania ciała badanego służy walec miedziany o ścianie podwójnej; odstęp miedzy ścianami wypełnia się wodą lub olejem, których temperaturę podnosi się do żądanego punktu, a stąd ogrzewa się ciało badane, umieszczone wewnątrz walca w koszyku z siatki miedzianej. Skoro temperatura ciała, wskazana na termometrze osadzonym w koszyku, utrzymuje się już na punkcie statecznym, walec przenosi się ponad opisany kalorymetr i przy pomocy stosownego urządzenia koszyk z ciałem badanem szybko opuszcza do wody, poczem obserwuje się przyrost termometru t j notuje temperaturę, jaką ostatecznie wskazuje, a stąd mamy dane do przeprowadzenia rachunku wyżej wskazanego.

Metoda topliwości lodu polega na o-znaczaniu ilości lodu stopionego pod wpływem ciała ogrzanego. Do celu tego używany był dawniej kalorymetr lodowy Lavoisiera i La-place’a; znacznie jednak prostszy i ściślejszy jest kalorymetr Bunsena (1870). W naczynie szklane a (fig. 75) zatopione jest naczynie węższe d\

Fig. 75. Kalorymetr Bunsena.

naczynie a zawiera wygotowaną wodę destylowaną, która przez chwilowe wprowadzenie mieszaniny oziębiającej do naczynia d zamienia się dokoła niego w lód. Naczynie to wreszcie a, do którego przylutowana jest rura f, mieści się w naczyniu szerszem c, wypełnionem bryłkami lodu. Za pośrednictwem lejka h rura f wypełnia się rtęcią, która przechodzi i do dolnej części e naczynia a, a zarazem wypełnia i boczną rurę g, opatrzoną podziałką, poczem zamyka się kurek pod h. Jeżeli po takiem przygotowaniu

Eno. powsz. ilustr. Zesz. 264. T. XXXIII.

przyrządu wprowadza się do naczynia d ciało ogrzane, to oddawane przez nie przy stygnięciu do 0° ciepło sprowadza stopienie części lodu naczynie to otaczającego, wskutek tego następuje zmniejszenie objętości lodu, a do naczynia a przedostaje się większa ilość rtęci, której objętość odczytuje się na rurze g. Jeżeli 1 gram lodu zamienia się w wodę, następuje zmniejszenie objętości o 0.0907 cm. sześć., a ponieważ stopienie 1 gr. lodu zużywa 80.025 ciepłostki, wprowadzenie przeto jednej ciepłostki do kalo-rymetru lodowego powoduje zmniejszenie cbję-

0.0907 80.025

więc przy pewnem doświadczeniu ciało ważące m gramów i mające temperaturę t° po wprowadzeniu do kalorymetru, powoduje zmniejszenie objętości o v centymetrów sześciennych, to ciepło właściwe c tego ciała wynajduje się z równa-

Kalorymetr Bunsena posia-

Dalszą drogę oznaczania ciepła właściwego daje metoda oziębiania, wskazana przez Mayera. Szybkość, z jaką ciało ogrzane stygnie w otoczeniu chłodniejszem, zależy od jego ciepła właściwego, im bowiem więcej ciepła potrzebuje ciało do swego ogrzania, tern przez czas dłuższy je traci. Szybkość stygnięcia zawisła wprawdzie i od wielu innych okoliczności, można wszakże różne ciała badane umieszczać w warunkach tak dalece jednakich, że szybkość, z jaką temperatura ich opada o jednakową liczbę stopni, daje bezpośrednio stosunek ich ciepła właściwego; metoda ta, teoretycznie dobrze uzasadniona, nie daje wszakże rezultatów dostatecznie dokładnych; najkorzystniej jeszcze służy dla cieczy. — Joly wreszcie do tegoż celu wprowadził metodę skraplania pary. Ciało badane zawiesza się na jednem ramieniu wagi, której ramię drugie jest zrównoważone ciężarkami, a powietrze otaczające temperatury t zastępuje się nasyconą parą wodną temperatury wyższej t'; wtedy para wodna skrapla się na powierzchni ciała, i to tak długo, dopóki temperatura jego nie dojdzie do t'. Ogrzewanie ciała następuje kosztem ciepła oswobodzonego przez skroplenie pary, której ciężar wskazuje waga, a ponieważ ciepło utajone lotności wody jest znane, doświadczenie to nastręcza dane dostateczne do obliczenia ciepła właściwego. Metoda ta wymaga wielkiej dokładności ważenia, by rezultaty jej były dosyć pewne. Nieco odmienny kalorymetr parowy zbudował Bunsen.

Zarówno do oznaczania ciepła właściwego, jak i do innych pomiarów kalorymetrycznych, służyć może kalorymetr rtęciowy czyli termometr ciepłostkowy Favre’a i Sil-

61

bermanna. Jest to balon szklany lub żelazny w wężownicach, ale w rurach lub walcach wy-(fig. 76), napełniony rtęcią, który posiada trzy pełnionych opiłkami metalowemi, przez co osią-otwory. W jednym z nich osadzona jest rura ga się znaczną powierzchnię metaliczną, z którą B z cienkiej blachy platynowej, w drugim rura

gaz pozostaje w zetknięciu, szybko się przez to ogrzewając lub oziębiając. Doświadczenia te dozwalają oznaczyć ciepło właściwe gazów przy stałej prężności, a stąd ciepło ich właściwe przy stałej objętości wyprowadza się rachunkiem (oh. Ciepło właściwe).

Fig.. 76.

Termometr ciepłostkowy Favre’a i Silbermanna.

termometryczna TT, opatrzona podziałką mili-metryczną m«; przez otwór trzeci sięga do rtęci tłok stalowy P, obracany rękojeścią P, dający się zatem wsuwać do rozmaitej głębokości, skąd stan słupa rtęci w termometrze TT można regulować tak, by na początku doświadczenia sięgał do punktu 0 podziałki. Balon umieszczony jest w skrzyni, wypełnionej bawełną, która go chroni od wpływu ciepła zewnętrznego. Ciało ogrzane, którego ciepło właściwe oznaczyć mamy, wprowadza się do rury B, gdzie przyjmuje temperaturę swego otoczenia i nadmiar swego ciepła odstępuje termometrowi, skąd słup rtęci posuwa się wzdłuż podziałki mn, na której przez próby uprzednie zaznaczono, o ile kresek rtęć się posuwa, gdy termometr jednę ciepłostkę zyskuje; w taki sposób odczytuje się bezpośrednio w każdem doświadczeniu, ile ciepłostek odstępuje ciało do rury B wprowadzone, czem unika się różnych poprawek i obliczeń dodatkowych.

Do dochodzenia ciepła właściwego gazów służy metoda mieszanin; ponieważ jednak zamknięta ilość gazu ogrzanego z powodu drobnej jego masy mogłaby nieznaczne zaledwie spowodować ogrzanie wody w kalorymetrze, trzeba przeto przez kalorymetr przeprowadzać prąd gazu ogrzanego, by większa jego ilość nadmiar swego ciepła oddawać mogła wodzie. Doświadczenia te prowadzili najpierw Delaroche i Bórard w r. 1812, a Régnault w r. 1862 przy rząd ich udoskonalił. Prąd gazu, wypływającego ze zbiornika, przebiega najpierw przez wę-żownicę umieszczoną w kąpieli olejowej, gdzie się ogrzewa, i stąd bezpośrednio przedostaje się do wężownicy w kalorymetrze i ogrzewa otaczającą wodę; ilość gazu, która przez przyrząd przepływa, oznacza się z różnicy ciśnień w zbiorniku przed ukończeniem doświadczenia i po niem. Wiedemann zbudował do tegoż celu przyrząd w wymiarach mniejszych, ogrzewanie bowiem i oziębianie gazów dokonywa się w nim, nie

Ważnem dalej zadaniem K-i jest oznaczenie ilości ciepła, rozwijającej się przy paleniu różnych ciał. Doświadczenia w tym przedmiocie prowadzili już Lavoisier i Laplace, Rumford, Despretz, Dulong, Andrews, zwłaszcza Favre i Silbermauu, których wszakże kalorymetr posiadał budowę dosyć zawiłą. Prostszy jest kalorymetr Berthelota (fig. 77), złożony z naczynia napełnionego wodą, w której zanurzony jest balon szklany. Zatyczka kauczukowa, zamykająca szyjkę a balonu, dźwiga na druciku platynowym miseczkę platynową b, w której spala się dana substancya. Przez rurę c dopływa wciąż prąd powietrza atmosferycznego lub tlenu, który wydostaje się z balonu przez otwór d, porywając z sobą gazy ze spalenia pochodzące, obiega rurę wężowo skręconą dokoła balonu i uchodzi przez otwór e, oddając na długiej tej drodze ciepło swe wodzie kalory-metru. Przez zatyczkę kauczukową przechodzi krótka rura zamykana korkiem, przez którą wrzuca się rozżarzoną bryłkę węgla dla zapalenia ciała badanego w miseczce b. Po odczytaniu termometru, wskazującego ogrzanie wody w ka-lorymetrze, oznacza się ilość produktów spalenia, uniesionych prądem powietrza, co pozwala ocenić spaloną rzeczywiście ilość substancyi. Jeżeli ciało badane jest trudniej palne i nie daje się zapalać w sposób tak prosty, miesza się je z chloranem potasu, albo też ubija z naftali-

Fig. 77.

Kalorymetr Berthelota do pomiaru ciepła wywiązującego się przy paleniu.

ną. Do takich spalań nadaje się zwłaszcza kalorymetr Thompsona, ulepszony przez Stohmanna i uproszczony przez Rubnera.— Do spalania ciał organicznych w tlenie zagęszczonym zbudował Berthelot bombę kalorymetryczną (fig. 78), która się składa z tygla platynowego a, za-

siężnej, a wewnętrznej z blachy białej; powierzchnia zewnętrzna przyrządu jest metalicznie połyskująca, wewnętrzna zaś uczerniona werniksem asfaltowym. Zwierzę badane wprowadza

mykanego szczelnie przystającą pokrywą b i o-sadzonego w tyglu stalowym c\ tygiel ten zamyka się pokrywą szrubową d, która naciska płytę e, a wraz z nią pokrywę b tygla wewnętrznego. Płyta e posiada ku górze zwrócony czop z kanałem gwintowanym f, w który wkręca się szrubę przewierconą g. Przez ten ostatni otwór wtłacza się do bomby tlen zagęszczony, a skoro prężność jego dojdzie do 24 lub 25 atmosfer, przez dalszy obrót szruby g otwór się zamyka. Drugi otwór w pokrywach daje się zamykać stożkiem h, przez wtłoczenie go za po mocą szruby w odpowiednie wyżłobienie pokry wy b. Stożek ten odosobniony jest od otoczenia cienką płytą kauczukową, prąd więc galwaniczny, przepuszczony przez stożek, dobiega do zwoju drutu żelaznego, który się rozżarza i spala, a topiący się tlenek żelaza opada do miseczki k i zapala znajdującą się w niej substancyę, pomieszaną z naftaliną. Spalenie dokonywa się bardzo szybko, a masa metalowa bomby odstępuje w ciągu 1—3 minut ciepło swe wodzie ka-lorymetru, w której jest pogrążona. Skoro stopień ogrzania kalory metru jest odczytany, zagęszczone w bombie produkty spalenia odprowa dza się przez wydrążenie f i, poddaje rozbiorowi. Z danych tych łatwo już wyprowadzić można ilość ciepła, jaka się rozwija przez spalenie jednostki masy substancyi badanej (ob. Palenie, Termochemia).

mii

Fig. 79. Kalorymetr Hubnera.

Hi

li

li

11

II

li

II

II

II

S. K.

się do walca wewnętrznego b przez otwór dolny d, który się następnie zamyka szczelnie pokrywą podwójną, przez przyrząd zaś przepuszcza się prąd powietrza w kierunku wskazauym strzałkami. Powietrze zawarte w odstępie c między obu ścianami ogrzewa się pod wpływem ciepła wywiązanego przez zwierzę, rozszerza się zatem i część jego przechodzi przez rurę e pod dzwon /', pogrążony w oleju skalnym i zrównoważony ciężarem; dzwon więc wznosi się w górę i wprawia w ruch skazówkę, obracającą się na tarczy opatrzonej podziałką, na której tedy odczytać można bezpośrednio przyrost objętości powietrza w odstępie c, skąd obliczyć można ilość ciepła wywiązanego przez zwierzę wciągu danego czasu; nadto wszakże oznaczać potrzeba różnicę wilgotności powietrza uchodzącego z walca i doń wpływającego, by do powyższej ilości ciepła dodać ciepło zużyte przez zwierzę na ulotnienia wody przy wydychaniu i transpiracyi skórnej.— Podobny jest przyrząd Rosenthala, ale powietrze wydychane przebiega przez wężownicę umieszczoną w odstępie między obu ścianami, gdzie nadmiar swój ciepła oddaje, nadto przyrząd o-toczony jest osłoną walcowatą, dla ochrony od utraty ciepła. (Ob. Ciepło zwierzęce). — O mierzeniu ciepła utajonego ob. Topienie, Parowanie; o pomiarach równoważnika mechanicznego ciepła ob. Ciepło.

Fig. 78. Bomba kalorymetryczna.

Kaloryzator, czyli Zagrzewać z, jest to naczynie z blachy w kształcie cylindra lub pro-stokątu, z rurami, wewnątrz niego umieszczone-mi, przez które przepływający płyn zagrzewa się Do badań ciepła wytwarzanego przez za pomocą pary wprowadzonej do płaszcza te-istoty żyjące odpowiedni kalorymetr zbudo- go naczynia. K. szczególniej ważne zastosował najpierw Dulong, następnie Despretz; przy- wanie ma w cukrownictwie (ob. Cukrownic-rządy nowsze w ogólności zbyt się od dawnych nie two), gdzie używa się go zarazem do zagrze-różnią. Kalorymetr Rubnera (fig. 79) jest to walec wania soków, jako też i wody, idącej do bate-o ścianie podwójnej, zewnętrznej z blachy mo- [ ryi dyffuzyjnej, która powinna posiadać pewną

H.

Wodotrysk).

określoną temperaturę. Do zagrzewania soku cukrownie zużywają znaczną ilość pary, wskutek tego K-y, mające przeważnie za zadanie zagrzewanie soków pomiędzy stacyami idącemi po sobie, odgrywają w ogólnej gospodarce parowej bardzo ważną rolę. Do K-ów może być używana: para świeża, powrotna z machin, lub też wypary z rozmaitych działów stacyi wyparnej. K. służący do zagrzewania soków w bateryi dyf-fuzyjnej jest to cylinder, w którym znajduje się kilka rurek cienkich, łączących się u dołu w jedną wspólną rurę, przechodzącą następnie do odpowiedniego dyffuzora. Sok przechodzi przez wszystkie cienkie rurki, które otoczone są ze wszystkich stron parą, wpuszczaną do płaszcza cylindra i zagrzewa się w K-rze przy przejściu z jednego dyffuzora do drugiego. Ze dna i z wierzchu każdego dyffuzora wychodzą rury, łączące się z dolną i górną częścią K-a. W bateryi dyffu-zyjnej każdy dyffuzor posiada osobny K., w celu zagrzewania soku do odpowiedniej temperatury, a która w każdym dyffuzorze jest inna: w pierwszym wynosi około 35°C., a w ostatnim ok. 75°C.; regulowania temperatury dokonywa się za pomocą odpowiedniego ustawienia wentylu. Sok dyffuzyjny po przejściu przez mierniki przechodzi do defekacyi, ażeby zaś przysporzyć tę robotę, doprowadza się ten sok do możliwie wysokiej temperatury (80°C.), co uskutecznia się w K-rze za pomocą pary powrotnej z machin, albo za pomocą pary idącej z wy-parnych aparatów do skraplacza. K. taki dawniejszej konstrukcyi składa się z naczynia cylindrycznego, u góry otwartego, w którem umieszczone są rury ogrzewalne. Zbiornik sokowy umieszczony jest nad K-em, podzielonym ścianą poprzeczną na dwie połowy, tak, że sok wchodzący do K-a wypełnia najpierw jedną połowę rur, a następnie w dolnej części K-a przechodzi do drugiej połowy — podnosi się do góry i wypływa z drugiego górnego przedziału. Para do K-a wchodzi u góry jego, a odchodzi u dołu z przeciwległej strony. W tego rodzaju K-ach, prędkość przepływu soku przez rury jest bardzo nieznaczna, wskutek czego i spółczynniki przewodnictwa ciepła wypadają bardzo uizkie. W K-ach nowszej konstrukcyi zwiększa się ilość obrotu soku i urządza je w ten sposób, że sok przepływa przez wiązki rur,—K-y otrzymują kształt prostokątny, co jest bardzo dogodne ze względów konstrukcyjnych, wskutek możności podzia łu rur na równe wiązki, i tak już budują K-y zamknięte o 16-krotnem krążeniu soku. — Składają się one ze skrzyni prostokątnej blaszanej, połączonej z przodu i z tyłu z komorami z żelaza lanego, każda z tych komór dzieli się na 4-y przedziały, w których znajdują się jeszcze 4 y przegrody, dzielące rury każdego przedziału na 4 wiązki. W ten sposób K. podzielony jest na 16 wiązek, przez które sok w przebiegu swym przepływać musi. Spółczynnik przewod

nictwa ciepła powierzchni ogrzewalnej tego K-a wynosi 6 jednostek ciepła, jest więc dosyć znaczny, co przypisać należy głównie zwiększeniu prędkości przepływu soku. Im żywsza cyr-kulacya soku, tern większy wypada spółczynnik przewodnictwa ciepła. Ważną także rolę gra tu i średnica rur, która im jest mniejsza, tern lepszą stanowi powierzchnię ogrzewalną. W K-ach najnowszej konstrukcyi, kształtu cylindrycznego, zamkniętych, rury rozdzielone są za pomocą przegród na 10 wiązek, a więc krążenie soku jest 10-krotne, — przy szybkości soku 1£ metra na sekundę spółczynnik przewodnictwa ciepła wynosi 15 jednostek.—Por. „Cukrownictwo. Podręcznik dla pracujących w cukrowniach i rafi-neryach” (3 tomy, Warszawa 1897); Dr H. Classen „Fabrykacya cukru, tłom. H. Grzybowski” (Warszawa 1903).

Kâlospintechromokrene (t. j. źródło pięknych iskier barwnych), widowisko optyczne, polegające na grze kolorów, rzucanych na ekran z latarni czarnoksięskiej. Służą do tego kółka, podzielone na wycinki, różnemi barwami umalowane; kółko takie, umieszczone w latarni czarnoksięskiej, daje na ekranie obraz powiększony, a przy szybkim obrocie kółka następuje żywa gra mieniących się kolorów. Szumna nazwa K. używana była dla tego rodzaju widowisk, dawanych na wielką skalę w teatrach; teraz wszakże przedstawienia takie wyszły z użycia.—Tęż samą nazwę zastosowano też do wodotrysków sztucznie oświetlonych, które sprawiają złudzenie różnobarwnych wytrysków ognistych (ob.

s. K.

Kalotka (calotte), zwana także piuską, jest to nakrycie wierzchołka głowy, używane przez duchowieństwo. Papież używa K-i białej, kardynałowie purpurowej, biskupi fioletowej, a kapłani, o ile jest gdzie ten zwyczaj noszenia—czarnej.

Kalousek Józef, historyk czeski, syn ubogiego tkacza (* w Wambergu 1838 r.), kształcił się w gimnazyum realnem, a następnie na politechnice w Pradze. Gdy w r. 1859 pewien obywatel wiedeński ogłosił konkurs na pracę historyczną, K. za rozprawę p. t. „Jiri Podë-bradskÿ” (drukowaną w kalendarzu „Poseł z Pra-hy” r. 1865) otrzymał nagrodę. To było powodem, że wstąpił na uniwersytet praski i zajął się studyami historyczno-językoznawczemi. Pisywał do „Prażskych Novin”, „Narodu” i „Narod-niho Pokroku”. W ciągu lat 1866—68 był nauczycielem w domu Riegra. W r. 1868 otrzymał dyplom doktora filozofii, a w 1871 habilitował się na docenta historyi przy uniwersytecie. Od r. 1873 pełnił obowiązki nauczyciela w szkole wyższej żeńskiej; w r. 1882 mianowany profesorem nadzwyczajnym, następnie zwyczajnym w uniwersytecie, a w r. 1890 przyjęty na pierwszego członka akademii, będąc już od roku 1871 nadzwyczajnym, a w r. 1887 zwyczajnym

J. F. G.

naucuÿ”.

członkiem tej instytucyi. Z prac K-a wymieniamy „Einige Grundlagen des böhmischen Staatsrecht” (1870), w następnym zaś r. 1871 „Cze-ské Stâtni pravo” (wyd. 2-e 1881 r.), „Obrana kniżete Vâelava Svatého proti smyslenkäm a kri-vÿm üsudküm o jého povaze” (1872), „Nastin zivotopisu Fr. Palackého” (1876), będący dodatkiem do wyd. 3-go Dziejów Palackiego. Na pamiątkę 500-letniej rocznicy śmierci Karola IV, napis. „Karel IV, otec vlasti” (1878), aw artykule „Ueber die Nationalitaet Karl IV” (czasop. „Politik”) bronił się przeciw krytyce Losertha. W r. 1874 ogłosił „Novÿ dukaz, że v davnÿch Öechäch dekanaty se shodovaly se żupami” („Czas. Cz. Mus.”). W r. 1876 wydał mapę, rozpoczętą jeszcze przez Palackiego, p. t. „De regni Bohemiae mappa historica”, a w r. 1885 trzy mapy historyczne do Tomka Dziejów królestwa Czeskiego. Od lat 20-u zajmuje się zbieraniem materyałów do historyi ludu wiejskiego w Czechach. Owocem tych poszukiwań są: „O zriżeni a pûvodu obce velikoruské” („Cza-sopis Cz. Mus.” 1880), „Listiny a zapisy Bel-ské o vëoech mëstkÿch i sedlskÿch z let 1345 — 1702”, „O staroceském pravë dëdickém” („Rozpravy Ceské akadem.” 1894). W publi-kacyach tej akademii wyszły obok innych prac: „Dejiny prvniho stoleti 1784” (1884). Oprócz tego zasługuje na uwagę: „O historii vÿtvarné-ho urneni w Cechach” („Osvëta” 1879). W Pamiętniku wydanym na uczczenie urodzin Palackiego ogłoszona jest praca jego: „Ovûdôich my-ślenkńch v historickém dile Palackého”. Oprócz tego w wydaw. „Polityckń biblioteka ceska” mowy d-ra Riegra. Od r. 1857 redagował „Archiv ceskÿ”, gdzie ogłosił „Dennik ceského poselstwa ku krâli francouzkému 1464” (VII), „Do-davek ke sbirce dopisûv rodu Rosenberského aż do r. 1526” (z Fr. Mareszem i Andrz. Rezkiem, XIV w.), „Listiny kldśteru Sedleckého ay Ska-lického z let 1357—1541”, „Dopisy rodu Śvam-berského” itd.

Kalousek Władysław, filolog, helenista czeski, ur. 1863 w Czerniowcach na Bukowinie. Nauki gimnazjalne pobierał w mieście rodzinnym i w Pradze, następnie studjował filologję klasyczną w czeskim uniwersytecie praskim. Od r. 1887 do 1895 wykładał jako zastępca nauczyciela (suplent) w gimnazjum w Młodym Bolesławiu i w gimn. akademickim w Pradze; od r. 1895—97 był prof, gimnaz. w Rudnicy, a od r. 1897 jest prof. gimn. w Pradze (przy ulicy Krzemieńcowej). Napisał kilka rozpraw krytycznych z zakresu filologji greckiej, a mianowicie: o ułamkach tragiedji ‘Andromeda’ Eurypidesa: „K zlomkûm Euripidovy Andromedy” (w czasop. «Listy filologické» 1887, XIV, str. 215 — 228); o ocenianiu w Atenach (dokimasia) kandydatów na urzędników, czy i o ile odpowiadają wymaganym w tym celu warunkom: „O dokimasii ürednikûv Athenskÿch” (<Listy filol.» 1887, XIV, 418 — 422; w tymże tomie «Listów> są i artykuły K-a sprawozdawczo-krytyczne) ; rozprawę p. n. „Kterak vyklädati u Homerovi a jeho bńsmch v V a VI tiude naśich gymnasii” (Program gim-nasia v Praze, v Kremencovë ulici, 1900, str.

17), w której zajmuje się pytaniem, w jaki sposób przy czytaniu Homera prowadzić wykład historyczno-literacki i estetyczny i podaje wzór odpowiedni; rozprawa cenna pod względem metody. Nadto K. zamieścił bardzo wiele artykułów z zakresu mitologji starożytnej i komedji greckiej w Encyklopedji czeskiej „Ottûv Slovnik

A. A. K.

Kalpa (sanskr. Kalpa—porządek, wiek, epoka). 1) nazwa olbrzymiego okresu chronologicznego w mitologii indyjskiej, równającego się dobie Brahmy, t. j. 2 000 boskich wieków, czyli 8 640 milionom lat ludzkich. W końcu pierwszej połowy tej długotrwałej epoki nastąpi ogólne zniszczenie świata, który Brahma stworzy nauo-wo przy końcu drugięj połowy. — 2j Materyał ceremonialny, obejmujący prawidła rytuału we-dyjskiego, ob. We dang i.

Kalpa SUtra, podręcznik, streszczający zbiór szczegółów indyjskiego ceremoniału ofiarnego. Księgi K-y s-y nie należą do literatury objawionej, lecz są napisane przez ludzi, niemniej wszakże cieszą się wielkiem poważaniem. Powstały one jeszcze w okresie wedyjskim.

Kalpe, ob. Calpe.

Kalpi, miasto w Indyach brytańskich, w pro-wincyi Północno-Zachodniej, nad rzeką Dżamną; liczy 15 000 m-ców; są tu fabryki cukru lodowatego i papieru, których wyroby cenią się w całych Indyach, ożywiony handel bawełniany i zbożowy. Wpobliżu ruiny starożytnego grodu z IV stulecia z pozostałościami wspaniałych budowli.

Kalpurnia gens, ród plebejuszowski w Rzymie, ob. Calpurnia gens.

Kaltbrnnner Dawid, geograf szwajcarski (* r. 1829 w Medyolanie — f 1894 r. w Paryżu). W młodości zwiedził Amerykę Środkową, skąd powrócił w r. 1851; czas pewien był urzędnikiem pocztowym w Genewie, w r. 1868 objął urząd w Towarzystwie Genewskiem w Algieryi; po powrocie przez lat dziesięć pracował w Towarzystwie budowy kolei St. Gotardzkiej, wreszcie został sekretarzem międzynarodowego biura pocztowego w Bernie. Wydał 2 prace, zawierające wskazówki dla podróżujących w celach naukowych: „Manuel du voyageur” (Zürich 1878) i „Aide-mémoire du voyageur. Les notions générales de géographie mathématiqe, de géographie physique, de géographie politique, de géologie, de biologie à l’usage des voyageurs” (tamże 1880). Planu swego, założenia w Bernie lub Genewie szkoły przygotowawczej dla podróżników, nie mógł uskutecznić z powodu braku środków materyalnych. Przesiedliwszy się

str. 496).

tygodniowo—w pensyonacie.

J. Mus z.

w r. 1882 do Paryża, zabierał głos w wydawnictwach francuskich, zwłaszcza w kwestyi kolonialnej. Był współpracownikiem Schradera w wy-dawn. jego „Atlas moderne”, a w dziele Vivien de Saint Martin’a „Dictionaire universal de géographie” opisał Afrykę.

Kaltenbach Rudolf (* we Freiburgu bryz-gowskim d. 12 maja r. 1842—f w Halli d. 21 listopada r. 1893), lekarz zasłużony. Do nauk zawodowych przykładał się w mieście rodzinnem oraz w Berlinie i Wiedniu. Osiągnąwszy w r. 1865 dyplom doktorski, został assystentem w klinice chirurgicznej prof. Dumreichera (ob.) w Wiedniu; stanowisko to zajmował do r. 1867, w którym powrócił do Freiburga i objął posadę as-systenta w klinice położniczo-ginekologicznej prof. He gar a (ob.), pozostając na niej do r. 1873. W r. 1868 zaczął tamże wykładać o chorobach niewieścich, jako docent prywatny, w roku zaś 1873 posunięto go na profesora nadzwyczajnego tegoż przedmiotu. W r. 1883 uniwersytet gies-seński powołał K-a na profesora zwyczajnego położnictwa oraz ginekologii; takież samo stanowisko objął w r. 1887 w Halli.—K. należał do najdzielniejszych ginekologów niemieckich w ćwierci ostatniej wieku XIX. Oprócz wielu monografij, cenionych słusznie, ogłosił „Lehrbuch der Geburtshilfe” (Sztutgard 1893), a przedtem, wspólnie z Hegarem, dzieło wyborne p. n. „Die operative Gynäkologie” (Erlangen 1874).— Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. III str. 440); „Deutsche Med. Wochenschr.” (r. 1894, nr. I) i J. Pa ge la „Gesell, der Med.” (Cz. I

Dr J. P.

Kaltenborn von Stachau Karol, baron, u-talentowany pisarz i prawnik niemiecki (* r. 1817 w Halli—f 1866 r. w Kassel). Studya prawne ukończył w mieście rodzinnem ze stopniem do centa prywatnego. Rok 1850 spędził w Hamburgu, gromadząc tam materyały do pracy swej: „Grundsätze des praktischen europäischen Seerechts” (Berlin 1851, 2 tomy). W r. 1853 powołano K-a w charakterze profesora nadzwyczajnego na katedrę prawa niemieckiego i publicznego w Królewcu, w roku zaś 1861 mianowano go profesorem zwyczajnym tamże. W r. 1864 z tytułem radzcy prawnego wszedł jako referent do ministeryum elektorstwa Hesskiego. W pracach K-a z prawa międzynarodowego głębokość i świeżość myśli łączą się z gruntowną znajomością przedmiotu oraz trafnością sądu. Najważniejszą jego rozprawą jest: „Kritik des Völkerrechts nach dem jetzigen Standpunkte der Wissenschaft” (Lipsk 1847), w której, obeznany dokładnie z wszystkiemi systematami filozofii prawa, poddaje K. szczegółowej analizie rezultaty pracy naukowej na polu prawa międzynarodowego. Cała późniejsza literatura niemiecka tego przedmiotu idzie w wytkniętym przez K-a kierunku. Z innych prac jego znana jest szczególniej: „Die Vorläufer des Hugo Grotius auf dem Gebiete des Jus naturae et gentium” (Lipsk 1848); dzieło to zwróciło uwagę badaczy na literaturę prawa przyrodzonego i międzynarodowego z wieku XVII i wywołało szereg cennych prac (Rivier, Nys). Z zakresu prawa państwowego napisał: „Staat, Gemeinde, Kirche und Schule insbesondere Universitäten und ihre Reform” (Halla 1848); „Geschichte der deutschen Bundesverhältnisse und Einheitsbestrebungen 1806 —1856“ (Berlin 1857. 2 tomy); „Einleitung in das Konstitutionelle Verfassungsrecht” (Lipsk 1863); „Die Volksvertretung und die Besetzung der Gerichte, besonders des Staatsgerichtshofs” (tamże 1864).

Kaltenborn-Stachau Jan Karol Jerzy von, generał pruski (* r. 1836 w Magdeburgu—f 1898 w Brunświku). Wstąpił do wojska w r. 1854. Kampanię r. 1866 odbył w stopniu kapitana sztabu głównego, podczas wojny z Francyą był majorem w sztabie 7-go korpusu armii. W r. 1884 awansował na generała - majora, w 1888 na generała-porucznika. W październiku r. 1890 objął po Verdym stanowisko ministra wojny. W parlamencie nie mógł zdobyć większości dla swych projektów i w październiku r. 1893 podał się do dymissyi.

Kaltenbrunner Karol Adam, poeta austryac-ki (* r. 1804 w Enns—f 1867 w Wiedniu); był wicedyrektorem drukarni państwowej. Pozostawił następujące utwory w narzeczu północno-austryackiem: „Völkerstimmen” (1829), „ Vater -ländsche Dichtungen” (1838), „Oberösterreichische Lieder” (1845), „Alm und Zither” (1846), „Österreichische Feldlerchen” (1857). Powodzeniem cieszyły się również jego komedye: „Ulrike” (1845) i „Die drei Tannen” (1861).

Kaltenleutgeben, słynny zakład wodoleczniczy prof. Winternitza z Wiednia; leży w pięknej górzystej okolicy lasu wiedeńskiego, 360 metr. nad pow. m., posiada klimat łagodny, bez wielkich wahań ciepłoty, z powodu osłonięcia od wiatrów. Zakład, wybornie urządzony, jest przez cały rok otwarty. Leczy się tu rocznie przeszło 2 000 chorych, przeważnie nerwowych. Ceny: 31 guld. w sezonie letnim, 29 guld. zimą—

Dr J. M.

Kaltenmoser Kacper, malarz niemiecki (* 1806 w ks. Wirtemberskiem — f 1867 w Monachium); znany od r. 1834. Tematy czerpał z życia ludu w Schwarzwaldzie, Szwajcaryi i Istryi. (Enc. Meyera).

Kaltem (włos. C aid aro), miasto w hetmań-stwie austryackiem Bozen (Bolsano) w Tyrolu, 424 m. nad poziom, m., w dolinie Adygi (Etsch), u stóp Alp Nonsberskich; z miastami: Neumarktl i Bozen połączone jest koleją żelazną. Liczy 4013 m-ców (1890); jest siedzibą sądu okręgowego (18 589 klm. 8 gmin, 20 miejscowości; 14 545 m-ców, przeważnie Niemców; w tej liczbie 1164 Włochów); ma pocztę, telegraf,

Znana

stej kondycyi.

N.

piękny kościół katedralny, ozdobiony freskami, klasztor franciszkański; jest ogniskiem handlu winami tyrolskiemu Urodzajna okolica pokryta winnicami; mieszkańcy K-u produkują wyborowe gatunki win, sprzedawane w handlu pod etykietą „Kaltener Seewein”. O 3 kim. na południe od K-u znajduje się obfitujące w ryby jezioro Kalterskie (Kälterer See), położone 208 metrów nad poz. m. i zajmujące przestrzeń 140 hektarów.

Kaluger, Kalujer, ob. Ka loger o i.

Kalugyer, również Kaluger, wioska w komitacie węgierskim Bibar, niedaleko kopalni Vask’oh; liczy 933 m-ców, Rumunów, jest z położonego wpobliźu źródła siarczauego Izbug (węgier. Dagadó forrńs), które od grudnia do lipca bije peryodycznie co 6 godzin przez 1 do 2 minut, poczem znika w szczelinach skalnych.

Kalumnia, łaciński rzeczownik calumnia, tló-maczy się przez: potwarz, szkalowanie, niesłuszne oskarżenie, wykręty, pieniactwo. Wyraz ton pochodzi od dawniejszej formy calenge: zarzut, wyzwanie i z niego powstał angielski czasownik chalenge, który znaczy: wyzwać, domagać się, oskarżać.—Ktokolwiek, powodowany bądź zemstą, bądź zamiarem wyrządzenia szkody, z całą świadomością fałszywie oskarża kogoś o jakiś czyn przeciwny honorowi i dobrej sławie, spełnia K-ę. W polskiej mowie należyty odpowiednik mamy: potwarz, szkalowanie. W pojęciu tern mieściło i mieści się zawsze zła świadoma wola, fałsz i obraza honoru, sławy. Toż samo Francuzi rozumieją przez calomnie, a Niemcy obok Galumnie stawiają Verleumdung. W taki sposób z łacińskiej calumnia odpadły w językach nowożytnych dodatkowe synonimy: pieniactwo, wykręty. W naszej mowie posiadamy kilka słów, mogących jeszcze bardziej uwydatnić ową językową lub piśmienną złą zabawę z cudzą uczciwością. Jest więc najpierw: ogadywanie czyichś wad prawdziwych, jako dowód, że gadający jest człekiem czy lepszym, czy niby znającym swoich przyjaciół i znajomych; dalej obmowa, w której stopień złośliwości bywa wyższy, lecz i tutaj szarpie się cudze nazwisko w zakresie prawdy. Z kolei następuje potwarz, gdzie już fałsz przedewszystkiem dominuje. Ongi a czasem i dziś, środek, sposób szkalowania ludzie nazywają w liczbie mnogiej czernidła-mi, np. u Naruszewicza czytamy: „rzucał przed bratem czernidłami na synowca”, a Niemcewicz pisze: „nie było złości i czernideł, którychby nie użyła dla pokłócenia ich z sobą”. Nako-niec oszczerstwo, albo jak uważano w dawnej Polsce „szyderstwo”, jest bezczelną potwarzą, jadowitą K-ą. Ponieważ wyrazy zmieniają zakres pojęcia, dziś przez szyderstwo (ob.) rozumiemy zupełnie co innego i obok oszczerstwa nikt go nie postawi. Potwarz na piśmie lub w druku zwie się też paszkwilem (ob.), lub w pewnej formie dyffamacyą (ob.). Dzisiejsze granice jurydyczne w charakterze występku karnego, obacz niżej Po twarz.—W dawnej Polsce już w r. 1347 statut („Vol. L.” I, 34) wymierza karę 60 grzywien z obowiązkiem odwołania uczynionego zarzutu. Surowszą karą za infamię (ob.) dotyka potwarcę ustawa z r. 1496 („Vol. L.” I, 252, 273) i grozi za czwartym razem winuemu przecięciem nozdrzy. Sejm z r. 1565 („Vol. L.” II 693 „o rzeczach które się poczciwości dotykają”) rozporządził, aby samo wywołanie K-ii przed sąd królewski lub sejmowy karano setką grzywien, a kaluminiator pozwanemu cum refusione litis expensarum płacić i 12 tygodni w wieży in fundo odsiedzieć był obowiązany. W końcu statut litewski (Rozdział IV, art. 105) karę cielesną pod pręgierzem wymierza na człowieka luźnego lub pro-

p. o.

Kalus, miasteczko w pow. Uszyckim, parafia katolicka Wierzbowiec, przy zbiegu Kalusika z Dniestrem, w pięknem położeniu; ma przeszło 1000 mieszkańców, ziemi włościańskiej 462 dzies., dworskiej 2 741 dzies., cerkiewnej 36 dzies. Cerkiew pod wezwaniem św. Michała. Targów 26. Wygodna przystań i prom. Miasto, niegdyś handlowe i ludne, od lat kilkudziesięciu znacznie upadło. Około r. 1795 należało do Lipińskich, następnie do Sarneckich, od których przeszło w obce ręce. Są tu duże plan-tacye winogradu i zarząd gminny. Jarmarki: d. 4 marca, 16 maja, a także na Wniebowzięcie N. M. P. i na Wszystkich Świętych. Roku 1672 pod K-em zwycięstwo nad Tatarami. Okolica obfituje w fosforyty.

Kalus Józef, poeta czeski (* 1855); z zawodu tkacz, obdarzony prawdziwym talentem poetyckim, począł umieszczać pierwsze płody swej muzy w „Lumirze” czeskim, które odrazu zyskały rozgłos autorowi. Chcąc się kształcić, K. rzucił swe zajęcie zawodowe i jako 25-letni mężczyzna wstąpił do szkoły miejskiej; później ukończył seminaryum nauczycielskie i jest obecnie nauczycielem ludowym. Utwory poetyckie K-a są to albo drobne wiersze liryczne, albo też opowiadania liro-epiczne, odznaczające się prostotą stylu i uczuć i zawierające w sobie bardzo wdzięczne niekiedy obrazki przyrody, której piękność poeta umie odczuć i uwydatnić. Niektóre z poezyj jego wyszły w osobnem wydaniu p. t. „Oblaky” (Praga 1887) i „Kresby a pisnę” (tamże 1895).

Kalusik, albo Kalus, rzeka, lewy dopływ Dniestru, bierze początek w okolicy m. Wońko-wiec, na granicy pow. Latyczowskiego i Uszyc-kiego. Przy uściu jej leży m. Kalus. Przyjmuje z prawej strony przy wsi Bystrzycy rz. Bystrą, z lewej zaś około wsi Brahiłówki rzekę Batog. Według Wincentego Pola K. bierze początek na południowych stokach Podolskiego grzbietu z dwu strug: Kołomyj ki i Niczyporówki,

richt über die Schlesischen Vögel” (Wrocław 1814); „Systematische Beschreibung der Schle-sichen Amphibien und Fische” (tamże 1815); „Uebersicht der Mineralien Schlesiens und Glatz nebst ihren Fundorten und vielen neuen Höhenmes-

K. K-Ć.

które odlewają dwa stawy i których źródła leżą tuż wpobliżu źródeł rz. Rowu, płynącego do Bohu z północy zboczy Podolskiego grzbietu: te dwie strugi płyną na stawy i łączą się z sobą w okolicy Wońkowiec; następnie płynie z północy ku południowi jarem i wpada pod miastem Kalusem do Dniestru. Długość jego biegu zajmuje 9 mil.— „Słów. Geogr.”.

Kalnza Augustyn, przyrodnik szląski (* r. 1776—f 1836 r. na Szląsku Pruskim), z pochodzenia Słowianin, chociaż pisał w języku niemieckim. Studya odbywał we Wrocławiu na wydziale teologicznym; przez czas jakiś był nauczycielem prywatnym, a od r. 1811—1818 profesorem nauk przyrodniczych w gimnazyum ka-tolickiem we Wrocławiu i wreszcie zoBtał proboszczem w Nassiedel; jednocześnie oddawał się studyom przyrodniczym na Szląsku i wzbogacił kollekcye gimnazyalne wrocławskie własnemi zbiorami kręgowców i minerałów. Ogłosił następujące prace: „Ornithologia Silesiaca oder kurzer Leitfaden zum Gebrauche beim Untersungen auf 4 Karten dargestellt” (t-że 1818).

Kalw, powiat i miasto w król. Wirtember-skiem, ob. Calw.

Kalwarya w Jerozolimie, ob. Golgota.

Kalwarya, miasto w pow. Grójeckim, ob. Góra Kalwarya.

Kalwarya, miasto powiat, w gub. Suwalskiej, nad rz. Szeszupą, pod 54°23'8 szerokości geogr. i 40°54'1 długości. Odległe o 307 wiorst od Warszawy, 40 od Suwałk, 167₂ od Maryampola. Leży przy szosie idącej z Warszawy na Suwałki, Kalwaryę i Maryampol do Kowna. Najbliż sza stacya dr. żel. Warszawsko-Petersburskiej, na odnodze do Wierzbołowa idącej, w Kozłowej Rudzie. K. posiada kościół parafialny murowany, kościół ewangielicki filialny, synagogę murowaną, urząd powiatowy, sąd pokoju okr. III, należący do zjazdu sędziów w Suwałkach, sąd gm. okr. I, urząd miejski, stacyę pocztową i telegraficzną międzynarodową, szpital św. Jerzego na 25 łóżek, więzienie z kaplicą katolicką, szkołę początkową. Ludności 12 700; chrześcianie trudnią się rolnictwem i ogrodnictwem, żydzi zaś handlem. Przemysł w zastoju; fabryk znaczniejszych niema, są tylko trzy małe browary, Kościół parafialny założył tu w r. 1715 ks. Ko-rybut Wiśniowiecki; obecny murowany pochodzi z r. 1840. Przywilej lokacyjny na miasto wydał dopiero August II, a potwierdził Stanisław August w r. 1791. Dawniej, dla odróżnienia od kilku innych miast tej nazwy, K. nosiła miano K. żydowska. Tu urodził się zasłużony badacz i historyk naszej przeszłości W. A. Maciejowski.— Starostwo niegrodowe Kalwaryjskie w województwie i pow. Trockim składało się z miasta K-yi z przyległościami. Od r. 1766 posiadali je Michał i Aleksandra Ogińscy, wojew. wileńscy, opłacając z niego kwarty złp. 8 250, a hyberny 3 235, wspólnie ze starostwem Kir-snieńskiem.— Kalwaryjski powiat gub. Suwalskiej utworzony został w r. 1867 z części dawnego powiatu tej nazwy. Leży on w samym środku gub. Suwalskiej i ciągnie się w kierunku od wschodu ku zachodowi. Graniczy od północy z pow. Maryampolskim i częścią Wyłkowyskiego, od wschodu z gub. Wileńską, od której oddziela go Niemen, od południa z pow. Sejneńskim i Suwalskim, a od zachodu z pow. Suwalskim i Wył-kowyskim. Obszar ogólny wynosi 24.65 mil □ • Wschodnia i zachodnia część powiatu mają powierzchnię nierówną, pagórkowatą i nieco wzniesioną, środkowa zaś stanowi nizką płaszczyznę, obfitą w jeziora znacznej niekiedy wielkości, jak Żuwinta (650 mórg) i Amalwa (509 mórg). Błota rozciągają się tu na przestrzeni kilkunastu wiorst □ dokoła jeziora Żuwinty, z wyjątkiem części płd.-wsch. brzegu, tudzież na równie znacznej przestrzeni dokoła jez. Amalwy. Pierwsze z tych błot noszą nazwę Buchciańskich; prócz tego znajdują się mniejsze przecie błota o 3 w. na zachód od K-yi w kierunku od południa ku północy, między wsiami Szlajnie, Kumiecie, Jurg-jeziory, Budwiecie, Piłokalnie. Główną rzeką pow. jest Szeszupa, płynąca pod m. K-ą, i wpadająca do niej Dawinia. Obszar pod jeziorami wynosi 0.5 mili l); znaczną przestrzeń powiatu pokrywają lasy, przeważające w części wschodniej pomiędzy jez. Amalwą i Żuwintą a Niemnem. Obszar lasów rządowych wynosi 18 342 mrg., należą one do trzech leśnictw: serejskiego, puńskiego i maryampolskiego. Gleba ziemi przeważnie gliniasta i żwirowata, trudna do uprawy w czasie suszy letniej lub deszczów; rolnictwo dość słabo rozwinięte. Żyto i kartofle stanowią główny produkt.— „Słów. Geogr.”.

Kalwarya Pacławska, albo Przemyska, wieś w pow. Dobromilskim, 10 kim. na płn.-zachód od sądu powiatowego i stacyi kol. w Dobromilu, 5 kim. na płd.-wsch. od st. poczt, w Ryboty-czach, w pięknem położeniu, na wzgórzu, śród gęstych lasów. Wzdłuż granicy zachodniej płynie od południa potok Sopotnik, dopływ Wiaru. W stronie zachodniej wznosi się nad potokiem wzgórze, zwane K-ą, do 332 metr. Wschodnia część obszaru sięga wyżej; tutaj leży klasztor (465 metr.), a na północ od niego liczne kapliczki, idące w kierunku płn.-wsch. aż wpobliżu Sierakosiec w pow. Przemyskim. Kościół i klasztor założył Andrzej Maksymilian Fredro, kasztelan lwowski, potem wojewoda podolski, stosując się do rozmiarów prawdziwej K-yi i tu sprowadził franciszkanów d. 5 sierpnia r. 1668. Budowę kaplic (celem obchodzenia Męki Chrystusa i na pamiątkę Matki Boskiej) i posągów wśród lasu ukończono w przeciągu 3-ch lat. Podobnie

jak na K-yi Zebrzydowskiej obchodzą tu drogi Męki Chrystusowej, tudzież drogi radosne i bolesne Matki Boskiej, której obraz, słynący łaskami z przywiązaną doń cudowną legendą, znajduje się w kościele. Ks. Chmura, przełożony konwentu oo. franciszkanów, zaniósł w r. 1881 do kapituły watykańskiej prośbę o koronacyę obrazu; dekretem z d. 23 maja r. 1882 uwzględniono tę prośbę, a dnia 15 sierpnia tegoż roku dokonał aktu uroczystej koronacyi ks. Łukasz

kor w dziele p. n. „Przewodnik. Wilno i koleje żelazne z Wilna do Petersburga i Rygi, oraz do granic na Kowno i Warszawę” (Wilno 1862). Po litewsku mamy dwa dziełka opisujące Kal-waryę, czy też dwa wydania (1820 i 1855, w Wilnie): „Kalwarya, arba Kiałas Kriżaus sopulun Jezusa Kristusa i t. d.”.— K. W. Woycicki w „Enc. S. Org.”.

Kalwarya Zebrzydowska, w dawnem województwie Krakowskiem, pod ścianami Karpat, Solecki, biskup przemyski. Kościół i klasztor I a dziś w Galicyi, w obwodzie Wadowickim, w po-fundacyi Fredry upadły w gruzy; obecnie istnie- łudniowo-zachodniej stronie Krakowa, odległa od jące zbudował Szczepan z Wielkiej Tarnawy tego miasta o mil 5, od Wadowic obwodowego miasta o mil dwie. Poniżej wyniosłej, le-

Dwernicki w r. 1775, a konsekrował w r. 1776 Jakób Walery Tumanowicz, biskup kamieniecki, koadjutor arcybisk. lwów. — O K-yi P-iej pisał Łobeski w dodatku tygodniowym do „Gazety lwów.” 1855, N® 32. Ob. także krótki artykuł w „Czasie” z r. 1877, Ne 142. — „Przyjąć, dom.” 1860, str. 122. — „Słów. Geogr.”.

Kalwarya pod Wilnem, o milę od tego miasta, w dawnem województwie i powiecie Wileńskim. Kościół i przy nim klasztor księży dominikanów, założony r. 1564 przez Jerzego Biał-łozora, biskupa wileńskiego, a skończony przez Aleksandra Sapiehę, biskupa wileńskiego. Z początku były drewniane, w roku 1755 księża dominikanie własnym kosztem, przy pomocy Michała i Krystyny Piotrowskich, skarbników or-szańskich, wymurowali dzisiejszy kościół i klasztor, konsekrowany przez Tomasza Zienkowicza, suffragana wileńskiego w r. 1772, pod wezwaniem Znalezienia Świętego Krzyża. Długość kościoła 48, szerokość 24, a wysokość 50 łokci. W r. 1813 kościół i klasztor zajęte na szpitale i koszary francuskie zrabowane zostały, nadto pożar zniszczył wiele sprzętów i całą biblotekę-Ostatni przeor dominikański, Magnuszewski, w kilka lat potem przywiódł staraniem swojem Kal-waryę do porządnego stanu. Kilkanaście kapliczek otacza w różnych kierunkach kościół, wszystkie sklepione z małemi arkadami, na każdej jest stosowny obraz. W kilku są drewniane, ludzkiego wzrostu, Zbawiciela posągi. Niektóre z kapliczek są dwupiętrowe, tak, iż do jednej zstępuje się jak do lochu, na drugą wchodzi się po wyrobionych w murze stopniach, a wszystko to wśród zielonych gajów, lub ciemnego, poważnego boru, na wzgórzach, w dolinach w najcudniejszej okolicy. Przez strumień czystej wody, przedstawiający Cedron, a dzielący dwie pochyłości, rzucony jest mostek, pośrodku którego kapliczka prowadzi na niezmiernie strome piaszczyste wzgórza, gdzie lud pobożny naprzód po spadzistości jednego, a potem na wierzchołek drugiego przechodzić musi. Woda strumyka ma być skuteczną na choroby oczu. Co rok, podczas uroczystości Zesł. Ducha Św., tłumy ludu miejskiego i wiejskiego do kilkadziesiąt tysięcy na odpust do Kalwaryi przybywają. Opis szczegółowy tej Kalwaryi podaje Adam Kir-

rV,

t! I

Si

-,

Fig. 80. Kościół w Kalwaryi Zebrzydowskiej.

sistej góry, zwanej Żar, na wzgórzu dawniej Żarek, a dziś Kalwaryjska góra, wznosi się kościół i klasztor, 46 kapliczek i zabudowania zakonne. Las okalający składają sosnowe i jodłowe drzewa, posadę góry tworzy piaskowiec i glina. Podanie dziejowe o początku Kalwaryi mówi: W r. 1595 ku wiośnie, Mikołaj Zebrzydowski, wojewoda krakowski, który zasłynął rokoszem przeciw Zygmuntowi III, zamieszkiwał w poblizkim zamku, Lanckoronie, gdy przy zachodzie słońca, wraz ze swą małżonką Dorotą Herbutówną, ujrzeli nad górą Żarek jaśniejące trzy krzyże. Wtedy zrodziła się myśl w duszy Ze-\ brzydowskiego wzniesienia świątyni na przeciw-

Rne. Pow, ILu*tr. Z oh. 264. T. XXXIII.

62

nej zamkowej górze, w miejsca, gdzie jasność widzieli. Właśnie stary dworzanin wojewody, Hieronim Strzała, wybierał się do Jeruzalem na pobożną pielgrzymkę; jemu zlecił Zebrzydowski, aby mu przywiózł wzory kaplic Kalwaryi Jerozolimskiej. Zanim jednakże powrócił, Zebrzydowscy wystawili na górze Żarek skromną kaplicę i postawili trzy czerwono pomalowne krzyże. W r. 1597 Strzała wrócił i przywiózł z sobą w tekach drewnianych z gipsu czy z gliny wzory kaplic jerozolimskich. Zebrzydowski dnia 4 października 1600 r. położył fundamenta budowy kaplicy Św. Krzyża, a w rok później już budowla skończoną została. Poświęcił ją Klaudyusz Ran-goni, poseł papieski, przy obecności biskupa krakowskiego, Bernarda Maciejowskiego, i mnóstwa znamienitych panów i duchowieństwa. W r. 1602 otrzymał pozwolenie założenia bernardyńskiego konwentu na górze Żarek, a Jan Marya Włoch, jezuita, który krakowską św. Piotra świątynię zmurował, wykonał plany na kościół i konwent. Oborano pługiem wymiary i dnia 2 sierpnia r. 1603 położono fundamenta. Trzech bernardynów z Lublina doglądało budowy. Syn wojewody, Jan, przywiózł z Rzymu od Klemensa VIII papieża odpusty, przywiązane do kaplicy św. Krzyża. Kiedy wojewoda stanął na czele stu tysięcy szlachty zbrojnej i ogłosił rokosz, budowa nie szła z należytym pośpiechem, jakkolwiek lud już zaczął swoje pobożne pielgrzymki. Pobity Zebrzydowski w r. 1607 pod Guzowem, wróciwszy r. 1609 do zamku Lanckorony, osobiście pilnował i przyśpieszał budowę tak samego kościoła i klasztoru jako i kapliczek, podług wzorów przywiezionych z Jerozolimy. Wkrótce po ukończeniu świątyni w r. 1610 umarła Zebrzydowska, a mąż wystawił w kościele kalwa-ryjskim ozdobny pomnik. Rzesze pobożnego ludu, nietylko z blizkich okolic, ale od Lublina, Warszawy, z Litwy, Prus, Podola, Wołynia, Szląs ka i Moraw, na każdy odpust zbierały się po kilkanaście tysięcy, a odznaczały się pochody znakomitych panów i duchowieństwa węgierskiego, księcia Wacława cieszyńskiego, tłumy Niemców, dla których w języku niemieckim miewano kazania. W r. 1623 umarł wojewoda Zebrzydowski w 67 roku życia w Krakowie, zwłoki jego, przybrane w suknię zakonną św. Franciszka, złożono obok trumny małżonki. Syn jego, Jan, miecznik koronny, dokończył fundacyi ojcowskiej i wiele ozdób przydał. Główne odpusty, które tysiące pobożnych do tutejszej Kalwaryi ściągają są: 1) Od Kwietniej Niedzieli do Wielkiego Piątku, dni sześć. 2) W Zielone Świątki, dni trzy. 3) W Boże Ciało, dni cztery. 4) Na Wniebowzięcie N. Panny (w sierpniu) dni siedem. 5) Narodzenie Matki Boskiej (8 września) dni trzy. 6) Św. Franciszka (4 października), dni cztery. Do ostatecznego ukończenia kościoła znakomicie się przyłożyli Czartoryscy, stąd ich herby widzimy. Oprócz obrazów, zdobiących sam kościół i kaplice, na korytarzach są wizę runki rodziny Zebrzydowskich i Czartoryskich. Na przestrzeni między górą Żarek, a rzeczką Skawinką, która ma tu nazwę Cedronu, ciągną się piękne aleje, wiodące do kaplic kalwaryj-skich. Kapliczki te nie zalecają się niczem, co-by je pod względem sztuki lub starożytności odróżniało. Jedna tylko: Ukrzyżowania, zasługuje na uwagę artysty. Miejsca te, razem uważane, stanowią właściwie Kalwaryę, to jest drogę Kalwaryjską; jest ich 26. Prócz tego są tak zwane Drogi Najświętszej Maryi Panny, boleści, pogrzebu i wniebowzięcia, stanowiące 20 kapliczek; poniżej kościoła są ruiny pr>-łacu Czartoryskich. U stóp góry leży miasteczko Kalwarya. Ku północy, u stóp także góry Kalwaryi, w nizinie, wśród obszernych łąk wznosi się wieś Zebrzydowice. Miasteczko korzysta nietylko ze zjazdów w czasie licznych odpustów, ale i z ośmiu jarmarków w ciągu roku, jakie ma przywilejami nadane. W klasztorze znajduje się piękna biblioteka, która powstała z darów Mikołaja i Jana Zebrzydowskich, Anny Radziwiłłówny, Anny z Ruszczy Lubomirskiej, Zofii z Iwanowicz Jordanowej, Krzysztofa del Cam-po ks. Scypiona, Bernardyna i in. Biblioteka ta w r. 1617 liczyła 1000 tomów, a w 1882 — 6 000.—Miejsca tego mamy bardzo liczne opisy, począwszy od najdawniejszego, Mikołaja Skarbi-mierza zakonu św. Franciszka „Kalwarya, albo historya o fundacyi miejsca tego” (Kraków 1623) aż do najnowszych, które się ukazały we wszystkich pismach polskich w r. 1902, z powodu uroczyście obchodzonego jubileuszu trzechwieko-wego tej świątyni. — „Słownik geograficzny” (tom 3, r. 1882) podał osiemnaście tytułów, już to dziełek osobnych, już to artykułów w róż-oych czasopismach, poświęconych Kalwaryi. — K. W. Woycicki w „Enc. S. Org.”.

Kalwarya, w dawnem księstwie Żmudzkiem, zwaua niegdyś G ordy. Jest to wieś, o kilka mil ku północy od Telsz położona, między wzgórzami, w której Jerzy Tyszkiewicz, jeden z naj-czynniejszych biskupów żmudzkich, wprowadziwszy tu dominikanów r. 1642, fundował Kalwaryę. Nabożeństwo sprowadza do niej mnóstwo ludu, tak, że jej dają nazwisko Świętej Kalwaryi Żmudzkiej. Bogaciej następnie uposażeni dominikanie w połowie XVIII wieku przez biskupa Antoniego Tyszkiewicza, otworzyli dobrą szkołę o kilku klasach, z której wiele młodzieży, równie ze stanu szlacheckiego jak rolniczego, wyszło, dostatecznie usposobionej do przyjęcia nauk duchownych, co im synod dyecezyjny r. 1752 słusznie za wielką zasługę poczytał (opisał ją Bardoński Mikołaj w dziele niesłychanej raadkości: „Fax nova” [Wilno 1643], jak pisze Załuski).—„Enc. S. Org.”.

Kalwaryjskie starostwo niegrodowe w województwie Trockiem, ob. Kalwarya (m. pow. w gub. Suwalskiej).

i Kalwinem, chociaż obaj współczesnymi sobie nie byli. Szwajcarya francuska i niemiecka utrudniały to porozumienie się, które ostatecznie nastąpiło w r. 1566 przez przyjęcie obustronne drugiego wyznania helweckiego. Wyznanie to i w Polsce jako polskie przyjęte zostało na synodzie w Sandomierzu w r. 1570. Ks- A- K- D-

Kalwaryści (księża Kalwaryjscy), zgromadzenie religijne, założone w r. 1633 przez Huberta Charpentier na górze Betharam, potwierdzone królewskim dyplomem w r. 1650. Główną siedzibą było Mont-Valérien, około St. Cloud pod Paryżem. Celem zgromadzenia było oddawanie czci Męce Pańskiej i nawracanie protestantów. W r. 1664 Piotr Coudac przeprowadził reformę przy pomocy kapłanów ze zgromadzenia św. Sulpicyu8za. K. zniesieni zostali razem z inne-mi zgromadzeniami w r. 1791. — Por. Bouillet „Diet. d’Hist.”; Benjamin X. „Rys hist. Zgrom. Zakonnych”.

Kalwile, odmiana jabłek.

Kalwin Jan, reformator religijny, ob. Calvin Jan.

Kalyceraceae v. Celyceracoae, rodzina roślin z klasy Dwuliścieniowych, działu jednopłatko wych. Około 23 gatunków, rosnących w Andach Ameryki Południowej. Rośliny zielne, z kwiatami zebranemi w główki. Kwiaty 4—6-płatkowe ze skupionemi pręcikami i wolnemi pylni-kami.

Kalwiniści, ob. Kalwinizm.

Kalwinizm. Właściwość języka ma to do siebie, że kierunek pewnej nauki oznaczamy

Ealydon (ïj KaXïjSwv), starożytne miasto greckie w Etolii południowej, na prawym brzegu rzeki Euenosa, niedaleko jego uścia, w kraju Ku-ratów, założone przez Aeolosa (Eolosa). Znane ,,    . głównie z powodu legendy o dziku kalydońskim,

przez dodanie do imienia twdrcy zakpn^ema ,.aabit    Meleagra (ob. Meleager). Niegdyś

stała w K-ie świątynia Artemidy. W okresie historycznym w Starożytności rzadko wspominano o K-ie, a w czasach Strabona zupełnie o nim zapomniano. Ruiny Akropolisu i murów zachowały się do dnia dzisiejszego wpobliżu miasta Kurtagi. — Porów. Bazin „Mémoire sur l’Etolie” (w „Archives des missions scientifiques” II se-rya, t. I).

„izm , stronników zas tejże -mauki oznaczamy    '

Kalymna (Kalymnos, w Starożytności u marynarzy weneckich Levante Calimua), jedna z wysp Sporadów na morzu Egiejskiem, wpobliżu Karyi, pomiędzy wyspami Lerosem i Kosem, zajmuje 109 klm. Q obszaru, ma brzegi bardzo kręte i obfitujące w liczne zatoki. Grunt w dolinach urodzajny, na górach (najwyższy szczyt 685 m.) jałowy. W Starożytności K. słyaęła miodem („fecunda melle Calymne”), figami, winem, oliwkami i jęczmieniem; zamieszkiwana była przez Doryjczyków. Ruiny dawnych miast za chowały się dotychczas. Obecnie K. należy do Turcyi i stanowi okrąg oddzielny w saudżaku Rodyjskim, w wilajecie Archipelag. Liczy ok. 18000 m-ców, trudniących się głównie rolnictwem i połowem gąbek. Z przystani miejscowych zasługują na uwagę: K., Vathy, Katzuni, Linari i Pothia—najlepsza.

Kalymnos, ob. Kalymna.

Kalzamiglia (Calza-

miglia), herb polski.

Na tarczy, w polu błękit-nem — góra złotoskalista, na niej z lewej strony zamek, ku któremu wspina się lew; nad górą gołąb srebrny leci wprawo, z gałązką oliwną w dziobie.

Nad tarczą korona hrabiowska. Nadany, wraz z tytułem hrabiego polskiego, przez Stanisława

mii .i z:

Fig. »1.

Kalzamiglia. (herb).

przez dodanie do imienia zakończenia „anin, lub iści”. Od Jana Kalwina reformatora religijnego z XVI stulecia nazywamy jego kierunek Kai"-" winizmem, a jego stronników—Kalwinistarn i. Co się tyczy Jana Kalwina, zrobilibyśmy jednak to zastrzeżenie, że przy poprawnem wyrażaniu się nie należałoby słowem „Kalwinizm” i „Kalwiniści” tak szafować, jak to czynią przeciwnicy w znaczeniu szyderczem lub dla wygo dy krótkiem słowem, nie zdając sobie sprawy, błędnie mówią: Kalwini, Lutrzy. Pokazuje to nietylko nierozumienie przedmiotu i pewną lekkomyślność, ale pewną nietolerancyę religijną, która w dzisiejszych czasach nie powinna przypominać zelotyzmu polemicznego minionej przeszłości. Sam Kościół ewangielicko-reformowany nigdy nie nazywał się kalwińskim, ani nie mógł się tak nazywać, bo to sprzeciwiałoby się duchowi tego wyznania. K-em możnaby nazwać kierunek Kalwina, ale w bardzo szczegółowych kwe8tyach. Czynić to dla nauki predestynacyi, z jaką się wypowiedział obszerniej Kalwin w polemicznym sporze z Bolsekiem, znaczyłoby zapomnieć, że poglądy takie znane były Kościołowi już w V wieku. Predestynacyanizm Kalwina nie należy więc do właściwego kierunku nauki Kalwina, jest to wznowiony spór w zwalczeniu pelagianizmu, spór, który w Polsce nie był pod uwagę brany, ani przez zwolenników Kalwina, ani przez przeciwników. O K-ie nie może być też mowy w stosunku do Kościoła rzymskokatolickiego, bo tu ewangielicy obu wyznań jednych zasad się trzymali. W stosunku do wyznania ewangielicko-augsburskiego K-em może być nazwane dążenie reformatorów szwajcarskich do zaprowadzenia prostszych form kościelnych, w czem Kalwin nie ustępował swym kolegom. Bardziej uzasadnioną nazwą K. zda się być różnica, jaka zachodziła w nauce o „Sakramencie Wieczerzy Pańskiej” między Zwingliuszem

D.

zimiery (Gdańsk 1676).

Augusta d. 2 czerwca 1767 roku Kacprowi Janowi Kalzamiglia (Calzamiglia). — Borkowski; Ks. Kancl. 32 f. 116; Ostrowski.

Kałaczow Mikołaj, historyk prawa rossyj-skiego (* 1819 — f 1885 r.). Już na ławie uniwersyteckiej napisał rozprawę p. t. „O su-diebnikie carja Joanna Wasiljewicza” (w «Jury-dicz. Zapisk. » Redkina t. I i II). Po ukończeniu nauk pracował początkowo w komissyi ar-cheograficznej, a następnie od r, 1846 w archiwum ministeryum spraw zagranicznych w Moskwie. W tymże roku napisał „Kriticzeskoje izsledo-wanije o Russkoj Prawdie”, a w dwa lata potem objął katedrę historyi prawa rossyjskiego w Moskwie. W r. 1852 przeniósł się do Petersburga i został urzędnikiem w drugim wydziale własnej kancelaryi J. G. Mości, gdzie redagował wydanie trzecie praw cywilnych. Jednocześnie znajdował czas na prace arcbeograficz-ne i ogłosił cały szereg wydawnictw z tego zakresu. Mianowany członkiem komissyi redakcyjnej do uwłaszczenia włościan, brał czynny udział w ruchu ówczesnym. Potem był przewodniczącym komissyi wyznaczonej przez Towarzystwo geograficzne do zbierania zwyczajów ludowych prawnych. Od r. 1895 był zarządzającym archiwum ministeryum sprawiedliwości w Moskwie. W celu przygotowania i wykształcenia zdolnych archiwistów K. dał inieyatywę do założenia w Rossyi instytutu archeologicznego na wzór paryskiego „Ecole des Chartes”. W r. 1887 powstał taki instytut w Petersburgu, a K. został pierwszym jego dyrektorem. Z licznych prac K-a zasługują na wzmiankę: „O znaczenii Kormczej w sistiemie ruskago prawa” (w «Cztienjach Obszcz. 1st. i Drew.» 1847); „Artieli w drewniej i nynieszniej Rossii” («Et-nogr. Sborn.»); „O wołostnych i sielskich sudach w drewniej i nynieszniej Rossii” («Sborn. Go-sudar. Znanij»); „Archiwy, ich gosudarstw. zna-czenije, sostaw i ustrojstwo” (tamże); w r. 1850 założył „Archiw istoriko-juridiczeskich swiedie-nij o Rosii“, który w r. 1857 przemianował na „Archiw istor. i prakticzeskich swiedienij, otno-siaszczychsia do Rossii”. Dalej wydał „Istori-czeskija zamietki, sobrannyja w Orle i Mcenskie”; „Akty, otnosiaszczyjesia do juridiczeskago byta drewniej Rossii” (3 tomy); „Piscowyja knigi” (2 t.); „Dokłady i prigowory sienata za 1711 i 1712 g.” (3 t.); „Archiw gosudarstwiennago sowieta” (2 t.), i wiele innych.

Kałaj Daniel, duchowny wyznania ewan-gielicko - reformowanego w Gdańsku w drugiej połowie XVII wieku. Jakkolwiek był sławnym swego czasu kaznodzieją i teologiem, mniej jednak zasłużył sobie na wspomnienie potomnych. Napisał po polsku dzieło p. t. „Rozmowa przyjacielska Ministra Ewangielickiego z Księdzem Katolickim o Książeczce iedney w Krakowie, tak rok przeciwko D. K. wydaney, na trzy części podzielona, którą R. P. 1671 napisaną

Eladin a Laik Ren Mitis Gerson (Daniel Kałai) dedykuie i prezentuie” (b. m., in 4-o 104 str.). Dziełko to napisane było przeciw książce: „Bluź-nierstwa i fałsze przeciw Pismu św. itd.” i przypisanej biskupowi krakowskiemu Karnkowskiemu. W tytule jest wiersz tej treści: «Nazwisko pragniesz wiedzieć? niech krzyż naprzód stanie, a przy nim z obudwu stron uapierwsze pisanie; potym pierwszą literę Krista po prawicy postaw, Jezusa także pierwszą po lewicy». Oprócz tego znane są trzy kazania K-a ogłoszone drukiem: „Fasciculus viventium” na pogrzebie Elżbiety Czamarowej, mieszczki krakowskiej; „Idea Regis” kazanie na elekcyę Jana III (Gdańsk 1674); „Vox populi” kazanie na koronacyę Jana i Maryi Ka-

Ks. A. K. D.

Kałajdowicz Konstanty, syn Teodora, archeolog i historyk literatury rosyjski, ur. r. 1792 w Kijowie—f 1832 w Moskwie; nauki uniwersyteckie kończył w Moskwie (1807—10), był członkiem czynnym Towarzystwa historyczno-archeologicznego rosyjskiego i współpracownikiem na tym polu kanclerza Mik. Rumiancowa, który zachętą i pomocą swoją wskazał K-owi drogę do poszukiwań archiwalnych i bibliotecznych. W poszukiwaniach tych, prowadzonych z niepowszednią gorliwością i zamiłowaniem, K. odkrył niejeden zabytek historyczny i literacki ważny dla nauki, vpomiędzy niemi Sbornik Swiatosława z r. 1073, Sestodnev ekzarcha Ioanna i in. Główniejsze prace i wydawnictwa K-a: „Russkija do stopamiatnosti” (cz. I, Moskwa 1815); „Drevnija rossijskija stichotvorenija, sofcrannyja Kirśeju Daniłowym” (Moskwa 1818, wyd. 3-e t-że 1878); „O jazykë Slova o połku Igora” (w wydawnic. «Trudy Obscestva lubitelej russ. slovësnosti» 1818), gdzie K. występuje jako gorący obrońca autentyczności tego zabytku w czasie powątpie-wań o dawności jego pochodzenia, wypowiadanych przez wielu uczonych; „Pamiatniki rossij-skoj slovësnosti XII vëka” (1821); „Zakony Ve-likago Kńaźa Joanna III Vasiljevica i Sud'ebnik carja Joanna IV Vasiljevica” (Moskwa 1819); „Joann ekzarch bołgarskij” (t-że 1824), jedna z najlepszych prac K-a; „Opisańje rukopiśej grafa T. A. Tołstago” (t-że 1825): tak ta praca, jako też wymienione wyżej „Zakony” wykonane były wspólnie z P. Strojewem. Wiele także rozpraw, wiadomości historycznych i różnych przyczynków K. ogłosił w różnych czasopismach. W r. 1828 zaczął wydawać czasopismo «Rus-skij zritel», ale choroba umysłowa K-a przerwała je i położyła koniec jego działalności. Z rozpraw jego i korespondencji ważniejsze są następujące: „Zapiski K-a” (w «Letopisi russkoj literatury» 1861, III); „Piśma K-a k protojereju Grigorovicu” (w «Ctenija v Obśćes. istorii i drevn. Ross.» 1864, II); „Piśma Karamzina k K-cu” (v „Piśmach Kar-na J. Dmitrjevu” «Sbornik 2-go otdël. Akad. nauk» V); „Perepiska mitrop. Evge-nija s gr. M. Rumiancovym”, „Perepiska gr.

Rumiancowa s moskowskimi ucenymi” (w «Öte-nija v Obśc. istor. i drev, Ross.» 1882, I), i inne. Wykaz bibliograficzny prac K-a i ogłoszonej korepondencji podają „Bibliograficzeskija zapiski” (1892,    5 str. 348). Życiorys K-a skreś

lił P. A. Bez sono v p. n. „Biograficeskij o-cerk” («Russkaja besëda» I860, Il i «Ötenija v Obśc. ist. i drev. Ross.

Rów.

1862, III; osobno Moskwa 1861) i uzupełnił to pracą „Materiały dla żizneopisanija K. F. K-ća i osobenno dla izobrażenija ucenoj jego dëjatelnosti” (t-że 1862). Wiele szczegółów dotyczących życia i prac K-ca podają także: M. Pogodin w pracy „Sud’by archeołogji v Rossii” (w «Zürn. min. n. prosv.» 1869, zesz. 9); Barsov „Kancler Rumiancov” (w «Drevûaja i nov. Rossija» 1877, JM® 5); Barsukov w „Zizń i trudy Strojeva”, oraz tenże w „Żizń i trudy Pogodina” (Petersb. 1888—89); nadto: Kocubinskij „Naćalnyje gody russkago slavjanovëdénija”, Ikonnikov „Opyt russkoj i8toriografii” i Pypin „Istorija russkoj etnografii” (Petersburg 1890—92).    a. a. k.

Kałamarnica (Loligo), rodzaj mięczaka z gromady Głowonogów (ob.). K. należy do rzędu Głowonogów dwuskrzelnych (Dibrancliiata), podrzędu Dziesięcionogich (Decapoda), do rodziny Myopsidae, do której zalicza się pokrewny K-y rodzaj Sepia (ob. Głowonogi, fig. 61). K. odznacza się ciałem wydłużonem, ku tyłowi zao-strzonem i z boków spłaszczonem w kształcie 2 trójkątnych płetw; 24 gatunki żyją we wszystkich morzach, są bardzo ruchliwe, prowadzą życie pelagiczne, żywią się mięczakami, rakami i rybami. Najpospolitszy gatunek, Loligo vulgaris, żyje w morzu Sródziemnem i oceanie Atlantyckim; długość 50—60 cm.; mięso K-y pospolitej uważają za najlepsze ze wszystkich głowono-

k. a. c.

Kałbińskie góry leżą w obwodzie Semipa-latyńskim, w stepie Kirgiz-Kajsackim. Ciągną się w kierunku od południo-zachodu ku północo-wschodowi, od biegu średniego rz. Kokpekty aż do lewego brzegu Irtysza. Mają liczne odnogi, znane pod różnemi nazwami, jak: Kandy-gataj, Sebińskie, Karadżał, Ałdżan, Burkat, Czyn-gis i inne. Są to góry niewysokie, nie dosięgające granicy śnieżnej; składają się z granitu, porfiru, łupków gliniastych i wapienia, obfitującego w skamieniałości, jak Froductus gigan-teus i Froductus punctatus. W górach K-ch bierze początek wiele rzek i rzeczek (Kokpekta, Bukoń, Czar-Gurban, Abłajkitka i t. d.); niektóre z nich zawierają piasek złoty. Góry K. w części północnej tylko są dość wyniosłe, miejscami skaliste, przeważnie nagie, pokryte najwięcej lasem sosnowym nizkopiennym, w dolinach zaś i około rzek pomniejszych brzozą i topolą.— Por. Humboldt „Centr. Asien” (II, 245 — 249); Potanin w „Zapiskach Gieograficz. Obszczestwa” (1867, t. I str. 429 i dalsze).

Kałga, gałga, namiestnik chanów krymskich, godność przez Mengli-Gireja utworzona. Przeznaczona była dla członków rodziny panującej, aczkolwiek nie przestrzegano tej zasady ściśle. Prawa i obowiązki K-y są określone niejasno. Pobierał część wpływów z portu w Kaffie (obecnie Teodozyi) i mieszkał w mieście Akmeczecie, dzisiejszym Symferopolu. Tworząc tę godność, Mengli-Girej miał zapewne na celu uregulowanie następstwa tronu w Krymie. Znaczenie wyrazu K. dotychczas mało zbadane. Jedni tłó-maczą go „niechaj zostanie”, inni—„niechaj będzie zatwierdzony”, inni jeszcze wyprowadzają tę godność z wyrazu „kalfà”, wulgarnej formy rzeczownika „kalifć”, co znaczy następca. Oznacza K. także po tatarsku fortecę, zamek, mur. Nasi pisarze z XVI i XVII w. zamiast K. używali wyrazu „gałga”. — Por. Smirnow „Krym-skoje hanstwo pod władyczestwom Ottomanskoj Porty”; W. W. Weljaminów-Żernow „O kasimow-skich cariach i carewiczach” (tom II).

Kałgan (po mongolsku Khaghalghan, Khalghan, co znaczy „wrota”; po chińsku C z a u g k i a-k e n), miasto w prowincyi chińskiej Peczyli, pod 40°50/ szer. półn. i 114°53' dług. wschód., o 213 kim. na północo-zachód od Pekinu, na południe od przerwy w wielkim murze chińskim, którą tworzy Tsing-ho, dopływ lewy rz. Hun-ho. K. opasany jest murem, dotykającym do muru wielkiego, leży przy drodze handlowej do Kiachty, z którą prowadzi bardzo znaczny handel herbatą. Liczy około 70 000 m-ców, wyłącznie niemal Chińczyków, wyznających częściowo mahometanizm. Poza miastem wznosi się dzielnica cudzoziemska, w której mieszkają kupcy rossyjscy i miasyonarze protestanccy. W okolicy znajdują się pokłady węgla kamiennego.

Kałgujew, także Kołgujew, wyspa na oceanie Lodowatym, między 68°4' i 69⁰30' szerokości północnej i 48°4' i 49°38/ długości wschodniej, o 90 wiorst od lądu naprzeciwko półwyspu Sze-szechodzkiego, utworzonego przez zatokę Czeską, w odległości 17 mil ku wschodowi od półwyspu Kaniu. Zajmuje 3 071.9 w. Q powierzchni i na leży pod względem administracyjnym do gubernii Archangielskiej, do pow. Mezeńskiego. Przy brzegach wyspy znajdują się miejsca na 8—9 sążni głębokie, dogodne do zarzucenia kotwicy. Obwód wyspy wynosi do 350 wiorst. Wgłąb K-a wrzyna się zatoka głęboka, zwana Pr orno j. Wnętrze przedstawia rozległą, dość równą tundrę, na któ rej gdzieniegdzie wznoszą się niewysokie pagórki, mchem reniferowym porosłe. Z pagórków tych wypływa mnóstwo płytkich rzeczek, jak Wie-likaja, Gusinaja, Krywaja,Waśkina, Kubarowka itd Roślinność bardzo uboga (110 roślin jawnokwia-towych, pomiędzy któremi zasługuje na wzmiankę Chochlearia oblongifolia), grunt bowiem w le-cie odmarza zaledwie na 2 stopy. Liczne jeziora i rzeki obfitują w ryby (pstrągi, łososie, flą-dry, sigi), a mielizny morskie — w sztokfisze.

Połnoje Sobranie russkich letopi

Nauk t. II wyp. 5, 1854).

Trafiają się lisy, pieśce, renifery, niedźwiedzie białe, które na krach przedostają się na wyspę z lądu. W stadach niezliczonych zbierają się tutaj ptaki wodne, gęsi, kaczki, łabędzie. Wskutek masy wód wewnętrznych wyspa jest stale mgłą okryta, ma klimat surowy i niezdrowy, jest przeto niezaludniona; latem tylko przybywają myśliwcy w celu zbierania puchu edredo-nowego i połowu, a raczej tępienia, ptactwa dzikiego. Prócz ryb i ptaków przedsiębiorcy wywożą rocznie z wyspy około 200 pudów puchu edredonowego, 400 pud. piór ptasich i 750 pud. skór łabędzich. Połów fok, koni morskich (tri-chechuś rosmarus), wyzów (bieługa) i cieląt morskich nieznaczny. Olbrzymie, dotychczas niewy-zyskiwane pokłady guana. — Wyspa znana była Rossyanom z dawien-dawna. W r. 1767 raskol-nicy usiłowali osiedlić się na niej, ale bezskutecznie. Naukowo po raz pierwszy badał wyspę Lütke Teodor, admirał rossyjski, w latach 1823 — 24, potem Brejnych w r. 1826, dalej prof. Sawieljew i dr Ruprecht w r. 1841, wreszcie Anglik, Trevor Battye, który opracował najdokładniejszy opis i mapę wyspy.

Eałka (Kalaka, dzisiejszy Kale e), dopływ rzeki Kalmiusa, wpadającej do morza Azowskie-go. Nad K-ą w r. 1223 została stoczona pamiętna bitwa pomiędzy Mongołami a książętami ruskimi, zakończona klęską książąt. Było to pierwsze zbrojne zetknięcie się Rusi z Mongołami. W roku tym dowódzcy Dżengis-hana (ob.) wtargnęli do ziemi Połowieckiej i zadali Połow-com dotkliwą klęskę. Ci więc udali się z prośbą o pomoc do książąt południowo-ruskich, znajdujących się wówczas w Kijowie na zjeździe książęcym. Książęta postanowili udzielić pomocy Połowcom, tembardziej, że woleli spotkać się z najeźdźcami w stepie, „na obcej ziemi”, niż dopuścić do najazdu na ziemie ruskie. Postanowienie to powzięto głównie z namowy Mścisła-wa Udałego. Wyruszono w kwietniu. Podczas przeprawy przez Dniepr wpobliżu Perejasławia przybyli do książąt posłowie mongolscy i proponowali zawarcie pokoju, zostali jednak zamordowani. Wojska kijowskie, czernihowskie, smoleńskie, kurskie, trubczewskie i putywlskie, połączyły się z zastępami wołyńskiemi i halickie-mi, tudzież z Połowcami nad Dnieprem przy u-ściu rzeczki Chortycy. Połączone pułki liczyły do 100 000 wojowników. Na wieść o zbliżeniu się Mongołów Mścisław Udały ze swą drużyną przeprawił się na lewy brzeg Dniepru i uderzył pierwszy na przednią straż nieprzyjacielską, którą pokonał i zmusił do cofnięcia się w step. Po tem pierwszem pomyślnem spotkaniu książęta, przeprawiwszy się przez Dniepr, szli dalej za ustępującymi Mongołami szlakiem stepowym ku morzu Azowskiemu. Mongołowie zatrzymali się dopiero po dziewięciodniowym marszu i zajęli za K-ą pozycyę wyczekującą. Mścisław Udały, powodowany chęcią sławy, nie porozumiawszy się z resztą książąt, a zwłaszcza ze swym krewnym, Mścisławem Romanowiczem Kijowskim, przeprawił się z pułkami halickiemi, wołyńskiemi i oddziałem Połowców przez K-ę, wysłał Jaruna, wodza połowieckiego, i Daniela Romanowicza naprzód, a sam wyruszył za nimi. D. 31 maja zawrzała bitwa. Dzięki męstwu Daniela Romanowicza, Olega Kurskiego i Mścisława Niemego zwycięstwo zrazu przechyliło się na stronę książąt, gdy w tem Mongołowie z całą energią rzucili się na Połowców, którzy, cofając się w popłochu, złamali szyki książęce. Wtedy Mongołowie uderzyli się na pułki halickie i wołyńskie, a zmusiwszy je do ucieczki, wpadli na pozostałe oddziały, nieprzygotowane do odparcia ataku. Rozproszone oddziały pomknęły ku Dnieprowi. Część Mongołów puściła się za niemi w pogoń. Sześciu książąt ruskich poległo w czasie tej ucieczki, a w ich liczbie Mścisław czer-nihowski; Mścisław Udały, Włodzimierz Rurykowicz smoleński, Mścisław Niemy i Daniel Ro-manowicz zdołali przeprawić się za Dniepr. Podczas, gdy główne siły Mongołów pędziły ku Dnieprowi, pozostali otoczyli warowny obóz w. ks. kijowskiego Mścisława Romanowicza, który zajął był pozycyę na kamienistem wzgórzu nad K-ą i przez trzy dni odpierał szturm. W końcu zgodził się dać za siebie i swą drużynę żądany o kup. Zaledwie jednak Rusini wyszli z obozu, Mongołowie rzucili się na nich i wymordowali około 10 000 ludzi, wraz z Mścisławem Romanowiczem i Andrzejem i Aleksandrem Dubrowiec-kimi. Po zwycięstwie nad K-ą Mongołowie nie zapuszczali swych zagonów w głąb ziem ruskich, ponieważ rozkaz Dżengis-hana powołał ich do odwrotu. Przez stepy Połowieckie, ziemie Bułgarów Kamskich, stepy Uralskie, brzegami morza Kaspijskiego powrócili do Azyi. W bitwie nad K-ą wzięli udział tylko książęta południc-wo-ruscy. Wysłany zaś do pomocy przez księcia Jerzego suzdalskiego Wasilko Romanowicz zdążył dojść tylko do Czernihowa, skąd się cofnął, dowiedziawszy się o poniesionej przez książąt klęsce. Kroniki ruskie nie zgadzają się między sobą co do roku bitwy nad K-ą. Jedne przytaczają ją pod rokiem 1223, inne zaś pod r. 1224.— Por.

siej” (t. I str. 189: Ławrentijewskaja pod ro kiem 1223, t. II str. 163: Ipatijewskaja pod r 1224, t. III str. 41: Nowgorodskaja I, r. 1224) Karamzin „Ist. Gosud. Ros.” (t. III, 141, wyd

1845); Iłowajski „1st. Rossii” t. I str. 357 — 363 (Moskwa 1876); Kunik „O priznanii 1223 goda wremieniem bitwy pri Kałkie” (Ucz. Zap. Akad.

J. B.

Kałmucki, herb polski z nadania. Na tarczy w polu zielonem—lew z koroną, wspięty, strzałą wpoprzek wlewo przebity, szablę w prawej łapie trzyma. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie białe. Nadany w r. 1683 przez Jana III Janowi Kałmuckiemu, którego

li ï»

sap

Fig. 82. Kałmucki (herb).

ku południowo-zachodnim od Czarnego Jaru przez sam środek stepu K-ego do gubernii Stawropol-skiej.

potomkowie po dziś-dzień kwitną w Galicyi, gdzie d. 10 września 1829 r. otrzymali tytuł baronów państwa Austryackiego.—

Niesiecki; Ostrowski; „Poczet szlachty galic.”. D-Kałmucki step zajmuje całą część gubernii Astrachańskiej na prawym brzegu Wołgi położoną, między 45° a 48° szer. półn. i 44° a 48° dług. wsch., i graniczy na płn. z gub. Saratowską, na płd. ze Stawropolską, na płd.-wsch. z morzem Kaspij-skiem, na wsch. z Wołgą i na zach. z Ziemią Wojska Dońskiego. Obszar stepu wynosi ogółem około 83 942 w. Q. Pod względem ukształtowania powierzchni i pod względem geologicznym step dzieli się na dwie całkiem odrębne części: zachodnią i wschodnią. Pierwsza jest pagórkowata i należy do formacyi trzeciorzędowej. Druga przedstawia gładką, monotonną równinę piaszczystą, w depresyi 30 —40 stóp niżej poziomu morza położoną, i należy do t. zw. formacyi ,,kaspijskiej”. W skarby mineralne K. s. jest ubogi: oprócz soli trafiają się tylko pokłady gipsu, fosforytów, kamienia młyńskiego itd. Jeszcze uboższy jest w wodę słodką: rzek stałych prawie niema, a wszystkie bądź giną w piaskach, bądź wlewają swe wody do słonych jezior miejscowych, które ciągną się dwoma łańcuchami: wzdłuż pasma Ergeni i równolegle do rz. Wielkiego Manyczu. Klimat kontynentalny: latem upały w cieniu dosięgają 40°C., a zimą mrozy do 30°C. Zimą częste zamiecie śnieżne, a latem piaszczyste. Roślinność na zachodzie bogatsza niż na wschodzie. Nad brzegami Wołgi przeważa flora bagnista (Phragmites communis), dalej łąkowa, jeszcze dalej stepowa, aż wreszcie pozostają nagie piaski. Okolice Ergeni mają bardziej urozmaiconą florę (190 gatunków). Fauna również uboga. Gdzie roślinności więcej, tam spotkać można dziki, lisy, za jące, borsuki i chmary ptactwa w przelocie. Pod względem administracyjnym K. s. dzieli się na 8 ułusów. Rolnictwo jest słabo rozwinięte z powodu braku odpowiednich warunków klimatycznych i gruntowych. Plantacye tytoniu i hodowla drzew owocowych w zawiązku. Od połowy XIX wieku prowadzone jest systematyczne zalesienie stepu. Przerzyna go 6 traktów w różnych kierunkach: 1) Moskiewski (380 w.), wzdłuż Wołgi do m. Carycyna; 2) Liniowy (254 wiorst), przez Kizlar w dół rzeki; 3) Krymski (325 w.), wpo-przek stepu; 4) Czuraacki (285 w.), od stacyi Tałagaj - Ternowskiej do rogatki Możarskiej; 5) Tomski (370 w.), od wsi Tundutów do Ołon-Chuduk, i 6) Stepowy (385 w.), idący w kierun

Kałmucy (od kałmak w językach turko-tatarskich, tj. „wyodrębnieni”, „oddzieleni”), pod taką nazwą słynie zachodni odłam szczepu mongolskiego. Wskutek wędrówek i wojen odłam ten jest dzisiaj rozproszony na bardzo znacznych obszarach i liczy około miliona przedstawicieli. Najbardziąj zwartą masą przebywa on w gub. Astrachańskiej, w Dżungaryi i północno-zachodniej Mongolii; jego przedstawiciele istnieją pomiędzy górami Ałtaju i Tian-Szauu, w Ala-szanie i stąd dalej ku zachodowi w prowincyi Kuku-nor i w północnym Tybecie. K. sami zo-wią siebie El eu ta mi (ölöt) i rozpadają się na 4 główne działy (plemiona): Dżungarów, Torgu-tów, Choszotów i Durbutów, przebywających częściowo w zmieszaniu, częściowo w wyodrębnieniu. Ojczyzną K-ów jest górzysta okolica Bar-gudżyn-tukum, skąd przeszli do Dżungaryi, za-jąwszy obszary plemion szczepu turko-tatarskie-go. W XVII w. zaczynają z Dżungaryi posuwać się w kierunku ku zachodowi. W r. 1618 około 50 000 kibitek pod dowództwem Cho-urliuka opuszcza Dżungaryę i wchłaniając po drodze drobne gromady kałmuckie dosięga w r. 1630 brzegów Wołgi. Powody tego wychodztwa nie są wyjaśnione, powolny zaś pochód, trwający przeszło lat 12, świadczy, że rzecz odbywała się w sposób pokojowy, może wskutek braku pastwisk w Dżungaryi i wzrostu zaludnienia. Nadto, pomimo osiedlenia się w stepach nadwołżań-skich, wychodźcy nie zerwali stosunków z Dżun-garyą; główne ognisko ich życia znajdowało się poza Uralem, Cho-urliuk zaś w r. 1640 udaje się nawet do Dżungaryi ażeby uczestniczyć w sejmie książąt. K-cy nadwołżańscy wchodzą w zetknięcie z państwem Rossyjskiem, które już wtedy rościło prawa do wybrzeży Wołgi; książęta kałmucey uznają nad sobą władzę państwa Rossyjskiego, a jednocześnie napadają na ościenne dzielnice Rossyi i szerzą spustoszenie. W drugiej połowie XVII w. rozpoczynają się pomiędzy książętami wojny domowe, zapaśnicy szukają pomocy u rządów chińskiego i rossyjskiego. Rząd roBsyjski zyskuje coraz większe wpływy i wreszcie w połowie w. XVIII postanawia zreformować ustrój polityczny K-ów, zastępując władzę tak zw. s a r g o (rady przybocznej przezeń mianowanej) księcia, przez przedstawicielstwo wszystkich ułusów. Wskutek tego chan Ubaszy postanawia z powrotem emigrować ze stepów nadwołżańskich do Dżungaryi. Wiosną roku 1771 opuszcza te stepy około 33 000 kibitek, tj. około 170 000 głów; pozostali jedynie K-cy koczujący na lewym brzegu Wołgi, gdyż powódź uniemożliwiła im przeprawę przez rzekę. Wyjście K-ów odbywało się przez Ural i stepy Kirgiskie, oddziałami po 15 — 20 tysięcy kobiet, dzieci i starców pod osłoną jeźdźców, a 80 ty-

prośbę Piotra W-go, — obecnie jest ich około 25 000 głów. Kałmucy rossyjscy należą do różnych odłamów ; ułus Derbetowski składa się z Derbutów, Choszoutowski—z Cho szotów, Moczażny—z przedstawicieli wszystkich czterech grup, pozostałe—z Turgutów z domieszką w Ikicochurowskim ułusie Choszotów i Dżun-garów. Pewna liczba kibitek składa ajmak, pewna liczba ajmaków idzie na ułus, a nadto istnieje orgauizacya rodowa, stanowiąca zasadę podziału na ajmaki. Organizacya stepu Kałmuc-kiego przedstawia się jak następuje (w r. 1885):

liczba

rodów

liczba

kibitek

9 747 2014

1    900 3 688 2114

u s*

59

17

1868

1872

86 985 163551 711 797 23 541 22 760

69 958 132599 579507 14142 18 763

51 043 180 504 768361 9 851 13 786

sięcy doborowych wojowników zamykało pochód. Z obawy przed pogonią rossyjską zbiegowie przechodzą w pierwszym tygodniu sto mil. Zmęczone zwierzęta padają, zaczyna nawet braknąć mleka dla dzieci; kozacy, zwłaszcza zaś Baszkirzy i Kirgizi, zastępują drogę u brodów. Wreszcie wskutek postawy Kirgizów wychodźcy zostają wepchnięci w jałowe, piaszczyste stepy nad jez. Bałkasz, gdzie mnóstwo K-ów wyginęło. Ze 170 000 zaledwie 70 000 dostało się do granic Dżungaryi i oddało pod opiekę Chin; w 5 miesięcy przeszli 700 mil, ale ponieśli takie ofiary, iż oficer rossyjski, wracając z niewoli, jechał po drodze usianej skieletami. Obecnie około ²/₃ K-ów przebywa w granicach Chin: wzdłuż rz. W. i M. Jułdusów, w południowej części pasma Tarbagatajskiego, w części chińskiej pasma Ałtajskiego pomiędzy dolinami Kob-do i Bułungunu, nad rz. Ubsa-nor, w Cajdamie i Alaszanie. Najbardziej znani są K-cy, zamieszkujący w granicach Rossyi, w tak zw. stępię Kałmuckim (ośm ułusów), w gub. Sta-wropolskiej (wielki ułus Derbetowski); wreszcie w Ziemi wojska dońskiego, pomiędzy rz. Many-czem a Salą, istnieją kozacy, pochodzący od 10 000 Durbutów, których chan Ajuka tutaj osiedlił na

U ł u s y:

1.    Mały Derbetowski

2.    Choszoutowski

3.    Charachuso-Jerdeniewski 1 3

4.    Jandy ko wski

5.    Ikicochurowski (i. Bagacochurow8ki

7.    Jerketeniewski

8.    Moczażny

W stepie Kałmuckim w r. 1783 liczono 13 063 kibitek, w r. 1885 było 27 713, tj. ludność podwoiła się. Ale dobrobyt K-ów podupada, i to nawet w tempie dosé szybkiem. A mianowicie K. w stepie kałmuckim posiadali w r.

1884

koni

bydła rogatego owiec kóz wielbłądów

Pomory i surowe zimy stanowią główną przyczynę tego zubożenia. K. w stepie Kałmuckim pozostali koczownikami: tu i owdzie zdarza się pole orne, ale pracują na niem najemnicy rossyjscy. Ubodzy K. wolą szukać postronnego zarobku, jako rybacy, kopacze, furmani. Z rze-miósł istnieją: garbarstwo (wyrób skór na nn-czynia), stolarstwo i wyrób przedmiotów ze srebra. Zresztą wyrób przedmiotów użytku domowego spoczywa na kobietach. Po wyjściu K-ów z Rossyi pozostało w granicach państwa zaledwie 5000 kibitek; rząd rossyjski jął się energicznie urządzenia stosunków wewnętrznych. K w r. 1803 oddani zostali pod władzę gubernatora astrachańskiego, w r. 1822 na zebraniu do stojników kałmuckicli dokonano kodyfikacyi prawa zwyczajowego. Na czele ułusów stali nojo ni, którzy zpośród swoich krewniaków miano wali zajsangów, czyli naczelników ułusów; godność nojonów była dziedziczną. Nadto poza organizacyą polityczną istniała czeladź, należąca do duchowieństwa, także podzielona na ajmaki, a pochodząca od osób podarowanych przez nojonów klasztorom. Każdy ród w ciągu roku przechodził wzdłuż pewnych pasów i szlaków z jednego końca stepu do drugiego, każdy musiał trzymać się swego rodu, a koczować w „sposób krzywy*, tj. zdała od swego rodu, było zakazane. W r. 1834 rząd rozpoczął reformę sto sunków, wyznaczył każdemu ułusowi określone obszary, pozostawiając do wspólnego użytku tyl ko pewną część stepu, ograniczył prawa książąt W r. 1838 zarząd nad K-ami oddano ministrowi majątków państwowych, w r. 1846 osadzono kolonistów rossyjskich i probowano skło nić K-ów do rolnictwa, ale nadaremnie, w roku 1862 ponowiono bezowocnie tę próbę. W r. 1892 zniesiono zupełnie władzę książąt. K. posiadają własny alfabet, wynaleziony przez lamę Zajapandity w r. 1648; ten lama ze swemi na-mami przetłómaczył około 200 dzieł z języka tybeckiego i sanskryckiego; istnieją prace historyczne, oraz zbiory praw, przyjętych w r. 1640 na zjeździe książąt. W w. XIX w języku kałmuckim pojawiają się głównie przekłady biblii, modlitewników itd. Kultura K-ów rozwijała się pod wpływem lamaizmu tybetańskiega, nawet w w. XVII i XVIII chanowie nadwołżań-scy jeździli do Tybetu po błogosławieństwo. Ważniejsze prace z dawnych: P. S. Pallas: „Sammlungen historischer Nachrichten über die mon golischen Völkerschaften” (Petersburg 1776 — 1781); Bergmann „Nomadische Streifereien unter den Kalmücken” (Ryga 1884). Istnieje bardzo obfita i cenna literatura o K-ach w języku ros-syjskim; ob. „Encykłopediczeskij Słowar”, tom XXVII.    L-K-

Język kałmucki należy do szczepu językowego uralsko-ałtajskiego i stanowi gałąź zachodnią języka mongolskiego (wschodnią jest język właściwy mongolski, a północną język burjacki).

nym z Kozaków, Tatarów i Rossyan. Zebrawszy następnie 35 000 wojska, groził Moskwie i Zygmuntowi III, lecz sam w dniu 23 grudnia roku 1611 zabity został przez Tatara w K-dze. Ka-łużanie, mszcząc się za to, wymordowali wszystkich Tatarów i pochowali Samozwańca w miejscowej cerkwi sobornej. Maryna wkrótce powiła syna, któremu na chrzcie dano imię Iwana carewicza; lecz bojarowie i urzędnicy, trzymający stronę poległego Samozwańca, opanowali K-gę i osadzili Marynę pod strażą. Kałużanie, odrzuciwszy ukaz bojarów moskiewskich i nie wykonawszy przysięgi Władysławowi, synowi Zygmunta III, obranemu na cara, w liczbie 6000, pod wodzą ks. Dymitra Trubeckiego, stanęli w obozie Lapunowa. W r. 1619 zdobywa miasto hetman Sahajdaczny. W r. 1622 niszczy je pożar, a w r. 1654 powietrze morowe. W r. 1719 K. zostaje miastem prowincyonalnem. Po r. 1767 byli tutaj internowani po porwaniu przez posła rossyjskiego Repnina, a za wiedzą króla Stanisława Augusta: Kajetan Soł tyk, biskup kra-wschod., na lewym brzegu Oki, przy uściu Ja- kowski (ob.), Józef Andrzej Załuski, biskup czenki, 290 m. nad poz. morza, o 1085 w. na kijowski (ob.), Wacław Rzewuski, hetman

Knoykl. Powie. Iluitr. Zen, 964. T. XXX1IL

A. A. K.

Charakterystycznym znamieniem języków tego szczepu jest harmonja samogłosek (ob. jęz. J a-kucki, Enc. t. 31). W języku K-m rozwinęła się ona w ten sposób, że samogłoski końcówek mają wpływ upodabniający na samogłoski osnów wyrazów. W budowie swojej stanowi on przejście od stanu jednozgłoskowości do aglutynacji czyli przyczepkowości. Pismo używane przez K-ów, podobnie jak i przez Mongołów wschodnich, oparte jest na abecadle syryjskim. Piszą kolumnami pionowemi, od góry do dołu, jedna obok drugiej, od ręki lewej ku prawej.— Gramatyki języka K-ów wydali: A. H. Zwick „Grammatik der westmongolischen Sprache” (Donau-eschingen 1851 i 1853); lepszą: Al. P op o w „Kał-myckaja grammatika” (Kazań 1847, w 8-ce wiel. str. 390) i A. Bobrownikow „Grammatika mon-golsko-kałmyckago jazyka” (Kazań 1849, w 8-ce wielk. str. 414). Słownik rosyjsko-kałmucki wydał Gołstunskij w Petersburgu 1860 r.

Literatura kałmucka składa się głównie z przekładów buddyjskich dzieł indyjskich i ty-beckich. Zbiór opowieści ludowych w języku K-m wraz z przekładem niemieckim wydał Bernard Jülg p. n. „Die Märchen des Siddhi--kür” (Lipsk 1866), do tego dołączył także słownik kałmucko-niemiecki. Podaniom kałmuckim i mongolskim poświęcone jest także dziełko „Sagas from the far East, or kalmouk and mongo-lian traditionary tales” (Londyn 1873). Tekst eposu bohaterskiego Ubaśi-Chuntaidżin tudżi wydał Gołstunskij w Petersburgu 1864; tenże u-twór przełożył na jęz. rosyjski Bobrownikow r. 1854; tekst zaś kałmucki z tłumaczeniem rosyjskim wydał Galsan Gombojew (Petersb. 1858, w «Trudy vostocn. otdël. archeoł. obśc.» t. VI); przekład niemiecki ogłosił Erdmann r. 1857. Z Pisma Ś-go istnieją przekłady na jęz. kałmucki: a) Ewangielji ś. Marka i Łukasza (małe folio) i b) Ewangielji ś. Mateusza, Jana i Dziejów apostolskich (małe folio).

Kałmykowa z Czernowów Aleksandra, autorka rossyjska (* w r. 1849 w Ekaterynosła-wiu); po ukończeniu gimnazyum w mieście ro-dzinnem i otrzymaniu dyplomu nauczycielskiego rozwinęła energiczną działalność na polu oświaty ludowej. W piśmie postępowem „Jużnyjkraj” ogłosiła szereg feljetonów wysoce humanitarnych, które następnie miały dwa wydania p. t. „Je-wrejskij wopros w Rossii” (1881 i 1882). W cennej pracy zbiorowej p. t. „Czto czytat' narodu” redagowała działy; geograficzny i historyczny. Po przeniesieniu się na stały pobyt do Petersburga otworzyła tam w r. 1889 skład wydawnictw ludowych. Wydaje dwie serye książek tanich dla ludu p. t. „Żiźń preżdie i tiepier'” i „Siły prirody i trud czełowieka”.

Kaługa, miasto gubernialne w Rossyi Środkowej, pod 54°30' szer. półn. i 36°45' dług. ¹

półn.-wschód od Warszawy odległa, liczy 49 727 m-ców (w r. 1897), ma 36 cerkwi, 2 kościoły katolickie, 2 domy modlitwy raskoluików i klasztor, 8eminaryum duchowne prawosławne, gimna-zyum, 3 biblioteki, 4 apteki, 4 drukarnie, jedną litografię, teatr, władze gubernialne i powiatowe, pocztę, telegraf. W r. 1892 były 62 fabryki (w tern 7 garbarni, 2 tartaki, 2 browary, fabryka narzędzi rolniczych, 11 cegielni i t. d.), zatrudniających ogółem 1337 robotników i produkujących wyrobów na summę 498 526 rb. Wywóz stanowi głównie drzewo, skóry, spirytus, olej, owoce. Przystań na rzece.—Podług podania horodyszcze nad Jaczenką było niegdyś siedzibą ks. Symeona Dumnego, zatem starożytność K-gi sięga poza r. 1340. W dokumentach historycznych wspomniana po raz pierwszy pod r. 1389 w testamencie Dymitra Dońskiego. Wówczas była już ważnym punktem strategicznym w walkach z Litwą i chanami krymskimi. Gdy Witold stał się panem Rusi południowej (r. 1396) K. wraz z innemi miastami stanowiła granicę z Litwą. Za Wasila Szujskiego (r. 1606) Bołotnikow, trzymający stronę drugiego Dymitra Samozwańca, wytrzymał w K-dze oblężenie wojewodów carskich, którzy rozbili nadciągające mu z pomocą wojska ks. Massalskiego. W r. 1610 K. była rezydencyą Samozwańca, który tu u-mknął z Tuszyna i potrafił przeciągnąć mieszkańców na swą stronę. Wkrótce potem przybyła do K-i Maryna Mniszchówna, przyjęta uroczyście przez mniemanego męża i obywateli; miasto ucztowało i weseliło się. Wzmógłszy się na siłach, carewicz fałszywy, wespół z Sapiehą, wyruszył z miasta dla wznowienia kroków nieprzyjacielskich, lecz musiał śpiesznie cofnąć się tu wraz z atamanem Zaruckim i tłumem zbroj

63

polny koronny, z synem najstarszym Sewerynem Rzewuskim, starostą dolińskim, później hetmanem polnym koronnym (ob.). W roku 1777 K. została miastem namiestnikowskiem, a w r. 1802 gubernialnem. W początkach XIX wieku była K. miejscem pobytu czasowego wielu Polaków. Od r. 1859 zamieszkiwał tu słynny wódz górali kaukaskich Szamil z rodziną. Przemysłowy swój rozwój zawdzięcza K. Piotrowi Wielkiemu. — Kałuska gubernia graniczy na zachodzie z gub. Smoleńską, na półn. z Moskiewską, na wschodzie z Tulską i na południu z Orłowską; zajmuje 30 925.5 kim. □ powierzchni i liczy 1244 018 m-ców (1897). Powierzchnia gubernii jest płaszczyzną wzniesioną, ku półno-co-zachodowi pagórkowatą, w stronie zaś płn.-wsch. piaszczystą; w połudn.-zachód, części znajdują się miejsca nizkie i baguiste. Z całego obszaru wypada na pola orne 44, na łąki i pastwiska 18, na lasy 32, na nieużytki 6%. Pod względem gieologicznym cała niemal gubernia należy do formacyi węgla kamiennego; w północnej części przeważa formacya jurajska. Rzeki należą do dorzecza Wołgi i Dniepru: do Wołgi wlewa swe wody największa rzeka gubernii, Oka, z dopływami: Protwą, Ugrą, Żyzdrą, Taru-są i Narą, a do Dniepru—Desna z Bolwą, Wit’mą i Snopotem. Z dopływów tych są do żeglugi zdatne Protwa i Ugra. Jezior wielkich niema, tylko bagniska rozległe, jak Piesoozyńskie, Bryń-skie, Ludinowo - Sukremlińskie itd. Klimat prawie że się nie różni od klimatu moskiewskiego. Średnia temperatura roczna —5°C. Lata 14.51°, jesieni 3.83°, zimy 6.73°, wiosny 3.40°. Rzeki zamarzają w końcu listopada, a ruszają w kwietniu. Gospodarstwo leśne rabunkowe. W ostatnich 10-u latach wytrzebiono 341000 desiatyn, czyli ³/₈ całego obszaru leśnego. Ludność trudni się rolnictwem i produkuje głównie zboże i kartofle, które wszakże nie wystarczają na potrzeby miejscowe. W r. 1893 zebrano 3.8 mil. hektolitrów kartofli, 3 mil. żyta i 2.3 mil. hl. owsa. Z innych roślin hodują głównie len i konopie i w wielkich ilościach cebulę. Po sadach rosną przeważnie jabłonie i czereśnie; lasy składają się głównie z sosny, jodły, brzozy, olszy, buku i dębu. Fauna mało urozmaicona. Ze zwierząt dzikich spotyka się, szczególnie w pow. Żyzdryńskim i Kozielskim, niedźwiedzie, łosie, wilki (bardzo liczne), lisy, rysie, borsuki itd. Hodowla zwierząt domowych wskutek braku pastwisk mało rozwinięta: w r. 1888 liczono 294688 koni, 281161 bydła rogatego, 311 524 owce i 151 333 nierogacizny. Pszczelnictwo i rybołówstwo w zawiązku. Z bogactw mineralnych zasługują na uwagę węgle i ruda żelazna. Węgli wydobywa się rocznie od 3 do 4 mil. pudów. Ruda żelazna znajduje się głównie w okolicach miast: Makłaki, Kotyr, Pustynka, Kremniszyno, Sławinka i t. d. Hut żelaznych było 7. Przemysł fabryczny w r. 1892 zatrudniał 417 fabryk, które produkowały wyrobów na summę 7 353 tysiące rb. i na których pracowało ogółem 14 518 ludzi. Do większych zakładów przemysłowych należą fabryki zapałek (ogólna produkcya 300 000 rb.), gorzelnie (2.9 mil. rb.) i fabryki narzędzi rolniczych (1 mil. rb.). Handel drzewem, konopiami, lnem, olejem, zbożem, skórami i t. d. Przemysł transportowy dzięki żegludze na Oce, Protwie i Ugrze rozwija się dobrze: w r. 1890 przewieziono drogą wodną 970 000 pud. zboża. Rozwój szkolnictwa słaby; w r. 1893 były 433 szkółki początkowe z 30133 uczniami i 412 szkółek cerkiewnych z 14 801 uczniami. Ludność gubernii składa się przeważnie z Wielkorosyan: prawosławnych 96.09%» raskolników 3.7%» katolików 0.08%, protestantów 0.05%, mahometan 0.02°/°. Rodzi się rocznie przeciętnie 86 000, a umiera 40 000 m-ców. Pod. względem administracyjnym gub. K-ska dzieli się na 11 powiatów: Massalski, Mieszczowski, Żyzdryński, Kozielski, Miedyński, Taruski, Małojarosławiecki, Borowski, Kałuski, Pieremyszlski i Lichwiński. Gubernia tworzy episkopat prawosławny, którego władyka nosi tytuł „episkop kałuski i borowski”.—Niegdyś zamieszkiwali gub. K-ską Wiaticze, plemię słowiańskie. Chrześciaństwo przeniknęło tutaj dopiero po śmierci Juryja Długorękiego. Z miast naj-starożytniejszem jest zapewne Kozielsk, o którym kroniki wspominają pod r. 1146. Petem teren gubernii, a właściwie brzegi rz. Ugry, stają się miejscem walki z Litwą o linię granicz ną; w r. 1494 walka z Litwą ustaje i rz. Ugrę obie strony walczące uznają za wspólną grauicę; w końcu XVI w. Kałużanie i Kozielcy zawiązują stosunki handlowe ożywione z Litwinami. Po śmierci drugiego Samozwańca ziemia K-ska wpada w ręce Sapiehy. Potem na czas pewien zajmują ją Lisowczycy. W r. 1719 zostaje z ziem tych utworzona prowineya K-ska, a w r. 1802 gubernia K-ska. Z miejscowości historycznych w gubernii godne są wspomnienia: Tarutin i Ma-łojarosławiec pamiętne bitwami między wojskami rossyjskiemi a francuskiemi w r. 1812. — Kałuski powiat zajmuje 1 845 w. Q obszaru; ma powierzchnię równą, miejscami wzgórkowatą, grunt gliniasty, piaszczysty, niezbyt urodzajny; znajdują się tu niewyzyskane dotąd pokłady węgla. Przerzynają go rzeki Oka i Ugra. Mieszkańców (bez miasta) 72 953 (35 557 mężczyzn i 37 396 kobiet), w tej liczbie 66 795 włościan. Roli 37.3% obszaru, lasów 38.3%, pól i pastwisk 17.2%, nieużytków 7.2%. Szkółek początkowych (w r. 1892) 61 z 1 147 uczniami i 370 uczennicami. Ludność trudni się uprawą roli i przemysłem.

Kałuskie starostwo niegrodowe leżało w województwie Ruskiem, w ziemi Halickiej. W r. 1770 zaliczały się do tego starostwa: miasto Kałusz (ob), między rzekami Siwką i Ciecz-wią. i wsie: Bełochy, Dobrowlany, Dołhe, Grabówka, Jaworówka, Jasień, Krasna, Kamień,

R.

fabrycznie tu wyrabiany”.

rtfM

vv

Fig. 83. Kałuszowski (herb).

Kadobna, Kopanka, Kropiwnik, Łdziany, Majdan, Mościska, Mysłów, Niebyłów, Nowica, Petranka, Podmichale, Przysłup, Pojło, Równia, Rypianka, Słobody Niebyłowska i Równiańska, Śliwki, Siwka, Topolsko, Urynów Stary i Średni, Wistowa, Zagórze i Zawoja. W tymże roku posiadał je Stanisław Lubomirski, marszałek w. kor., wraz z żoną, Izabelą z ks. Czartoryskich, opłacając kwarty złp. 25 981 gr. 16, a hyberny złp. 934, gr. 3. Zajęte przez rząd austryacki w d. 1 maja r. 1782, dotąd pozostaje w administracyi rządowej. Jedno z największych starostw, było dawniej w posiadaniu najsłynniejszych rodzin: Sieniawskich, Żółkiewskich, Czartoryskich i w.

in. Na polach tego starostwa w roku 1672 Jan Sobieski, będąc jeszcze hetmanem, ścigając Tatarów, w d. 16 października położył ich kilka tysięcy trupem i uwolnił 20 000 jeńców, odniósłszy świetne zwycięstwo nad słynnym hanem Selim Gerejem.— „Enc. S. Org.”

Kałusz, miasteczko w obwodzie Stryjskim, powiat własny, parafia obrządku łacińskiego i greckiego w miejscu, poczta w miejscu, szkoła trywialna założona w r. 1853, obszar ziemi 5 326 mórg., ludności około 8 000 dusz, własność gminy; majątek gminy wynosi 350 426 złp. Za polskich czasów był K. miastem. Założył je z u-poważnieniem i przywilejem Zygmunta Augusta w r. 1549 Mikołaj Śieniawski, wojewoda bełski, hetman polny koronny, między rzekami Siwką a Czeczwą, w ziemi niegdyś Halickiej. Przedtem już wszakże istniał K. (zapewne jako wieś), bo w r. 1533 nadaje król tę królewszczyznę na wieczyste czasy temuż Mikołajowi Sieniawskie-mu. Pomimo tego królewszczyzna została przy Rzplitej. Przy końcu XVI wieku były tu trzy banie, czyli żupy solne starosińskie, czwarta plebańska. Tu r. 1810 urodził się Franciszek Smolka. — Kałuski powiat ma obszaru 1146.72 kim. □ (20.83 mil □), z tego przypada na o-grody 377 mórg, na orne pole 59107, na łąki 42 962, na pastwiska 19 282, na lasy 65 953. Gleba przeważnie żytnia. Lasy obejmują przeszło 33°/₀ z całego obszaru; największe znajdują się w stronie połud. aż po Przysłup; przeważną część obszaru zajmują także nad Lukwią. Z kopalni zasługuje na uwagę przedewszystkiem sól; ślady uafty są w Cieniawie i Przysłupiu, huta wapna w Wojniłowie, gipsu w Serednem, cynku w Majdanie, glina garncarska w Medyni, Siołku i Wojniłowie. Południowa część powiatu leży w Beskidzie lesistym, środkowa w przedgórzu Karpackiem, północna w dolinie Dniestru. Cały powiat należy do dorzecza Dniestru. Dniestr sam wchodzi z Kotoryn do Cwitowa i płynie na przestrzeni jednego kim. przez obszar wiejski a potem wzdłuż granicy płn., w kierunku płd wsch., tworząc liczne zakręty. Z dopływów jego należą do powiatu częściowo lub w całości: Potok Majdański, Siwka, Łomnica i Łukiew, wszystkie od prawego brzegu. W skład powiatu

wchodzi gmin 67, obszarów dworskich jest 49, przełożeństw obszarów 30, a zatem 97 jednostek administracyjnych. Gmin katastralnych jest 60. Mieszkańców według spisu z roku 1880 było 65 089, trudniących się przeważnie rolnictwem i przemysłem, który zresztą jest słabo rozwinięty. Powiat K. wraz z Doliniańskim tworzy jeden okrąg szkolny, ma zaś szkół 52, samych ludowych. („Słów. Geogr.”).

K., w Galicyi, miejscowość wspomniana przez Zieleniewskiego („Rys Balneologii powszechnej” Warszawa 1873, str. 162) jako „słynna swemi źródłami, zamożnemi w chlorek potasu,

Dr J. M.

Kałuszowski, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem — dwie szable rękojeściami do góry, barkami ostrzów do siebie zwrócone, w środku zaś przepaską złotą wpoprzek złączone. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, na pięciu piórach strusich, białych, szabla końcem do góry ukośnie wlewo położona. Używają go rodziny Kałuszow-skich i Kondrackich, na Rusi Czerwonej osiadłe.—

Paprocki; Okolski; Nie-siecki; Borkowski. D-

Kałuszyn, miasto w gub. Warszawskiej, w powiecie Nowomińskim nad rz. Witówką, ma około 1000 mieszkańców, przeważnie Żydów. Leży przy szosie z Warszawy do Brześcia Litewskiego o 49 wiorst od Warszawy, o 17 w. od Mińska, o 5 od Mrozów, stacyi dr. żel. Warszaw-sko-Terespolskiej. K. był dawniej wsią, której dziedzic, Opacki, uzyskał od Augusta II r. 1718 przywilej na założenie miasta. Kościół tutejszy, drewniany, jakoby modrzewiowy, stanowił pierwotnie filię parafii w Grębkowie, lecz już w r. 1472, za staraniem dziedzica K-a został parafialnym i, według miejscowego podania, dotąd stoi bez przebudowania. W ostatnich wszakże czasach parafianie, zachęceni przez ks. proboszcza Żebrowskiego, wznieśli tu kościół murowany, poświęcony r. 1897, a mający w wielkim ołtarzu obraz Najśw. Maryi Panny, malowany przez Andriollego. Ludności liczy blizko 7 000, przeważnie Żydów, w których ręku handel i przemysł miejscowy. Są tu fabryki świec stearynowych, mydła, trzy fabryki „tałesów”, dwie olejarnie i garbarnia, szkoła początkowa, szpital staroza-konnych i poczta. Miasto nawiedzają często pożary, z których jeden r. 1901 pochłonął tutejszą starożytną synagogę drewnianą. Za miastem przy szosie, prowadzącej do Siedlec, znajduje się cmentarz mahometański, założony przez sto-

jących tu Czerkiesów kałmuckich. Podczas re-wolucyi r. 1830 zaszły pod Kałuszynem dwie potyczki między Polakami i Rossyanami: w pierwszej w początkach kampanii oddział generała hrabiego Tolla wyparł z miasta dywizyę generała Żymirskiego; w drugiej generał polski Rybiński poraził generała ross. Gołowina.

Kałuszyt, minerał, zwany też synge ni tern. Jest to jednoskośny, jednowodny, podwójny siarczan potasowo-wapniowy, wzoru K₂S0₄.CaS0₄.H₂0, zawiera więc 48.8$ bezwodnika siarkowego, 17.1 tlenku wapniowego, 28.6 tlenku potasowego, 5.5°/₀ wody, czyli 41.5 siarczanu wapniowego, 53.0 siarczanu potasowego i 5.5$ wody. Kryształy w postaci wydłużonych tabliczek, o zarysach lancetowatych lub prostokątnych, zebranych w płytko wate skupienia. Bezbarwny, przezroczysty. Woda w niewielkiej ilości użyta rozkłada go, ługując zeń siarczan potasowy, a siarczan wapniowy zostawiając w osadzie, w ilości zaś czterysta razy przechodzącej ilość minerału rozpuszcza go w sobie doszczętnie. W ogniu trzeszczy głośno i topi się na białą kulkę. K. jest minerałem wyłącznie polskim, występuje wraz z solą kamienną w znakomitych pokładach solnych (potasowo - magnezyowych) około Kałusza

z. w.

A. A. K.

rt.

w Galicyi.

KałuŻniacki Emil, slawista rusińsko-polski, profesor filologji słowiańskiej w Czerniowcach na Bukowinie. Ogłosił szereg większych i mniejszych zabytków językowych małoruskich, polskich i starosłowiańskich oraz drobnych przyczynków z różnych działów filologji słowiańskiej; a mianowicie: „Obzor słaviano-russkich pamiatnikov jazyka i piśmennosti, nachodiaścich-śa v bibliotekach i archivach lvovskich” (Kijów 1877); „Dokumenta Mołdawskie i multańskie z ar-chivum miasta Lwowa” (Lwów 1878); „Historische Uebersicht der Graphik und der Orthographie der Polen” (Wiedeń 1882, w 8-ce str. 42, osob. odb. z «Sitzungsb. d. Akad. d. Wiss.» 1881, t. 99), rzecz oparta przeważnie na źródłowej pracy Wład. Wisłockiego „Nauka języka pols. w szkołach polskich przed Kopczyńskim” (Lwów 1868); „Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV und des Anfangs des XVI Jahrhunderts” (Wiedeń 1882, w 8-ce str. 54; odb. z «Sitzungsb. d. Akad. d. Wiss.» 1882, t. 101), praca zawierająca tekst polski kilku ustępów z ksiąg Starego testamentu (z Exodus, Leviticus), tekst modlitw i innych ułamków w. XV — XVI z rękopisów bibljoteki Ossolińskich, tudzież opracowanie tych ułamków pod względem językowym; „Beiträge zur älteren Geheimschrift der Slaven” (Wiedeń 1883, w 8-ce str. 24; odb. z «Sitzungsb. d. Akad. d. Wissensch.»); „Polikarpa mnicha kijowskich pieczar żywot Mojżesza Węgrzyna” (Lwów 1884, w 8-ce str. 23; odbit. z t. IV «Monumenta Poloniae historica»), jako źródło do historji polskiej, zawiera tekst z r. 1406, przekład polski i uwagi krytyczne;

wydawca spożytkował tu materjał, zostawiony mu przez Aug. Bielowskiego;—„K bibliografii cer-kovnosłavianskich p’ecatnych izdanij v Rossii” (Petersb. 1886, w 8-ce str. 46); „Monumenta linguae palaeoslovenicae. T. I Evangelium Put-nanum” (Wiedeń 1888, w 8-ce str. 63 i 295 z dwiema podobiznami pisma); jest to zabytek południowo - ruski z końca w. XIII, przechowywany w bibljotece klasztoru bazyljańskiego w Putnie na Bukowinie; wydanie opatrzone jest przedmową łacińską wydawcy, w której mówi o stosunku jęz. małoruskiego do wielkoruskie-go i pierwszemu nie przyznaje znaczenia języka samodzielnego. Drobniejsze przyczynki naukowe K. ogłaszał w «Archiv f. slav. Philol.», jak np. „Zur Geschichte der Wanderungen des «Traumes der Mutter Gottes»” (Arch. 1888, XI str. 628); „Ueber die Bedeutung des altserbischen trapn” (Arch. XII, 1890, str. 636 i XIII, 319); „Ueber die Verbreitung und die gegenwärtige Bedeutung des slavischen kracunï. — korocuuï>, bei den Kleinrussen und Slovaken” (Arch. 1888, XI, 624); „Zur Textkritik der altserbischen Urkunden” (Arch. 1890, XIII, s. 68) i in.; nadto rozprawę „Igumena Nafanaiła «Kniga o wërë», je ja istocniki i znaćenije v istorii jużnorusskoj po-lemićeskoj literatury” (w «Ctenija v Obsces. istor. i drevn. Rossii» 1886, IV, 1—36).

Kałużnica, ob. Hydrophilus piceus.

Kama (u Wotiaków Budżim-Kam, u Czu-waszów Szojga-Adil, u Tatarów Ak-Idel, u Czeremisów Czolman-Wis, — co znaczy „Biała rzeka”), lewy i największy z dopływów Wołgi, wypływa z błot w pow. Głazowskim, gub. Wiackiej, z wysokości 910 stóp, pod 58°10' szer. płn. i 53°47' dł. wsch. od G., przerzyna cztery rozległe, lecz słabo zaludnione, gubernie: Wiacką, Permską, Ufimską i Kazańską i wpada do Wołgi pod osadą Bogorodzką, o 7 mil poniżej m. Kazania. Według obliczeń gen. Tillo długość K-y wynosi wiorst 1 764, dorzecze ma 461114.5 w. □ powierzchni, a wysokość spadku 802 stopy. Przyjmuje wiele dopływów (przeszło 67), w tej liczbie i znaczne, jak Biała (1287 w.), Wiatka (1122 w.), Ufa (786 w.), Czusowaja (728 w.), Wiszera (433 w.) z Kołwą (366 w.) i inne. Łączy się z Dźwiną północną za pośrednictwem kanału Północno-Ekaterynińskiego. Głębokość K-y w porze zwyczajnej waha się między 1 a 5 sążniami, a szerokość od 25 do 600 sążni wynosi, na wiosnę zaś rzeka tak przybiera, że miejscami dochodzi do 30 wiorst szerokości. Nie jest spławną zaledwie na przestrzeni 625 wiorst, t. j. od źródeł aż do uścia rz. Wiszery; reszta biegu rzeki przedstawia doskonałą arteryę kommu-nikacyjną, a chociaż latem na wielu miejscach tworzą się mielizny, nie tamują jednak żeglugi. W biegu dolnym żegluga trwa 205 dni w roku (od 24 kwietnia do 14 listopada), a w górnym 185 dni (od 3 maja do 4 listop.). Wskutek obfitości lasów rozwinięte jest bardzo na K-ie bü

Religion” 47, 51, od 270.

Kamacyt — minerał—odmiana żelaza meteo-rycznego. Jest to przyrodzony aliaż żelaza z niewielką ilością niklu. Przerasta on w sposób prawidłowy inne aliaże żelazne, meteoryty stanowiące, a że kwasy nagryzają mocniej żelazo w nikiel uboższe, niż aliaże dużą ilość niklu

z. w.

Fr. Zn.

messm

downictwo wodne: tak w okresie 1884—88 wybudowano na K-ie 291 statków wartości 1 099 085

rb., a na jej dopływach 6 833 statki wartości 6 205 365 rb. Cała flota żaglowa dorzecza Kam-skiego w r. 1890 wynosiła 1569 statków o pojemności 72 205 633 pud. i wartości 5 219 990 rb.; na statkach tych pracowało ogółem 11520 ludzi. Flota zaś parowcowa t. r. liczyła 1015 statków 68 690 koni par., o pojemności 4 931 539 pud., i wartości 47 085 537 rb.; załoga wynosiła 16 824 ludzi. Z przystani na K-ie zasługują na wzmiankę: Solikamsk, Diediuchin, Lenwa, Bierez-niaki, Nowoje Usolje, Lewszyna, Motowilichiń-skaja, Permska; wreszcie Czystopol i Biereżny-je Czleny. W r. 1890 przywóz do wszystkich przystani w dorzeczu Kamskiem składał się z 1537 tys. pud. zboża, 10 008 tys. pud. drzewa na tratwach i 253 tys. pud. drzewa na statkach, 1 369 tys. pud. soli i 8 966 tys. pud. innych towarów. Wywóz zaś wynosił 23 592 tys. pud. zboża, 37 546 pud. drzewa na tratwach i 7 010 tys. pudów na statkach, 13 542 tys. pudów soli i 41 738 tys. pud. innych towarów. Rybołówstwo jest znaczne. K. obfituje w wyże (bieługa) i łososie, których tu jest więcej, niż w Wołdze. — K. znana była już bardzo dawno Słowianom. Za Włodzimierza Wielkiego Rossyanie udawali się nią (w roku 985) na wyprawę przeciwko Bułgarom. Imię K-y kroniki rossyjskie wspominają po raz pierwszy pod r. 1220. Kolonizacya rzeki przez Rossy an datuje się od w. XI, ale posuwa się wolno do czasu upadku państwa Kazańskiego. Potem, dzięki Strogauowom, rozwija się szybciej i energiczniej i K. staje się wreszcie kluczem do Syberyi.—Por. J. Babst „Rjecz-naja obłast' Wołgi”; Michajłow „Sudochodstwo po rjekie Kamie i jeja pritokam” (Petersburg 1877); Łochtin „Spław po rjekie Czusowoj” (0-dessa 1886); Dmitrjew „Piermskaja Staryna”; tegoż „Roi Stroganowych w pokorjenii Sibiri” (Ż. M. N. Pr. 1894).

Kama (dosłownie po sanskrycku kama znaczy miłośó, pragnienie), indyjski bożek miłości, Kupido, wyobrażany zwykle w postaci chłopca, stojącego na papudze i ciskającego strzały, jak Eros grecki i Kupidyn rzymski. Podanie indyjskie opowiada, że pod ascetycznym wzrokiem surowego Siwy K. na popioł się spalił, ale gdy Siwa poślubiał PârwatT, odżył jako syn Kryszny. W filozofii indyjskiej K-ie przypisywano rolę żądzy twórczej przy powstawaniu wszechświata. W hymnach Atarwa-Wedy K. nazywany jest bóstwem najwyższem i wzywany razem z Inarą i Agnim.— Por. Wurm „Geschichte der indischen

J. K.

zawierające, stąd żelazo meteoryczne, wypolerowane a potem kwasem traktowane, wykazuje rysunek siatkowy, K. bowiem łatwiej działaniu kwasów podlega, gdy inne aliaże, do składu meteorytów wchodzące, oporniejsze są działaniu odczynników.

Kamacze, Kamaczyncy, lud w gub. Jenisej-skiej, ob. Kamasyncy.

Kamakura, miasto portowe w Japonii, na wyspie Hondo (Nippon), w obwodzie („ken”) Ka-nagava, w prowincyi Sagami, nad zatoką tegoż nazwiska, o 17 kim. na południe od Jokohamy; liczy 6 500 m-ców. Za czasów szoguna Joryto-mo (ob.) i jego następców K. była stolicą Japonii. W roku 1833 została zburzona i później przez Jeddo (Tokio) zastąpiona. Liczne ruiny pałaców, setek świątyń i grobowców świadczą o jej wielkiej niegdyś świetności. Na północ od miasta wznosi się olbrzymi posąg Dajbutsa, wielkiego Buddy (z brązu, arcydzieło rzeźby japońskiej z XII w., ob. Japonia: sztuki plastyczne, tom XXXI — XXXII str. 614) 13 metrów wysokości mający.

Kamala, proszek czerwony, składający się z szarych puszystych włosków i krwawo-czerwo-nych gruczołków, okrywających niewielkie owoce wieczyście zielonego drzewa Rottlera tincto-ria, rosnącego w południowej Azyi i Australii. W celu otrzymania K. dojrzałe owoce po zebraniu z drzewa przesiewają w koszach nad płó-ciennemi płachtami. Najwięcej K-i produkują Indye Wschodnie, gdzie proszek ten bywa używany w charakterze barwnika do farbowania jedwabiu. K. nie posiada smaku i zapachu; w wodzie jest nierozpuszczalną, w spirytusie, eterze, chloroformie i alkaliach rozpuszcza się prawie całkowicie, nadając rozczynom ciemnoczerwone zabarwienie. W medycynie K. znajduje zastosowanie, jako środek przeciw robakom, w technice pod nazwą Wurrus, jest używana jako barwnik.

.    v_

Fig. 84. Kaman (herb).

Kaman (Cahman), herb polski z nadania. Na tarczy, w polu błękitnem—złoty krzyż ukośny (sautoir), a w środku jego muszla purpuro-

D.

J. B.

wa na dwóch gałązkach wawrzynu skrzyżowanych. Nad hełmem, w koronie siedmiopałkowej, między dwoma piórami strusiemi: złotem i błę-kitnem—sokół z obróżką na szyi. Labry podbite złotem. Nadany wraz z tytułem barona polskiego, w dniu 1 października 1768 r. przez Stanisława Augusta Janowi Cahman z Gotten-burga, Szwedowi, naczelnikowi kopalni i zakładów kuźniczych w Polsce. — Ks. Kancl. 41, f. 80; Kosiński I, 224.

Kamany, bagno w powiecie Szawelskim, na granicy Kurlandyi, 48 wiorst □ rozległe, w trzech parafiach: Łajzewskiej, Okmiańskiej i Wieksz-niańskiej. — „Słów. Geogr.”.

Kamaon, także K um aon (Ku ma un), okrąg w północno-zachodniej części Indyj Wschodnich leży w Himalajach i graniczy na zachodzie z obwodem Debra-Dun i Garhvalem, państwem lennem, na północy z Tybetem, na wschodzie z Nepalem, na południu z prowincyą Rohilkhandem i Rapurem, państwem lennem. Zajmuje ogółem 32 213 kim. □ powierzchni i liczy 1161098 mieszkańców (w r. 1891), w tem 1 070511 Hin-dów i 88 269 mahometan. Większość ludności składa się z Khasfów, pochodzenia aryjskiego, zmieszanych z Turańczykami. Ludność tubylczą stanowią Dornowie i Bhutiowie tybetańscy, pochodzenia mongolskiego. Południową część K-u przedstawia nadzwyczaj gęsto zalesiona, ale bezwodna równina Bhabar (posiadająca pomimo to dużo wilgoci i urodzajna) i bagnista, niezdrowa Terai (200—300 m. nad poz. morza). Na północy ciągnie się niegościnny, surowy łańcuch górski z wysokiemi szczytami (Nanda Dewi, 7 821 m.). Z bogactw mineralnych K. obfituje w złoto, żelazo, miedź, ołów, azbest, siarkę, boraks, grafit, lignit, które jednakże nie są dotychczas wyzyskiwane. Obszerne lasy, podobnież jak i liczne jeszcze słonie są pod opieką państwa. Flora miejscowa obejmuje przeszło 2 000 roślin kwiatowych. Do u-prawy zdatna jest zaledwie ¹/₅ obszaru K-u. W ostatnich czasach zaczęto z powodzeniem u-prawiać w okolicach niższych herbatę, a w wyższych—kartofle. Oprócz wyrobu surowych raa-teryj kraj nie posiada żadnego przemysłu. Handel dość znaczny. Pod względem administracyjnym K. dzieli się na 3 obwody: K. (zajmuje 15 539 klm. Q powierzchni i 542 712 mieszkańców w r. 1891), Garhval i Terai. K. opanowali Anglicy w r. 1816 podczas wojny z Nepalem. Stolicą kraju jest Alm or a (ob.). U-zdrowisko Nâini Tal jest rezydencyą letnią generał - adjutanta. Trzeciem ważnem miastem w K-ie jest Rauikhet. Po wszystkich miastach powyższych stoją załogi angielskie.

Kamaran, drobna wysepka na morzu Czer-wonem, przy brzegu zachodnim Arabii, o 30 kim. na płd.-płd.-zachód od Lohiji. Ma 25 kim. długości, 8 szerok. i zajmuje ogółem 165 klm. Q powierzchni. Skalista i nieurodzajna ziemia wys-py nie może wyżywić nawet nielicznej ludności miejscowej, mieszkającej w 7 wioskach i trudniącej się połowem ryb. Doskonała przystań. Portugalczycy pod wodzą Alfonsa Albuquerque (ob.), po bezskutecznem obleganiu Adeuu zajęli czasowo K. w r. 1513. Po przeprowadzeniu przez wyspę kablu podmorskiego do Bom-bayu Anglicy zabrali K. w posiadanie w roku 1858 i trzymają go dotychczas.

Kamarowskij hr. Leonid, wybitny prawnik rossyjski (* w r. 1846 w Kazaniu). Po ukończeni wydziału prawnego na uniwersytecie moskiewskim studyował prawo międzynarodowe u prof. Bluntschlego w Heidelbergu. Po obronie w r. 1874 rozprawy magistroskiej p. t. „Na-czało niewmieszatielstwa” został profesorem prawa międzynarodowego na uniwersytecie moskiewskim. Pisuje w kierunku religijno-idealnym. Ogłosił: „O mieżdunarodnom sudie” (rozprawa doktorska, Moskwa 1880); „Osnownyje woprosy nauki mieżduuarodnago prawa” („Uczeń. Zap. Imp. mosk. uniw.” VIII zeszyt, wydz. prawny), „Obzor, sowremiennoj litieratury po mieżduna-rodnomu prawu” (Moskwa 1887) itd.

Kamarski ostróg znajdował się nad rzeką Amurem przy uściu Kamary, zbudowany przez Kozaków w r. 1652, wznowiony i obwarowany w r. 1654. Kozak Onufry Stiepanow, pozostawiony nad Amurem przez Cbabarowa, który u-dał się był do Moskwy z wiadomościami o zdobyczach kozackich w tych stronach, 13 marca r. 1655 odpierał szturm do „Ostroga” 10000 Chińczyków. Chińczycy puszczali strzały ogniste, ale nie zdołali zapalić „Ostroga”, d. 24 marca przypuścili szturm, zostali jednak odparci, a 4 kwietnia odeszli. Załoga Stiepana składała się z 500 ludzi.—Por. Sołowjew „Ist. Rossii” (t. XII str. 305—6)

Kamaryla, w polityce, wpływy ulubieńców królewskich.

Kamaryt Józef, poeta czeski (* 1797 — f 1833), po ukończeniu studyów za granicą w Linz wstąpił do stanu duchownego i odbył nowicyat w Budziejowicach, poczem dłuższy czas był pro boszczem w Taborze, a pod koniec życia w jego okolicy. Pierwsze utwory swe poetyckie pisywał po niemiecku pod wpływem poezyi niemieckiej; wkrótce atoli obudziwszy w sobie po czucie narodowości i miłość ku językowi ojczystemu, począł pisywać wyłącznie po czesku. W r. 1822 wyszedł w Pradze pierwszy zbiorek jego poezyj p. t. „Smiśęnć bäsne”, napisane jeszcze przed wstąpieniem autora do stanu duchownego; większego polotu fantazyi i wogóle wybitniejszego talentu poetyckiego trudno w nich się doszukać; jedynem uczuciem, które się silniej w nich przebija, jest uczucie erotyczue Wkrótce atoli, zostawszy księdzem, K. od pieśni miłosnych zwraca się ku religijnym; pisze niekiedy dość poetyczne poezye, przepromienione uczuciem religijnem; obok tego zbiera ludowe

N.

Kamasyncy, pod tą nazwą słynie grupa etniczna w porzeczu Jenisieju, a mianowicie w południowo-zachodniej części okręgu Kańskiego, około 500 głów. Rozpada się na 3 ułusy: U-humakowski, Abałakowski i Agulski. Grupa ta, jak wiele ludów grupy jenisejskiej (ob. Jeni-sejczycy), powstała ze zlania się różnych rozbitków. Castren uważa ułus Uhuraakowski

L. K.

H.

Ii.

pieśni religijne i ogłasza je drukiem p. t. „Öe-ské nârodni duchowni pisnę” (Praga i Kràlo-vy Hradec 1831). Zbierał także gorliwie podania i przysłowia ludowe, pomagając w tern Czelakowskiemu, którego był serdecznym przyjacielem; a przez całe swe życie szerzył wśród wieśniaków oświatę i budził w nich uczucia narodowe, czem niemało się przysłużył społeczeństwu swemu. Wszystkie poezye K-a wydane są przez jego brata młodszego p. t. „Sebrané svët-ské a duchovni bàsnë” (Praga 1867) z życiorysem autora, skreślonym przez Antoniego Ry-biczkę.

zc za potomków Kaczynców (ob), Agulczyków— io za szczątki K ottów (ob.). Każdy z ułusów prowadzi poniekąd odmienny tryb życia: Uhu-maczycy zajmują się rolnictwem i myśliwstwem, Abałakowcy (tak zwani leśni K.) przeważnie myśliwstwem, Agulczycy— rolnictwem. K. dzisiaj używają języka rossyjskiego i ubierają się jak włościanie rossyjscy; należą do kościoła prawosławnego. W r. 1885 płacili podatku 250 rubli, w tej liczbie 186 skórkami soboli.

Kamasz, jest to pończocha bez podeszwy, a właściwie nogawica obcisła na część nogi od kolana do kostki, zastępująca cholewę przy mz-kiem obuwiu, zrobiona z sukna, skóry, lub włóczki, zapinana na guziki, i ściągana rzemykami. K-e mają za zadanie chronić przeciw wciskaniu się kurzu i wilgoci do trzewików, a także i zabezpieczać nogę od zranienia przez zarośle. W XVIII wieku K-owe buty powszechnie w armii używane, dziś tylko we francuskiej; w innych armiach i piechocie zastępują je buty z cholewami.

Kamazyt, ob. Meteoryty.

Kambecq Ludwik Aleksander, prawnik rossyjski (* w r. 1796 — f 1859). Po uzyskaniu doktoratu w prawie karnem na uniwersytecie w Dorpacie, K. pro venia legendi napisał rozprawę p. t. „Punire, nulla antecedente lege munitabunda, an jure liceat” (Dorpat 1822), ale za obronę jednej z tez pozbawiony został prawa wykładu. Potem wstąpił na drogę sądową, w r. 1836 został dyrektorem gimnazyum w Niżnim Nowgorodzie. Następnie po obronie rozprawy na uniwer. kazańskim w r. 1838 p. t. „Kakim obrazom rymskoje prawo sdiełałoś w ważniejszych jewropiejBkich gosudarstwach gospodstwujuszczym i wspomogatielnym prawom” uzyskał tam katedrę prawa rzymskiego. Mianowany wreszcie profesorem prawa międzynarodowego i dyploma-cyi w r. 1855, porzucił pracę profesorską w tym-

że roku. Napisał: „Konspiekt pfepodawanija Pan-diektow” (Kazań 1838); „Uczebnaja kniga graż-danskago prawa” (Kazań 1845); „Der Concurs der Gläubiger nach Russ. Gesetzen, dem Con-curse der Römer und dem gemeinen Concursver-fahren in Deutschland gegenübergestellt” („Uczon. Zap. Kazan. Uniw.” 1845, III); „Beiträge zur Zusammenstellung eines Cursus der Röhmischen Rechtsgeschichte” (1853); „Grundzüge des gerichtlichen Verfahrens in bürgerlichen Rechtsstreitigkeiten nach mss. Gesetzen” (Kazań 1847) i wiele innych.

Kamberg (Camberg), miasto pruskie w o-kręgu Limburskim, w prowincyi Wiesbadeńskiej, o 18 kim. na południo-wschód od m. Limburga, nad rz. Emsbachem, stacya kolei żelaznej Frank-furt-Höchst-Limburg, liczy (w r. 1890) 2 368 mieszkańców, w tern tylko 228 ewangielików i 101 żydów. Ma pocztę, telegraf, katolicki kościół farny, sąd, zamek i od r. 1820 zakład głuchoniemych. Do r. 1388 K. należał do hrabstwa Diez, następnie do Nassau-Dillenburg.

Kambing, także Cam bing, mała wysepka w archipelagu Malajskim, pod 8° szer. połud. i 125°40' dług. wschód., między wyspami Allor I, Wetterem i Timorem, w cieśninie Ombaai; jest w posiadaniu Portugalczyków, zajmuje 94 kim. [[] powierzchni i pod względem administracyjnym należy do Timoru.

Kambli Leonard Wilhelm, pisarz szwajcarski (* w Zurychu 1829 r.). Odbywszy study a teologiczne w mieście rodzinnem i w Berlinie, pastorował w Wetzikonie, Illnarze, Horgenie i Saint-Gallenie (1885). Jest on jednym z prze-wódzców liberalizmu protestanckiego i jednym z najwybitniejszych pisarzy. Głównie zajmowały go sprawy robotnicze : to też należał do grona inicyatorów szwajcarskiego prawa fabrycznego. Z dzieł jego najcelniejsze są: „Les idées sociales du christianisme”; „La Propriété et l’Evangile”; „La mission de femmes dans les luttes sociales et religieuses”; „Liberté et Piété”; „Le Christianisme libéral”.

Kambodża, właściwie Kambodia (po franc. Cambodge), państwo w ludyacb Zagangeso-wych, pod protektoratem francuskim, stanowi część integralną Indochin francuskich. Leży po obudwu stronach Mekongu dolnego, między 10°20' —13°20' szer. półn. i 103°50'— 106°20' dług. wschodniej i zajmuje około 100000 — 120000 klm. Q powierzchni. Graniczy na północy z Sianiem, na wschodzie z Annamem, na południu z Kochinchiną dolną, na zachodzie i płn.-zachodzie wreszcie z zatoką Siamską. Granica lądowa jest wytknięta dokładnie tylko od strony Ko-chinchiny dolnej. Z zatok morskich zasługują na uwagę dwie: Kompongsom i Kampot. Większa część powierzchni K-y, zwłaszcza północna i wschodnia, zajęta jest przez płaskowzgórza i pasma górskie lasem pokryte, które przechodzą następnie w równinę stepową, słabo zalud-moną. Wzdłuż rzek i brzegu morskiego ciągną się alluwialne niziny urodzajne, z których do najbardziej urodzajnych należy dolina Mekon-gu. Brzeg morski jest nizki i oblamowany licz-nemi wysepkami drobnemi, zamieszkanemi przez rybaków. Skarby mineralne są bardzo słabo wyzyskiwane. Góry obfitują w wapień, dający wapno wyborowe, dolina Mekongu w glinkę porcelanową, prowincya zaś Kampeng Soai w rudę żelazną. Okolice Kampotu słyną z pokładów węgla kamiennego, wzgórza Pursatu z drogich kamieni, a pobrzeże Mekongu wpobliżu Kra-tiehu — ze złota. Rzeka główna Mekong na całej przestrzeni K-ży jest zdatną do żeglugi; od Pnom-Penku dzieli się na 3 odnogi, z których dwie: t. zw. Fleuve antérieur, czyli właściwy Mekong, i Fleuve postérieur, czyli Bas-sac, zraszają Kochinchinę dolną i wpadają do morza Chińskiego południowego. Trzecia odnoga stanowi niejako kanał, łączący rzekę z olbrzy-miem jeziorem Tonie sap (Talesap, Tulesap) na granicy siamskiej. Tonie sap zajmuje około 2 600 klm. Q powierzchni, dosięga miejscami 13 m. głębokości i nie ma stałych granic, które się zmieniają stosownie do pory roku. Rozszerzają się znacznie podczas deszczów, kiedy Mekong zasiła jezioro swemi wodami i zwęża je w czasie posuchy, kiedy, naodwrót, Tonie sap wody swe wylewa do rzeki. Aczkolwiek K. leży w pasie gorącym, nie ma wszakże klimatu gorącego z powodu obfitości wilgoci. Przeciętna temperatura roczna wynosi 28°C., latem nie przekracza nigdy 40°C., a zimą (od listopada do lutego) spada do 15°C. Noce bardzo chłodne. Pora roku zależy od mussonów. W porze deszczowej częste (od maja do listopada) są burze gwałtowne. Do najpospolitszych chorób miejscowych zaliczają się dysenterya i malarya, ale Europejczycy przy zachowaniu pewnej ostrożności mogą długo mieszkać w kraju bez szkody dla zdrowia. Florę leśną K-ży charakteryzują liczne drzewa balsamowe, tekowe (Tectona grandis), gumiguttowe (guttiferae)\ na wybrzeżu—lasy man-growiowe, w niższych częściach wnętrza lasy zwrotnikowe z palmami, pandanusem i bambusem, a w wyższych — sosnowe. Pod względem faunistyczuym K. stanowi wschodnią część regionu, odznaczającego się obfitością świetnie upierzonych ptaków, tygrysów, lampartów oraz wielkich gruboskórych (słoń—jedyne stworzenie juczne). Głownem zajęciem mieszkańców jest uprawa ryżu, a także bawełny, tytoniu, kardamonu, bobu, sezamu i produkcya cukru palmowego, wosku i gumy. Uprawa drzewa morwowego słabo rozwinięta. Przemysł nieznaczny. Wyrób materyj jedwabnych i wełnianych, pomimo pierwotnych narzędzi pracy, dosięgnął w r. 1892 w wywozie 137 000 fr. Prócz tego z trzciny cukrowej wyrabiają cukier, a z ryżu — alkohol. Nie licząc tkanin, wywóz obejmuje ryż (35000 fr.), ryby suszone (24 000 fr.), tytoń (40 000 fr.), gumę (11000 fr.), drzewo, pieprz (29 000 fr.), kar-damon, tarcice i bambus. Przywóz składa się z cynamonu, wyrobów jedwabnych, ałunu i saletry z Chin, opium z Indyj, broni, wyrobów żelaznych i perfumeryjnych, wódki z Europy. Przywóz ogólny w r. 1891 wynosił 1161219 fr., wywóz — 310 735 fr. Monetą wymienną w stosunkach z Europejczykami jest piastr meksykański (=z 5 fr. 60 cent.). Jednostką wagi jest „hap” albo „pikul” (około 60 klg), który dzieli się na 2 „thongi” i 100 „nealów”. Neal dzieli się w dalszym ciągu na 16 „taelów” (37.15 gr) po 10 „szy” każdy. Zasadniczą miarą długości jest „hat” (= 0.5 m.), który dzieli się na 2 „szam-am” i 12 „thonopów”. Miarą objętości jest „thang” (— 40 litrów), zawierający 2 „to” i 4 „konthangi”. Poczta i telegraf są wspólne z Kochinchiną: w r. 1892 długość linii telegraficznej wynosiła 2 465 kim., a drutów 3 889 kim. Według obliczeń francuskich ludność K-y dosięga 1003 000 głów. Obecni mieszkańcy są spokojnego, łagodnego charakteru, prostych obyczajów, łatwo przyjmują cywilizacyę, są tylko zbyt flegmatyczni. Religią panującą jest buddyzm z naleciałościami bramińskiemi. Chrze-ściaństwo słabo się rozwija. Częste święta. Wykształcenie początkowe w ręku bonzów (ob.). Język jednosylabowy i należy do bardziej starożytnego uwarstwienia języków indochińskich. Chronologia potrójna: religijna (Prea-Putt-Sakrach) liczy się od r. 544 przed nar. Chr.; polityczna (Moha-Sak) od r. 78 po nar. Chr.; i cywilna, pospolita (Szolla-Sak) od r. 638 po Chr. Rok liczy zwykle 354 dni. Przed protektoratem francuskim K. była państwem despotyczuem, w którem wszelka władza ogniskowała się w rękach monarchy dziedzicznego i mandarynów, przezeń wyznaczonych a całkiem niekontrolowanych. Na mocy traktatu z r. 1884 władza monarchy została doprowadzona do minimum, natomiast cała jej dawna moc przelana została na generalnego rezydenta francuskiego w Pnom-Penhu. Odtąd kraj cały, zamiast dawnych 54 prowincyj, podzielony został na 5 rezydencyj: Pnom-Penb, Kampot, Piirsat, Kampong-Thom i Kratieh, w których sprawują rządy mandaryni pod ścisłym dozorem rezydentów miejscowych francuskich. Spory między Europejczykami i tubylcami rozstrzygają sądy francuskie z izbą appelacyjną w Sai-gonie. Na podstawie umowy z r. 1891 uregulowano dochody K-y, wydzierżawiane dotychczas Chińczykom i mandarynom, którzy łupili i ciemiężyli lud niemiłosiernie. Odtąd stan finansowy państwa poprawił się znacznie i w r. 1892 dochody monarsze wynosiły 1 238 190 pia-strów, a wpływy kas finansowych francuskich 1643 092 piastry. Stałego wojska w K-y niema, prócz 300 ludzi załogi marynarskiej francuskiej w Pnom-Penhu i 250 milicyi miejscowej. Marynarka składa się z 2 — 3 statków działowych i 5 szalup sprawujących funkcye

L. K.

policyjne i celne.—K. już w IV w. przed nar. Chr. była państwem samodzielnem. Królowie i bramini wywodzą się, według podań miejscowych, z Indyj. Potem Chińczycy opanowali K-ę i rządzili nią aż do r. 625, w którym tubylcy zrzucili jarzmo chińskie, a nawet sami zdobyli Tonkin, Annam i Siam. Wówczas rozpoczęła się dla K-y najświetniejsza doba rozkwitu, o której dotychczas świadczą liczne ruiny pałaców i świątyń w Angkorze i jego okolicy, nad brzegiem północnym jeziora Tonle-sapu. Upadek państwa datuje się od w. XIII i K. w ciągu wieków następnych, a zwłaszcza w XVII i XVIII, staje się kością niezgody i terenem walki między Anna-mem i Siamem. Początkowo w walce tej miał przewagę Annam, następnie w początkach XIX w. wziął górę Siam i w r. 1809 zabrał prowin-cyę Battambang. W r. 1847 walka zakończyła się wszakże tern, że K. zmuszona została do płacenia hołdu obu państwom. Z Europejczyków pierwsi dotarli do K-y Portugalczycy w w. XVI, następnie w r. 1641 Hollendrzy, ale nie utrzymali się tam długo i w XIX w. Francuzi opanowali kraj bez przeszkody ze strony innych państw Europy. Zajęcie Kochinchiny przez Francuzów zmusiło króla K-y, Nerodoma, do związku z Siamem przeciwko zaborcom. Zawarty następnie traktat polityczny i handlowy między Francyą i K-ą w r. 1868 sparaliżowany został przez umowę tajną K-y z Siamem. Dopiero w r. 1867 Siam uznał protektorat francuski nad K-ą, za co przyznane mu zostały prowincye Battambang, Angkor i Laos aż do rz. Mekongu. Po zgnieceniu powstania Si-Votha, brata królewskiego, w r. 1884 zaprowadzono obecny porządek rzeczy. Usiłowania tubylców, aby skorzystać z nieporozumień siamsko-francuskich w r. 1893 i odzyskać zabrane przez Siam w r. 1867 prowincye, — spełzły na niczem. Na zasadzie wreszcie traktatu z r. 1896 wszystkie sporne kwestye między Anglikami, Siamem i Francuzami w Indyach Zagangesowych rozstrzygnięto w duchu dla stron interesowanych zadawalnia-jącym. — Por. dr Neïs „Exploration de Cambodge” (Lorient 1883); „Organisation du Cambodge” (Saigon 1885); Bouinais et Paulus: „Indochine française contemporaine” (t. I, Paryż 1885; II „Les Colonies françaises”; III „Colonies et protectorats de l’Indochine” Paryż 1889); „Annuaire de l’Indochine fr.” (t. I, Saigon); „Situation du Cambodge en 1892” (Paryż 1893).

Antropologia. Kambodża ongi była siedzibą cywilizacyj, które rozwijały się pod działaniem wzorów hinduskich. Po tych ubiegłych wiekach pozostały ruiny i pomniki w Angkor i jego okolicach (Angkor-Vat, Angkor Tom i in.). Jednak dzisiejsze zaludnienie K-y, pomimo to, zachowało wiele rysów pierwotnej dzikości. Kam-bodżyjczycy są namiętnymi i zręcznymi rybakami, posiadającymi w dolinach rzek przewyhorne miejsca do połowu ryb. Wywóz solonych, a póź-

Enc. pow. iluitr. Zeic. 264. T. XXXIII.

niej suszonych ryb jest bardzo znaczny. Kam-bodżyjczycy, czyli Chmerzy (Khmerzy), są wyższego wzrostu niż Annamici i Thajowie (1.65 metr.), krótkogłowi (wskaźnik główny żyjących wynosi 83.6), oczy są rzadko mongolskie, włosy często kędzierzawe. Słowem—przedstawiają oni ludność mieszaną pod względem rasowym; prawdopodobnie powstali ze skrzyżowania Kujów z Malajami z domieszką krwi hinduskiej, przynajmniej wśród warstw wyższych. Obecnie zamieszkują K-ę, ościenne dzielnice Siamu i południowe części Kochinchiny, ale przed dwustu laty zajmowali całą Kochinchinę, z której zostali wyparci przez Annamitów, pozostając jedynie w bagnistych i niezdrowych dzielnicach. — Por. Moura „Royaume de Cambodge” (Paryż 1883, 2 tomy); Aymonier „Géographie de Cambodge” (Saigon-Paryż 1876); L. Fournereau i Porcher „Les Ruines d’Anghor” (Paryż 1890 r.); Morel w „Mem. de Soc. Anthr.” (IV, 1893).

Kambodża, rzeka, ob. Mekong.

Kambon (pewnie Cambon) Marek (* we Francyi w wieku XVIII—f na początku wieku XIX), anatom. Zajmował się wykonawstwem chirurgicznem w Mons (Belgia). Przybywszy do Polski, ubiegał się w r. 1783 o katedrę anatomii w Wilnie, ale jej nie otrzymał. W latach 1785 — 1802 był prosektorem przy profesorze anatomii W. Szastrze w Krakowie (ob.), i nieraz go w wykładach zastępował, nauczał też chirurgów anatomii i fizyologii po polsku. Językiem krajowym władał widocznie bardzo dobrze, jak świadczy o tern książka jego p. n. „Krótka myologia, w której muskuły są opisane podług części ciała ludzkiego, na których się one znayduią, przez Imci Pana M..., anatomika. Dla pożytku szkoły chirurg, warszaw.” (Warszawa 1795; w 8 e, str. 160). Książeczka ta, zawierająca wiele nazw anatomicznych, wymyślonych wybornie i z duchem języka polskiego zgodnie, dała powód mniemaniu mylnemu, że K. nauczał także w szkole chirurgicznej warszawskiej. — Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadom. do hist, sztuki lek. w Polsce” (T. III str. 22 i 24, T. IV str. 209—211, gdzie mowa o treści książki K-a) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 209).    Dr J. p.

Kambrais jest to płótno batystowe ze lnu, cienkie, rzadko tkane, posiadające pewną tę-gość — tak nazwane od miasta Cambray, gdzie niegdyś najpiękniejsze jego gatunki wyrabiano. Dziś tkanina lniana wyrugowaną została przez naśladownictwo bawełny, które-to wyroby odznaczają się delikatnością, pięknością i taniością; są one gładkie, lub zdobione, a także haftowane. H

Kambryjski system (formacya), najstarszy zpośród systemów ery paleozoicznej, rozpoznany i określony przez Sedgwicka w Anglii, który nadał mu miano od pasma Kambryjskiego w Walii. Dotychczas znanych jest około 400-u gatunków organizmów z K-ego systemu. Z ro-

64

ślin znaleziono tylko wątpliwe i trudne do określenia szczątki wodorostów morskich, jak Eophy-ton, Oldhamia. Z jamochłonów ważnemi są Dic-tyonemy, zbliżone do graptolitów; uderzającym jest natomiast zupełny brak korali. Znaleziono również odlewy jamy ciała i odciski meduz; ciekawemi są odciski, np. Nereites cambrensis, uważane pierwotnie za szczątki pierścienic, o-becnie zaś prawdopodobnie za ślady organizmów, pozostawione na ile przybrzeżnym. Licznie są reprezentowane ramienionogi; rodzaj Lingula i Lingulella, grupa Ungulitów (od kształtu, przypominającego kopyto końskie), jak Obolus. Znane są również mszywioły. Najliczniej reprezentowane i najważniejsze pod względem geologicznym są skorupiaki, trylobity, nieobdarzone jeszcze zdolnością skręcania się. Najważniejsze Olenellus Ejerulfi, Agnostus pisiformis, Parado- ' tron po ojcu na początku roku 529 przed Chr. xides, Olenus truncatus. Organizmów wyższych brak zupełny. W Europie system K. reprezentowany jest przez nader zmienne utwory brzegowe: gliny, piaski, piaskowce, zlepieńce; dowodzi tego również brak form, wydzielających wapienne skielety; ramienionogi przeważnie mają skorupki rogowe. W Anglii, głównie zaś w Księstwie Walijskiem, dzielą się utwory K-e na trzy piętra: dolne charakteryzuje Olenellus, środkowe Paradoxides, najwyższe Olenus.

Ten sam podział daje się zastosować do Kambru prowincyj nadbałtyckich, Czech i Szwecyi. We wszystkich tych miejscowościach K. formacya leży poziomo na łupkach krystalicznych. Nieco inne stosunki panują we Francyi (Saint - Ló) i w Ameryce, gdzie pod utworami K-emi leżą starsze osadowe utwory z nielicznemi skamieniałościami, tworząc system prekambryj-ski lub algonkiński. W Ameryce znane są utwory K-ej formacyi głębokowodnej—wapienie bardziej obfitujące w skamieniałości, niż utwory europejskie.—W Polsce K. f. występuje tylko w jednej miejscowości, w górach Pieprzowych pod Sandomierzem, w postaci czarnych łupków

J. L.

gliniastych z Agnostus.

Kambryk, ob. Cambrai.

Kamburg (Cam burg), miasto w okręgu Saalfeldzkim, w ks. Sasko-Meiningeńskiem, o 18 kim. na północ od Jeny, w euklawie małej, przez posiadłości pruskie i sasko-wejmarskie utworzonej, 135 m. nad poz. morza, nad Saalą, węzeł kolejowy Grossheringen-Saalfeld i Zeitz-K. Jest siedzibą sądu, urzędu celnego, ma kościół, ratusz nowy, cegielnie, mleczarnie parowe, tartaki, cukrownię, fabrykę narzędzi rolniczych, młyn parowy, garbarnie, 2 mierniki do drzewa, prowadzi znaczny handel drzewem, zbożem i bydłem i liczy (w r. 1895) 2 827 mieszkańców. We wschodniej stronie miasta leży park rozległy z ruinami zamku starożytnego (dotychczas zachowała się najlepiej wieża wyniosła) hrabiów K., a o 2 kim. od miasta w okolicy lesistej, romantycznej, sterczą zwaliska klasztoru św.

Cyryaka.—Niegdyś K. był stolicą hrabstwa tegoż imienia; w XI w. należał do margr. Łużyckiego. W r. 1260 przeszedł w posiadanie Bossego Vitz-thuma z Eckstädtu i w jego rodzie pozostawał aż do r. 1450, kiedy podczas walki bratobójczej między synami Fryderyka Spokojnego został zdobyty i zburzony. W r. 1452 dostał się w moc Turyngii, w r. 1682 przy podziale spadku między synami Ernesta Pobożnego przypadł w udziale Eisenbergowi. Od r. 1707 należał do ks. Gothajskiego, a od r. 1826 jest w posiadaniu ks. Sasko-meiningeńskiego. — Por. Hözler „Historische Beschreibung der Stadt K.” (Hamburg 1876).

Kambyzes, po grecku Ka»j$ńaYję, po staroper-sku Kambudżiya, król Medów i Persów, najstarszy syn Cyrusa i Kassandany, wstąpił na i niebawem począł czynić wielkie przygotowania do wyprawy przeciwko Egiptowi, jedynemu jeszcze państwu większemu, które naonczas zachowało swą samodzielność. Poprzednio jednakże kazał brata swego, Smerdesa, po persku Bardi-ję, którego jeszcze Cyrus mianował był namiestnikiem Baktryi, Chowaresnii, Parthyi i Karmanii, potajemnie zamordować, ponieważ obawiał się intryg jego politycznych podczas swej nieobecności. Grecy małoazyatyccy i Fenicyanie, jako też Cypryjczycy i Polikrates, władzca wyspy Samos, którzy teraz dobrowolnie poddali się władzy perskiej, dostawili K-owi znaczną flotę. Kroki wojenne rozpoczęto w roku 525. Krótko przedtem, pod koniec roku 526 umarł Amazys, król Egiptu, po nim zaś objął rządy Psammetych III, a według świadectwa Herodota (III, 10) Psammenit. Bitwa pod Peluzyon i zdobycie stolicy egipskiej, Memfis, gdzie K. Psammetycha pojmał w niewolę, rozstrzygnęły losy kraju. Nawet i pograniczna ziemia Libijska, jako też Grecy, osiedli w Kyrenie i w Barce, uznali naonczas zwierzchnictwo perskiej potęgi. Na wyprawie przeciwko Etyopii w r. 524 dotarł K. poza stolicę Napatę i ujarzmił szczepy zamieszkujące południową część Egiptu; podczas powrotu jednakże, do którego głód go zmusił, przyprawiła go straszliwa zamieć piasku pustynnego o ciężkie straty; podobna klęska spotkała także i zniszczyła do szczętu cały oddział wojska, wysłany do oazy Ammonium, sławnej z wyroczni Jowisza. Plan podbicia państwa Kartagińskiego u-daremnili Fenicyanie, którzy oświadczyli, że przenigdy przeciwko potomkom swym walczyć nie będą. Rozjątrzony takiemi niepowodzeniami, w otoczeniu dworaków, powolnych ślepo każdemu rozkazowi królewskiemu, popadł K. w melancholię i rok przeszło w Egipcie bezczynnie przepędził, oddawszy się tutaj pijaństwu, tradycyjnemu nałogowi Persów, póki go wieść o rokoszu, jaki w kraju wzniecił mag Gaumata, wydający się za brata królewskiego, Smerdesa, nie znagliła do wyruszenia z powrotem, aby śmiałego pretenden-

820.

L. K.

ta ukarać. Zdążył wszakże przybyć tylko do Agbatany, prawdopodobnie do dzisiejszego Hamath, w Syryi, gdzie latem r. 522, według in-skrypcyi bizutuńskiej, „własną ręką śmierć sobie zadał”, albo, jak inne źródła (Herodot, Ktezyas, Justyn) głoszą, przypadkiem tylko nieszczęśliwym, przy dosiadaniu konia, zranił się ciężko mieczem i umarł, nie zostawiwszy potomka. K., który odziedziczył po dzielnym ojcu swym śmiałą energię i wielką żądzę sławy, była to z gruntu dzika, despotyczna natura, chociaż bardzo przesadnemi wydają się wieści o szalonych, o-krutnych czynach, jakich miał się szczególnie w Egipcie względem bogów samych i ciał królewskich dopuścić. Dziad jego, jak Herodot i in-skrypcya powyższa twierdzą, zwał się także K., równie jak ojciec dziadka nazywał się Cyrus.— Por. Herod. II, 1; III, 1 i nast.; 44, 61 i nast.; 89, 97; V, 26; VII, 69; Strab. XVII, 790, 805,

S. Drz.

Kamczackie bobry, ob. Wydra.

Kamczackie morze, ob. Berynga morze.

Kamczadale (od przezwiska „konczalo”, pod jakiem słyną u Koryaków). Sami K. nazywają siebie Itelmenami. Lud ten zamieszkuje południowe okolice półwyspu Kamczatki. W r. 1889 znajdowało się K-ów 4 029 głów (2009 mężczyzn i 2 020 kobiet), obecnie o wiele mniej, gdyż plemię zwolna wymiera. Ongi, przed laty 50, istniały jeszcze trzy gwary: jedna w porze-czu rz. Kamczatki, już podówczas prawie wygasła, druga w porzeczach rz. Bystrej i Wielkiej; wreszcie trzecia, penżyńska, najczystsza. Obecnie K. posługują się językiem rossyjskim, poniekąd przeinaczonym, wyznają chrześciaństwo i mieszkają w chatach typu rossyjskiego. Wo-góle ulegli silnemu wynarodowieniu. Zajmują się rolnictwem; ze zbóż uprawiają owies i jęczmień, oraz pewien gatunek pokrzywy, z którego wyrabiają włókno na tkaniny, roślinę Fritil-laria sarana, której korzenie pieczone przypominają smakiem swoim kartofle. Ale rybołówstwo i myśliwstwo jeszcze obecnie są głównemi źródłami utrzymania; prócz psów K. trzymają renifery, nieco bydła i konie (rasy jakuckiej). Wogóle zwyczaje K-ów zmieniły się znacznie od czasów zetknięcia się z Europejczykami, a jedna epidemia ospy w r. 1799 uniosła 5 000 przedstawicieli tego ludu. Za czasów Kraszennikowa ubierali się w odzież zrobioną ze skór rysich i zwierzęcych, podczas lata żyli w szałasach które wznosili na palach, w wysokości 2 sążni nad ziemią, zimą—w ziemiankach, posiadali osobliwego typu łodzie „barny”, ustrój był rodowy, pojedyńcze grupy znajdowały się w ciągłej waśni, oręż był z krzemienia i kości, chociaż zna-uemi były metale pochodzenia japońskiego. Nawar z muchomorów służył za trunek narkotyczny. W w. XVII zetknęli się K. po raz pierwszy z Rossyanami; początkowo usiłowali walczyć przeciw przybyszom, ale po rokoszach 1731 i 1740 poddali się ostatecznie. Pod względem zwyczajów swoich, typu fizycznego itd. K. przedstawiają wiele pokrewnych rysów z Indyanami wybrzeży Oceanu Spokojnego w Ameryce Północnej. Steller, który odwiedził w połowie XVII wieku te okolice, pozostawił mistrzowski opis zwyczajów i rozwiązłego charakteru K-ów, ich stosunków małżeńskich i t. d. Był to lud łagodny, ale wrażliwy, niemal histeryczny, lubieżny.— Por.: Steller G. W. „Beschreibung von dem Lande Kamschatka, dessen Einwohnern, dessen Sitten, Nahmen, Lebensart und verschiedenen Gewohnheiten” (Frankfurt i Lipsk 1775); „Kra-szennikow „Opisańje Kamczatki“ (tomów dwa, Petersburg 1818—1819); Ditmar „Reisen in Kamschatka” (Lipsk); w latach 1879—1880 odwiedzał K-ów prof. Dybowski i zebrał materyały do słownika, które opracował następnie J. Radliński, wydała zaś Akademia Umiejętności w Krakowie: „Słownik narzecza Kamczadalów wschodnich” (1891), „Słownik narzecza Kamczadalów południowych” (1892), „Słownik narzecza Kamczadalów zachodnich” (1893). Obacz także B. Dybowski „Wyspy Komandorskie” (Lwów 1885); Kopeć J. „Dziennik podróży”.

Kamczatka, półwysep lancetowatego kształtu, podobny do Malakki, w północnej części wschodniego wybrzeża Azyi, oddzielony od lądu (Sybe-ryi) wdarciem się morza Ochockiego na zachodzie, a od wschodu oblany morzem Beringa. Wyrasta z lądu (półwyspu Czukockiego) wązką szyją na linii między Peużyńskiem (zatoka Pen-żyńska) i Olutorskiem, uastępnie na równoleżniku 60° około wyspy Karagin jeszcze się zwęża, a dalej rozszerza, by znów się zwęzić i, nie dochodząc 50° szer., zakończyć ostro przylądkiem Łopatka nad cieśniną Kurylską, oddzielającą K-ę od wysp Kurylskieh (wyspy Paramuszir). Wybrzeże wschodnie jest bardziej poszarpane, skaliste; wybrzeże zachodnie łukowato jednostajne, płaskie. Długość półwyspu wynosi przeszło 10° południka, t. j. przeszło 1100 kim., największa szerokość blizko 500 kim., obszar blizko 26 400 kim. □, t. j. prawie tyle, co półwyspu Apenińskiego. Pod względem ukształtowania powierzchni i budowy geologicznej półwysep da się podzielić na dwie części, dwa grzbiety górskie, wschodni i zachodni, rozdzielone doliną rzeki Kamczatki, która płynie na północo-wsch., a wpobliżu wulkanu Kluczewskaja Sopka zwraca się na wschód, przerzyna grzbiet wschodni i u-chodzi do morza Beringa. Grzbiet wschodni składa się w podstawie z granitów, gneisów i łupków krystalicznych, na których piętrzą się szeregiem wysokie wulkany. Grzbiet zachodni składa się z tych samych skał krystalicznych, lecz wulkanów posiada niewiele; przytem tylko wulkany wschodniego grzbietu są czynne. Nizki zachodni pas nadbrzeżny składa się z osadów trzecio- i czwartorzędowych. Najwyższemi szczytami gór są wulkany: na grzbiecie zachodnim

W. N.

wznosi się Iczinskaja Sopka do wysokości 5160 metr. (według Ermana); w łańcuchu wschodnim największej wysokości 4 800 metr. dosięga Klu-czewskaja Sopka, wznosząca się, jak wspomniano, nad wyłomem rzeki Kamczatki; dalej na południe niedaleko Petropawłowska wznosi się Koriac-kaja do 3 400 m., a na północ, za wyłomem rz. Kamczatki—wulkan Siwelucz do 3 200 metr.; jest on jedynym wulkanem, leżącym na północ wyłomu rzeki Kamczatki. Badacz K-i, Dit-mar, wylicza w K-ce 38 wulkanów, z których 12 czynnych. Kluczewskaja Sopka wciąż dymi i miewa częste wybuchy, zarówno jak i Siwelucz. Pozostałe jeszcze czynne wulkany, czyli sopki, ciągną się szeregiem z północy na południe w następującym porządku: Wielka Tołbaczewska z olbrzymim kraterem, Mała Tołbaczewska, Kisiman, czynny dopiero od 1830 r., Uson, wznoszący się z jeziora Kranockiego, posiadający krater prawidłowego, kołowego kształtu, oraz liczne źródła gorące z temperaturą 52 — 85°C., wreszcie salsy i fumarole, wybuchające z gwałtownym szumem pośród zarośli brzozowych. Dalej następują: Kichpinicz, Wielki Semiaczik, którego stożek zapadł się około roku 1800, a w 1850 znowu został odbudowany, Mały Semiaczik, ostro zakończony Szupanow i Awacza, którego szczyt jest, podobnie jak u Wezuwiusza, nowym stożkiem, usypanym w starym, zniszczonym kraterze; dalej Asacza, którego szczyt zapadł się w 1848 r., i wreszcie Czaocz z licznemi źródłami gorą-cemi i pokładami siarki. Między wygasłemi wulkanami wschodniemi, w liczbie 21, wznosi się też wyspowy wulkan Chlebalkin na południowem wybrzeżu zatoki Awacza. W zachodnim grzbiecie znajduje się pięć wygasłych wulkanów; wznoszą się oue między 56°10' i 57⁰30'. Według jednego z dawniejszych badaczy K-i, Kraszen-nikowa, Kluczewskaja Sopka ma u podstawy 300 wiorst obwodu; szczyt posiada nadzwyczaj stromy, pożłobiony promienisto głębokiemi dolinami; widać go z odległości 300 wiorst. Ilość popiołu wyrzuconego jest tak wielka, że cała okolica w 300-wiorstowym promieniu bywa pokrywana na grubość przeszło 4 cm. Najstraszniejszy wybuch zdarzył się w roku 1737, Ponieważ linia śnieżna pod 56° na K-ce sięga około 1 500 m. wysokości, więc wysokie wulkany tutejsze są do połowy, a Kluczewskaja Sopka nawet do dwóch-trzecich, wysokości pokryte śniegiem, i widok tych, szeregiem stojących, ogniowych gór, osłoniętych śniegami, czyni wspaniałe wrażenie. Co do klimatu, to w styczniu wpoprzek środkowej części K-i przechodzi izoterma —15° (przez kraniec północny —25°, przez południowy —5°); w lipcu izoterma -(-15, roczna zaś 0°. Izotermy roczne, a jeszcze bardziej styczniowe, skręcają na wschodniem wybrzeżu ku północy (ogrzewający prąd Japoński), izotermy zaś lipcowe skręcają ku południu na obu wybrzeżach, zwłaszcza na zachodniem, gdyż morze Ochockie

jest długo zaparte lodami i ma wodę bardzo zim* ną. Ilość opadów wzrasta ku południo-wschodo-wi, t. j. w miarę zbliżania się do ciepłego prądu. Wogóle klimat K-i nosi, w przeciwieństwie do reszty Syberyi, charakter bardziej morski. Pod względem roślinnym K. należy do obszaru tajg, dopiero na przejściu do pnia lądowego zaczynają się tundry. Na górach granica drzew sięga tylko do 300 m. wysokości; odtąd zaczynają się drzewa karłowate, mianowicie limba (Pinus Gem-bra pumila), zarośla olchowe, jałowiec, rododendron; poniżej na górach i na równinach porastają lasy, a wśród nich obszary trawiaste z roślinami baldaszkowemi. Zachodnie wybrzeże jest bagniste; na wybrzeżach rzek roślinność jest szczególniej bujna: trawy przechodzą wzrost człowieka, wśród nich przegląda wielka ilość wspaniałych kwiatów; z drzew nad brzegami rzek rosną wierzby, olchy, topole, brzozy, modrzewie, świerki, jałowiec; liczne rośliny jagodowe. Zboże udaje się na południu, ale źle, najlepiej jeszcze owies, oraz konopie; lepiej od zbóż udają się warzywa, jak kartofle, kapusta, buraki i t. p. Ze zwierząt spotykamy tu renifera i inne, dostarczające futer; w miarę, jak one znikają, i polowanie oraz rybołówstwo nie zapewniają już dość środków do życia, zaczyna się rozwijać rolnictwo. Pierwotnymi mieszkańcami K-i są Korjaki i Kamczadale. Korjaki zajmują północ kraju i mieszkają też poza jego granicami, przytykając z południa do Czukczów. Dzielą się oni na osiadłych i nomadycznych; pierwsi zajmują się przeważnie rybołówstwem i mieszkają na wybrzeżu morza Berynga, noma-dyczni zaś ze swemi stadami reniferów koczują we wnętrzu. Korjacy osiadli są dobrze zbudowani, silni, żółto-brunatnej barwy skóry; wysokim wzrostem i prosto osadzonemi oczami różnią się od typu mongolskiego; są oni, być może, mieszańcami z typem amerykańskim, Korjacy zaś nomadyczni, niżsi, drobniejsi, z nosami spłasz-czonemi, są bardziej do Mongołów podobni. Podczas gdy Korjacy osiadli mają zwyczaj ofiarowywać swe kobiety gościom, to nomadyczni przeciwnie—są bardzo zazdrośni. Liczba Korja-ków jest bardzo mała, jest to naród wymierający. Liczba Kamczadalów albo Itelmów jest jeszcze mniejsza; epidemie i pijaństwo uczyniły wśród nich wielkie spustoszenie. Mieszkają w południowej części półwyspu, głównie na wybrzeżach do 57° szer.; są oni silnie zmieszani z rossyjskimi kolonistami; typ ich jest podobny do typu Korjaków osiadłych. Głównem zajęciem ich jest rybołówstwo; obok ryb spożywają oni korzenie i jagody. Nominalnie ludy te wyznają chrystyanizm. Z osad leżących na wybrzeżach najważniejszy jest port Petropawłowsk w południowej części wschodniego wybrzeża.— (Sievers „Asien“).

Kameduli, zakon kontemplacyjny, założony przez św. Romualda (* w klasztorze Val de Cas-

obawiali się, by, mieszka

Fig. 85.

Kameduła cenobita.

„Acta Sanct. O. „ Annal, ca-

tro 1027 r.). Romuald, będąc raz świadkiem nieszczęsnego pojedynku, w którym ojciec jego, Sergiusz, zabił przeciwnika, poczuł wstręt do życia światowego i schronił się na Monte Cassi no. Już przywdział habit zakonny, kiedy nienawistnie doń usposobieni mnisi zmusili go do ustąpienia. Powodem niechęci było to, że nieza-chowujący reguły zakonnicy, widząc świętobli-wość Romualda jąc między nimi, nie spowodował przywrócenia reguły w całej jej ścisłości. Za pozwoleniem opata opuścił tedy Monte Cassino i udał się do św. Maryna, pustelnika wpobliżu Wenecyi. Żywot świętobliwy zjednał mu chętnych naśladowców, i tak powstał nowy zakon. Aby mu znaleźć odpowiednią siedzibę, przebiegał Romuald Włochy, Katalonię, wreszcie udało mu się otrzy-

li

/\[L i ~ wr i

V-

Fig. 86.

Kameduła pustelnik.

mać w Toskanii dolinę Camaldoli („Campus arna-bilis”). Bulla zatwierdziła zakon św. Romualda. Pięć eremów na razie powstało, ale prędko budować poczęto nowe, bo sława pustelników, biegnąc szeroko, nowych uczestników sprowadzała. Modlitwa, rozmyślania, przeplatane pracą ręczną, wieczne milczenie, ubóstwo, surowe posty i powstrzymanie się zupełne od mięsa wyróżniały synów Romualda zpośród innych zakonów.— Habit nosili biały, nie używali obuwia, golili głowy a zapuszczali brody. Po należytem urządzeniu zgromadzenia i mianowaniu przeorem Piotra Daguin Romuald opuścił Camaldoli, założył nowy erem w Umbryi, wreszcie osiadł w Val de Castro.—K. zostali zatwierdzeni przez papieża Aleksandra II w r. 1072. Podstawą ich życia zakonnego była reguła św. Benedykta; pewne złago-dzenia wprowadził czwarty generał, św. Rudolf, a później Paschalis TI papież (prawo własności), św. Marcin, św. Bonawentura. W XIV wieku zakon podzielił się na zgromadzenia cenobitów i eremitów, utrzymał jednak jedność, pozostając pod zwierzchnictwem wspólnego dla obu zgromadzeń generała, który jednocześnie był przeorem Camaldoli, bez względu na to, czy zpośród cenobitów czy eremitów był wybrany. W r. 1431 wprowadzono reformę cenobitów; stąd powstali obserwanci i konwentualni. Eremici z Monte Corona, a później z Camaldoli, otrzymali od Leona X zwolnienie od zależności względem generała zakonu i wytworzyli oddzielne kongregacye. K. eremici mają swój główny dom w Camaldoli i drugi, z osobnym przełożonym, w Monte Corona, a klasztorni w Rzymie. Gałęzią wielkiego zakonu było zgromadzenie K-ów św. Michała z Murano (Wenecya), — było ono podstawą istnienia K-ów klasztornych. Kongregacya tu-ryńska dała początek kongregacyi w Grosbois, pod Paryżem. Paweł Justynian założył zgromadzenie (1522) K-ów pustelników, zwanych później, od głównego domu, „z Kronenberg”. W roku 1570 z K-ami połączyło się „Zgromadzenie przy źródle Awelińskiem”, założone w 1000 r. przez Ludolfa w Avelinie, w Umbryi.—Bibi.: Petr. Dam. „Vita S. Romualdi”; Mabillon

S. B.” VIII, 240; J. B. Mittarelli mald. O. 8. B.”; Febr „Freib. Kirchen-Lexicon” (II, 284 i nast.)

Kameduli w Polsce, według podań, mieli już swą siedzibę za czasów Bolesława Chrobrego w Kazimierzu pod Gnieźnem (X. Benjamin, Kap. „Rys Hist. Zgrom. Zakonnych” Warsz. 1848), historycznie jednak twierdzić dopiero można u-kazanie się K-ów na ziemi naszej na początku w. XVII, kiedy wskutek starań Mikołaja Wolskiego, marszałka nadwornego Zygmunta III, erem na Monte Corona przysłał swoich zakonników. W r. 1603 kapituła generalna wysłała Hieronima z Perugii z dwoma zakonnikami dla zbadania warunków. Hieronim, przybywszy do Krakowa, upodobał sobie górę Bielańską i tę wskazał jako miejsce najdogodniejsze dla zgromadzenia. Bielany należały do Sebastyana Lubomirskiego, kasztelana wojnickiego; kupił je Wolski za pewną summę (stąd Mons Argentinus „Srebrną Górą” erem był zwany) i oddał K-om. Gdy jeszcze Zygmunt III posłał list zapraszający zakonników, przybyli w liczbie pięciu i dali początek zakonowi K-ów w Polsce, liczącemu później 7 eremów: pod Krakowem, pod Warszawą, w Rytwianach, Bieniszewie, Pożajściu, Wigrach i Szańcu. — K. w Polsce byli zależni od domu macierzystego na Monte Corona, dokąd wysyłali co 3 lata na kapitułę generalną swoich delegatów. Nie brakło jednak prób utworzenia osobnej prowincyi polskiej. I tak już w r. 1634 na Bielanach i w Rytwianach starają się uwolnić od zwierzchnictwa Włochów; w r.

s. Pł.

1637 z Bielan wydalają cudzoziemców, którym benedyktyni na Tyńcu dają przytułek; a ponieważ Władysław IV popierał usiłowania K-ów, więc Stoi. Ap. godzi się na żądania, wyjmuje K-ów z pod władzy „majora” na Monte Corona i czyni ich wprost od siebie zależnymi.—Wizytatorami eremów ustanowieni byli Erazm Kret-kowski, oficyał krakowski, i Leonard Rembowski, opat cystersów pełplińskich. Przeorem był natenczas Firmian (Jan Gierlicki z Krosna). Lecz nie długo trwała ta niezależność. W r. 1639 znów poddano K-ów w Polsce zwierzchnictwu Montis Coronae, a kapituła generalna naznaczyła na przeora o. Floryana z Warzyc. Jedynem ustępstwem było to, że utworzono dla Polski osobnego wikarynsza generalnego i dwóch assysten-tów, którzy stanowili „subtribunal polonicum”,

cezyalnych. Z eremów pod zaborem pruskim utworzono osobną prowincyę (provincia neomeri-dionalis Borussiae) pod zarządem wikaryusza generalnego (został nim o. Stanisław Felkier). Za Księstwa Warszawskiego eremy: krakowski, rytwiański, warszawski, bieniszewski, szaniecki, stanowiły jeden wikaryat; w r. 1819 rytwiański, bieniszewski i szaniecki zostały zniesione, a dobra pierwszego i trzeciego wróciły na mocy zastrzeżeń erekcyjnych do spadkobierców, fundatorów. Pożajski erem (Mons Pacis) został zniesiony w r. 1831, warszawski skazany na wymarcie, pozostał tylko krakowski. O K-ach w Polsce pisał Ludwig Zarewicz: „Zakon Kamedułów, jego fundacye i dziejowe wspomnienia w Polsce i Litwie” (Kraków 1871). Historyę poszczególnych eremów zobacz w tej Encyklopedyi pod wyr.: Bielany, Bieniszew, Pożajście, Rytwiany, Szaniec, Wigry.

Kamedułki, zgromadzenie zakonne, założone przez przeora kamedułów, św. Rudolfa, w roku 1086 w Macelano (Mucellano) w Toskanii. Reguła zakonu wzorowaną była na ustawie kon-gregacyi kamedułów św. Michała na Murano. Ubiór stanowił biały habit, takiż szkaplerz i welon. Na biały welon kładziono drugi czarny. Zakon ten nigdy nie przekroczył granicy

Włoch.

S. Pł.

Fig. 87. Kamedułka.

wszystkie jednak jego postanowienia, pod nieważnością, musiały być kommunikowane kapitule generalnej. Jako wizytatorzy przyjeżdżali do Polski majorowie z Monte Corona: Sylwan Boseli (1664), Józef Maria a Vincentia (1668), Oddo z Werony (1676). Mikołaj a Monte Bodio (1688), Tyburcy (1694), Klemens (1742), Piotr Tosini Parmius (1760), któremu przeor na Bielanach pod Krakowem na pamiątkę ofiarował w tym celu w Wiedniu drukowaną „Series eremitarum camald. eongr. Montis Coronae tam eremi Montis Argentini quam Montis Pacis, profesorum, vi-vorum et vita defunctorum”. W r. 1680 przybył Jan Advogari, wizytator generalny, a w r. 17 54 inny, Tyburcy, wyznaczony osobnem brewem Benedykta XIV na wizytatora generalnego i komisarza apostolskiego. Po rozbiorze kraju K-ów poddano pod władzę właściwych biskupów dye-

Kamehameha I—V, królowie wysp Sandwich, ob. Sandwich.

Kameiros (Kamiros, G a mi rus), w Starożytności jedno z głównych miast na wyspie Rodosie. Założone przez Fenicyan było następnie kolonią dorycką. Aż do r. 408 przed nar. Chr., tj. do chwili założenia m. Rodosu, K. był członkiem heksapolii, a potem pentapolii doryckiej i najważniejszem miastem na wyspie. Leżał na brzegu północno-zachodnim, o 5 kim. na połu-dnio-zachód od osady obecnej Kald Vârdy i słynął jako miejsce urodzenia Peisandrosa, poety greckiego. Wpobliżu Kala Vardy przechowały się do dziś szczątki dawnych wodociągów i mnóstwo grobów, obfitujących w cenne zabytki sztuki starożytnej azyatyckiej, przejściowej i greckiej (piękne malowane wazy, posągi z terrako-ty i ozdoby ze złota tutaj wykopane mają muzea w Londynie i Paryżu). W latach 1858—1865 w okolicy K-su prowadzili badania A. Biliotti i A. Salzman.—Por. A. Salzman „Nécropole de Camiros” (Paryż 1875).

Kaniej a, nazwa wypukłorzniętyeh kamieni, ob. Gemma.

Kameke Jerzy Arnold Karol von, generał pruski (* 1817 w Pasewalk — f 1893 r. w Berlinie). W r. 1834 wstąpił do wojska do pionierów. W r. 1850 zaliczony został w stopniu kapitana do sztabu głównego; od 1856 do 1860 był attaché wojskowym przy ambasadzie pruskiej w Wiedniu. W 1858 objął stanowisko szefa wydziału inżynieryi w ministeryum wojny.

w stanie zupełnego rozciągnięcia równa się połowie długości ciała, nabrzmiały na końcu; ciało z obu stron spłaszczone, u góry tworzy kant grzbietowy, opatrzony zrogowaciałemi ząbkami; nogi, cienkie, posiadają po 5 palców, zakończonych pazurami; ogon chwytny, giętki, zwinięty spiralnie na dół. Znanych jest około 30 gatunków prawie wyłącznie zamieszkujących dzisiejszą Nubię. K. doskonale łażą po drzewach i zdolne są pozostawać na jednem miejscu przez cały dzień; karmią się owadami, które chwytają za pomocą rozciągliwego języka, opatrzonego na końcu rozszerzeniem guzikowatem, wydzielającem lepką substancyę ślinowatą. K. znane są ze zdolności zmieniania zabarwienia skóry; w powierzchownej jej warstwie mieści się kilka po-

Podczas wojny z Austryą (1866) był szefem sztabu II korpusu armii. W r. 1870 dowodził 14-ą dywizyą piechoty i na jej czele uczestniczył w bitwach pod Colombey-Nouilly i Gravelotte. Po upadku Metzu oblegał Thionville, później prowadził atak na Montmédy i Mézières. W grudniu 1870 objął kierunek robót oblężniczych pod Paryżem, a podczas okkupacyi Paryża był kom-mendatnem części zajętej. W lutym 1871 mianowano go szefem korpusu inżynierów i inspektorem generalnym twierdz, w r. 1873 został po Roonie ministrem wojny. Na tern stanowisku rozwinął szeroką działalność organizacyjną; ministrem był przez lat 10, do r. 1883, w którym podał się do dymisyi i zamieszkał w majętności swej, Hohenfelde, pod Kołobrzegiem.

Kameke Otto von (* d. 2 lutego r. 1826 kładów komórek barwnikowych (chromatoforów), w Stolp na Pomorzu, mieszka w Berlinie). Je- które tworzą przeświecającą, przez naskórek den z malarzy niemieckich, którzy pod wpły- warstwę plazmatycznych wyrostków, 'zawierają-wem Aleksandra Calame’a z Genewy zostali pejzażystami Alp. Puste skały, ciche błękitne jeziora, dzikie wodospady i śnieżne szczyty, pokryte gleczerami, różowiące się nad zachodem — oto tematy obrazów K-go.

¥M

Wmß

s**

:Um

fwwm fâgfSIlifci

,v>

im H

Fig. 88. Kameleon (Chamaeleo vulgaris).

cych ziarenka barwnikowe; w zależności od ilości podchodzących pod naskórek wyrostków i ziarnek barwnikowych, przenikających do tych wyrostków, skóra może zmieniać barwę; zmiana ta zależy od czynności nerwowych. — K. składają 30 — 40 okrągławych jaj, pokrytych porowatą skorupą wapienną, w wykopane przez siebie w ziemi wyżłobienia płytkie i zasypują je war-

K. B-cz.

Kameleon mineralny, albo Chameleon mineralny (Chamaeleo minerale), jest to nazwa bardzo dawna masy ciemno-zielonej prawie czarnej, otrzymywanej przez topienie nadtlenku manganowego z wodzianem potasowym, albo z mieszaniną wodorotlenku potasowego i chloranu potasowego. Stop ten zawdzięcza nazwę swą zachowaniu się w roztworze: rozpuszczany w wodzie daje on na początku roztwór zielony, który niebawem staje się czerwonym, wreszcie bezbarwnym. Masa ta składa się z manganianu

Kamei (Al-Kamel), syn Aladila, brata Saladyna (f 1238), po śmierci ojca (1218) został sułtanem Egiptu, gdzie już przedtem rządził jako namiestnik; w r. 1221 osaczył wojsko krzyżowe, które po zdobyciu Damietty ciągnęło na Kair, pozwolił mu jednak wrócić pod warunkiem zwrotu ?(■".] zdobytego miasta. Wkrótce potem wy-buchła wojna pomiędzy nim a bratem jego, Almnazzamem z Damaszku; K. za- 'çfjjfij&ji wiązał wtedy stosunki z ces. Frydery-kiem II i zawarł z nim w r. 1229 układ, na mocy którego ustąpił cesarzowi Palestyny, sam zaś bez przeszkód mógł się zająć wojowaniem z krewnymi swymi w Syryi. Po zwycięstwie nad nimi zawarł z cesarzem pokój na lat dziesięć; u-marł przed upływem tego terminu (d. 8 marca 1238 r.).

Kameleon, gwiazdozbiór na półkuli południowej nieba, u nas niewidzialny, między 7 god.

s. K.

40 min. a 13 god. 40 min. wzniesienia prostego i między 75° a 82°30/ zboczenia południowego, zawiera 20 gwiazd widzialnych okiem nieuzbrojonem, a mianowicie 2 czwartej, 5 pią- stwą ziemi i liści, tej i 13 szóstej wielkości. Śród gwiazd słabszych jest 29 podwójnych, nadto znajdują się w gwiazdozbiorze 2 mgławice.

Kameleon (Chamaeleo vulgaris), gad, należy do rzędu Jaszczurkowatych (Sauria), podrzędu Obłojęzykowych (Vermilinguia), rodziny Kameleonów (Chamaeleontes). Głowa wielka, kanciasta, pokryta, jak również i ciało, małemi zachodzą-cemi dachówkowato jedne na drugie łuskami; gałki oczne wielkie, każde oko może poruszać się niezależnie jedno od drugiego; język, długi,

z. w.

J. F. G.

N.

potasowego K₂Mn0₄, powstającego w wyżej wskazanym procesie według równań:

3MnOa -f 2K0H = Mn₂0₃ + K₂Mn0₄ + H,0

Mn₂0₃-f 4K0H-f 3 0 = 2K₂Mn0₄+2H₂0.

Manganian potasowy jest to sól w rostworze pięknej zielonej barwy. W obecności alkaliów woda jej nie rozkłada, bez alkaliów pod działaniem wody sól ta jest rozkładna z wydzieleniem nadmangnia-nu potasowego

3K₂Mn0₄=2KMn0₄-f-Mn0₂-|-2H.₂0

i nadtlenku manganowego. Obecność zatem wo-dzianu potasowego w kameleonie jest przyczyną. że daje on roztwór zielony, t. j. nie rozkłada się. Za dodaniem wszakże kwasów rozkład, a zatem i zmiana barwy, następuje w tej chwili. Gdy roztwór zielony stoi ną powietrzu, przyciąga z powietrza dwutlenek węgla, który powoduje czerwienienie. Wreszcie podczas długiego stania rozkłada się i nadmanganian potasowy, wydzielając tlen i nadtlenek manganu, który, jako nierozpuszczalny, osiada, tak, że w końcu roztwór nie zawiera ani śladu związków manganu. Ciała odtleniające, t. j. łatwo utleniające się, jak np. kwas siarkawy, arsenawy, siarkowodór, sole żelazawe, związki organiczne, dodane do roztworu K-u odbarwiają go w jednej chwili, tj. powodują rozkład, odbierając odeń tlen. Nazwa „kameleon mineralny” pierwotnie mająca znaczenie wyżej wymienione, później przeniesiona została na nadmanganian potasowy i obecnie zwykle w praktyce chemicznej do tej soli się stosuje. A zatem często K. mineralny znaczy to samo, co nadmanganian potasowy (ob. Nadmanganiany).

Kamelia, ob. Camellia.

Kamelopard, inaczej Żyrafa (ob.).

Kameniczek Franciszek, historyk czeski (* 1856 w Chwalkowicach na Morawach), nauki pobierał w gimnazyum w Brnie, następnie na wydziale filozoficznym uniwersytetu w Pradze, gdzie 1883 r. promowowany na doktora filozofii.

W czasop. „Historickÿ Sbornik” ogłosił „Proti-reformacni snahy cesare Matyńśe na Moravë” (1883); „Kterak Moravane pristoupili ku povsta-ni ceskému?” (1883); „O zriżenl prvnich kollejé jesuitskÿch na Moravë” (1884); „Uëastenstvi Mo-ravanû pri vâlkâch tureckÿch w XVI stuleti” (1886); rO vÿpravë arciknizete Ferdinanda k Se-getu r. 1556” (1886); w „Sborniku na oslava Tomkovu”: „Cisar Rudolf II na Moravë r. 1577” (1887); w „Vëstniku Kral. spoi. nauk”: „Historia vera expedition^ anni 1556” (1887); „Pa-mëtnÿ spis neimenovaného pozorovatele o pri-ćinach selského pozdvizeni v Öechach r. 1775” (1895); w „Öasop. öesk. Musea”: „Diarius Smi-la Osovského z Doubravice a na Trebici do Polska 1587” (1888); „Vpady Bockajovcû na Mo-ravu” (1891); w Programie czes. wyższej realn. szkoły w Brnie 1889: „0 ucincich vàlek tureckÿch na Öechy a Moravu około r. 1600”. — 0-prócz wielu rozpraw, referatów i źródeł dziejowych w „Obzorze“ „Kroku”, „Arch. cesk.”, „Öasop. matice moravské” itp. wydał do spółki z prof. R. Dworzakiem: „Vseobecnÿ dëjepis pro vyssi tredy strednich śkol (wszystkiego 3 wieki) a reâlni vydäni vëku starého” (1896—98 u Otta). Przełożył 3 części atlasu histor. Schmidta-Schu-berta (1897 r.). Jest spółpracownikiem ezasop. „Vlastiveda moravska” i „Slovnika naucn. Otta”. — „Naucny Slovn.”

z Kamenka Mikołaj Albert, uczony brat czeski (* około połowy XVI w. —f 1617), kształcił się w Wittenberdze, gdzie otrzymał stopień magistra sztuk wyzwolonych. Wróciwszy do kraju, brał udział w klasyeznem tłómaczeniu z oryginału Pisma św. znanego u Czechów pod nazwą Biblii Kra-lickiej. Później zmuszony był uciekać z ojczyzny i przez pewien czas mieszkał w Wittenber-dze, skąd jednak na kilka lat przed zgonem wrócił do Pragi, gdzie piastował urząd dziekana wydziału filozoficznego, a później rektora akademii. Oprócz udziału w tłómaczeniu Biblii Kralickiej M. z K. napisał „Intimatio paedago-gii acad. trilinguis trivii” (1612).

WIELKA

ILUSTROWANA.

WARSZAWA,

Drukarnia Aleksandra Tadeusza Jezierskiego.

Ulica Nowy Świat Nr 47

Æ03B0JIEH0 UEH3YP0K).

BapmaBa. — 19 AnpÈJUi 1903 ro.ua.

K.

S. Drz.

li ca.

Kameny, po łacinie Gamenae, w staroświeckiej formie Gasmenae, boginie italskie, szczególnie zaś rzymskie, w późniejszych czasach identyfikowane z greckiemi Muzami. Nazwa ich, spokrewniona z pewnością z czasownikiem ca-nere (= śpiewać, por. carmen = pieśni, boginię Carmenta), oznacza „Śpiewające, Wieszczki”. Równie jak greckie ich siostry, Muzy, były one pierwotnie Nimfami źródeł, budzącemi zapał do śpiewu, szczególnie zaś do przepowiadania losów przyszłości. Porównywają je także z takiemi greckiemi boginiami, które szczególną opieką otaczają kobiety, a mianowicie położnice, jak z Eileithyą, Mojrami, Parkami, i one bowiem pomagają płodowi młodemu przyjść na świat, a zarazem zwiastują mu przyszłe losy. Najprzedniejszą rolę pomiędzy niemi odgrywała Egerya (ob.), kochanka i powiernica króla Nu-my, który, z wdzięczności za życzliwe rady, jakich mu często udzielała, osobny kult jej, jako też innych K-n miał ustanowić w Rzymie w gaju świętym, szumiącym w uroczej dolinie przed Porta Capena, i kapliczkę ze śpiżu na cześć im wybudować. Źródła wspominają jeszcze o innej świątyni rzymskiej tych bogiń, w której poeta Accius własny posąg, naturalnej wielkości, postawił z wierszowaną dedykacyą. Z późniejszych czasów dowiadujemy się, że rzymska młodzież szkolna przy uczeniu się na pamięć i śpiewaniu pieśni religijnych wzywała na pomoc bogini Kameny, podobnie jak bogini Numeria raczyć ich miała swą łaską przy rozwiązywaniu zadań rachunkowych.

Kamenz, miasto, ob. Kamieniec.

Kamera — była to magistratura w Polsce, przez Augusta II ustanowiona. Miała na celu zarząd dobrami i dochodami królewskiemi: składała się z prezesa—senatora, wice-prezesa—podskarbiego nadwornego, oraz z assesorów. Urzędowała w Warszawie na Zamku królewskim, a jej członkowie płatni byli z dochodów kró lewskich. K. przy każdym królu na nowo organizowaną bywała; z chwilą bowiem śmierci panującego dobra królewskie, czyli ekonomie, przechodziły pod zarząd podskarbich: koronnego i litewskiego. Ci ostatni zaś składali wówczas rachunki z dochodów stanów (Konfeder. generał, z r. 1587, 1602, 1648, 1668, 1674 i 1733). Wyjątkiem były cła gdańskie i elbląskie, które stanowiły własność przyszłego króla. K., jako instytucya nad dochodami królewskiemi przełożona, dbała o jaknajlepszy zarząd dobrami, a przedewszystkiem wydzierżawiała ekonomie, — i do uiej należało zatwierdzanie u-mów w tej mierze zawieranych.—Por. B. Leng-nich „Prawo pospolite Królestwa Polskiego” (Kraków 1836, str. 127).

Kamera apostolska, ob. Camera aposto-

Kameralistyka i kameraliści (ob. Kameralna nauka). W znaczeniu ścisłem Kameralistyka jest jednoznaczna z Kameralną nauką, czyli stanowi zbiór umiejętności administracyjnych i nauki gospodarstwa krajowego podług niemieckich metod wykładowych w w, XVIII i na początku XIX. Kameraliści są też w znaczeniu dosłownem przedstawicielami tej nauki, uczonymi, którzy umiejętność tę pielęgnowali. Pochodnie jednak wytworzyła się szkoła K-ów w rozumieniu nieco odmiennem, mianowicie jako bądź-to administratorów, bądź-to teoretyków, broniących przepisów praktyki politycznej w zakresie pilnowania dochodów państwowych. Innemi słowy—K-mi nazywają obrońców panującego w końcu w. XVIII i na początku XIX systematu ekonomicznego, który usiłował przestrzegać polityki gospodarczo - finansowej, podtrzymującej rozwój handlu i przemysłu w interesie skarbu państwa. Pojęcie to wyrosło na gruncie rozbudzonego ponownie merkantylizmu (ob.), jako szkoły ekonomicznej, ochraniającej przemysł i bogactwo narodowe. Równocześnie w wykładzie nauk kameralnych na wszechnicach niemieckich przyjęła się ta teorya i skojarzyła się z całym duchem K-i, tembardziej, że celo wem wydawało się krzewić ekonomię, uwarunkowaną opieką państwową, ze względu na podporządkowanie w nauce kameralnej gospodarstwa prywatnego interesom skarbu państwa. Dlatego samą K-ę utożsamiano z ekonomią merkautylistyczną, czyli przyjęto pars pro toto—tchnienie za całość. Istotnie też ogólnym kierunkiem tej nauki było pielęgnowanie pojęć opieki państwa nad gospodarstwem narodowem i zupełne przeciwieństwo szkole fizyokratów, a po części opieranie się jeszcze nowemu duchowi nauk Adama Smitha (ob.). Pozyskał on nawet specyalny odcień bezwzględniejszego zwalczania wolnego handlu, niżeli mer-kantylizm, i skąd ma nieco odrębne znaczenie polityki gospodarczej, urabiającej kierunki handlowo - przemysłowe podług samoistnych potrzeb skarbu państwa, gdy w merkantylizmie więcej nacisku kładziono na interes dobrobytu narodo wego. I w tern było zresztą jeszcze nieco odmienne znaczenie K-i, jako szkoły gospodarczej, od merkantylizmu, że nie opiera się ona na teoryi, na oderwaniu myślowem, lecz na technicznych pierwiastkach handlu i przemysłu, więc na praktyce, nie na doktrynie. Taka K. i tacy K-i ukazali się i u nas w Polsce za księstwa Warszawskiego wśród tych publicystów - biurokratów, którzy, jak Węgrzecki (ob.) i Surowiecki (ob.), pielęgnować usiłowali politykę gospodarczą rządu, wychodzącą z przeświadczenia, że drogą przymusu, środkami, zaszczepianemi przez sam rząd, może być powołany do życia płodny przemysł i handel. To tchnienie kameralne, w najlepszem jednak rozumieniu, jako świadomość państwowo-społecznej interwencyi dla rozwoju gospodarczego, ożywia jeszcze dzieło Skarbka, chociaż tu się już ono kojarzy z dobrze od-czutemi pierwiastkami teoryi Smithowskiej.st- A- K-Kameralna nauka (z niemiee. „Kameralwis-senschaft”), ściśle nauka administracyi i nauka gospodarstwa krajowego, rozważana jako całość. Taki wykład nauk tych urobił się w Niemczech i w szczegółach przechodził różne stopniowania rozwojowe, aż ostatecznie upadł w pierwszej połowie wieku zeszłego pod wpływem nowszych poglądów na nauki Bpołeczne. Niemieckie pojęcie K-ej n-i odbiło się też na rozwoju teoryi wykładowej nauk państwowych i ekonomicznych w innych krajach, a po części i u nas. Stąd także i sama nazwa u nas się utarła. Na początku wieku XVIII przez naukę K-ą rozumiano w Niemczech wszystkie wiadomości, odnoszące się do zarządu „Kamerą” („die Kammer”, z łacińskiego „camera”). Wyraz ten pierwotnie oznaczał tylko prywatny majątek księcia panującego, następnie kasę skarbową, skarb i wogóle cały zarząd finansowo - policyjny kraju. Już pod koniec średniowiecza pojmowano przez zarząd „Kamerę” i administracyę dobrami państwowe-mi, regaliami, podatkami, oraz policyę gospodarczą i dobroczynną. Potem nazwano tak zwierzchnią władzę administracyjną (która i u nas za czasów pruskich jako naczelna władza departamentu nosiła miano: „Kamera”). Dla tej całej dziedziny administracyi potrzeba było pewnych dydaktycznych wskazówek, które powoli wyżsi biurokraci wyrabiali. Chodziło tu głównie o takie wskazówki, które-by pogodziły interes kasy panującego księcia z zamożnością poddanych. Potem do wiadomości tych włączono leśnictwo, górnictwo, handel i przemysł, gdyż ad-ministracya domen i policyi wymagała zaznajomienia się z techniką tych zajęć. Pierwsze katedry K-ej nauki zaprowadzone zostały w Niemczech w r. 1727 przez Fryderyka Wilhelma I w Halli i Frankfurcie nad Odrą; wykłady powierzono Gasserowi i Dithmarowi, Obaj oni napisali podręczniki tej nauki, p. n. „Einleitung in die oekonomischen Polizei- und Kameralwis-senschaften” (Wstęp do umiejętności ekonomicznych policyjnych i kameralnych). W ciągu następnych kilku lat dziesiątków ustanowiono katedry takie w innych wszechnicach niemieckich. Odrębną akademię nauki K-ej założono w Kaiserslautern (w Palatynacie bawarskim); złączono ją następnie jako sekcyę z wydziałem filozoficznym w Heidelbergu. Odtąd ukazuje się cały szereg dzieł nauce K-ej poświęconych. Zakres tej nauki różni autorowie rozmaicie jednak określają. W podręczniku Zinckego (Lipsk 1755), jednym z najstarszych, nauka ta oznacza się jako „uczona i praktyczna umiejętność, dla dokładnego rozpoznania interesów żywności, iżby zaprowadzić dobrą policyę i coraz większy rozkwit nadawać żywieniu się kraju, dzięki czemu majątek księcia i państw ma się utrwalić, podtrzymywać i mnożyć, a zarazem ma być pomyślnie zarządzanym przez mądre dochody i wydatki”. Cały przedmiot tej umiejętności jest tu podzielony na kilka części: na naukę o naturze i cechach wszystkich „interesów żywności” na ekonomiczną naukę policyi, na ekonomikę naukową i na gospodarstwo kameralne, czyli flnan-sowość; we wstępie zawiera się jeszcze „generalna ekonomika” i „generalna nauka policyjna”. Justi (ob.) wprowadza do swego zwięzłego dzieła pod tyt. „Systematischer Grundriss aller oekonomischen und Kammeral Wissenschaften” (1759) nowe jeszcze pierwiastki, mianowicie: naukę o państwie i sztukę państwową. Tak więc nauka K. obejmuje odtąd: administracyę, finansowość, ekonomię i naukę państwową w ści-słem znaczeniu, czyli tworzy właściwie prawie całość t, z w. obecnie „nauk społecznych” (z wyłączeniem, oczywiście, nieznanej jeszcze socyologii), a nadto zawiera jeszcze technologię kupiecką i przemysłową. Jung w swojem „Versuch einer

St. A. K.

A. Pol.

wresz-

Fig. 90. Drganie Kamertonu.

Grundlehre sämtlicher Kammeralwissenschaften * (Lautern 1779) wywodzi, że dobra nauka K. może się przedewszystkiem opierać na wiadomościach o różnych sposobach zarobkowania obywateli. Jeszcze w XIX w. Schmalz w swej „Enciklopädie der Kammeralwissenschaften” (Królewiec 1819) podaje taki podział nauk: nauka o przemyśle (Gewerbekunde), techniczna i mer-kantyliczna, oraz nauka o państwie (Staatswissenschaftslehre), czyli ekonomia polityczna, któ ra znowu rozpada się na: ekonomię narodową, policyę przemysłową i naukę finansowości. Pierwszy Rau (ob.) w dziele p. n. „Ueber die Kam-meralwissenschaft” (Heidelberg 1825) rozbił nienaturalną jedność nauki K-ej, oddzieliwszy ekonomię prywatną i techniczną od publicznej, czyli politycznej (społecznej). Potem znowu oderwano w ostatniej od teoryi praktykę, czyli politykę ekonomiczną i wyodrębniono naukę finansowości. W dalszym ciągu zresztą K-e nauki zupełnie straciły grunt i termin ten ma obecnie tylko znaczenie historyczne, a różne części składowe dawnej kameralistyki podług nowej metody naukowej odmienną otrzymały klasyfikacyę (ob. Społeczne nauki). Ostatniem dziełem kame-ralnem w dawnem znaczeniu było „Kameralisti-sche Encyklopädie” Baumstarka (1835). Wydziały kameralne na wszechnicach niemieckich ustąpiły miejsca wydziałom nauk społecznych (Staatswissenschaften), choć tu i owdzie, jak np. w Tiibindze i Monachium, mają one po części charakter dawny, bo łączą też z teoryą wiadomości techniczne, a zarazem wkraczają w dziedzinę prawa państwowego. Nazwa kameralnych studyów fachowych utrzymała się zresztą w Badenie, Wiirtembergu i Hessyi; wykłady te, przeznaczone do kształcenia urzędników administracyjnych, obejmują po dawnemu technologię przemysłową, oraz pewne wskazówki z nauk przyrodniczych. W innych krajach i u nas przeszło tylko z Niemiec pojęcie i nazwa tych nauk, jako zbioru różnych umiejętności, wspólną metodą wykładową skojarzonych; wykładu nauk tych, jako całości, w podobnym zakresie nigdzie indziej nie było.

Kameralna muzyka (niem. Kammermusik, włos. Musica da camera, franc. Musique de ch a m b r e) = muzyka pokojowa. Już w XVI wieku tak nazywano każdą muzykę świecką, wykonywaną w prywatnych mieszkaniach (Kammer = gmach, mieszkanie, pokój) królów, książąt i panów, przez kapele, wirtuozów i śpiewaków nadwornych. Obecnie do tego rodzaju muzyki zaliczają się: symfonie, uwertury koncertowe, a przedewszystkiem sonaty, d uety, tercety, kwartety i t. d. na różne instrumenty, wreszcie pieśni i arye koncertowe. Dziś, gdy wszystkie te utwory są wykonywane nie wyłącznie, jak dawniej, w mieszkaniach prywatnych, lecz w publicznych salach koncertowych, przymiotnik „pokojowa” zgoła już niewłaściwie bywa stosowany do tej muzyki; w powszechnem jednak znajduje się użyciu, jako zabytek archeologiczny dawnej nomenklatury muzycznej.

Kamer-kollegia, urząd centralny w Rossyi, ustanowiony przez Piotra W., ob. Kollegia.

Kamerling - kardynał, zarządzający finansami papieskiemi, ob. Kardynał.

Kamerton, diapazon, widełki strojowe, przyrząd akustyczny, używany w fizyce do licznych doświadczeń, a w muzyce do utrzymywania tonu normalnego i należytego strojenia instrumentów muzycznych. K. (fig. 89) składa się z pręta stalowego, zgiętego w postać widla-stą i opatrzonego w zgięciu trzonem, również stalowym, służącym za rękojęść. Aby wywołać brzmienie K-u, uderza się jednem z jego ramion o jakikolwiek przedmiot twardy, albo też ramię to uderza się młotkiem drewnianym, pokrytym skórą; można też między końcami jego swobodnemi przeciągnąć pręt drewniany, gru-

mmmmm

Fig. 89. Kamerton.

bości większej nad odstęp ramion, albo cie pociągnąć smyczkiem. Drganie K-u dokonywa się według prawa drgania prętów. Pręt uderzony prostopadle do kierunku swej długości przechodzi w drgania poprzeczne, podobnie jak struny, i rozpada się również na części oddzielnie drgające, oddzielone węzłami; gdy pręt w środku jego zginamy, węzły drgania zbliżają się coraz bardziej ku sobie, a stąd w K-ie przypadają w dolnych końcach prętów, w niewielkiej między sobą odległości. Oba ramiona przy drganiu odchylają się jednocześnie nazewnątrz i jednocześnie nawe-wnątrz, dolna zaś część widełek, do której przytwierdzony jest trzon, wychyla się ku dołowi, gdy ramiona zwracają się nawewnątrz, ku górze zaś, gdy ramiona usuwają się nazewnątrz (fig. 90).

Drganie takie wydaje ton zasad-

Shore, w XVIII wieku.

niczy K-u; powstają wprawdzie i nadtony wyższe, są wszakże nader słabe i ulegają szybko przytłumieniu, w ogólności przeto słyszeć się daje ten tylko ton zasadniczy. I ten wszakże ton jest słaby; aby go wzmocnić, osadza się K. trzonem na skrzynce drewnianej, z jednej strony otwartej (fig. 89), w takim razie bowiem drgania K-u udzielają się wskutek rezonansu, czyli rozdźwięczności, zamkniętemu w skrzynce powietrzu, a stąd powstaje ton bardzo silny i czysty, jeżeli ton przez ten słup powietrza wydawany zgodny jest z tonem K-u, co ma miejsce, gdy długość skrzynki wynosi ¹/₄ długości fali tonu, jaki K. wydaje. Ton zaś K-u, podobnie jak w ogólności ton prętów drgających, zależy od jego wymiarów i ciężaru; jeżeli inne warunki są jednakie, wysokość tonu czyli liczba drgań w ciągu sekundy jest odwrotnie proporcyonalna do kwadratu z długości; K-y zatem większe wydają tony niższe. Doświadczalnie oznaczyć można wysokość tonu, jaki dany K. wydaje, za pomocą fonautografu (ob.). Orkiestry pospolicie stroją swe instrumenty według K-u normal nego, brzmiącego w tonie a, czyli w tonie a oktawy raz kreślonej (ob. Głos, str. 176).— Jeżeli dwa K-y osadzone na skrzynkach (fig. 89) ustawimy w pewnej między sobą odległości, tak, aby osie podłużne obu skrzynek przypadały w jednej linii prostej i otwory ich były ku sobie zwrócone, to skoro jeden K. wprawiony zostanie w brzmienie, zaczyna brzmieć i drugi; przekonać się o tern można, powstrzymując przez dotknięcie ręką drganie K-u pierwszego, — słyszymy wtedy wyraźnie ton drugiego. — Wynalazcą K-u był podobno muzyk angielski, John

s. K.

Kamerton, pseudonim hr. Leona Potockiego.

Kamerton, pseudonim Zenona Rappa-porta.

Kamerun, kolonia niemiecka w zachodniej Afryce, przypierająca do wewnętrznego kąta zatoki Gwinejskiej (zatoka Biafra) po obu stronach 4° szerokości północnej, tak zwana od uchodzącej pod tym równoleżnikiem, do zatoki Biafra, rzeki Kamerun, odkrytej i nazwanej przez Portugalczyków (Rio dos Camaroes, t. j. „rzeka raków"). Kolonia ta, rozszerzając się ku wnętrzu lądu, ciągnie się na wschód do rzeki San-ga, a na północo-wschód do południowego wybrzeża Tsadu wzdłuż lewego brzegu rz. Szari, granicząc od północo-zachodu z kolonią angielską Nigerya, a na wschodzie i południu z kolonią francuską Kongo i hiszpańską Rio Muni; obszar blizko 500 000 kim.—Ukształtowanie powierzchni, wody. Wybrzeże jest nizkie, błotniste, posiada bujną roślinność, miejsca wynioślejsze składają się przeważnie z granitów i gneisów pokrytych la-terytem. Poza pasem nadbrzeżnym wznoszą się pierwsze stopnie wyżyny Afrykańskiej, występujące tu w formie pojedyńczych kopułowatych wyniosłości, wymodelowanych z wyżyny przez erozyjną działalność wód płynących. Można tu rozróżnić kilka szeregów stopniowych, składających się przeważnie ze skał krystalicznych, najwyższy stopień dosięga 1500 m. wysokości, szczyty są wszędzie zaokrąglone, pokryte często rumowiskiem skalnem. Przekroczywszy tę krawędź znajdujemy się na jednostajnej powierzchni wyżyny poczęści nieco wyższej niż krawędź; na wyżynie tej dopiero biegnie dział wodny między rzekami nadbrzeżnemi zatoki Gwinejskiej i sy-stematem Kongo oraz Szari. Tutejsze rzeki nadbrzeżne, mierząc na europejską miarę, są bardzo znaczne, gdyż źródłami swojemi sięgają daleko poza krawędź wyżyny, przytem są obfite w wodę z powodu znacznej ilości spadającego tu deszczu, dla żeglugi jednak rzeki te nie mają wielkiego znaczenia, gdyż, przebywając krawędź wyżyny, tworzą wodospady. Ponieważ w północnej części wybrzeża krawędź wyżyny bardziej oddala się od morza, więc i odległość wodospadów od brzegów jest większa, linie żeglowne dłuższe. Idąc z południa spotykamy naprzód na samej granicy z kolonią hiszpańską rzekę Rio del Campo albo Itimbo, której wodospady są zaledwie na 20 kim. oddalone od brzegu; dalej idą rzeki: Lobe, Kribi, Lokundye i Nyong, która posiada liczne dopływy i której źródła leżą daleko we wnętrzu; przekraczając krawędź wyżyny, tworzy wodospad Neven - Dumont; jest ona spławną nietylko poniżej ale i powyżej tych wodospadów, choć zresztą na krótko. Jeszcze większa i bardziej rozgałęziona jest dalej na północ płynąca rzeka Sanaga, której wodospady pod Edea są już oddalone od wybrzeża na 50 km.; jednakże oprócz wodospadu źeglowność tej rzeki jest utrudniona przez mieliznę uściową. Rzeki te przy uściach dzielą się na liczne odnogi i kommunikują się ze sobą; Sanaga np. wysyła też ramię na północ do szerokiego estuarium rzeki K. Do tego estua-rium, czy zatoki, wpadają z południa, wschodu i północy liczne rzeki, jak: Dibamba, Wuri i Mungo, które też na krawędziach wyżyny tworzą wodospady, a przy uściach labirynt plączących się ze sobą ramion. Wejście do Kameruń-skiej zatoki z morza jest na 8 kim. szerokie i tak głębokie, że największe okręty wojenne mogą zawijać do tej wspaniałej i dogodnej przystani. Tylko w jednym punkcie błotnistych wybrzeży, mianowicie po lewej stronie uścia Wuri, wznosi się sucha laterytowa wyżyna, na 10 m. wysoka, i tutaj zbudowane są wsie murzyńskie i domy Europejczyków, które razem noszą miano Kamerunu albo Duala i stanowiły do niedawna siedzibę kolonialnego zarządu. Dziwną wydaje się rzeczą, iż zatoka Kameruńska nie uległa już dawno zamuleniu przez materyał ziemisty, przynoszony jej przez liczne rzeki; wyjaśnia się to prawdopodobnie przez silny tutaj ruch wody, wywoływany przez przypływy i odpływy. Powstanie tej zatoki jest prawdopodobnie w związku z działalnością sił wulkanicznych, z kotlinowatem zapadnięciem. Na północo-zachód od tej zatoki wznosi się olbrzymia wulkaniczna góra Kamerun, przypominająca nieco wschodnio-afrykańskiego wulkanicznego olbrzyma, Kilimandżaro. K. zajmuje powierzchnię ok. 2000 klm. Q, najwyższy jego szczyt, Fako, wznosi się na 4 075 m. Góra składa się z bazaltu, na szczycie posiada zniszczony poczęści krater, od dość dawna nieczynny, a przynajmniej wykazują cy tylko słabe objawy działalności, jak źródła mineralne i mofetty; potoki lawy, które wylały się z tego wulkanu, mają jeszcze świeży wygląd. Pochodzą one nietylko z krateru szczytowego ale i z wielu kraterów bocznych. W czasie pory deszczowej szczyt pokrywa się na krótko śniegiem. Do dwóch - trzecich wysokości góra jest pokryta wielkiemi lasami/ powyżej występują zarośle i obszary trawiaste naprzemian z nagiemi skałami niezwietrzałej jeszcze lawy. Od strony morza, na sąsiedniej wyspie Fernando Po, wznosi się też wulkaniczna góra Clarence-pik; dwa te wulkany, kryjące często swe szczyty w obłokach, wznoszą się w bezpośredniem sąsiedztwie morza, rozdzielone tylko wązką cieśniną, przedstawiają wspaniały widok. Na płd.-zachód od głównego szczytu Kameruńskiego wznosi się mały Kamerun, dosięgający tylko 1 774 m., spada on stromo ku morzu. Na północ od tego stromego górskiego wybrzeża rozpoczyna się znów wybrzeże błotniste z labiryntem ramion rzecznych (Rio del Rey i t. d); wybrzeże takie ciągnie się dalej przez uście starego Kalabaru poza uście Nigru. Poza górami Kameruńskiemi ku wnętrzu kraju nie spotykamy już ani jednej równie wysokiej góry, w każdym razie góry tutejsze wznoszą się jeszcze na 2 000 a nawet 3000 m., jak up. góry Nkossi, NIonako i Ma-nenguba. Następnie po przerwie nad Mbam (prawy dopływ Sanagi) występują piękne góry kraju Adamaua, jak na 2 000 m. wysokie góry Czebczy i nieco niższe góry Alantika na granicy niemiecko - angielskiej ; na południe stąd, a na zachód od miasta Gaundere, wznoszą się góry Gendere na 2 700 m„ na północy zaś ku Tsadowi, na granicy między krajem Adamaua i do Anglików należącym krajem Bornu, wznoszą się góry (Holma, Kamalle) do 2 000 m. Podstawą tych wszystkich gór jest jednostajna lekko falista wyżyna, przeszło na 500 m. wzniesiona; wyżyna ta obniża się ku dolinie Benue, która pod Jola, mimo znacznej odległości od morza, spada do wysokości tylko 200 m., w przeciwną stronę ku Ngaundere kraj się wznosi: na dziale wodnym między Benue i Sanaga przenosi 1 000 m., Ngaundere leży na wysokości 1 100 m. Pod względem budowy wewnętrznej kraj składa się z gneisów, granitów i łupków krystalicznych, przez które przebijają się granity wybuchowe i diabazy; w dolinie Benue na pokładzie starokrystalicznym leżą poziomo piaskowce pozbawione skamieniałości; erozya wodna wymodelowała z nich w wielu miejscach góry stołowe, tu i owdzie wznoszą się kopułowate góry bazaltowe, żelazisty lateryt jest bardzo rozpowszechniony. Wyżej wspomniane góry należą do dwóch linij tektonicznych: jedna ciągnie się równoleżnikowo wzdłuż doliny Benue, druga, tak zwana Kameruńska, ciągnie się z południo-zachodu na północo-wschód; obie te linie przecinają się pod kątem ostrym nad górną Benue. W przeciwieństwie do wyżyny Wschodnio-afry-kańskiej brak tutaj wielkich jezior; tylko na górach Kameruńskich znajdują się drobne jeziora wulkanicznego pochodzenia, tak np. u północno-wschoduich stóp tych gór, na wysokości 282 m., leży małe głębokie rybne jezioro Barombi albo Słoniowe. — Klimat, rośliny i zwierzęta. Klimat wybrzeża jest niezdrowy, gorący i dżdżysty; roczna ilość deszczu przenosi tu 4 m.; najsilniejsze deszcze padają w lecie i wtedy temperatura jest najniższa, wynosi średnio około 20°C.; najwyższą temperaturę, wynoszącą 32°C., posiada miesiąc maj; średnia roczna wynosi przeszło 25°. Naturalnie, że na wyżynie, a zwłaszcza na górach, klimat jest chłodniejszy i zdrowszy. Pod wpływem wilgotnego klimatu, a także żyznego gruntu wulkanicznego i laterytowego, rozwija się bujna roślinność: za pasmem lasów mangrowiowych na wybrzeżu, rozciągają się lasy palmowe, a dalej sawanny; szczególniej cenną tu jest palma oliwna i liany kauczukowe. Z roślin uprawianych zasługują na uwagę: palma kokosowa, banany, yams, bataty, maniok, orzechy ziemne, sezam, kukurydza, a tu i owdzie też: trzcina cukrowa, tytoń i kolokasye. Niemcy zakładają tu plantacye, zwłaszcza na stokach gór Kameruńskich, najlepiej udaje się kakao. Ze zwierząt znajdują się krokodyle i hipopotamy w rzekach, małpy w lasach górskich, słonie na sawannach; innych wielkich zwierząt niewiele, tylko nad górną Sanagą napotyka się wiele bawołów i antylop. — Stosunki etnograficzne i polityczne. Ludność pierwotna należy do dwóch narodowości: Murzynów Bantu, zamieszkujących lesisty pas nadbrzeżny, i Murzynów Sudanu (zmieszanych z Fulbami), zamieszkujących sawanny. Śród pierwszych najważniejsze plemię stanowią Dualowie, zamieszkujący okolice zatoki Kameruńskiej; jest to silny i przebiegły lud handlowy. Dalej ku wnętrzu mieszka kilka dzikich i wojowniczych plemion, np. Bakwiri na wschodnich stokach gór Kameruńskich, Abo i Wu-ri nad rzekami tychże nazwisk, dopływami rzeki Kameruńskiej. Pod względem polityczuym K. jest kolonią niemiecką pod zarządem gubernatora; kraj dzieli się na okręgi: Duala, Viktorya, Edea 1 Kribi; w rządzie biorą udział członkowie domów handlowych. Wojsko składa się z krajowców pod komendą niemieckich oficerów i podoficerów, są też szkoły dla krajowców pod

kierunkiem niemieckich nauczycieli. Kolonia wywozi olej palmowy, gummę, kość słoniową, kakao, tytoń. Siedliskiem rządu od roku 1901 jest Buea w górach Kameruńskich, na wysokości

W. N.

me

których Mount Hooker na

W. N.

Z punktu widzenia chemicznego K. przypuszczalnie nie jest ciałem jednorod-nem, lecz przedstawia mieszaninę kilku izomerycznych węglowodorów. Kamfen, posiadając jeden asymetryczny atom węgla, znanym jest w trzech optycznych izomeronach: prawy, lewy i optycznie nieczynny. Maksymalna skrętność [a]D = —80°37'. — Na powietrzu K. nie zmienia się, nie izomeryzuje się również w żaden ze znanych terpenów. Przy działaniu mocnego kwasu siarczanego rozkłada się z łatwością, bezwodnik kwasu fosforowego przeprowadza go w ciecz, zawierającą cymol. Przy utlenianiu za pomocą roztworu nadmanganianu potasowego K-u powstają następujące normalne produkty utlenienia tego ostatniego: kamfenglikol (CI0H1fi[OH]₂), kamfenilowy kwas (C₁₀H₁₆0₃), kamfenilon (C₉Hl4Ö). Kwas chromowy utlenia K. do kamfory, kwas azotny przy ogrzewaniu — do kwasu kamforo-

L. Szp.

Mch.

950 metrów.

Kameruńskie góry, albo Mongo-ma-Loba, tj. góra bogów, wulkaniczna grupa gór na za-chodniem wybrzeżu Afryki, w kącie zatoki Gwi-nejskiej, naprzeciwko wyspy Fernando-Po, nieco na północ od 4° szer. pół. Te wulkaniczne góry są"ostatniem ogniwem wulkanicznego szeregu, ciągnącego się przez wyspy Annobon, St. Tho-i Fernando-Po. Znaleziono tutaj wiele wygasłych kraterów, wysokości 3 737 m. ma 90 m. głębokości. Najwyższym punktem tych gór jest szczyt Alberta albo Fako, wznoszący się do 4 075 m.; na południe odeń, zaledwie o 5 kim. od brzegu odległy wznosi się Mały Kamerun, albo Mongoma

1    Tinde na 1 774 m. wysoki. Stoki gór do wysokości 2 200 — 2 600 są pokryte lasami palm, akacyj, tamarynd; wyżej do wysokości 2 700 —

2    800 rozciągają się pola trawiaste, śród których wznoszą się stożki z popiołu i lawy.

Kames, lord, ob. Home Henryk.

Kamfen (C₁₀Hl6) spotyka się w terpentynie drzew Pinus Sihirica, Androp ogon nar dus; wo-góle większą lub mniejszą ilość K-u zawierają prawie wszystkie olejki roślinne. Sztucznie bywa otrzymywany z izoborneolu (Cl0HnOH) przez wydzielenie z niego cząsteczki wody za pomocą chlorku cynkowego, lub słabego kwasu siarcza-nego. K. jest to ciało stałe, bezbarwne, łatwo sublimujące. Otrzymuje się w stanie, czystym za pomocą parokrotnego rozpuszczania w alkoholu i strącania wodą. Pomimo to własności fizyczne tego terpenu nie są ściśle zbadane. Punkt topliwości K-u, podług Wallacha, leży między 48° a 49°C, punkt wrzenia zaś między 160°—161°C. D⁴⁸ = 0.850.

wego.

Kamfina, nazwa handlowa olejku terpentynowego, dokładnie oczyszczonego przez destylacyę nad wapnem; w ten sposób ze zwykłego olejku terpentynowego można otrzymać 90—95% K-y. Jest to ciecz bezbarwna o woni cytryn. Stosowana jako materyał oświetlający, wymaga oddzielnych lamp, jest przytem niebezpieczną, wobec czego nie może się ubiegać z naftą o pierwszeństwo. Zresztą tęż nazwę nosiły i inne środki oświetlające. Niekiedy zowią także K-ą roztwór czystego olejku terpentynowego w trzech objętościach alkoholu.

Kamfora (C₁₀H₁₆O), z arab. kamfur, — powszechnie znana biała masa krystaliczna, odznaczająca się osobliwym zapachem i niezwykłą lotnością. K-y dostarcza wyłącznie kamforowiec (Laurus Camphora), drzewo, należące do rodzaju roślin z rodziny wawrzynowatych, rosnące w Chinach, Japonii i na Formozie; we wszystkich częściach tego drzewa znajduje się płynny olejek eteryczny, który zawiera zmienne ilości substau-cyi krystalicznej—kamfory, najwięcej olejku zawierają korzenie. Sposób otrzymywania K-y jest nader pierwotny: drobne kawałki kamforowca układa się w beczce z dnem w kształcie sita; beczka umocowana jest nad kotłem z wodą, tak iż para, unosząca się z kotła podczas gotowania wody, przedostając się przez warstwę drzewa, zabiera kamforę, która wraz z wodą studzi się w odpowiednim odbieralniku. Otrzymana w ten sposób K. po odsączeniu od wody, przywożoną bywa do Europy częścią w cewach, słomą oplatanych (K. japońska), lub w skrzyniach, wyłożonych blachą ołowianą (K. chińska), Przedstawia się wówczas w postaci grudek szarych, tłustawych, między sobą zlepionych. W celu otrzymania w stanie czystym, poddaje się K-ę su-blimacyi nad węglem drzewnym i wapnem; po tej czynności ma ona postać białej masy wpół przezroczystej, łatwo dającej się kruszyć, lecz trudno zetrzeć na proszek; w takim stanie znajduje się w handlu. Poddana powtórnej sublima cyi otrzymuje się w kryształach ośmiościennych lub w tabliczkach sześciobocznych. Topi się przy 178°, wre przy 209°, ma c. wł. 0.992. Woń jej jest silna i aromatyczna, smak gorzki i palący-Jest nader trudno rozpuszczalna w wodzie, mimo to jednak nadaje jej właściwą sobie woń; rzucona na wodę, wykonywa ruchy obrotowe. Znane są trzy odmiany K-y niejednakowo zachowujące się względem światła spolaryzowanego: K-y prawo- i lewoskrętna, oraz nieczynna; pierwszej dostarcza w większej części kamforowiec Cynnamomum Camphora, drugiej Matricaria Parthenium, nieczynna zaś powstaje przez zmieszanie równych ilości czynnych.—Pod względem chemicznym każdej z tych odmian odpowiada właściwy spirytus drugorzędowy, borneol, podobnież skręcający płaszczyznę polaryzacyi, tak, iż przy utlenianiu każdego z borneoli powstają odpowiednio czynne kamfory. Powyższe tworzenie się K-y, obok jej własności dawania przy re-dukcyi borneolu, świadczy o acetenowej naturze

CH₂-

co

nen).

Dr J-y B-r.

pierwszy w r. 1785 przez Kosergntena, kiedy ten chciał przez traktowanie kamfory stężonym kwasem azotnym pozbawić ją flogistonu. Skład kwasu K-ego, jak również jego dwuzasadowość, stwierdzili Malaguti, Liebig i Laurent. Znane są wogóle cztery optycznie czynne K-e kwasy. Budowa ich wypływa z wzoru kamfory (ob.), podanego przez Bredta, wzór ten bowiem, zawierając dwa niejednakowo asymetryczne węgle, pozwala właśnie przewidywać istnienie czterech izomeronów kwasu K-ego: prawo- i lewoskrętne kwasy K-e, oraz prawo- i lewoskrętne kwasy izo-kamforowe; ponieważ jednak przez zmieszanie równych ilości czynnych kwasów powstają nieczynne, więc też znane są jeszcze dwa izome-rony nieczynne. — Zpośród wspomnianych izomeronów najdostępniejszym jest prawoskrętuy,

powstający ze zwykłej kamfory; on też najle-

Mch.

H.

K-y; to też, jako aceton, wykazuje K. wszystkie temu rodzajowi związków właściwe odczyny. Z zachowania się K-y pod wpływem środków utleniających, wynika, iż jest ona pochodną sze-ściowodorobenzolu, w którym atomy węglowe, szeregu para, połączone są z sobą za pomocą mostka, utworzonego przez węgiel; to też wzór K-y, podany przez Bredta:

CH---CH₂

ch₃-c—ch₃

ch₂

a uwzględniający to zachowanie się, został ogólnie przyjęty. K. znajduje zastosowanie przy wyrobie prochu bezdymnego, ogni sztucznych, także celuloidu (ob), który się tworzy przez ogrzewanie bawełuy strzelniczej z kamforą. Jako środek leczniczy znaną była już w XV wieku i jest jednym z tych, które wywołały wśród lekarzy najsprzeczniejsze poglądy. Na organizm działa, podobnie jak morfina, w mniejszych dawkach uspakajająco, w większych podniecająco; podniecenie to jednak wkrótce ustępuje. Znaczniejsze jej ilości zdolne są wywołać konwulsye. Używała dawniej wielkiej wziętości, obecnie stosowaną bywa głównie zewnętrznie pod postacią spirytusu kamforowego. — Godną uwagi jest okoliczność, iż spirytus kamforowy, dodany do wody, w której umieszczoną została zwiędła roślina, powraca jej świeżość.— Tak zwana sztuczna kamfora, otrzymana przez Kinda w r. 1802, jest chlorowodanem pinenu (ob. Pi-

Mch.

Kamfora w lecznictwie obecnie stosowana bywa w znacznie mniejszym stopniu, niż dawniej. Najczęstszem wskazaniem do użycia K-y jest upadek sił i osłabienie działalności serca w przebiegu chorób gorączkowych, zakaźnych, jak naprz. zapalenie płuc, dur brzuszny, sprawy połogowe i inne. Pożyteczną bywa również K. w leczeniu ciężkich stanów odurzenia po zatruciu wyskokiem, makowcem, belladoną, chloroformem. Stosowaną bywa również K. w niektórych chorobach nerwowych i umysłowych. Najczęstszą postacią zadawania jej obecnie jest wstrzykiwanie podskórne olejku kamforowego.— Zewnętrznie K. używana bywa w postaci obmy-wań i okładów w leczeniu wrzodów przewlekłych, nie mających skłonności do zagojenia się; nadaje się tu najbardziej t. zw. wino kamforowe.

Kamforatka, Kamforowe ziele, ob. Cam-phorosma.

Kamforowiec, ob. Camphora.

Kamforowy kwas — AI0 H₁₆ 0₄—powstaje przy utlenianiu kamfory; otrzymany został po raz

Rn o. Po w. Iliutr. Ze». 265. I. XXXIV,

piej został zbadany.

Kamforowy olejek, ob. Kamfora.

Kamgarn (z niemieck. Kammgarn) czyli wełna czesankowa,—jest to przędza wełniana, z której przez czesanie wydziela się krótkie włosy, a następnie przez wyciąganie tworzy gładką powierzchnię nitki. Wełnę wogóle przerabia się na dwa gatunki przędzy, tj. na gremp-lowaną i czesaną (Kamgarn), a następnie dopiero na sukno, — stanowi to podstawę dwóch oddzielnych gałęzi przemysłu, które stosownie do wyrobu i postępowania z sortowaną wełną znacznie się od siebie różnią, a mianowicie: 1) przerabianie wełny gremplowanej, czyli wyrób materyj folowanych, szorstkich, zbliżonych do sukna, do czego przygotowuje się wełnę za pomocą gremplowania, 2) przerabianie wełny czesanej czyli wyrób gładkich materyj wełnianych, do czego służy wełna czesana czyli długa, i jest materyałem do wyrobów z przędzy czesanej. Nitki tej przędzy są proste i gładkie, a włókna o ile możności równolegle ułożone. Tego rodzaju przędza służy do wyrobu gładkich materyj wełnianych, jakiemi są: tybet, merynos, lasting, Orleans. Rozróżniają dwa rodzaje przędzy czesanej, a mianowicie: właściwą przędzę czesaną, i przędzę na pół czesaną, która używaną bywa do haftu, do wyrobów pończoszniczych, do fabrykacyi dywanów i do robót szmuklerBkich. Wyrabianie z wełny czesanej gładkich materyj wełnianych, bardzo zbliżone jest do fabrykacyi płótna pod względem tkania na warsztacie. Z wielkiej liczby gładkich materyj wełnianych najważniejszymi są: penkan, Orleans, kamlot, kripon, sukno na pytle młyńskie, merinos, tybet, kort na trzewiki (prunela), adamaszek wełniany, tu należą także szale, materye aksamitne, jak plusz wełniany, velpel itp.

Kami, ob. Japonia—religia.

Kami|czka moczowa (Urolithiasis), ob. Kamienie moczowe i K-e pęcherzowe.

Kamica moczowa (Urolithiasis), ob. Kamienie moczowe i K,„ pęcherzowe.

66

Dr J-y B-r.

Dr J-y B-r.

sobem leczenia.

Kamica nerek (Nephrolithiasis) jest to cierpienie wywołane obecnością piasku, żwiru lub kamieni w kielichach i miedniczkach nerek lub w moczowodach (por. Nerka i Kamienie ner-czane). Choroba powstaje bardzo często na tle dziedzicznem, we wszystkich, nawet najwcześniejszych okresach życia; trzy razy częściej u mężczyzn, aniżeli u kobiet; czynnikiem sprzyjającym jest pokarm obfitujący w istoty azotowe, brak ruchu i nadużycie tiapojów wyskokowych. Co się tyczy objawów K-y nerek, zauważyć należy, iż nieraz chorobie tej nie towarzyszą przypadłości żadne. Zazwyczaj chorzy skarżą się na ucisk i ból w okolicy lędźwnej, wzmagający się podczas kaszlu, jazdy konnej lub powozem, ruchów ciała żywszych itp. Ból ten (kolka nerkowa) wzmaga się niekiedy do tego stopnia, że chorzy tracą przytomność; ciało pokrywa się potem zimnym, tętno maleje, język wysycha, brzuch się wzdyma, niekiedy przyłączają' się wymioty śluzowe. Ból podczas napadu kolki rozchodzi się promienisto od okolicy nerek w rozmaite strony, w podbrzusze, w pęcherz i cewkę, w kończyny dolne. Mocz wtedy bywa gęsty, ciemno zabarwiony i zawiera kryształy kwasu moczowego, a niekiedy ciałka krwi. Wskutek zatkania moczowodu żwirem lub kamieniem, następuje niekiedy bez mocz czyli przerwa wydzielania moczu nazewnątrz (Anuria) trwająca czas pewien, do tego przyłączać się może puchlina nerki zw>kła (Hydronephro sis) lub ropna (Pyonephrosis) (ob. Puchlina nerki). Zapalenie miedniczek nerecznych (Pyelitis) również niekiedy powstaje w następstwie K-y nerek. Zejście pomyślne choroby, któremu towarzyszy samodzielne wydalenie złogów moczowych wraz z moczem, jest bardzo częste. W przypadkach rzadszych występują powikłania, życiu grożące. — Leczenie napadu kolki nerecz-nej polega na stosowaniu środków narkotycznych i soli alkalicznych. K. nerek sama wymaga leczenia głównie dyetetycznego, oraz użycia wód mineralnych, odpowiednich. W przypadkach cięższych, kiedy kamienie większe sprowadzają stałe nawroty choroby, jedynie leczenie chirurgiczne może być uwieńczone skutkiem pomyślnym (ob. Nefrotomia).

Kamica Ślinna (Sialolithiasis) jest następstwem obecności kamieni ślinnych (ob.) w ślinkach (ob.) lub w ich przewodach, najczęściej w przewodzie Whartona (ob). Objawy K-y śliunej ograniczają się do bólów niezbyt silnych w okolicy umiejscowienia kamienia i w gruczole ślinnym, do obrzmiewania gru czołu, zwłaszcza podczas jedzenia, oraz do pewnego utrudnienia ruchów języka. Niekiedy przyłącza się zapalenie ropne przewodu z wytwo rżeniem przetoki.—Leczenie jest wyłącznie chi-rirgiczne, polegające na usunięciu kamyka za pomocą noża.

Kamica żółciowa (Cholelithiasis) jest to choroba spowodowana obecnością kamieni w pęcherzyku żółciowym i (znacznie rzadziej) w przewodach wątroby (ob. Kamienie żółciowe). K. żółciowa należy do rzędu chorób częstych: badanie pośmiertne zwłok wykrywa obecność K-i żółciowych w 5 —12°/₀ przypadków; jest to chorobą wieku dojrzałego, a częściej podlegają jej kobiety, niż mężczyźni. — Objawy K-y żółciowej bywają różnorodne, chociaż w całym sze-rtgu przypadków chorobie tej nie towarzyszą nawet żadne, lub też bardzo nieznaczne tylko objawy, tak iż wiele osób może posiadać K-o żółciowe, nie odczuwając wcale ich istnienia. Do objawów zwykłych choroby należą: 1) napady bólu, niekiedy nadzwyczaj dotkliwego, w o-kolicy pęcherzyka żółciowego, w prawem podżeb-rzu i w okolicy nadpępkowej. 2) wymioty.—3) gorączka, poprzedzona przez dreszcze, i dochodząca niekiedy do -}-40⁰C.—4) obrzmienie wątro by i 5) żółtaczka; gorączka i żółtaczka należą do rzadszych objawów choroby, inne występują częściej.—Dawniej mniemano, że wszystkie objawy K y żółciowej zależą wjłącznie od obecności kamieni w pęcherzyku żółciowym lub też od uwięźnięcia ich w przewodzie pęcherzowym (ductus cysticus) lub żółciowym wspólnym (d. choledoclms) (ob. Wątroba), wskutek czego występuje zastój żółci, bóle i żółtaczka; obećnie stwierdzony został fakt, że objawy te same wywołane być mogą przez nieżyt pęcherzyka (Cholecystitis) i przewodów żółciowych (Cholangitis), towarzyszący kamieniom.—Zejście K-y żółciowej bywa rozmaite. Najczęśziej następuje wyleczenie, przyczem kamienie bądź pozostają w pęcherzyku, bądź też w ten lub inny sposób zostają zeń wydalone (ob. Kamienie żółciowe); w przypadkach rzadszych następuje śmierć wBkutek ciężkiego zatrucia żółcią (Cholaemia), zapalenia ropnego wątroby, zapalenia o-trzewnej (ob.), lub przyłączającego się raka pęcherzyka żółciowego. — Leczenie K-y żółcio wej polega na stosowaniu środków narkotycznych, uśmierzających bóle, oraz pewnych wód mineralnych; w cięższych przypadkach operacya

usunięcia kamieni jest jedynym skutecznym spo-

Dr J-y B-r.

Kamienia epoka. Pod nazwą epoki kamienia słynie ten okres dziejów, kiedy ozłowiek nie znał kruszców i wyrabiał narzędzia swoje tylko z „kamieni” (krzemienia, obsydyanu itd.). Archeologia przedhistoryczna, naprzód w zakresie naszej części świata, później dla paru innych ognisk cywilizacyi, stwierdziła, że epoka K. przedstawia pierwszą fazę rozwoju w dziejach kultury materyaluej. Istota ludzka w ciągu niezliczonego pasma wieków używała krzemienia, bazaltu, jaspisu itd. dla przygotowywania toporków i siekierek, strzał, nożów i t. d., doskonaląc zwolna technikę ich obrobienia, a kiedy zaczęła wyrabiać je wreszcie z kruszców, długo jeszcze nadawała im kształty, naśladujące dawne narzędzia. Odpowiednio do doskonałości obrobienia materyału archeologowie przedhistoryczni dzielą epokę K. na starokamienną—paleolityczną, i nowokamienną—neolityczną. W okresie paleolitycznym, wcześniejszym, krzemień ciosano, a raczej z pomocą uderzeń, i naciskania oddzielano od jądra wióry, póki nie nadano odpowiedniej formy materyałowi. Robiono narzędzia z krzemienia, gdyż przy ciosaniu i naciskaniu, łupiąc się, daje on ostre krawędzie, a nadto przedstawia materyał najwdzięczniejszy do obrobienia za pomocą wyłuszczonych środków. W neolitycznym powierzchnię polerowano, a nadto prócz krzemienia zaczęto używać innych skał. Podział epoki K. na dwa okresy bynajmniej nie wyczerpuje sobą wszystkich etapów rozwoju. We Francyi Mortillet w zakresie epoki paleolitycznej odróżnił aż kilka takich etapów: chelleeński, acheuileński, mousterieński, solutreński i magdaleński. Chelleeński (od stacyi w Chelles), przypadający na bardzo wczesne czasy epoki czwartorzędowej, odznacza się obfitością wielkich narzędzi migdałokształtnych lub zlekka trójkątnych, zaokrąglonych w kątach, ciosanych z obu stron w sposób dość prostaczy; były one trzy-maue bezpośrednio w dłoni bez pomocy rękojeści. Mousterieński (od stacyi w Moustier) charakteryzują narzędzia mniejszych rozmiarów, ciosane z jednej strony, ociosanie jest delikatniejsze (saint-acheuileński przedstawia formy przejściowe). Solutreński cechują ostrza w kształcie liści wawrzynu, rozwój narzędzi krzemiennych dosięga pod względem liczebności form swoich najwyższego punktu. W okresie magdaleńskim obok narzędzi krzemiennych pojawiają się liczne narzędzia z kości renifera, wogóle obfitość szczątków jest bardzo znaczna i umożliwia dość szczegółowe odtworzenie bytu ówczesnego; obrabiano krzemień nie z pomocą uderzeń, ale naciskania. Podział ów opiera się na kształtach narzędzi i sposobie ich obrobienia, bo to, że głównie szczebel magdaleński może poszczycić się wyrobami z rogu, częściowo może pochodzić z tego powodu, iż odpowiednie narzędzia nie zdołały dochować się. W każdym razie postęp istnieje i jest namacalny. Epoka paleolityczna we Francyi i w okolicach ościennych przypada na czasy, które pod względem fauny i flory oraz klimatu różniły się znacznie od epoki neolitycznej. Mortillet i wielu innych przypuszczali, że narzędzia neolityczne zostały przyniesione do Francyi wskutek najazdu nowych żywiołów rasowych, znajdujących się na wyższym szczeblu kultury. Badacze jednak późniejsi, np. Sanson, przyjmują, iż kultura neolityczna Francyi rozwinęła się zwolna z paleolitycznej, i uważają okres magdaleński, a raczej magdaleno - campignieński, za przejściowy. Sanson odróżnia w epoce neolitycznej okres campignieński — pozostały po nim szczątki naczyń garncarskich: narzędzia są gładzone, ale robota nie grzeszy subtelnością; zaczęto hodowlę zwierząt. W okresie chassey-robenhauseńskim pojawia się rolnictwo, w kar-nackim powstają dolmeny i różte pomniki megalityczne, narzędzia są pięknie polerowane, pojawiają się przedmioty z bronzu. Neolityczna e-poka przypada na czasy po ostatnim okresie lodowcowym, stepy w Europie środkowej ustąpiły mfejsca lasom, fauna jest leśną. Podział powyższy, naturalnie, posiada wartość jedynie w obrębie Francyi, chociaż nawet dla tego kia-ju niepodobna uważać go za powszechnie obowiązujący. Tembardziej jest rzeczą niewłaściwą rozciągać go na inne, dalsze okolice Europy i na zasadzie kształtów i obrobienia narzędzi wyciągać wnioski o współczesności ich posiadaczy z odpowiednim okresem we Francyi. W każdym razie kultura mieszkańców Europy w okresie paleolitycznym była na przestrzeni Europy dość jednostajną, t. j. bardzo pierwotną. Narzędzia typu chelleeńskiego były znalezione w Morawii; przedmioty, charakteryzujące epokę magdaleńską, odkryto w Belgii, Auglii, Szwajcaryi, Niemczech południowych, Polsce. Braknie dotychczas pozostałości epoki paleolitycznej w Skandynawii, Niemczech północnych i północy Rossyi. Człowiek utrzymywał się z myśliwstwa, a kultura jego prawdopodobnie była na poziomie ludów dzikich doby obecnej. Natomiast kultura na przestrzeni Europy ulega urozmaiceniu w okresie neolitycznym: fauna, jak i rozmieszczenie roślinności przybrały charakter obecny, pojawia się garncarstwo, polerowanie narzędzi umożliwiło użycie na oręż, prócz krzemienia, różnych miękkich skał itd. Do epoki neolitycznej należą śmietniska kuchenne Danii, nawodne osady Szwajcaryi, oraz w innych krajach (częściowo, bo istnieją one podczas epoki bronzu a nawet żelaza), dolmeny; kultura w różnych punktach naszej części świata znajduje się na bardzo odmiennym poziomie, w jednych na dość względnie wysokim, w innych bardzo nizko, zarysowują się ogniska niezależne postępu technicznego.— Rozpatrując epokę K., warto zwrócić uwagę na

t. zw. stacye, t. j. miejsca dobywania materyału na narzędzia lub opracowywania go. Niewątpliwie w pewnych punktach, obfitujących w odpowiedni materyał, istniały warsztaty, w któ rych wyrabiano oręż. Rozchodził się on stamtąd częściowo prawdopodobnie drogą wymiany. Bardzo ciekawych wzorków w tej mierze, mogących rzucić światło na czasy przedhistoryczne Europy, dostarczają ludy pierwotne. Tak np. w paru miejscach Wiktoryi (N. Hollandya) można o-glądać kamieniołomy, z których tubylcy brali materyał na oręż i narzędzie Odłamki pokrywają znaczną przestrzeń. Dalekie plemiona wysyłały do nich swoich członków. Wysłańcy tacy, jeśli uczciwie spełniali swoje zadanie, a więc nie zatrzymywali się w żadnem miejscu dłużej niż to było konieczne, odbywali podróż swoją bez przeszkód: traktowano ich jako gości, może nie zawsze miłych, ale w każdym razie ze względnością, z jaką gospodarz otacza tego, kogo podejmuje. Ale jeśli zwlekali w podróży, postępowano z nimi jako z wrogami, ścigano ich i prześladowano. I w Ameryce Północnej istniały takie kamieniołomy: pomiędzy rz. Missuri i Minnesotą znajdowały się kamieniołomy czer wouego kamienia, używanego na fajki. „Wielki duch oświadczył, że miejsce to będzie wspólne. Różne plemiona korzystały z kamieniołomów. Był to grunt neutralny, tomahawk tutaj wypadał wrogom z ręki” (Catlin). W Kalifornii odkryto kompletne warsztaty, z których wyroby rozchodziły się daleko drogą wymiany. Prawdopodobnie taki charakter posiadały i kamieniołomy Europy w epoce K., warsztaty odkryto w różnych punktach Francyi, Anglii i Belgii. Wzdłuż rzek mieszkańcy ówcześni korzystali z materyału, który przybywał z nurtem rzeki, obrabiano go na miejscu, zwykle na wybrzeżnych wydmach piasz czystych, może dlatego, że były to przestrzenie niezadrzewione. W miejscach, które nie posia dają własnego krzemienia, niekiedy można znaleźć „skarby” epoki dawnej, składające się z dużej ilości zbiorów krzemiennych. Przed laty 20-u włościanin ze wsi Kaszet (w gub. Wileńskiej), orząc na świeżej trzebieży, zawadził sochą o glinianą pokrywę. Zaczął w tern miejscu kopać i odkrył skarb z łupanych krzemieni, napełnia jący naczynie gliniane („Światowit” III, 21). — Narzędzia epoki neolitycznej są robione z ma-teryałów, które w danej okolicy niekiedy nie spotykają się, a musiały przybyć z dalekich o-kolic. Te szczątki wieków ubiegłych, zanim nauka wyjaśniła ich pochodzenie i doniosłość, były znane ludowi, który, znajdując w ziemi siekierki szlifowane i strzały, a nie mając w o toczeniu swojem wzorów pokrewnych, mniemał, iż powstały wskutek uderzenia piorunu, używał jako środka przeciw chorobom a nawet zawieszał w kościołach. W katedrze w Halberstadt w r. 1767 znajdowała się taka siekierka. W niektórych cywilizacyach narzędzia z kamienia dotrwały przy obrzędach religijnych: u Egipcyan podczas balsamowania ciał używano takich narzędzi, Żydzi z pomocą noża krzemiennego do-konywują obrzezania. Zwyczaje ludów pierwotnych dostarczyły obfitego zasobu faktów dla zro zumienia epoki K. Ludy te używają krzemienia, t. j. przebywają w epoce, z której ludy europejskie wyszły oddawua. Wprawdzie wyroby europejskie rozpowszechniają się pomiędzy nimi i usuwają dawny oręż i narzędzia, ale swoją drogą użycie narzędzi z kamienia jest jeszcze dość powszechne, a studya nad wyrobem tych narzędzi mogą przelać światło i na czasy, badane przez archeologię przedhistoryczną. W e-poce K. znajdowały się ludy Ameryki w chwili odkrycia tej części świata; wprawdzie znano miedź, ale w stanie rodzimym. Cała Polinezya, Melanezya i N. Hollandya używały takich na-

rzędzi. Istniały i w Afryce okolice, używające na narzędzia takiego materyału. Naturalnie, u-miejętnośó obrobienia materyału jest bardzo niejednakowa u różnych ludów pierwotnych. Kiedy wyroby nowozelandzkie mogłyby iść o lepsze z najwytworniejszemi okazami sztuki neolitycznej, to natomiast narzędzia Tasmaóczyków stoją bardzo nizko. — Por. Mortillet „L’homme préhistorique” (wyd. 4-e Paryż 1900); P. Salmon „Age de la pierre” (Paryż); Cartailhac „L’age du pierre dans les souvenirs et superstitions populaires” (Paryż 1878); Podręczniki, traktujące o archeologii, takie jak Hcernes „Urgeschichte der Menschen”; Nadaillac „Les premiers hommes” i in.; Uwarow „Kamiennyj wiek”; O. T. Mason „The origins of Invention” (Londyn

1895) Literaturę naszą w tym przedmiocie podał „Ś wiato wit”, torb 17^2^5    L- K-

Kamieniarstwo albo Kamieniark a— umiejętność obrabiania piaskowców, marmurów, granitów i t. p. kamieni odpowiednio do form potrzebnych w budownictwie i przemyśle; w zakres więc dzisiejszego K a wchodzi umiejętność zaciosywania i wiązania kamieni do tworzenia sklepień i murów, wyrabianie z kamienia schodów, balkonów, kolumn i wszelkich ozdób architektonicznych oraz nagrobków, a również przedmiotów używalnych, jak kamienie młyńskie, wanny, płyty stołowe, przyciski i t. p. K. należy do najdawniejszych rzemiosł, jakiemi ludzkość zaczęła się posiłkować, gdyż łamanie i możliwa obróbka kamieni musiały być stosowane przy tworzeniu grot i jaskiń mieszkalnych, oraz przy budowlach obronnych, jak Cyklopowe mury (ob.). Następnie K poczęło czynić zadość wymaganiom architektury, rozwijającej się w bardzo odległych wiekach w Indyach, Asyryi i Egipcie, a następnie w Grecyi i Rzymie.—Mało posiadamy danych co do historyi i rozwoju K-a w Polsce, lecz, sądząc ze starych budowli (zwłaszcza kościołów), już w Wiekach Średnich obrabiano u nas piaskowiec na stopnie schodowe, odrzwia, futryny okienne itp. Marmur zaczęto obrabiać w Polsce dopiero w XVI wieku. Te dwie gałęzie kamieniarstwa można uważać za swojskie, gdyż od owych czasów ludność miejscowości obfitujących w te kamienie (gub. Kielecka i Radomska) przyswoiła sobie tę gałąź rzemiosła. Granit zaczęto obrabiać w niewielkich ilościach w niektórych zakładach kamieniarskich w Warszawie i Łodzi, gdy umożliwioną została dostawa granitów zagranicznych, zwłaszcza szwedzkich, tj. w drugiej połowie ubiegłego stulecia. W ostatnich czasach zdaje się, że i K. granitowe rozpowszechni się w Polsce, zawdzięczając budowie kolei Nadnarwiańskiej i Kaliskiej, przy których to budowach zaczęto używać miejscowych narzutowych głazów granitowych i pod kierunkiem zagranicznych majstrów kamieniarskich nauczono miejscową ludność obrabiać je. Dziś, chociaż koleje te są już ukończone, jednak lud

Ar. B.

ność rzemiosła tego nie zapomniała i prowadzi je dalej, wyrabiając przeważnie różne skromniejsze, mniej lub więcej estetyczne, nagrobki. — Zadaniem górnictwa jest prowadzenie łomów kamiennych (ob.), tj. wydobywanie kamieni ze złóż przez naturę utworzonych. W łomach kamienia utrzymują się materyały, które można podzielić na dwie grupy: o reel albo orcla — kamienie mniejsze, nieforemnych kształtów, u-żywane w budownictwie do fundamentów, i b 1 o-ki kamienia o formach prawidłowych, zastosowanych do potrzeb i zadań K-a.—Bryły kamienne, nazywane blokami, których kamieniarz używa do wyrobu, dostarczane są z kamieniołomów w formie sześcianu prostokątnego, grubo ociosanego (opaserowanego), któremu kamieniarz nadaje odpowiednią formę przez odbijanie większych kawałków za pomocą s u b i i, t. j. dłóta o jednym spiczastym końcu, który nakłada się na kamień, zaś w drugi, tępy, koniec uderza się bądź-to żelaznym krótkim młotkiem, zwanym pucką, bądź drewnianą, krótką, półkulistą maczugą z rączką, zwaną klepakiem lub knep-1 e m. Następnie, dla zrównania płaszczyzn i linii, używa się bądź-to tak zwanego s t o k h a-mera, tj. młotka zębatego, bądź dłóta o kilku lub kilkunastu zębach, zwanego gradziną, a wreszcie, o ile chodzi o bardziej subtelne linie ornamentacyjne i rzeźby, wykończa się dany ornament płaskiemi dłótami o ostrzu pro-stem lub zaokrąglonem.—Na tern właściwie kamieniarska robota się kończy i zaczyna się proces gładzenia czyli szlifowania: posypuje się dany przedmiot piaskiem i rozciera się takowy innym gładkim kamieniem (zwykle z tego samego materyału co i przedmiot obrabiany) do zupełnego wyrównania powierzchni i zniknięcia śladów ciosania dłótem. — Kamienie przyjmujące polor, jak np. marmur i granit, gładzi się W"“êatszym ciągu coraz to bardziej miałkiemi i twardemi środkami, jak oto: opiłkami stalowe-mi, pumeksem, proszkiem szmerglowym lub kar-borundowym i t. p.; ostateczny zaś blask nadaje się paloną cyną.— Już od dośó dawna u-żywane są różne kamienie w mniej lub więcej cienkich deskach na płyty stołowe i t. p., które wycinane są z bloków za pomocą tartaków poruszanych wodą lub parą. Tartak do piłowania płyt kamiennych składa się z ramy drew niauej lub żelaznej, zawieszonej poziomo nad kamieniem przeznaczonym do przepiłowania, i wprawianej w ruch wahadłowy. W ramie tej umocowuje się odpowiednią do potrzeby ilość pił żelaznych lub stalowych bez zębów, a kamień posypuje się piaskiem i oblewa wodą, przez co piły, trąc piaskiem o kamień, powoli zupełnie go przepiłowują. — Dopiero w ostatnich 20 latach poczyniono znaczne postępy w zastosowaniu machin do obróbki kamieni, a także zastąpiono w tartakach piły żelazne piłami dyamen towemi (tj. z nasadzonemi dyamentami), zasto

sowano piły obrotowe, robiące do 2 000 obrotów na minutę; następnie używane są już dziś w szerokim stopniu specyalne machiny do gładzenia i polerowania (nadawania blasku), do wycinania gzemsów, oraz tokarnie ze 'specyalnemi dłótami z nasadzonemi dyamentami. Wogóle prawie każdy rok przynosi jakieś ulepszenia w machinach kamieniarskich, które do ostatnich niemal czasów wiele pozostawiały do życzenia.

Kamienica, wielka rzeka górska, wypływa w paśmie Gorców (część Beskidów), po póln. stronie głównego grzbietu, w lesie, pokrywającym północne zbocze góry i szczytu Niedźwiedzia (1311 m.), na obszarze gm. Poręby Wielkiej, w pow. Limanowskim. Poczem płynie nieco krętym biegiem w kierunku płn. - zachodnim i ubiegłszy 3¹/₂ mili, wpada pod Nowym Sączem z lewego brzegu do Dunajca. K. zabiera liczne potoki górskie, mniejsze i większe. Z prawego brzegu Gorców spływają do niej: Gołębieniec i Zasadny; z lewego brzegu z działu Mogilnicy wpadają Mogilnica, Zbłudzki potok i Beniów. Wzdłuż całego biegu znajduje się na niej 16 młynów, 8 traczów i jedna kuźnia w Szczawie. Wody rwące, wylewy straszne, dno kamieniste. Spad wód wskazują następujące liczby: 1 190 m. (źródło); 895 m. (u płd. stóp Kudłonia); 735 m. (powyżej tracza parowego); 612 m. (na skręcie ku wschodowi pod Szczawskim lasem); 517 m. (we wsi Szczawie); 463 m. (górny koniec wsi Kamienicy); 365 m. (uście). — „Słów. Geogr.”.

Kamienica Polska, wieś i osada fabryczna nad rz. Wartą i Kamieniczką, pow. Częstochowski, gm. i par. Kamienica Polska. Leży wpo-bliżu granicy pruskiej, naprzeciwko drugiej wsi t. n. za kordonem granicznym położonej, a o 15 wiorst na południe od Częstochowy, przy drodze bitej. Posiada kościół par. murowany, wzniesiony ze składek mieszkańców w r. 1869, sąd gminny okr. V, urząd gminny, szkołę. Jest tu fabryka papki drzewnej (z osiczyny), wyrabiająca rocznie do 4 000 centn. głównie dla papierni w Soczewce. Kopalnia rudy „Walentynów”, założona w r. 1873, zbywająca rudę do fabryk pruskich. Ludność trudni się tkactwem i wyrobem płócienek bawełnianych na ręcznych warsztatach. Osada ta sama w sobie stanowi gminę i parafię oddzielną. Zdaje się, że już w w. XV istniała tu kopalnia czy też fabryka żelaza, o której wspomina niejasno Długosz (Kamenica alias fabrica ferri w par. Koziegłowy. T. II, 192). W r. 1818 dopiero przybyli z Austryi osadnicy nabyli tu znaczny obszar ziemi i rozdzielili go pomiędzy siebie. Wtedy K. należała do par. w Poczesnej, dopiero w r. 1867 utworzono tu oddzielną parafię. W r. 1827 było tu 101 domów i 590 m-ców, obecnie liczy 202 domy, około 5 000 m-ców, 1 377 mr. obszaru K. Polska, gmina, należy do sądu gm. okr. V w miejscu, stacya poczt, w Poraju. — „Słów. Geogr.”.

Dr j. p.

Kamienica Polska, miasto w Prusiech Zachodnich, ob. F i n c k e n s t e i n.

Kamienica Czeska (Böhmische-Kamnitz), miasto w obwodzie Pieczyńskim w Czechach,

4 316 m. Sąd obwodowy i wiele innych insty-tucyj rządowych, kościół św, Jakóba i zgromadzenie sióstr miłosierdzia św. Karola Boromeu-sza. Znaczne fabryki, mianowicie: fabryka machin przędzalnych, przędzalnia, papiernie, huta szklana itp. Tutejsze dobra alodyalne z zamkiem i browarem parowym, nabyte w r. 1614 przez Radzisława Kmskiego z Vchynic i Tetowa od panów z Vartenberga, piszących się niegdyś Berkami na Dieczynie, właściwych założycieli K-y, nazywającej się wtedy „Niewierną”. Im też początek zawdzięcza Zameckń Hora, zamek, będący dziś w zwaliskach, w r. 1444, po bezsku-tecznem oblężeniu (1441 —1442) przez Łużyczan spalony, W kościele tutejszym z r. 1555 są groby patiów na Vartenbergu (najdawniejsza trumna Abrahama na V. z roku 1587). Szpital i kaplica przydrożna pochodzą z czasów Kin-8kich, którzy ścieśniali swobody i przywileje miasta, o co były spory, trwające aż do roku 1778. Dzisiejszym właścicielem dóbr jest Ferdynand książę Kinsky.— „Naue. Slovn.”. J- F-

Kamienie (łac. calculi) w patologii.—Do zjawisk stosunkowo bardzo często napotykanych w ustroju ludzkim i zwierzęcym należy powstawanie w różnych jego miejscach złogów mniej lub więcej nieorganicznych, bądź przenikających tkanki, tworząc t. zw. zwapnienia ich (ob.), bądź też powstających w płynach, znajdujących się w rozmaitych jamach ustroju, te zowiemy K-ami, dla podobieństwa ich do tworów pryro-dy martwej, powszechnie tak nazywanych; o nich tu wyłącznie teraz będzie mowa.—K. są to złogi czyli stężyny (concremcnta) twarde, zawierające zwykle przeważnie sole wapienne, kwasy: szczawiowy i moczowy, cholesterynę i t. d.; powstające w przewodach lub jamach narządów ciała różnych, wydzielających lub wywodzących z ustroju płyny rozmaite.—K. zdarzają się dość często w narządach moczowych, szczególnie w pęcherzu, ale i w nerkach; dalej w pęcherzyku i w przewodach żółciowych, również często i w jelitach, w migdałkacb, w gruczołach ślin -nych, w okrzelach, a wyjątkowo i w innych jeszcze narządach. Tu, oczywiście, mowa tylko być może o częściej napotykanych.—K. powstają zwykle, jako następstwo nieżytu (ob.) prze wlekłego błou śluzowych, wyściełających narządy wymienione, albo też wskutek zmian cho robliwych wydzielin ich samych, albo nakoniec, jako złogi tworzące się dokoła ciał obcych, które z zewnątrz dostały się przypadkowo do wnętrza ustroju. — K. bywają nieraz bardzo drobne, do ziarenek piasku miałkiego lub do żwiru podobne, lecz mogą u człowieka dojść do rozmiarów bardzo znacznie większych i ważyć niekiedy przeszło y, kilograma, w jelitach zaś koń-

skich znajdowano nawet K. dochodzące do 5 ki-logr. wagi.—Występują albo pojedyńczo, a wtedy bywają większe, albo też gromadnie; tak np. w pęcherzyku żółciowym, ludzkim, spostrzegano już niekiedy razem przeszło 7000 kamyczków, rozumie się, że nadzwyczaj drobnych. — Postać i wielkość K-i zależna jest bardzo od miejsca, w którem powstają, zależność ta wszakże jest względna tylko, gdyż nie nazbyt rzadko w przewodach lub jamach dość ciasnych K. dochodzą do objętości stosunkowo dość znacznej. K. bywają. alho jednolite, albo też składają się z warstw spółśrodkowych; powierzehuia ich bywa gładka, albo chropowata, czasami pokryta wyniosłościami i guzikami drobnemi, jakby brodawkami.— Jeżeli kilka K-i leży obok siebie w miejscu zacieśnionem, to na powierzchniach ich, ocierający» h się o siebie wzajemnie, powstają ścianki płaskie, jak widzimy je na kryształach; zwykła ich postać najczęściej bywa okrą-gława, lub nieco wydłużona, jajkowata.—K., będące same wynikiem zmian chorobnych w ustroju, stają się najczęściej znów przyczyną cierpień i dolegliwości przeróżnych, nieraz nadzwyczaj bolesnych, wstrzymujących działalność prawidłową narządów niemi dotkniętych, a mogących czasami stać się i powodem śmierci. — Leczenie bywa różne, zależne od siedziby K-i. — Jeżeli dość wcześnie spostrzeżono skłonność do tworzenia się ich, szczególnie moczowych, wskazane bywa leczenie za pomocą środków wewnętrznych, mających na cełu rozpuszczenie zupełne, lub przynajmniej zmniejszenie objętości K-i tworzących się, aby przez to bądź ułatwić wydalenie ich z ustroju drogą przyrodzoną, albo też zapobiedz powstawaniu nowych. Służą ku temu wody mineralne rozmaite, oraz t. zw. leki kamieniokruszne (ob ), właściwe, ale za ich pomocą rzadko jeno, niestety, cel osiągnąć można, zwłaszcza gdy K. już istniejące, nie zaś skłonność do tworzenia się ich, zwalczać przyjdzie. Najczęściej chorego cierpiącego na K. od cierpień uwolnić może tylko ręka chirurga, wykonywając operacyę zawsze do poważniejszych należącą — Najpospoliciej ludzi trapią K. moczowe, bądź nerczane, bądź pęcherzowe, oraz żółciowe (ob. te wyr.); wszystkie inne są rzadsze i mniej szkodliwe.

Kamienie fijołkowe, tak nazywają kamienie, t jakby proszkiem czerwonym obsypane, przyjemnie fijołkami pachnące, a trafiające się wszędzie w Alpach, Tatrach, lub wynioślejszych Karpatach, w górach Olbrzymich i wielu innych górach w całej Europie, ale do wyższych należących. Barwa i zapach tych kamieni pochodzi od szczególnego tworu roślinnego, bisiorkiem fijołkowym (Chroolepus Jolithus Agard. albo Bys-6us Jolithus Lin.) zwanego, Bisiorek ten w ukła dzie ogólnym do wodorostów (Algae) czyli do roślin skrytokwiatowych, w wodzie lub w miejscach wilgotnych rosnących, należy. Pod mi-

kroskopem oglądany, przedstawia bardzo de- bie. Na przekroju ich widać zawsze prawie likatne włókienka, członkowato zestawione, wi- uwarstwienie wyraźne, a jądrem ich zazwyczaj dlasto - dzielne, wietko z sobą splątane, z od- bywa jakie ciało obce, z pokarmem przypadkowo połknięte.—K ami k-mi rzekomemi zwykliśmy nazywać twory napotykane w kiszkach zwierząt przeżuwających, złożone ze zlepu piasku, włókien roślinnych, niestrawionych, śluzu, włosów i t. p., a powleczonych zazwyczaj skorupą z fosforanu wapnia. Złogi te stają się czasem przyczyną zaburzeń chorobnych.—Do K-i tego rodzaju należą też używane dawniej w lecznictwie t. zw. Bezoary (ob.).

nóżkami haczykowatemi, a członkami 1 — *2 razy dłuższemi niż szerokiemi, co wszystko razem ma wejrzenie aksamitne, jakby proszkowate, barwę czerwoną, z czasem brudno-zielenieją-cą, a zapach miły i dosyć trwały fijołków. Bi-siorek fijołkowy powleka zazwyczaj kamienie granitowe rozmaitej wielkości, niekiedy nawet i piaskowce, brzegi potoków górskich zaścielające. Wązkie ściany żłobów skalnych, wodę przepuszczające, również od tego wodorostu czerwienieją. Turyści i nasi podróżnicy po Alpach Europy przywożą zwykle te kamyczki do domu, nabyte od mieszkańców tamecznych. W Tatrach całych, a szczególniej w dolinie Kościeliskiej, w okolicach Zakopanego i w dolinie Białki, pro-

Dr j. p.

nie fijoikowe należą do nadzwyczaj pospolitych. Wybrany kamyczek średnipj wielkości, ale mocno czerwony, czyli grubo bisiorkiem fijołkowym pokryty i w kawałek płótna lnianego obwinięty, zatrzymuje swój zapach lat parę nawet, chociaż barwa się jego zmieni i w brudno zieloną przejdzie. Zapach ten jednak trwa tak długo, dopóki ów twór roślinny żyje; w miarę obumierania ubywa i zapachu. Bisiorek fijołkowy nie ma żadnego użytku, zasługuje przecież z przyc⁷yny swego zapachu na uwagę. — „Enc. 8. Org.”.

Kamienie kałowe (Coprolitld s. Enterolithi). Tak nazywamy w patalogii ciała twarde, podobne do kamieni, wielkości i postaci bardzo różnej, tworzące się czasem w przewodzie pokarmowym ludzkim i zwierzęcym. Powstają nieraz stąd, że dokoła ciała obcego, znajdującego się przypadkiem w jelitach, tworzy się warstwa kału, który przenikają następnie złogi soli wapiennych, nadając im zwykle twardość niemałą. Tego rodzaju K. u człowieka należą do rzadkości; napotykane bywają najczęściej w t. zw. wyrostku robaczkowatym ki s z ki ślepej (ob), a tam stać się mogą przyczyną spraw chorobnych, bardzo niebezpiecznych, ponieważ wywoławszy obecnością swą zapalenie, doprowadzić mogą do przedziurawienia kiszki i zapalenia następnego otrzewnej (ob.), w tych razach zwykle śmiertelnego. Jeżeli przedtem potworzyły się już zrosty, to rzecz skończyć się może na utworzeniu się ropnia (ob.), wymagającego opróżnienia na zewnątrz za pomocą operacyi chirurgicznej. — U zwierząt niektórych, szczególnie koni, K. k. w kiszcze ślepej są stosunkowo bardzo częste; najzwyklej spotyka się ich tam po kilka naraz, a ciężar ich dojść może niekiety do kilku funtów. K. takie całkowicie niemal (90°/₀) składają się z fosforanu magnezo-amonowego z przymieszką fosforanu i węglanu wapnia i t. d.; bywają gładkie, białawo-szare, okrągławe, lub, jeżeli jest ich więcej, ograniczone ściankami płaskiemi, będą-cemi wynikiem ocierania się wzajemnego o sie-

Kamienie moczowe (Calculi urinosi s. Urolithi), Są to ciała twarde, do kamyków podobne, o wyglądzie i barwach różnych, tak samo i wielkość ich bywa bardzo rozmaita, również i skład chemiczny nie jest bynajmniej jednaki. Są to twory chorobne, powstające w narządach moczo-wadzącej z Rukowiny do Morskiego Oka, kamie wych zarówno u ludzi, jak u zwierząt; tu wszakże tylko o ludzkich obszerniej będzie mowa. — K. m. tworzą się w dwóch miejscach, t. j. w t. zw. miednicy nerki (por. Nerka), albo w pę-I eherzu moczowym; pierwsze z nich za pośrednictwem moczowodów (ob.) mogą się też dostawać do pęcherza i tam rosnąć dalej.—K. m. składają się z istoty białkowatej, zatem organicznej, i z soli różnych, w ustroju napotykanych, tworzących pokłady spółśrodkowe dokoła jądra zajmującego środek K-a m-go. Jądro takie bywa najczęściej albo grudką śluzu zgęstniałego, kroplą krwi zsiadłej, lub ropy gęstej, albo jajkiem wuętrzaka (ob.), lub ciałem obcem, in-nem, które przypadkiem dostało się do wnętrza narządów moczowych. — K. m. występują poje-dyńczo, lub rzadziej po kilka naraz. Wielkość ich z początku zawsze drobna, dochodzi czasem do rozmiarów pięści mężczyzny dorosłego; takie K. m. wszakze dziś, w Europie zwłaszcza, należą do rzadkości. — K. m. drobne nazywamy pospolicie piaskiem moczowym, także niekiedy drząstwem, lub dziarstwem; ukazują się zwykle w ilościach znacznych i tworzą osady gęste w moczu; usunąć je, lub zapobiegać tworzeniu się ich należy za pomocą wód mineralnych, dyety odpowiedniej, lub leków stosownych, t. zw. kamieniokrusznych (ob.), gdyż nieraz kamyczek taki stać się może jądrem K-a większego.—Podług składu chemicznego K. m. podzielić można na rodzaje następujące: I. K. złożone z kwasu moczowego lub z moczanów (ob.). Zwykle są okrągławe lub jaj -kowate, twarde, barwy żółto-czerwonawej, o powierzchni gładkiej; dosięgnąć mogą wyjątkowo wielkości jaja gęsiego, na przekroju ich uwar-stwowienie bywa zwykle wyraźne. K. jednolite, z czystego kwasu moczowego wyłącznie złożone, bywają nadzwyczaj twarde.—II. K. z moczanu amonowego są bardzo podobne do poprzedzających, zawierają wszakże w sobie więcej białka; są bardzo rzadkie.—III. K. z fosforanów, amonku, magnezu i wapnia powstawać

moczowego, moczanów i fosforanów zwykle tak są zbudowane, że sole wymienione tworzą warstwy spółśrodkowe, naprzemian idące po sobie, albo też jedna z nich tworzy jądro, druga zaś powłokę K-a; są bardzo częste. Oprócz ze soli wymienionych, jądro, lub powłoka ich, składać się może także z węglanu wapnia.—VI. K. ze szczawianu wapnia są nadzwyczaj twarde i ciężkie; większe zpomiędzy nich powierzchnię miewają nierówną, brodawkowatą. do owocu morwy podobną, podobieństwo to zwiększa jeszcze barwa ich ciemno-bruuatna; na przecięciu uwar stwienie bywa zwykle bardzo wyraźne. Mniejsze miewają powierzchnię gładką i barwę jaśniejszą, wyglądem przypominają ziarna konop-Są dość pospolite, szczególnie u dzieci i wyrostków. —VII. K. z cystyny i ksantyny (ob.) złożone są nadzwyczaj rzadkie, drobne, okrągławe o powierzchni gładkiej, lśniącej się nieomal, pierwsze z nich są żółtawe, drugie ja-sno-brunatne; w ogniu spalają się do cna, — Oprócz wymienionych rodzajów zdarzają się jeszcze i mieszane, jak np. z fosforanów i szczawianów wapnia itp. — Por. K. nerczane i K.

Dr J. P.

c z a n e j.

mogą tylko w moczu alkalicznym, nigdy zaś w kwaśnym, który je rozpuszcza. Po większej części bywają kuliste, kredowate, białe i gładkie, na odłamie listkowate, kruszące się łatwo; na przekroju są zwykle warstwowate. Są dosyć pospolite.—IV. K. z fosforanu wapnia czystego, do poprzedzających z wyglądu podobne, należą do rzadkości.— V. K. złożone z kwasu

ne.

pęcherzowe.

Kamienie nerczane albo nereczne (por. K. moczowe) co się tyczy wielkości bywają bardzo różne, postać ich też bywa również rozmaita; największe z nich, rosochate, tworzą czasami odlew zupełny t. zw. miednicy nerki oraz jej kielichów (ob. Nerka) i mogą wtedy zupełnie powstrzymać odpływ⁷ moczu do pęcherza, co znów pociągnąć może za sobą zanik nerki, oraz śmierć z powodu zatrucia ustroju moczem (ob. Mocznica). — Przyczyna tworzenia się K-i n-ych nie jest dotąd należycie wyjaśniona (por. Kamienie i Kamica nerek).— K. n. wywołują często zapalenia miednicy nerki, nadzwyczaj bolesne, mogące przejść na nią samą, a wymagające wtedy operacyi chirurgicznej bardzo poważnej, ale koniecznej wobec śmierci grożącej (ob. Nefrotomia). Zdarza się też, iż K. średniej wielkości, spłókany z miednicy nerki, dostanie się do mocz o w od u (ob.) i zatkawszy go szczelnie, staje się przyczyną zaburzeń ciężkich, wywołując mianowicie t. zw. puchlinę nerki (ob. Nerki choroby).— Jeżeli oba moczowody równocześnie, albo kolejno jeden po drugim będą zapchane, to wtedy śmierć chorego staje się nieunikniona.—K. mniejsze przedostają się stosunkowo dość często przez moczowody do pęcherza, gdzie następnie rosną dalej, przejściu ich towarzyszą zwykle przypadłości nadzwyczajnie bolesne, znane pod nazwą Kamicy nerek (ob.) albo też Kolki u er-

Dr J. P.

Kamienie pęcherzowe są to K. moczowe (ob.), znajdujące się w pęcherzu, tam powstałe, albo też z nerek opadłe (por. K. nerczane), a w ciągu dalszym w nim rosnące; przypadłości przez nie wywoływane nazywane bywają czasem Kamiączką lub Kamicą (Lithiasis), zwykle i potocznie mówi się wszakże tylko wprost o Kamieniu, na który ktoś cierpi. — To, co dotyczy K-ni moczowych wogóle, ob. pod wyrazem tym. — Wielkość K-i p-ych dochodzi od objętości ziarna piasku do rozmiarów jaja kurzego, wyjątkowo zdarzają się i znacznie większe, cały pęcherz niemal wypełniające.—Spoistość ich (consistentia) bywa także różna, zależna od ich składu chemicznego; złożone ze szczawianów bywają zbite i bardzo twarde, z fosforanów miększe i kruchsze. K. te albo leżą swobodnie w pęcherzu, zmieniając położenie swe, albo też spoczywają nieruchomie w uchyłkach (diverticula) ściany pęcherzowej wewnętrznej.— Zazwyczaj tworzy się naraz jeden tylko K. w pęcherzu, atoli i po kilka razem nie należy do rzadkości nadzwyczajnych. Wyjątkowo zdarza się że w pęcherzu jednym bywa ich kilkadziesiąt, a nawet kilkaset, ale wtedy, rozumie się, mogą być tylko bardzo drobne, raczej na miano piasku lub żwiru zasługujące.—Błona śluzowa pęcherza zawierającego kamienie, zwłaszcza jeżeli powierzchnia ich jest chropowata, zazwyczaj bywa podrażniona, w stanie zapalnym, tembardziej im K. jest większy, nierówniejszy i ruchliwszy. Zapalenie wymienione sprowadza mętność moczu, zawierającego wtedy wiele é 1 u-zu (ob.) i ciałek ropnych (ob. Ropa), często także przymieszkę krwi. Stan ten zapalny z czasem przejść może na moczowody (ob.), a z nich na nerki same, wywołując powikłania groźne dla chorego.— Jeżeli K-a za wczasu nie usunięto w jakikolwiek sposób, to chorzy nim dotknięci umierają zwykle w końcu, z powodu objawów zapalnych, właśnie wymienionych, nacierpiawszy się bez miary.—Objawem najwcześniejszym K-a tworzącego się w pęcherzu moczowym, oprócz mętów w moczu, na które chorzy przeważnie uwagi nie zwracają nigdy, jest ból w pęcherzu i sąsiedztwie jego, ból zwiększający się już podczas stania, tembardziej zaś w czasie wykonywania ruchów żywszych, jak ohód prędki, bieg, jazda konna i t. p., a zmiejszają-cy się lub ginący zupełnie, gdy się chory położy spokojnie. Siedzibą zwykłą bólu tego jest t. zw. szyjka pęcherza (ob. Pęcherz moczowy), cewka moczowa, często żołądź członka męskiego, ale obecność K-a wywołuje też często strzykanie bolesne w jądrach, udach, o-kolicy nerek, również kurcz dokuczliwy pęcherza i odbytnicy (ob.). Obecność ciała obcego w pęcherzu, rzadko który chory odczuwa

czem to polega; wiadomo tylko, że w Anglii, Niemczech nadreńskich, Lombardyi, oraz w okolicach Moskwy, K. m. bywają częstsze niż gdziekolwiek indziej, szczególnie u dzieci. W kraju naszym K. p. należą do chorób stosunkowo nie często ludzi trapiących, a zwłaszcza u dzieci są bardzo rzadkie.—U zwierząt domowych, płci obojej, K. moczowe, zarówno w pęcherzu jak w cewce moczowej, zdarzają się stosunkowo dosyć często, najczęściej wszakże w postaci piasku, chociaż u koni spostrzegano już K. ważące do V₂ kilograma i więcej. K. w cewce moczowej widywane bywają często zwłaszcza u wołów i psów. Usuwać je należy tak samo, jak u ludzi, za po-

Dr J. P.

(ob.).

wyraźnie. Oddawanie moczu bywa zawsze mniej lub więcej utrudnione, zwłaszcza gdy kamień jest ruchomy, gdyż wtedy często bardzo tamuje drogę odpływającemu moczowi; gdy po opróżnieniu pęcherza ściana jego zetknie się z kamieniem, powstaje też zwykle ból bardzo przykry. Objawy wymienione, do których dodać jeszcze można krwawienie, powtarzające się szczególnie po ruchach ciała żywszych, nie starczą wszakże do rozpoznania nieomylnego obecności K-a w pęcherzu; pewność jeno można osiągnąć, badając pęcherz za pomocą cewnika metalowe-wego; dotknięcie się nim K-a, wyczute wyraźnie, usuwa dopiero wątpliwość wszelką. — Chorego, noszącego K. w pęcherzu, wyleczyć można tylko za pomocą usunięcia go stamtąd; dzieje się to albo przez wycięcie (ob. Lit o tom i a), albo też przez pokruszenie K-a na kawałki drobne, w pęcherzu samyp, i wypłukanie tychże przy pomocy narzędzi odpowiednich (ob. L i-t o t r y p s i a).—Stosowanie leków jakichkolwiek, czy to ogólne, czy też miejscowe, za pomocą wstrzykiwania ich do pęcherza, do celu upragnionego nie wiedzie, ponieważ przetwory chemiczne, w których K. się rozpuszcza, są wszystkie tego rodzaju, że bez aż nadto uzasadnionej obawy, nadwerężenia ciężkiego pęcherza samego, użyć ich uie można, a w płynie, któryby zarazem nie zniszczył ścian pęcherza, kamień żaden także się nie rozpuści (Por. Wilh. Ebstein „Die Natur und Behandlung der Harnsteine” Wiesbaden 1884).—K-e o rozmiarach drobnych, porwane przez mocz oddawany, dostają się też niekiedy do cewki moczowej, a zatkawszy ją zupełnie, stać się mogą powodem zaburzeń bardzo groźnych, które także tylko chirurg usunąć może.—K. p. dawniej stanowczo bywały częstsze niż dziś, co może głównie zależy od tego, że lepiej teraz umiemy leczyć zwężenie cewki moczowej, oraz zapobiegać zawczasu tworzeniu się ich; jest to bowiem rzeczą wiadomą, iż u-trudnione opróżnianie pęcherza, towarzyszące zawsze zwężeniom takim, usposabia wielce do tworzenia się K-i moczowych. Nie mniejszy u-dział w ograniczeniu częstości zapadania ciężkiego na K. p. przypisać też należy leczeniu wczesnemu i biegłości w rozpoznawaniu zawczasu skłonności do tej choroby. — Wiek żaden, od niemowlęcia do starca zgrzybiałego, nie jest wolny od K-ni p-ych, zdarzało się podobno nawet, że dzieci rodziły się już z K-m w pęcherzu. Mężczyźni częściej od niewiast podlegają chorobie tej, co głównie temu przypisać należy, iż cewka moczowa niewieścia jest znacznie krótszą, obszerniejszą i łatwiej rozciągliwą, snadniej więc z moczem przepuszcza nazewnątrz wszelkie kamyki drobniejsze, a nawet nieraz dochodzące dc wielkości orzecha laskowego, któreby nigdy przez cewkę męską nie przeszły. — Częstość K-i p-ych nie we wszystkich krajach jest jednaka, nie stwierdzono jednakże dotąd, na

Rn o. pow. Uuitr. Ze«*, 865. T. XXXIV,

mocą operacyi.

Kamienie szlachetne, ob. Klejnoty. Kamienie sztuczne, ob. Klejnoty. Kamienie ślinne (Sialolithi). W śliniankach (ob.) samych, oraz w przewodach ich, ślinę nazewnątrz wywodzących, spotykamy czasem grudki twarde (concrementa), złożone zwykle z węglanu wapnia z przymieszką nieznaczną fosforanów wapnia i magnezu. K. ś. mogą u-trudnić lub nawet wstrzymać zupełnie odpływ śliny z gruczołu, wywołać przez to pęcherzowa-te rozdęcie przewodu, dochodzące nieraz do wielkości orzecha włoskiego, a w ustach bardzo niewygodne, przeszkadzające mowie i jedzeniu. — (Por. Kamica ślin na). —K. zupełnie podobne powstają także czasami w trzustce

Dr J. p.

Kamienie żółciowe (Cholelithi) są złogami (eon-cretiones) swoistemi, o budowie i składzie rozmaitym, spotykanemi w pęcherzyku żółciowym (ob. Żółć i Wątroba), lub rzadziej w przewodach żółciowych wątroby. W miejscach wymienionych występują albo pojedyńczo, albo też częściej w liczbie większej, nieraz parę setek przekraczającej. K. ż. pojedyńcze, lub nieliczne, znajdujące się w pęcherzyku żółciowym, miewają wielkość orzecha laskowego lub ziarna grochu, czasami też większą, mogącą objętością przewyższyć jaje kurze nawet. Jeżeli zaś na-tworzy się ich tamże bardzo wiele, to wtedy najczęściej nie przekraczają wielkości ziarna grochu, albo nie dosięgają jej nawet, tworząc w tych razach rodzaj piasku lub żwiru. K. pojedyńcze zazwyczaj bywają okrągławe lub jaj-kowate, na powierzchni gładkie, czasem lśniące się nawet, gdy zaś jest ich razem wiele, gdy leżą ciasno, stykając się ze sobą i ocierając się wzajemnie o siebie, to wtedy powierzchnia ich składa się ze ścianek płaskich i gładkich, stykających się krawędziami zaokrąglonemi. Obok K-i ż-ch gładkich napotykamy też niekiedy chropowate, jakby brodawkami pokryte. Barwa K-i ż-ych zazwyczaj bywa brunatno - żółta, zdarzają się wszakże, i to nie nazbyt rzadko, także zielo-nawe, żółtawe, uakoniec szarawo-białe. Ciężar właściwy wszystkich K-i ż-ych jest niewielki, a spoistość i miąższość ich również nieznaczna.

67

Dzieci

Większość przewyższająca K-i tych składa się z cholestearyny (ob.) i z barwników żółci (ob. Żółć), czasem z przymieszką nieznaczną soli wapiennych, te zwykle są uwarstwione spół-środkowo, co widać wyraźnie na przekroju; zdarzają się tu nierzadko K. z czystej niemal cholestearyny złożone, barwy jasnej, przypominające wyglądem szkło mleczne, na przekroju i na odłamie pokazują budowę promieniowatą, krystaliczną; występują pojedynczo lub po kilka naraz, ale nigdy w liczbie większej, zwykle są drobue, lecz mogą czasem dojść do wielkości jaja gołębiego, lub nawet większej, powierzchnia ich często bywa nierówna, jakby brodawkami osiana. Bardzo rzadko kiedy K. ż. posiadają korę wapienną, twardą, jeszcze zaś rzadsze są te, w których sole wapienne przeważają wo-góle. Najrzadziej spotyka się K. złożone z samych barwników żółci, lub z czystego węglanu wapnia.—Przyczyna powstawania K-i ż-ych, wo-góle dość częstych, dotąd nie jest należycie wyjaśniona. Rozumie się, że tworzą się z istot w żółci rozpuszczonych, szczególnie z cholestearyny, strącanie ciał tych z płynu wywołuje rozkład żółci. Może być, że drobnoustroje jakie przyczyniają się do tego, ale dotychczas istnienia i działania ich nie stwierdzono. Zwykle za przyczynę tworzenia się K-i ż-ych podawany bywa zastój w pęcherzyku żółciowym; przyczynić się też może do tego przesycenie żółci cho-lestearyną, łatwo z niej się wydzielającą. Że nieżyt (ob.), dróg żółciowych usposabia do wytwarzania się K-i jest niewątpliwe. W niektórych okolicach i krajach K. ż. bywają częstsze niż gdzieindziej, np. w Niemczech południowo-zachodnich, lecz do rzadkości nie należą nigdzie: owszem, wszędzie liczą się do cierpień pospolitych. Płeć żeńska częściej na nie zapada od męskiej, co może być następstwem noszenia gorsetów, uciskających zwykle wątrobę, i młodzież rzadko cierpią na nie; bardzo często spotykamy je u ludzi dotkniętych rakiem żołądka lub wątroby. Nadzwyczaj często obecność K-i, nawet licznych, w pęcherzyku żółciowym nie wywołuje objawów dotkliwszych żadnych; czasem wszakże, wskutek podrażnienia błony śluzowej, przez nie wywołanego, powstać mogą sprawy zapalne, wiodące do owrzodzeń i wynikających stąd nieraz przedziurawień pęcherzyka żółciowego, co wywołać znów może zapalenie otrzewnej z szeregiem całym następstw jego niebezpiecznych. (Ob. Otrzewnej zapalenie). Jeżeli wszakże wskutek zapalenia przewlekłego, przed przedziurawieniem pęcherzyka potworzą się zrosty, to wtedy dwa zejścia są możliwe. Naprzód, jeżeli pęcherzyk zrósł się z jelitem (ob.), to wytworzyć się może przetoka (fistula), przez którą żółć spływa do przewodu pokarmowego, nieraz nie wywołując przytem żadnych cierpień, lub objawów niepokojących; przez przetokę taką K. same mogą wejść także do jelita,

a stamtąd nazewnątrz razem z wypróżnieniami. Powtóre, jeżeli pęcherzyk żółciowy zrósł się ze ścianą brzuszną, to może się utworzyć w niej ropień, z którego rozwinie się potem przetoka, wydzielająca żółć nazewnątrz, a z nią razem i kamyczki.— W innych znów razach zapalenie pęcherzyka żółciowego przewlekłe sprowadza zgrubienie znaczne ścian jego, a czasem zrost ich, zupełny do tego stopnia, że jama pęcherzyka znika ze wszystkiem; w razie tym żółć z wątroby spływa wprost do dwunastnicy (ob. J e 1 i-t o) za pośrednictwem przewodów: wątrobnego (ductus hepaticus) i żółciowego wspólnego (d. cho ledochus), co także zwykle za sobą nie pociąga zaburzeń jakichkolwiek.—K. zatykające przewody żółciowe w miąższu wątroby (ob.), wywołują żółtaczkę (ob.), ponieważ, tamując odpływ żółci swobodny, zmuszają ustrój do jej wessa-nia; oprócz tego następstwem ich bywa także nieżyt (ob.) silny przewodów owych, mogący wywołać zapalenie ropne miąższu wątroby, dla życia w stopniu najwyższym niebezpieczne. — Zdarza się czasem, że K. uwięźcie w miejscu najwęższem pęcherzyka, to jest tam, gdzie przechodzi w przewód jego żółciowy (ductus cysticus) i zamyka go do cna; następstwem tego zwykłem bywa, że żółć, nie mogąca wydostać się z pęcherzyka nazewnątrz, pomału znika, a miejsce jej zajmuje płyn wodnisty, wydzielany przez ściany pęcherzyka, który z czasem, napełniając się coraz bardziej, przybiera postać worka sporego, o śpianach ścieńczałych, napełnionego cieczą wymienioną. Stan ten, najczęściej nie powodujący ani objawów przykrych, ani też niebezpieczeństwa, zowiemy puchliną workowatą pęcherzyka żółciowego (Hydrops vesicae felleae). — Doświadczenie uczy nas, że wydzielanie K-i drobniejszych przez przewód żółciowy (ductus choledochus) do jelita odbywa się często bardzo bez wywoływania przypadłości jakichkolwiek i przechodzi poprostu niepostrzeżenie, o istnieniu zaś K-i ź-ych u osoby danej dowiadujemy się wtedy dopiero, gdy się je znajdzie przypadkiem w wypróżnieniach. Ale, niestety, nie zawsze tak bywa. Wielokrotnie K. o rozmiarach nieco większych, dostawszy się do przewodu ciasnego, wywołują szereg objawów, dla dotkniętego niemi połączonych z cierpieniem niesłychanem, zwanem Kolką, albo Kamicą żółciową (ob.).—W czasach nowszych często • kroć już z powodzeniem usuwano K. ż., dokuczające, za pomocą operacyj chirurgicznych.Dr J*p-Kamienie żylne (Phlebolithi) są to ciała twarde, okrągławe, ciemno zabarwione, dochodzące czasem do wielkości ziarna fasoli; na przekroju ich widzimy uwarstwienie współśrodkowe, wyraźne. K. ż. powstają zawsze początkowo z grudki włóknika krwi (ob. Włóknik, por. Krew), z czasem jednak wapnieją. Zdarzają się rzadko i leżą wtedy w zastawkach żylnych, lub w rozszerzeniach żylnych, czyli w t. z w. żylakach

1900, str. 885).

mm

D.

J. Op.

(ob.).— Por. Billroth-Winiwarter „Wykład chirurgii ogólnej” (przekład z niem. Warszawa

Dr J. P.

Kamieniec, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu czerwonem, złota baszta z bramą, oknami i trzema blankami. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. La-

Fig. 91. Kamieniec (herb).

bry czerwone, podbite złotem. Nadany około r. 1840 przez Mikołaja I, cesarza rossyjskiego i króla polsk., Józefowi Koriotowi wraz ze szlachectwem dziedzicznem. — Archiwum b. Herol. Kr. Pol. N» 21; Ostrowski.

Kamieniec, C amen z, m. pow. w Górnych Łu-życach, należało do pocz. w. XIII do familii

v. Westa, pochodzącej z Weissenfels nad Saalą. Z początku mała osada, występująca około połowy XIII w. jako strażnica grodowa (castellum novum, lapis régis), oddaną została przez króla Ottokara w lenno Bernardowi v. Westa; uposażona przezeń prawem miejskiem, stała się zarazem gniazdem jednego z najstarszych i najwybitniejszych rodów, „panów v. Kamenz” w Łuży-cach. Zrazu w XIII wieku byli oni bogaci, mieli w swych rękach około 70 posiadłości okolicznych z wielu nazwami słowiańskiemi; wskutek bogatych fundacyj (Marienstern, klasztor Cyster-sek) sprzedaży i rozdrabniania, z końcem XV w. Krzysztof v. K. zakończył dzieje swego rodu w zakonie krzyżowym (1491) Zpośród wybitniejszych syn Bernarda II, Bernard III, główny fundator Mariensternu, był kapelanem Henryka IV wrocław. i kanclerzem jego od r. 1281, iw tym charakterze występuje z tytułem proboszcza miśnieńskiego; następnie przebywał w wielkich łaskach na dworze króla czeskiego Wacława II, skąd, jako zręczny naówczas dyplomata, oddający głos króla czeskiego po śmierci Rudolfa habsburskiego, w zmowie z arcyb. mogunckim przeważył szalę zwycięstwa na stronę Adolfa Nassau-skiego. Kiedy w r. 1319, w zamieszkach po śmierci margrb. Woldemara zachodnie stany łużyckie poddały się Czechom, podległo między innemi i miasto Camenz koronie św. Wacława, z wyjątkiem zamku zostającego przy rodzinie, zniszczonego następnie w r. 1429 przez Husy-tów i odstąpionego miastu za cenę 200 kóp gr. pr. przez pana Borso III, po którego śmierci także dobra, chwilowo rodzinie zwrócone, w r. 1438 na zawsze przeszły do korony czeskiej. W w. XVI miasto uległo zupełnie reformacyi i dopiero w XIX w. wskrzeszono dla katolickich Serbów łużyckich parafię katolicką. W r. 1842 uległo całkowitemu niemal zniszczeniu przez pożar. Ludności liczy K. około 8 000 mieszkańców; z przemysłu kwitnie tu sukiennictwo, tkactwo. Jest m. K. miejscem urodzenia Lessinga.— („Słown. Geogr.” t. II; „Słown. Geogr. Powsz.”; Kuothe „Gesch. d. laus. Adels”).

Kamieniec Litewski, w dawnem województwie i powiecie Brzeskim, położony nad rzeką Leną, o 3 i pół mili od Brześcia Litewskiego, przy wielkiej drodze, którą niegdyś królowie z Krakowa do Wilna jeździli. Starożytny ten gród przez dawnych naszych pisarzy zwany był Camieniec Ruthenicale. Założycielem jego (r. 1276) miał być—podług latopisu wołyńskiego—książę Włodzimierz, zwany „Filozofem”, panujący na Włodzimierzu Wołyńskim. K., przeszedłszy na początku XIV wieku pod panowanie litewskie, został stolicą powiatu Ka mienieckiego. Z podziału państwa Gedymina wszedł w obręb dzielnicy Kiejstuta i zaczął doświadczać napadów krzyżackich. W czasie wojny domowej Jagiełły z Kiejstutem (r. 1382) Janusz, książę mazowiecki, zięć Kiejstuta, korzystając z zamieszek na Litwie, zajął, prócz wielu grodów innych, i K., za należne sobie wiano po żonie swej, Dawnucie. Jagiełło w r. 1383 po tygodniowem oblężeniu odebrał tę twierdzę, jednakże wskutek ugody w r. 1384 K. wraz z ca-łem księstwem Brzeskiem ustąpiony został Witoldowi; gdy ten znowu przeszedł na stronę Krzyżaków i Litwę na nowo najeżdżać zaczął, Jagiełło w r. 1389, podjąwszy broń przeciw Witoldowi, opanował K. i poruczył straż jego Zyndrawowi Maszkowskiemu, miecznikowi koronnemu. Po ustaleniu władzy Witolda na Litwie długo jeszcze K. był ważnem miejscem obron-nem, gdzie często zjeżdżali się dla narady i łowów. Tu w początkach grudnia 1409 r. stawił się przed królem, z którym był i Witold, posłannik Aleksandra V z bullą, w której, donosząc o swoim prawnym wyborze na Stolicę Apostolską i o zjawieniu się dwóch antypapie-żów, wzywał króla, aby się nie wahał uznać go za głowę Kościoła. Kazimierz IV w przejeździe do Litwy zatrzymywał się tu dla myśliwskiej rozrywki. R. 1520 powiat Kamieniecki wcielony był do nowo-utworzonego województwa Podlaskiego, a w 1569 wszedł w skład województwa i powiatu Brzeskiego. — Obecnie K. Lit. jest lichą mieściną, liczącą do 2 000 m-ców. Z dawnych pamiątek zachowała się wieża kamienna, mająca 17 sążni wysokości a 16 obwodu.— „Enc. S. Org.”.

Kamieniec Podolski. — Dzieje, o początkach K-a, tj. kto i kiedy założył tu osadę, nic pewnego niewiadomo. Autor monografii o K-u, dr Antoni J. (Rolle), opowiada, że istniała tu osada jeszcze w czasach rzymskich. Napewno K. istniał już w XII w. i wchodził w skład księstwa Halickiego: tu bowiem miała miejsce bitwa w r. 1196 między Mścisławem Mścisławiczem i Włodzimierzem halickim a Rościsławem wołyńskim. W r. 1229 K., należący do Daniela Romanowi-cza, oblega Kotian, han Połowców, wraz ze sprzymierzonymi z nim książętami: Michałem czernichowskim, ks. pińskim, turowskim i królem węgierskim Andrzejem; Daniel przez zjednanie Ko-tiana zmusił przeciwników swoich do zaniechania dalszego oblężenia. W r. 1240 burzy i zdobywa K. Batu-han, a miał w K-u wtedy panować Izasław Włodzimierzowicz. Odtąd nad calem Podolem i K-em zaciążyło na przeszło wiek cały jarzmo hanów Złotej Hordy, którzy ustanowili tu swoich baskaków dla wybierania haraczu. Miasto podupadło wtedy tak, że gruntownego wymagało odbudowania. Losy Podola i K-a w XIV w. są przedmiotem sporu między historykami; jedni bowiem mówią, że zdobył je na Tatarach Olgierd (ob. art.), po zwycięstwie nad Sinemi Wodami w r. 1362 (Lewicki i dawniejsi), drudzy, że już w 1352 zdobył je Kazimierz Wielki (Prohaska). Prawdopodobniej szem wydaje się drugie przypuszczenie. Natomiast pewnem jest, że w drugiej połowie XIV w. rządzili w K-cu Koryatowicze, tylko według jednych jako lennicy Olgierda, według drugich—Kazimierza W. Od tego czasu datują historycy Podola i K-a drugi, najświetniejszy, okres jego dziejów (Rolle). Już w tym pierwszym uchodził K. za niezdobyty dzięki swemu naturalnemu położeniu.

W okresie II do roku 1672 K. dochodzi do szczytu swojej świetności. Pierwszą podstawę do tego dali bracia Koryatowicze, którzy pozyskali sobie sławę cywilizatorów Podola, zwłaszcza zaś najstarszy, Jerzy. Oczyściwszy ziemię z Tatarów, zajął się Jerzy Koryatowicz odbudowaniem i obwarowaniem K-a: wzniósł t. zw. stary zamek, tj. jedną część późniejszej całej warowni, założył klasztor Dominikanów i począł zwabiać kolonistów. Aby ich jak najwięcej zjednać, nadał miastu prawo magdeburskie, a dla osadników wyznaczył 200 łanów, uwalniając ich od podatków na lat 20, po których upływie mieli płacić po 20 szer. gr. z łanu. Opłaty z sądownictwa (kary pieniężne) przeznacza w y₃ wójtowi, w ²/₃ miastu, dodając do tego dochody czynszowe i opłaty z rzemiosł, a za to miasto ma się opiekować i wzmacniać warownię. Po śmierci Jerzego rządzi tu brat jego, Konstanty, a potem Teodor. Ten ostatni, w przeciwieństwie do poprzedników, uznających się lennikami Korony, obiera sobie za suzerena króla węgier. i tem ściąga na siebie w r. 1393 wojnę ze strony Jagiełły. Wraz ze sprzymierzeńcem swoim, Romanem, wojewodą mołdawskim zostaje uwięziony, a K. i płdn. część Podola otrzymuje 13 czerwca 1395 wojewoda krakow. Spytek z Melsztyna, jako lenno, wprost od Jagiełły i Korony zawisłe, na t. zw. „prawie służ-skiem”. Gdy Spytek zginął w bitwie nad Wor-sklą (1399), Jagiełło wykupione od żony Spytka i potomstwa feudum nadaje bratu swemu, Świ-drygielle w 1400, ale nie na długo, bo Swidry-giełło w r. 1401 podnosi bunt. Na Podolu załogi polskie i ruskie zostawione przez Swidry-giełłę odmawiają Jagielle posłuszeństwa, przychodzi więc do walki, ale już w 1402 starosta kam., Hryćko Kierdejowicz, z ramienia Swidry-giełły, wydaje zamek i miasto królowi, który Podole przyłącza wprost do Korony i rządzi przez swoich starostów aż do 1411. Wtedy bowiem Podole i K. odstąpił za zgodą stanów Witoldowi w dożywocie. Witold rządził także przez swoich starostów aż do 1430. Podole już za Koryatowiczów zaczęło się bardzo kolonizować, zwłaszcza Polacy licznie tu napływali. Ci też po śmierci Witolda, a zwłaszcza można i zasłużona dla Podola rodzina Buczackich, wypędzili jego starostę, Dowgirda, oddali Koronie ziemię, a zamek kamieniecki polską obsadzili załogą. To było jednym z powodów wielkiego powstania Swidrygiełły (1431—35), po którego zgnieceniu K. należał już do Korony. Spory jednak z Litwinami o Podole nie ustały; dopiero unia lubelska położyła im koniec w r. 1569, uznając, że Podole jest województwem koronnem. K. tymczasem wzrastał coraz bardziej w ludność i zamożność, zwłaszcza gdy od r. 1463 stał się miastem królewskiem. Ludność składała się z trzech „nacyj”: Polaków, Rusinów i Ormian; dla tych ostatnich zwłaszcza K. oddawna był ulubionem miejscem i jakby stolicą. Polacy mieli burmistrza (prokonsula) i rajców, Rusini i Ormianie osobnych wójtów i ławników. Począwszy od Jagiełły nie było monarchy, któryby nie zapisał się w dziejach K-a, jeżeli nie wydaniem nowych przywilejów, to przynajmniej zatwierdzeniem dawnych. Od 1375 podobno był już stolicą dyecezyi: pierwszym biskupem był dominikanin Wilhelm; w r. 1434 staje się K. stoli cą województwa i siedzibą kasztelana. Pierwszym wojewodą był Piotr ze Sprowy. Potem tu odbywały się sejmiki województwa podolsk., na których wybierano 6 posłów na sejm i 2 deputatów na trybunał. Wzmaga się także handlowe, a przedewszystkiem wojenne znaczenie K-a. I tak: w r. 1443 otrzymują Ormianie kamienieccy przywileje na wolne prowadzenie handlu suknem, Zygmunt Stary nakazuje kupcom tureckim i włoskim w r. 1542 nie omijać K-a, Zygmunt III w r. 1598 zakazuje osiedlać się Żydom i prowadzić handel,—i późniejsi królowie wydawali surowe przepisy przeciw wciskającym się do K-a Żydom, a zwłaszcza August III, który nawet rozkazał zburzyć bożnicę i pod grozą surowych kar natychmiast opuścić miasto, zarządza przymusową opłatę na szpital wystawiony przez Ormian, bogatszym mieszczanom murowane każe wznosić domy, a wreszcie równa K. ze Lwowem we wszystkich prawach tyczących się handlu. Był to najważniejszy ze wszystkich przywilejów, bo aż dotąd Lwów był centrum i punktem ciężkości dla całego handlu ze Wschodem. Uwolnienie od ceł powtarzało się także bardzo często na jakiś szereg lat, np. 10, 15. I pod względem autonomicznym cieszył się także K. łaską monarszą, bo np. Kazimierz Jagiellończyk w r. 1491 w Radomiu uwalnia „nacyę” ruską od jurysdykcyi ziemskich urzędników, Henryk Walezy nadaje podobny przywilej Ormianom.—Daleko ważniejszym jest K. nie jako miasto, ale jako pierwszorzędna i jedyna prawdziwa w Polsce forteca. Nieraz też papieże, jak Mikołaj V, Juliusz II, Leon X, na prośby królów polskich pozwalali obrócić świętopietrze na wzmacnianie i potrzeby warowni kamienieckiej, do której zbudowania nadawało się wielce samo naturalne położenie. Jerzy Koryatowicz daje jakby początek, Kazimierz Jagiellończyk z powodu ciągłych zagonów tatarskich wysyła Jana z Tęczyna, kasztelana krakowskiego, Dziersława z Rytwian, sandom., i Andrzeja Odrowąża, wojewodę lwowskiego, by twierdzę opatrzyli we wszystkie potrzeby i wzmocnili przy współudziale mieszczan. Wtedy - to wzniesiono obwarowania miejskie. Zygmunt III poleca Schombergo-wi prowadzić dalej dzieło obwarowania, a wtedy powstaje „nowy zamek” ziemny. Każdy z królów w paktach konwentach musiał przyrzekać, że forteca będzie zawsze utrzymywana w zupełnym porządku i obwarowanie coraz silniejsze. Biskupi, jak kamieniecki Byczacki, kujawski Krze-sław Kurowski, krakowski Trzebicki, Ormianie, którzy prym trzymali w całym handlu we wschodnich prowincyach Rzpltej, zbiorowo i pojedyń-czo czynili ofiary i zapisy dla wzmocnienia twierdzy, jak np. Zacharyasz Krzysztofowicz. Cała też właściwa forteca pokryta była tysiącami ta blic pamiątkowych. Słynął więc K. i miał o-pinię niezdobytego: nazywano go „basztą, ręką Bożą wzniesioną, przedmurzem chrześciaństwa”. W całej tej pomyślności i świetności była jedna plama, która się dawała odczuć, nie dla fortecy jako takiej, ale dla miasta, zwłaszcza pod względem handlowym, a mianowicie peryodycz-ne od Kazimierza Jagiellończyka zagony tatarskie. Oblegano go też często. I tak: w 1474 Tatarzy, w r. 1476 Turcy próbowali dobywać K., w 1506 oblegał go Bohdan, wojewoda mołdawski, w 1528 Tatarzy rozłożyli kosz na błoniach miejskich, w r. 1621 Osman stał kilka godzin pod miastem i rzucił kilkadziesiąt bomb; do tego ma odnosić się owa legenda, przekazana przez Piaseckiego (a był on biskupem kamienieckim), że gdy sułtan zobaczył warownię, ździwiony, zapytał, kto ją wzniósł, a na odpowiedź, że Bóg, odrzekł: „niechże On ją dobywa”. W r. 1633 Turcy pod wodzą Abazy-baszy obiegli obóz hetmana Koniecpolskiego pod K-em. Kilkakrotnie próbował go zająć i Chmielnicki, nawet listownie wzywał do poddania, ale bezskutecznie: w r. 1648, 1652, a zwłaszcza 1654, gdy go 3i/₂ miesięcy oblegał i 10 szturmów przypuścił. Za Jana Kazimierza, gdy całą Rzpltą zalały wojska szwedzkie, kozackie, moskiewskie, jeden K. stał wolny od nieprzyjacielskiej załogi. Z innych wypadków zaszłych w tym okresie, w K-u była unia kościoła ormiańskiego z łacińskim za sprawą arcyb. Michała Torosiewicza w r. 1666.—Miasto rosło ciągle i coraz nowe przywileje otrzymywało i to nietylko sami od siebie królowie je nadawali, ale i sejm uchwalał np. w r. 1564, 1620, 1670. Biskupi, którzy w XVII w. otrzymali pomoc w suffraganie, około kościołów, a zwłaszcza około katedry, czynili starania—np. Nowodworski, Paweł Piasecki, Działyński. Miało też miasto 27 świątyń, przeważną ilość domów murowanych, a dzięki kilkakrotnemu odparciu nieprzyjaciela opinię, że nigdy zdobytem być nie może; wreszcie siedzibą było trzech senatorów koronnych: biskupa, wojewody i kasztelana, z których według uchwał unii lubelskiej r. 1569 biskup zajmował ostatnie, wojewoda 18 miejsce. Zdobycie jednak K-a przez Turków w r. 1672 położyło koniec tej świetności. Wojna ta była przewidywaną i posłowie podolscy i Sobieski zabiegali usilnie na sejmie w r. 1671, by twierdzę zaopatrzono i posiłki w ludziach przysłano. Na sejmie nie zyskano jednak nic, bo lekceważono Portę, tak, że sam Sobieski tylko posłał 20 000 zł. na prowiant, a biskup krakowski pułk z 500 ludzi. Sobieski wprawdzie chciał o 2 pułki załogę kamieniecką powiększyć, mieszczanie jednak z 0-bawy przed utrzymywaniem i kosztami nie wpuścili, zasłaniając się królewskiemi przywilejami. Jedynie tylko pułk biskupa krakowskiego, Trze-bickiego, został przyjęty, ale dopiero wtedy, gdy skarbnik wykazał się funduszem potrzebnym na jego utrzymywanie. Załoga kamieniecka według współczesnej relacyi (Makowieckiego „Przegląd powsz.” 1886) wynosiła 1060 ludzi, a oprócz tego z okolicy zebrało się przeszło 500 wieśniaków. Armat było podostat-kiem (400), ale zaledwo 4 ludzi znających się na ich obsłudze. Dowództwo objął generał ziem podolskich, Jan Potocki. Wśród oficerów Makowiecki wysławia Wołodyjowskiego, stolnika przemyskiego, Myśliszewskiego, chorążego czerni-howskiego, i Humieckiego, chorążego podolskiego. Oprócz naczelnego dowódzcy była jeszcze rada, złożona ze szlachty. Na wieść o zbliżaniu się wojsk tureckich załoga wzięła się gorliwie do poprawienia obwarowań i przygotowania wszystkiego do szturmów; usposobienie żołnierzy było nienajgorsze, a ciągle wierzono w nadejście posiłków. Wśród takich stosunków Mahomet IV ze 150 000 armią przeprawił się 14 sierpnia 1672 przez Dniestr pod Chocimem, a w 4 dni później rozłożył się obozem pod miastem. Wojska tureckie okalały półkolem całe miasto: Tatarzy jednym oddziałem zalegli w „huń-skiej krynicy”, drugim wraz z Doroszeń-k i e m (ob. art.) i Lipkami w orynińskich stepach. Doroszeńko szturmował ruską bramę; centrum obozu pod zamkiem z całym zapasem narzędzi oblężniczych pod wodzą w. wezyra; prawem skrzydłem dowodził Mustafa-basza, lewem Kajmkakam, Kara-Mustafa. Przez 5 dni kopali Turcy rowy takie, „że jeździec na koniu zakryć się mógł, a dwaj się minąć”, opasali zamek 7 szańcami i aproszami, dokonali ziemnych podkopów i 24 sierpnia przypuścili pierwszy szturm. Rozpoczęli więc systematyczne oblężenie i to pierwsze w dziejach K-a. Na takie K. nie był wcale przygotowany przez niezaopatrze-nie zawczasu w ludzi, prowiant (bo i tego nie wiele było i nie można było kupić z powodu zbliżających się wojsk tureckich), mimo, że już od r. 1670 chodziły pogłoski o zamierzonem przez Turków oblężeniu, mimo, że ówczesny hetman Sobieski usilnie i kilkakrotnie czynił zabiegi u sejmu o wzmocnienie K-a. Pierwszy szturm odparto, ale już następnego dnia położenie było rozpaczliwe, bo Turcy podkopali minę pod bramę „starego zamku” i wyrzucili ją w powietrze; od granatów spłonął dach na kościele św. Katarzyny, cerkiew św. Jerzego, skład granatów w kaplicy luterskitj; szańce tureckie były już tak blizko, że kî.nieniem można ich było do sięgnąć. D. 26 sierpnia Turcy podprowadzili minę pod 4 baszty, mieszkańcy więc wystraszeni wywiesili białą chorągiew i wysłali sędziego podolskiego, Gruszeckiego, stolnika podolskiego Rzewuskiego i chorążego czernichowskiego (MyśliszewskJego?), jako parlamentarzy do sułtana. Nazajutrz podpisano kapitulacyę na następujących warunkach: 1) nietykalność osobista i majątkowa wszystkich.—2) nienaruszalność re-ligii i jej praktyk.—3) żołnierzom wolno wyjść z bronią, ale tylko ręczną. — 4) mieszkańcom wolno wyjechać z dobytkiem całym. — 4) domy szlachty i duchowieństwa pozostałych w mieście wolne od postoju. Podczas podpisywania tych warunków major artyleryi Henkling (według innych Heiking) wysadzić miał w powietrze część „starego zamku”, przy czem zginął Wołodyjowski i 500 ludzi. Narobiło to wielkiej wrzawy wśród Turków i omal nie rozbiło układów. Nie jest ta sprawa, a w szczególności jej przyczyna, dość jasną, bo świadectwa współczesne nie zgadzają się z sobą. W oblężeniu tern odznaczyć się miał także „żyd pewien, zawsze gotów i rzeźki, strzelaniem swojem niemało Tur ków inkomodawał”. Dnia 27 sierpnia weszli Turcy do miasta, dnia następnego przyjmował sułtan w obozie powinszowania, między innymi podobno i od biskupa kamienieckiego, Lanckoroń-skiego, który na wieść o zbliżaniu się wojsk tureckich chciał z miasta uciekać, a gdy mu się to nie udało, pierwszego zaraz dnia myślał o poddaniu. Część mieszkańców opuściła miasto, do którego 3 września wjechał uroczyście Mahomet IV, bramą ruską. Kronikarze opowiadają że ulice skropiono na jego cześć krwią, świeżo zabitych zwierząt, a Kochowski (Klimak-ter IV) dodaje, że i obrazy święte z kościołów porozrzucano po ulicach, a przejeżdżający je tratowali. Sułtan w licznym orszaku zsiadł z wierzchowca przed katedrą (według innych wjechał do niej konno), poczem dokouauo przeobrażenia jej na meczet. Wezyr urządził całe miasto na sposób turecki, zostawił 15 000 załogę pod wodzą Ha-lil-paszy, wielkorządzcy podolskiego paszałyka-tu. W ten sposób dostał się K. w moc turecką i z tą chwilą historycy kończą drugi okres jego dziejów. Stratę K-a i hańbę buczacką odczuto w Polsce. (Wiele ciekawych i nader zajmujących szczegółów z dziejów tego oblężenia podaje obok wspomnianej relacyi Makowieckiego, poniekąd tendencyjnej, także inna relacya u Kluczyckiego: „Pisma do wieku i spraw Sobieskiego” t. I, część 2, N« 403 i Grabowskiego „Ojczyste spominki” t. II, p. 167, 168).

Od r. 1672 — 1699, czyli 27 lat, panowali w K-u Turcy. Rządy te smutno zapisały się w dziejach miasta, bo Halil-pasza dbał jedynie o twierdzę; wzmocnił ją też, zmienił i troskliwie nad nią czuwał. Odbudował zburzony ów „stary zamek”, połączył go mostem z fortyfi-kacyami miejskiemi i umocnił 2-ma silnemi basztami. Dla ubezpieczenia mostu wzniósł nowy rondel na miejscu klasztoru Karmelitków bosych, wreszcie i samo miasto obwarował. Mógł też K. wytrzymać kilkakrotnie oblężenie. Dopiero za następców Halil-paszy twierdza zaczęła podupadać tak, że Rzplta same gruzy niemal otrzymała, a bardzo wiele do tego upadku przyczyniły się częste wylewy Smotrycza. Za to pod innym względem kilkunastoletnie rządy Halil-paszy były dla K-a niepomyślne. Niszczył on świątynie—i tak: z 27 kościołów 5 zamienił na meczety, 2 na stajnie, 1 na koszary, 4 obwarował jako forty lub rondle, 1 spalił, 5, zamiast przyrzeczonych w warunkach kapitulacyi 9, zostawił chrześcianom, resztę rozebrał, np. na ów most. Rządy tureckie tępiły ślady przeszłości i były ciężarem dla mieszkańców, a zwłaszcza dla duchowieństwa, mimo, że w warunkach kapitulacyi zastrzeżono dla pozostałych wolność osobistą i majątkową; mieszczaństwo i zamożność miasta podupadła ogromnie, bo handel prawie że istnieć przestał; za Turkami bowiem wciskać się poczęli gwałtownie Żydzi i ujmować handel w swoje ręce. Ludność wynosiła się też tłumnie. O odzyskaniu K-ca myślał ciągle Sobieski, ale chociaż skutkiem jego wojen słabło panowanie Turków na Podolu, to K. pozostawał bez przerwy w rękach Halil-paszy i wytrzymał bombardowanie przez kilkanaście dni w r. 1687, 1689, 1692. Dlatego też wzniósł Sobieski, a wła ściwię hetman koronny Jabłonowski własnym kosztem t. zw. okopy św. Trójcy, nazywa ne blokadą K-a. Koniec panowaniu tureckiemu położył dopiero pokój karłowicki w r. 1699. Wtedy odzyskała Rzplta K., który Turcy opuścili 22 września. Znanem jest podanie, że kom mendant turecki, oddając zamek delegatowi Rzpli-tej, Marcinowi Kątskiemu (ob.), wojewodzie kijowskiemu, zamierzał wysadzić go w powietrze, ale wojewoda na gołej ręce wytrzymał rozżarzony lont, póki nie zgasł, i tem twierdzę i miasto ocalił. Z odzyskaniem przywracano dawny porządek, poświęcono kościoły, August II nowemi przywilejami obdarzył miasto, ale już nic nie zdołało dawnego znaczenia i świetności przywrócić. Zorganizowano na nowo załogę, stanowiąc nad nią kommendanta, a jako jego zastępcę podstarościego. Pierwszym, zostawionym przez Kątskiego, kommendantem był Kosz-kiel. Inżynier Dahlke naprawia fortecę, sejm niejednokrotnie uchwala (np. 1764 r.) subwen-cyę dla podniesienia warowni, ale z powodu pokoju z Turcyą nie przestrzegano już tego bardzo pilnie. Po raz ostatni restaurowano w r. 1790. Wszystkie jednak środki niewiele przyczyniły się do przywrócenia miastu świetności. Znaczną zasługę mają tutaj Michał Potocki i biskup Rupniewski (ob.). Wojna północna i późniejsze wiele przyczyniły się do tego, że i twierdza i miasto podupadło, a do tego dodać należy i elementarne klęski, jak morowa zaraza (up. w r. 1770) lub wylewy Smotrycza. Za to jednak odegrał K. dość ważną rolę w stosunkach politycznych XVIII w.; podczas bezkrólewia po Auguście II stał silnie po stronie Stanisława Leszczyńskiego (ob.) i dopiero po wielkim proteście uznał Augusta III. Dy-nastya bowiem saska nie miała na kresach sym-patyi z powodu swego przymierza z Rossyą. Podczas walki stronnictw za Augusta III miasto było przeciwne „Familii” (ob.); w K-u też Potoccy, marzący o generalnej konfederacyi, odbyli wielki szlachecki zjazd w czerwcu 1739. Biskup kamieniecki, Kobielski, stronnik „Familii”, doniósł o tem królowi, skutkiem czego Rossya zajęła Podole, a kommendant twierdzy, Bekier-ski, został usunięty. Na 3 lata już przedtem wojska rossyjskie odwiedziły K., niszcząc okolicę. Już w tym czasie przestał być K. dawną, pierwszorzędną twierdzą, bo uchwała sejmu z r. 1765, wyznaczająca komissyę dla zbadania terenu i stanu fortyfikaoyj, gruntownego ich napra wienia i wyznaczająca stałą pensyę dla kommendanta kamienieckiego, nie doszła do skutku z powodu pokoju i przymierza z Turcyą. Stanisław August odwiedza w r. 1781 miasto, uroczyście przyjmowany przez generała ziem podolskich ks. Ad. Czartoryskiego i okoliczną szlachtę; w r. 1783 zatwierdza dawne przywileje na jarmarki i ustanawia nowe, a obok tego poleca wypłacić 30 000 złp. na potrzeby twierdzy. W r. 1790 ustanowiona komissya „boni ordinis” wydaje 3 lutego uchwałę, że dawne 3 „nacye” stanowić będą teraz jedną gminę i co rok wybierać 2 prezydentów i 1 wójta. Stan fortecy był ciągle opłakany, jak niemniej załogi. Świadczą o tem wyraźnie raporta kommendantów, jak Jana de Witte z r. 1777, a bardziej jeszcze Jana Orłowskiego (ob.), przyjaciela Kościuszki i komendanta Warszawy w czasie powstania Kościuszkowskiego, z 9 kwietnia 1791. Ten raport ostatni, bardzo szczegółowy i obszerny, kreśli ówczesny stan i podaje środki, co trzeba robić, aby przywrócić dawny. Żąda mianowicie, aby sejm przez lat kilka wyznaczył po kilkakroć sto tysięcy i aby przysłał inżyniera Bakałowicza do założenia jednej bateryi. Te wołania kommendantów nie były całkiem bezskuteczne: departament wojskowy rezolucyą z dnia 29 października r. 1777 wydał odpowiednie polecenia, również i wezwaniu Orłowskiego stało się poniekąd zadość, bo we wrześniu słyszymy jego skargi na nieudolność robotników i trudności w pracy około fortecy. Jana de Witte oskarża no nawet na sejmie 4-letnim o niedbałość, co dowodzi, że K. jako forteca był zawsze przedmiotem troski. Nic to jednak nie pomogło, bo za-dużo wkładów wymagała gruntowna restauracya, a skarb Rzpltej nie miał na tyle zasobów, a i wobec ciągłego pokoju z Turcyą nie była ona tak aktualną i pilną. Stan załogi nie lepszy; zwłaszcza brak żywności, broni i odzieży jest troską Jana de Witte’a. Zjawiają się i projekty, które-by mogły podnieść siłę i znaczenie militarne K-a. Np. generał artyleryi Stanisław Kostka Potocki radzi założyć ludwisarnię, Orłowski szko łę artyleryi. Z jego raportu (z czerwca 1792) widzimy, że załoga wynosiła ledwo 2 653 ludzi. Mimo to wszystko miał K. pewien urok dla nieprzyjaciół; zwłaszcza Rossya kilkakrotnie kładzie nacisk na to, by nie potrzebowała K-a dobywać przemocą i w swoich instrukcyach dla ambasadoiów wskazuje dyplomacyę jako jedyną drogę. Nie była ona skuteczna. Repninowi, żądającemu od króla w r. 1768 wydania K-a, Stanisław August odmówił stanowczo (Kalinka „0-statnie lata Stanisława Augusta” t. I, p. 111). Podobnież w r. 1777. Przyczyną tego uroku było położenie naturalne miasta. Nic też dziwnego, że wydanie K-a wojskom rossyjskim przez Złotnickiego poczytano w Rzplitej za zdradę, W konfederacyi Barskiej nie brało miasto udziału, choć z nią sympatyzowało; jedynie handel i przemysł ucierpiał wiele. Za to w konfederacyi Targowickiej odegrał K. ważniejszą rolę, dzięki kommendantowi swemu, następcy Orłowskiego od czerwca 1792 r., Antoniemu Złotnickiemu, jednemu z najgorliwszych i najczynniej-

litycznym” z 1873, itd.

szych Targowiczan. On też wydał K. generałowi rossyjskiemu, Derfeldenowi, prawie bez wystrzału d. 2 maja 1793 r., a drugi rozbiór (sejm rozb.) przyznał go Rossyi. W chwili zaboru liczył K. zaledwie 3 657 mieszkańców, a 564 domy wraz z przedmieściami.

Za panowania rossyjskiego K. podupadł bardzo, zwłaszcza pod względem handlowym, przestał być miastem pogranicznem z komorą celną. Do tego upadku wiele przyczynił się brak kommunikacyi. Ludność zmniejszyła się przez emigracyę, zwłaszcza wśród kupców, i zubożała wskutek konkurencyi Żydów. Katarzyna II zniosła biskupstwo (właściwie stolicę przeniosła do Winnicy, siedziby biskupów latyczowskich—tak się zwali teraz) i całą polską organizacyę, miasto i Podole przyłączając do gubernii Izasław-skiej (Zasław Wołyń.). Cesarz Paweł jednak zrobił K. stolicą gub. Podolskiej w r. 1796, przeniósł tu archijerejów prawosławnych z Szaro-grodu, a następnie i biskupów łacińskich z Winnicy. W r. 1819 K. dostał się pod względem administracyjnym pod rządy w. ks. Konstantego, w r. 1831 do generał-gubernatorstwa Kijowskiego i aż po dziś-dzień w tym składzie pozostaje. W zamku staDęła załoga rossyjska pod kommendą Antoniego Złotnickiego, który otrzymał order Aleksandra Newskiego i rangę generała,— potem Głuchowa, a wreszcie Martynowa, bo w r. 1812 Aleksander I (ob.) zniósł fortecę, jako niepotrzebną. Do podniesienia się K-a przyczyniło się wiele ustanowienie przez Pawła I urzędu marszałków szlachty, gubernial-nych i powiatowych.

Literatura bardzo obfita: Rolle „Zameczki podolskie” t. II; tegoż „Zdrada kamieniecka w 1672 r.”; „Kobiety w oblężonym K-u”; Prohaska „Podole lennem Korony” (w „Rozpr. Akad. Umiej.” do czasów Kazimierza W. i Jagiełły); Korzon „Wewnętrzne Dzieje Polski” t. II i IV passim; Jabłonowski 2 artykuły w Ateneum r. 1880, 1887; Sternal „Oblężenie K-a”; K. Puławski „Stare osady w ziemi kam.” („Przew. nauk. i liter.” 1902); Siecińskij „Gorod K. Podolsk.”; Przeździecki „Podole, Wołyń i Ukraina”; „Źródła dziejowe” t. XIX; Marczyński „Statystyka Podola” i drobniejsze artykuły w „Bi-bliot. Warsz.” z 1858, 1867, w „Przeglądzie po-

M. G-y.

Kamieniec Podolski, za rządów Polski stolica województwa Podolskiego, pod panowaniem rossyjskiem stolica nowo-ustanowionej przez cesarza Pawła (r. 1796) gubernii Podolskiej, leży pod 48°45' szerokości płn. i pod 50°10' długości wsch.; od Warszawy wiorst 679, od Petersburga 1530, od Moskwy 1531, od Pruskurowa przy drodze żelaz. Odessko-Wołoczyskiej wiorst 86. Jest to jedno z najstarożytniejszych miast na ziemiach b. Rzeczypospolitej polskiej, a pod względem niezwykłej malowniczości i obronności założenia nie mające sobie równego. Zbudowany na skale stożkowatej, stojącej nie na poziomie, lecz w głębokiej kotlinie, o stromych brzegach, otoczony jest dookoła Smotryczem, płynącym wązkiem korytem w tak szerokiem łożysku (parowie), że między rzeką a zewnętrznym brzegiem kotliny, ciągnie się dosé obszerny pas ziemi, pokryty ubogiemi domkami mieszczan. Pas ten w konstytucyach zwany był „Pozawodzie”. Skała, na której piętrzy się miasto, ma podstawę eliptyczną, brzegi rzeki od strony miasta nie wszędzie są jednakowe: na południo-wschodzie, południu i w części na wschodzie—pochyłe, choć wysokie; na zachodzie i północy—pionowe, równo ścięte, sięgające od 30 do 40 sążni nad powierzchnią wody. Przeciwny zaś brzeg Smo-trycza, to jest krawędź kotliny, tam jest pochyły, gdzie miejski stromy, a tam stromy, gdzie miejski pochyły. Różnicę tę wysokości brzegów wzięto za podstawę obwarowań. Smotrycz nadpływa do Kamieńca z zachodu, a dobiegłszy do niego, zagina się pod kątem ku północy, oblewa łukowato wschodnią częśc miasta, a zbliżając się ku zachodowi, tak samo w dół się pod kątem załamuje i skręca łukowato ku temu miejscu, w którem był załamał się ku północy. Przestrzeń pomiędzy temi dwoma załomami wynosi zaledwie 4 do 6 sążni, a górny z nich leży wyżej od dolnego o pięć łokci. Przed zdobyciem miasta przez Turków dwa te załomy rozdzielone były skalnym pagórkiem, ostro zakończonym, stanowiącym bardzo niewygodne przejście z zamku do miasta przy pomocy kładek (Ob. w tomie XXII str. 907 w artykule „ Forty fi kacy e: Fortece w dawnej Polsce” tablicę, przedstawiającą plan Kamieńca). Cały system obwarowania samego Kamieńca zależał na podaniu ręki naturze: brzegi strome, już same przez się niedostępne, przy ówczesnym stanie sztuki puszkar-skiej i machin oblężniczych, obwarowano basztami z rzadka rzuconemi na urwiskach i w niektórych miejscach połączonemi z sobą murem zabezpieczającym; z drugiej atoli strony brzegi pochyłe całą uwagę inżynierów na się zwróciły. Miasto zamykały dwie bramy: Lacka, od wschodu, od przedmieścia, zwanego „Polskiemi folwarki”, i Ruska, od zachodu, od przedmieścia Ruskie folwarki. Brama Lacka, z której pozostał tylko kawał ściany i dwie baszty (jedna poza Smotryczem), składała się z półkolistego wklęsłego budynku, opatrzonego trzema basztami: z nich jedna, zawieszona na urwistym brzegu miejskim; druga pośrodku fortyfikacyj, przez które był wjazd do miasta, wskutek czego zwały się bramą; trzecia przypierała do rzeki, a od niej szła przez Smotrycz kładka murowana, łącząca się z basztą na przeciwnym brzegu. Poza tą bramą ku miastu droga wspina się ku baszcie Batorego, a na początku jej po obu stronach sterczą dwa ogromne słupy kamienne, z których na jednym dawny herb województwa, Słońce, z nap. Pal. Pod., na drugim orzeł dwugło-

F“

liT

UJ

SI

Se.

iSÜ

k*;

Ki

k; p?w * ^

”■ *rvr

Br

Sri

SŁE

44

12

Psi

küB

«JO

f'J

it* m

w*

fT k|sJ

4*-.

"*a

al

Ä*1

J

ÆPÜ

ri

yf

wHmifm¹/ ;

-A>

. Ae

mi

rA

Iff

il

fîi

Il y

";f v

i M '

«k jüy -    ♦.    - sr . Jl

'■'dÆ

$gÿt

'fjK

■ii, *

•5‘f î

»i

if A

' r ®

, -jié T"*

Si

iÖikj

i (it ‘ i% C7T

£}0’ Hä** \?-*

P*

aS-

■-

4'

~r i

rr\

si

0*3

kâââiâà-,A

^'1/ ^ VNrf* JC.,

j;

.*

«appt:

CM

là

If

'I

11

kk

P*

sï

è?l

rlkkA,k

ht

I Sv-

. -

1. Ogólny widok Kamieńca.-2. Brama Katedralna.—3 i 4. Bramy Buskie.—5. Wjazd do zamku przez most turecki.-6. Brama Zamkowa (Poniatowskiego) zniesiona.—7. Brama Batorego.—8. Minaret przy kościele po-katedralnym.—9. Wjazd do miasta od Polskich folwarków. —10. Karwasary i zamek.—11. Wjazd do miasta z Nowego planu przez now.y most. 12 Cerkiewka św. Mikołaja. 13. Wieża ratuszowa po zniszczeniu przez pożar szczytu z zegarem i dawnym herbem państwa.

(Według fotogramu Michała Grejma).

wy i rok 1832. Słupy te, wzniesione przez rząd ro8syjski, na miejscu dawnej bramy, także o-bronnej, od której do baszty Batorego szedł lewym bokiem drogi mur, strzelnicami opatrzony. Baszta Batorego, czyli koronna, zwana też Wietrzną bramą, gdyż przez nią wjeżdża się do miasta, jest siedmiopiętrową i składa się z kilku budynków. Brama Batorego, z całym szeregiem fortyfikacyj, miała ogromne znaczenie strategiczne. —Brama Ruska stanowiła także rodzaj warowni,, a składała się z czterech ba-styonów, połączonych z sobą budynkiem, opatrzonym w strzelnice, i sam wjazd był także należycie obwarowany: dwie baszty rzucone były na przyskałkach, trzecia przypierała do rzeki, przez którą biegła od niej tama murowana, przytykająca na przeciwnym brzegu do niewielkiego bastyouu. Jak Lacka brama wiązała się całym szeregiem fortyfikacyj z basztą Batorego, tak Ruska wydłużała się w głąb miasta wązką ulicą, należycie obwarowaną i zaopatrzoną w strzelnice, a za pośrednictwem jej łączyła się z basztami, najwyższy punkt zajmującemi na zachodnim stoku. Trzeci wjazd do K-a od strony zamku, drogą, idącą przez Podzamcze, prowadził przez bramę zamkową, odnowioną przez Stanisława Augusta i stąd zwaną Bramą Po ni a towskiego. Składała się ona z trzech arkad sklepionych i odznaczała się piękną, lekką architekturą; ale, że arkady były tak wązkie, iż dwa powozy w żadnej rozminąć się nie mogły, więc je niedawnemi czasy zniesiono. Z bramy tej droga prowadziła do miasta przez most, zwany tureckim, jako zbudowany przez Turków po zdobyfciu K-a, z gruzów umyślnie na to zburzonych dwu kościołów. Właściwie nie jest to most, gdyż się nie wznosi ani na arkadach, ani też na filarach, ale raczej potężna grobla, tak wysoka, jak głęboki jest parów, przez który płynie Smo-trycz. Wiąże ona oba brzegi tego parowu, a przechodzi przez ten punkt, w którym rzeka, skręciwszy z zachodu ku północy i obiegłszy dokoła miasta, znów powraca do tego punktu i tu się ostro załamawszy, płynie wstecz w kierunku płn.-zachodnim. W grobli są dwie nizkie arkady, jedna dla wpływającej, a druga dla wypływającej rzeki. Most, wybudowany w celach strategicznych, z warownym rondelem pośrodku, kręty, w niektórych punktach tak wązki, że dwa wozy rozminąć się w nich z sobą nie mogły, był bardzo niewygodny dla kommunikacyi kołowej; w drugiej przeto połowie XIX wieku zniesiono rondel i na całym murze groblowym ułożono równy i Bzeroki pomost, opatrzony po obu stronach wygodnemi chodnikami i wysokiemi balustradami. W trzeciej ćwierci w. XIX powstał czwarty wjazd do K-a od strony Nowego miasta (Nowego planu) dzięki przerzuceniu przez parów na potężnych, wysokich filarach murowanych wygodnego mostu. Most ten był bardzo K-owi potrzebny, wjazd bowiem od strony Polskich folwarków do miasta odbywał się, po upadku for-tyfikacyj, przez most drewniany, który wiosenne wylewy rzeki nieraz znosiły, nadługo całkiem przerywając kommunikacyę. Wylewy te, nieraz bardzo gwałtowne (najpamiętniejsze w r. 1049, 1720, 1764, 1805, 1806, 1829 i 1865), niemało się przyczyniły do zniszczenia opisanych wyżej fortyfikacyj Lackiej apoczęści i Ruskiej bramy.— Oprócz zwalisk i ocalałych, choć zaniedbanych, obwarowań K-a i wyjątkowej malowniczości jego położenia, godnym jest on uwagi ze względu na wygląd starożytny niektórych swych budowli, szczególniej zaś na wspaniałe swoje świątynie. Roz-maitemi czasy miało ich być 27, a w tej liczbie samych katolickich 12. Na planie z r. 1693 wszystkich domów bożych oznaczono tylko 22, reszta przybyła już po ustąpieniu Turków, jak nowy kościół i klasztor karmelitów w r. 1717, zniesiony roku 1867 i przerobiony na cerkiew; kościół i klasztor trynitarzy z r. 1750 (dziś parafialny bez klasztoru); kościół i klasztor panien wizytek, ufundowany w w. XIX przez Cecylię Chołoniewską, z domu Grocholską, zniesiony r. 1886. Obecnie kościołów katolickich jest tylko cztery: kościół katedralny, pod wezwaniem śww. Piotra i Pawła, pierwotnie drewniany, a na początku w. XVI z muru wzniesiony, w późniejszych czasach przerabiany i rozszerzany. Przez Turków obrócony na meczet z przybudowaniem minaretu, który dotąd istnieje, ozdobiony ustawionym na półksiężycu posągiem Matki Boskiej, sprowadzonym z Gdańska przez biskupa Dębow-skiego r. 1726. Po zniesieniu dyecezyi r. 1886, pozostał już tylko kościołem parafialnym. Kościół dominikanów o niepewnej dacie założenia, prawdopodobnie jednak fundowany przez Koryato-wiczów około r. 1370. Pierwotnie był drewniany; po zniszczeniu przez pożar r. 1420 zakonnicy wznieśli murowany; po nowej pożodze wyrestau-rowali go Potoccy, osobliwsi jego dobrodzieje. Pod panowaniem Turków, służył naprzód za koszary janczarom, potem przerobiony na meczet, ozdobiony został kazalnicą ciosową, filigranowej à jour bardzo pięknej roboty, sprowadzoną z Konstantynopola. Opuszczając K., muzułmanie za-warowali sobie poszanowanie tej pamiątki, tak samo, jak i minaretu katedralnego. Zniszczony kościół znów znalazł dobrodzieja w Michale Potockim, który go własnym kosztem wyrestauro-wał r. 1748, zbudował śliozną wieżę z kamienia ciosowego i odnowił 13 ołtarzy. Klasztor suprymowano w r. 1843; następnie w murach tych mieściło się seminary um, a po zniesieniu jego w r. 1866 przeznaczono je na biura rządowe. Z zakonników godni są pamięci: Maciej z Kamieńca, przeor, który ogłosił wykład bulli Leona III r. 1516; Zygmunt Miaskowski, późniejszy biskup chersoński (1643), autor studyów o Turcyi; Szymon Okolski, historyk, heraldyk i znakomity kaznodzieja. — Kościół ormiański św. Mikołaja, pierwotnie drewniany, fundowany przez Sinana,

syna Chaltubajowej około r. 1398, a w r. 1495 zastąpiony murowanym, w którym umieszczono obraz słynącej łaskami N. Panny, sięgający w.

kościół jeden, synagog i domów modlitwy żydowskich 32. Z zakładów naukowych na pierw-szem miejscu postawić należy gimnazyum męskie. Powstało ono ze szkoły, założonej przez jezuitów r. 1610. Fundatorem jej był sędzia ziemski kamieniecki, który w pierwszej ćwierci wieku XVII na utrzymanie tego zakładu zapisał wieś Ormiany. Po zniesieniu jezuitów, komissya edukacyjna szkołę tę oddała pod ząrząd akademii krakowskiej, nim jednak akademia ją objęła, zarząd duchowny przysłał do K-a teatynów ze Lwowa, którzy przywieźli z sobą bibliotekę, z 2 000 tomów złożoną. Przybysze jednak nie mogli się pogodzić z duchowieństwem miejsco-wem i po dwu leciech K. opuścili na zawsze, a bibliotekę ich oddano gimnazyum Winnickiemu. Między r. 1783 a 1793 szkoła ta, zwana „podo-kręgową akademicką”, miała sześciu nauczycieli z prorektorem Benedyktem Tylasowskim, doktorem filozofii, na czele, i liczyła 312 uczniów. W chwili wcielenia Podola do Rossyi szkoły zamknięto. Dopiero w r. 1797 niejaki Janszyn

X; obecnie jest to kościół parafialny katolicki.

trzypiętrowy, w stylu koszarowym. — Jezuitów do K-a sprowadził biskup Próchnicki r. 1606; kościół ich zburzyli Turcy a z gruzów jego usypali opisany powyżej most, na którego uzupełnienie poszedł w części i kościół karmelitów, przerobiony na belluard, broniący przystępu do tego mostu. Po ustąpieniu Turków sklecili sobie niewielki kościółek, zbudowany ze zrujnowanych pokoi klasztornych, i założyli instytut dla młodzieży szlacheckiej; wkrótce jednak wielkim nakładem wybudowali nowy kościół, który, według relacyi biskupa Krasińskiego z r. 1777 (już po zniesieniu zakonu), pięknością i wspaniałą architekturą przewyższałby wszystkie inne kościoły kamienieckie, gdyby był ukończony. Budynek ten przetrwał do r. 1833, w którym przerobiono go na gimnazyum, a konwikt szlachecki na oficynę.—Gimnazyum żeńskie, założone około r. 1866, o kursie sześcioletnim, miewa po dwieście kilkadziesiąt do 300 uczennic. Przy obu tych gimnazyach w r. 1881 powstało Towarzystwo wspierania ubogiej uczącej się młodzieży, które już w pierwszym roku swego istnienia rozdało 3 000 rubli na wpisowe, odzież, kuracyę itp. Oprócz tego znajdują się w K-u: prawosławne seminaryum duchowne z wzorową szkołą początkową, z kursami missyonarskiemi i bractwem pomocy naukowej św. Jana teologa; szkoła przygotowawcza, szkoła ludowa dla chłopców i dziewcząt, dwuklasowa, z klasami przygo-towawczemi i klasą rzemieślniczą przy szkole

Są tu ciekawe zabytki, a między niemi dar Si-nana, mszał rękopiśmienny z r. 1349. Jedną z najstarszych świątyń w K-u jest cerkiewka św. Mikołaja, dawniej kościółek ormiański. Ormianom kamienieckim nadał prawo obywatelstwa Lew Daniłowicz halicki, i pod jego rządami założyli oni wieś Ormiany i rzeczony kościółek pod wezwaniem N. P. Maryi. Księgi ich liturgiczne, znajdujące się w jego zakrystyi, sięgają r. 1296. Po wybudowaniu kościoła św. Mikołaja był on jego kaplicą, obsługiwaną przez wikarego. W r. 1822 proboszcz ormiański oddał go do użytkowania unitom, a po zniesieniu unii kościółek ten przerobiono na cerkiew. Według podania, tu spoczywają zwłoki pierwszego biskupa ormiańskiego na Podolu. Wszystkich świątyń prawosławnych jest w K-u 18, najświeższa z nich św. Aleksadra Newskiego, najdawniejsza św. Trójcy, z czasów Koryatowiczów, ale wte- | nabył pałac nowy biskupi za 10 000 rubli assy-dy była drewniana; dzisiejsza wzniesiona na po- ' gnacyjnych i ofiarował go na szkołę, która prze-czątku w. XVII, w czasie niewoli tureckiej była trwała do r. 1803; wtedy oddano ją pod za-meczetem, potem klasztorem bazyliańskim, od r. rząd uniwersytetu wileńskiego. Nosiła ona na-1795 monasterem prawosławnym; leży w środku zwę „powiatowej” o sześciu klasach i liczyła w r. miasta, gdzie zabudowania jej zajmują sporą 1818 149 uczniów. W r. 1832 przeobrażono ją dzielnicę. Z innych ważniejsze: katedra (sobór) w gimnazyum. W rok potem stanął budynek na św. Jana, zbudowana w drugiej połowie w. XVI, miejscu rozebranego kościoła jezuickiego, duży, w czasie zaboru tureckiego była obrócona na meczet w. wezyra; soborem jest od roku 1752.

Znajdują się w niej dwa nagrobki: Jana Rudolfa Kantakuzena, detronizowanego hospodara (f r.

1761 w Laskowcach pod K-em), i Joanicyusza Połońskiego, archiereja podolskiego, zmarłego r. 1819. W r. 1864 założono przy tej cerkwi bractwo św. Jana, w celu szerzenia prawosławia, wspierania rossyjskiej oświaty, zakładania szkółek ludowych i rzemieślniczych i dopomagania ubogim prawosławnym. Cerkiew archierejska i mieszkanie archiereja, niegdyś kościół i klasztor kss. Franciszkanów, wzniesiony r. 1616 po pożarze dawnego z czasów Świdrygiełły. W nowej siedzibie franciszkanie mieszkali tylko lat 18, miano bowiem ją wcielić do fortyfikacyj miejskich, zakonników więc przeniesiono do Gródka (r. 1787); fortyfikaeye nie przyszły do skutku, a potem rząd rossyjski kościół i klasztor oddał archierejom. Cerkiew św. Jerzego na Polskich folwarkach, Zmartwychwstania na Ruskich, zbudowane w trzeciej ćwierci w. XIX;

Sw. Krzyża na Karwasarach, jedna z dawniejszych, długo nosiła cechy starożytne, które w nowszych czasach zatarły się przez nieumiejętne odnowienie. Przy soborze katedralnym w r. 1890 założono dyecezyalne cerkiewno-historyczne archiwum, w którem znajduje się wiele ciekawych przedmiotów: rękopisów, dokumentów, apparatów i naczyń cerkiewnych, ikon, narzędzi kamiennych itp.; ogółem 1196 okazów. Protestancki

żeńskiej; cztery szkoły jednoklasowe (dwie żeńskie z kursami rzemieślniczemi); szkoła rze-miósł i przytułek dla sierot; szkoła powiatowa 4-klasowa; pensya dla córek duchowieństwa prawosławnego; kilka szkół prywatnych, talmudtora i hedery żydowskie. Przed laty było także w Kamieńcu seminaryum katolickie, założone r. 1770 staraniem biskupa Krasińskiego, zniesione w r. 1793, wznowione w 1812 mieściło się w klasztorze karmelitów, w r. 1842 przeniesione do dominikanów, zamknięte w 1866. Jest w mieście publiczna biblioteka rossyjska, przeważnie z dzieł nowych złożona; biblioteka przy gimnazyum dla użytku młodzieży, przy seminaryum prawosław-nem z dzieł treści ascetycznej, pomiędzy które-mi jest kilka druków rzadkich (jak Biblia Ostrog-ska, wydawnictwa polskie XVII w., drukowane w Czernihowie i Nowogrodzie Siewierskim itd.). Archiwów Kamieniec nie posiada; akta grodzkie i miejskie jeszcze w r. 1844 czy 1845 odesłano do archiwum centralnego w Kijowie; archiwum konsystorza katolickiego przewieziono do Żytomierza, a znajdujące się przy miejscowym rządzie gubernialnym zawiera rzeczy nowe, nic wspólnego z nauką nie mające. Pierwsza drukarnia założona została w K u około r. 1832 przez Wagnera, który, sprowadzony przez Mar-chockiego do Mińkowiec, przebywał przez czas jakiś z wędrowną prasą swoją w Duuajowcach (L831), a nareszcie osiadł w K-u. W lat kilkanaście potem drukarnia ta przeszła do Krajzow i dotychczas istnieje, jako rządowa gubernialna. Wyszło z niej w języku łacińskim „Directorium officii divini” 1846, a w polskim kilka książek pobożnych i tomik „Fraszek” Franciszka Kowalskiego. Oprócz tej jest jeszcze t. zw. „typo-grafia rossyjska”, Glikona, z której r. 1887 wychodziła gazeta „Listok podolskij”. Teatr założony był w K-u r. 1798, do roku 1831 istniał jako polski, od 1831 do 1861, jako mieszany, t. j. rossyjski i polski, od 1861 do dziś-dnia, jako czysto rossyjski. Byt jego nigdy nie był świetnym; dziś, pomimo subsydyum rządowego, trudno mu się utrzymać. Samorząd miejski wprowadzony r. 1877. Rada miejska musiała pierwsze lata poświęcić uporządkowaniu rachunków; widoczne są jej starania około upiększenia miasta i udogodnienia kommunikacyi. Staraniem jej stanął budynek magistracki; ona też nabyła spore domostwo na koszary wojskowe, wspiera przytulisko dla sierot, szkołę rzemieślniczą i szkołę ludową. Nowe sądownictwo wprowadzono r. 1879. Sąd okręgowy składa się z trzech wydziałów cywilnych i trzech karnych; miasto nadto posiada trzech sędziów pokoju. W r. 1889 było w K-u domów mieszkalnych 2 963 (w tej liczbie murowanych 1712) oficyn i innych budynków mieszkalnych 1 326, budynków niemieszkalnych 1862. Przemysł kamieniecki przedstawiają trzy browary, z których jeden, prócz piwa, warzy także i miód; dwie fabryki świec łojowych; dwie wód mineralnych; dwie tytoniu; cztery cegielnie. Rzemiosła na nizkim stopuiu, prawie wyłącznie w ręku Żydów, równie jak handel. Dochody miasta, które posiada 2 021 de-siatyn ziemi, w r. 1891 wynosiły 107 925 rubli, a w tern z posiadłości miejskich 31906 r.; z zajazdów i traktyerni 4 899 r., z koni i powozów prywatnych 2 341 r. Rozchodów było 107 883 r., a z tej summy na samorząd 4 935 r., na zakłady naukowe 5 695 r., na instytucye dobroczynne 500 rb., na wydział lekarski 1 562 rb. Szpitali w mieście 8 z 462 łóżkami; szkoła a-kuszeryjna z 20 uczennicami, przytułek dla u-bogich na 100 mężczyzn; bezpłatna lecznica i instytut szczepienia ospy. — K., lubo oddalony od wielkich ognisk życia umysłowego, zawsze jednakże brał w niem udział ochoczy i może się pochlubić dosyć licznym szeregiem ludzi, których imiona w dziejach literatury naszej dość poczesne miejsce zajmują, a którzy, bądź się urodzili, bądź wychowywali, bądź stale lub przygodnie w mieście tern przebywali. Z czasów dawniejszych wymienimy tu, wspomnianego już wyżej Okolskiego, oraz biskupa, Pawła Piaseckiego. Dalej, poczynając od w. XIX: Maurycego Gosław-skiego; Stanisława Starzeńskiego (Stacha z Za-miechowa); ks. kanonika Marczyńskiego, autora statystyki Podola, który przez długi czas zastępował prorektora w powiatowej szkole kamienieckiej, lat kilkadziesiąt spędził w tern mieście i spoczął na jego cmentarzu; bibliografa Gwal-berta Styczyńskiego, nauczyciela szkół Winnickich, a potem kamienieckich, który, jak i Marczyński, spoczywa na miejscowym cmentarzu; ks. prałata Chołoniewskiego, który 16 lat ostatnich życia swego spędził w K-u; poetę Henryka Jabłońskiego, wychowańca szkół kamienieckich; Andrzeja Janowicza, poetę, powieściopisarza i kompozytora muzycznego, który nauki w tychże szkołach pobierał; Gustawa Belkego, przyrodnika zoologa, autora „Mastologii, t. j. historyi naturalnej zwierząt ssących” oraz tłómacza Cuviera—spędził on prawie całe życie w K-u; dra Aleksandra Kre-mera, brata Józefa—ten, przybywszy z Krakowa, lat 20 przemieszkiwał w grodzie kamiennym, pracował wspólnie z Belkem, a jako prezes Towarzystwa lekarzy podolskich od jego założenia w r. 1858 do zamknięcia w 1865, zasłużył się niemało społeczeństwu, w którego wszelkich sprawach publicznych najgorętszy brał udział (między innemi z wielką żarliwością pracował nad gromadzeniem funduszu na odnowienie koś^ cioła katedralnego). Godni także wspomnienia: Konstanty Podwysocki, człowiek wysoce wykształcony, posiadaoz cennej biblioteki i archiwum, autor powieści „Pan Dezydery”, krytyk i tłómacz Pamiętników Engelhardta i Kreczetui-kowa; Aleksander Wicherski, Aleksander Wery-ha Darowski i Piotr Jaksa Bykowski. Najwybitniejszym wszakże, najznakomitszym i najza-służeńszym mieszkańcem K-a w ostatnich cza-

E.

sk.

sach był dr Antoni Józef Rolle (Doktor Antoni

J.), najpilniejszy badacz i najgruntowniejszy znawca dziejów Kamieńca i Podola, którym cały szereg dzieł wysokiej wartości poświęcił. Niepodobna również nie wspomnieć o tak wybitnym pracowniku, jak Michał Grejm, przez lat 20 kierownik drukarni gubernialnej, antykwaryusz, numizmatyk, kollekcyonista i restaurator obrazów, znawca wyborny instrumentów muzycznych, wreszcie znakomity fotograf-artysta, którego albumy typów i widoków kamienieckich i wogóle podolskich mają wartość nieporównaną (ob. artykuł w tomie XXVI, str. 814). W innym kierunku wyróżniał się w ostatnich czasach Romuald Prze-strzelski, żarliwy propagator czytelnictwa rzeczy swojskich, członek-Korrespondent Towarzystwa sztuk pięknych warszawskiego i krakowskiego i niegdyś dostarczyciel wiadomości o stosunkach podolskich do pism warszawskich. — Porów.: Doktor Antoni J. (Rolle) „Zameczki Podolskie.

T. II: Kamieniec nad Smotryczem” i artykuł w „Słowniku Geograficznym”.

Kamieniecki powiat (dawny). Kiedy w r. 1434 lub 1435 wprowadzono na Podolu prawo polskie w myśl przywilejów jedlnieńskiego z r. 1430 i krakowskiego z r. 1433, utworzono jednego sędziego i jednego podsędka, a na miejsce odprawiania sądów wyznaczono Kamieniec. Całe więc województwo stanowiło tylko jeden powiat sądowy. Roczki odprawiały się trzy razy do roku. W r. 1598 dodano czwartą kadencyę, ale ją zniesiono już w r. 1601. Dopiero sejm z r. 1641 „na instancyę posłów ziemskich województwa Podolskiego, iż sprawiedliwości świętej przez odległości i niebezpieczne dla oprysz-ków przejazdy powiat Latyczowski nie odnosi” — utworzył ten drugi powiat z siedzibą roczków w Latyczowie. W r. 1766 dla tego powiatu u-stanowiono osobnych sędziów i podsędków. Kiedy w r. 1792 przeprowadzono reorganizacyę sądownictwa, znosząc sądy ziemskie i grodzkie, i tworząc w ich miejsce sądy ziemiańskie, utworzono w województwie Podolskiem dwa takie sądy: jeden dla powiatu Kamienieckiego, drugi dla Latyczowskiego.—Por. St. Kutrzeba „Geografia sądów ziemskich od XVI do XVIII w.” („Studya do historyi sądownictwa w Polsce” se-rya I str. 97).

Kamieniecki powiat (dzisiejszy) zajmuje kąt płd.-zach. gubernii i graniczy na północ z pow. Proskurowskim, na wschód z Latyczowskim i U-szyckim; na południu rz. Dniestr oddziela go od Bessarabii, na zachodzie wreszcie rz. Zbrucz od Galicyi. Ogólna przestrzeń wynosi około 2 548

w. Q. Część południowa powiatu przedstawia równinę płaską, pochylającą się nieco ku Dniestrowi, część zaś północna jest bardzo górzysta i przerżnięta głębokiemi dolinami rzek. W kierunku z półn. - zachodu na południowo-wschód ciągną się tutaj bardzo oryginalne wzgórza, w odosobnieniu wzajemnem, kształtem do tego stopnia podobne do kraterów, że niektórzy uczeni (np. Belke) uważali je za wulkany wygasłe. Są to twory wapienne z najwcześniejszego okresu trzeciorzędowego i przedstawiają ocalałe od działania rozmywającego morza dawnego atolle mszau-kowe. Pisarze dawni wzgórza te nazywają górami Miodoborskiemi albo Tołtrami. Stanowią one gałąź gór Karpackich, która wkracza do powiatu K-ego między m. Satanowem i Husiatynem i przez Czerczę, Cichowo, Balin, Karaczkowce, Dumanów, Supruńkowce, dochodzi do Dniestru i wstępuje do gub. Bessarabskiej. Szczyty najwyższe dosięgają pod Cichowem 1147 stóp. pod Czarną Wodą 1122, pod Ka-raczkowcami 1144. Do większych rzek w powiecie K-m należą: Dniestr z dopływami lewemi Zbruczem, Żwańcem, Smotryczem, Mukszą i Tar-nową. Z wyjątkiem Zbruczu wszystkie dopływy powyższe nie obfitują w wodę i nie są spławne. Wielkich jezior, błot i stawów w powiecie niema. Grunt przeważnie składa się z czarnozie-mu i jest bardzo urodzajny. Budowa geologiczna ziemi złożona. Najniżej leżą twory sy-luryjskie, występujące na powierzchnię ziemi w części południowej powiatu, jako zbity twardy wapień (t. zw. marmur podolski), glina łupkowa i piaskowce obfitujące, zwłaszcza nad Dniestrem i w biegu dolnym jego dopływów lewych, w skamieniałości. Wjżej leży warstwa formacyi kredowej, składająca się z mar-glu i zawierająca konkrecye krzemienne, oraz warstwa wapienia trzeciorzędowego. Ze skarbów mineralnych w powiecie zasługują na uwagę: kamień litograficzny, doskonały na budowle wapień twardy (1 200 sążni sześciennych rocznie), kamień młyński (około 150 sztuk rocznie), fosforyty, gips (120 tys. pudów, rocznie) i wapień miękki trzeciorzędowy, używany w przemyśle do ostrzenia narzędzi metalowych. Pod względem klimatu, flory i fauny powiat K. zajmuje stanowisko pośrednie pomiędzy powiatami północ-nemi i południowemi gub. Podolskiej. Większa część powiatu zajęta jest przez ziemie orne, które zajmują 356 796 mrg. Lasów najwięcej spotykamy nad brzegiem wyniosłym Smotrycza. Ludności bez miasta w r. 1893 było 233 916, a w tej liczbie 115 964 mężczyzn i 117 952 kobiet. Pod względem wyznaniowym 167 640 prawosławnych, 35 667 Żydów, 30 342 katolików, 263 protestantów i 4 mahometan. Największa część ziemi należy do włościan. Ludność trudni się głównie rolnictwem, sieje pszenicę, żyto, owies, jęczmień, grykę, kukurydzę i sadzi kartofle. Gospodarstwo łączne słabo rozwinięte. W r. 1893 było 38 713 koni, 54189 sztuk bydła rogatego, 46 243 owiec, 25 726 trzody chlewnej. Pod względem hodowli koni powiat zajmuje miejsce pierwsze w gubernii. Pszczelnic-two też stoi na nizkim stopniu rozwoju. Stosunkowo lepiej rozwinięte jest sadownictwo, o-grodnictwo i uprawa wina. Pod względem iloś-

sk.

ci (9610) plantacyj tytuniowych, powiat zajmuje drugie miejsce w gubernii. Fabryk 58 z produkcyą 1 468 000 rb. (2 mydlarnie, 40 garbarni, 4 cukrownie, gorzelnia, browar i inne pomniejsze). Rzemieślników w roku 1887 liczono 7 803, a świadectw handlowych wydano 2 958. Szkół ministeryalnych 28, cerkiewnych 98. Liczne zabytki starożytności. W Zbruczu znaleziono bałwana kamiennego starosłowiańskiego (Swia-towit); wiele kurhanów i ruin grodów dawuych.— Por. Pułaski „Stare osady w ziemi Kamienieckiej” (art. w „Przew. nauk. i liter.” 1902, styczeń).

Kamieniecka kasztelania. Utworzenie kasztelanii K-iej łączy się z nadaniem ziemi Podolskiej prawa polskiego, do czego zobowiązał się Jagiełło w wielkich przywilejach swobód: jedl-nieńBkim z r. 1430 i krakowskim z 1433; wtedy-to—w latach 1434 i 1435 — przeprowadzono organizacyę ustroju Rusi Czerwonej i Podola na wzór polski. Dotąd nie było tu zupełnie urzędów ziemskich; cała władza spoczywała wyłącznie w rękach króla i starostów, jako jego namiestników. Dopiero wówczas wprowadzono u-rzędy i władze, jakie były w Polsce, więc sądy, zarówno ziemskie jak grodzkie, prawo prywatne i karne, proces polski, a także i wszystkie urzędy ziemskie: wojewodów, kasztelanów, podkomorzych etc. Na Podolu utworzono także kasztelanię K-ą. Odtąd spotykamy tych kasztelanów już bez przerwy, aż do końca bytu Państwa Polskiego. Atoli z powodu tak późnego wprowadzenia tej kasztelanii ma ona pewne odrębne cechy, niż w ziemiach właściwych Polski. W Polsce w każdem województwie był jeden wojewoda, jeden podkomorzy, jeden sędzia itd., gdyż powstali oni z urzędów dworskich, Łupiących się koło osoby księcia dzielnicy. Ale kasztelanów było zawsze kilku, gdyż byli to pierwotnie zarządzcy grodów książęcych, których, oczywiście, musiało być znacznie więcej dla o-brony kraju i zarządu majątku księcia. W tym atoli czasie, tj. w XV wieku, już oddawna nie mieli kasztelanowie żadnych istotnych funkcyj swej władzy, którą jeszcze za Piastów utracili na rzecz innych, nowo wtedy powstałych urzędów. Było to więc tylko zaszczytne dostojeństwo, dające prawo zasiadania w sądach i radzie króla (tj. później w senacie). Kiedy zatem wprowadzono urzędy ziemskie na Podolu, włączono kasztelana do tych innych urzędów, które powstały z urzędów dworskich, i utworzono tylko jednego dla całej ziemi Podolskiej: kamienieckiego. Jak więc jeden był też wojewoda, tak także jeden kasztelan, który szedł w rzędzie tych urzędów po wojewodzie, a przed podkomorzym. W senacie zasiadał po kasztelanie lwowskim, a przed lubelskim; w r. 1569 przed nim naznaczono miejsce wołyńskiemu, po nim zaś smoleńskiemu kasztelanowi.

Kamieniecki Mik o łaj, herbu Pilawa, zmarły w r. 1515 (M. Bielski, Niesiecki), jako wojewoda krakowski i hetman w. kor., był bratem rodzonym Henryka (Akta Grodzkie i Ziemskiem AGZ. XVI Ne 3573), kasztelana sanockiego (j. w. Ne 1159) i starosty bełskiego (Ne 3573), Jana (2149), starosty chełmskiego (2328), bełskiego (2750) i buskiego (3172). kasztelana lwowskiego (3662), Klemensa (2149), kasztelana sanockiego (3622), Marcina (3172), podkomorzego sanockiego (3662), wojewody podolskiego (3680), Seweryna (2149) i Stanisława (3572). Ro-dzinnem ich gniazdem, z którego pisali się wszyscy (de Camyenyecz itp.) był Kamieniec, wieś nad Wisłokiem, w dawnem województwie Ruskiem, w ziemi Sanockiej położona, a o pół mili odległa od Krosna. Zdaje się, że miejscowość ta, wchodząca od czasów zajęcia Rusi przez Kazimierza W-go w skład posiadłości rycerskiej, a możnej rodziny małopolskiej Pilawi-tów Moskorzewskich, posiadała już wówczas dla siebie samej, a przynajmniej dla najbliższego swego terrytoryum, kilka nazw odmiennych. Zamek Moskorzewskich, zbudowany wspaniale nad Wisłokiem jeszcze za rządów ostatniego Piasta i wówczas z niemiecka „Ehrembergiem” zwany (Por. art. prof. Wład. Łuszczkiewicza w „Kłosach” N; 396), posiadał bowiem nietylko wspomnianą nazwę polską „Kamieniec”, określającą skaliste jego położenie, ale także utartą później — „Odrzykoń”, „zamek Korczyński” (od położonej na wschód wsi Korczyna) i „Kitczy (?) Za-mok” w ustach miejscowego ludu (Baliński i Lipiński: „Star. Pols.” II, 681). — Klemens z Moskorzewa, podkanclerzy królewski (vicecancella-rius Aulae) w latach 1387—1408 (Kod. m. Krak. I str. 77; Kod. Kat. Krak. II, 333), kasztelan wiślicki (j. w.), przez Paprockiego „starostą krakowskim” mianowany i pan na Dobczycach, o-trzymał pono w r. 1408 Kamieniec w dziale rodzinnym i pierwszy z tej miejscowości—de Camyenyecz—pisać się zaczął (Niesiecki w „Koronie” z nieistniejącego już nagrobka w katedrze na Wawelu), Jednocześnie prawie, bo w latach 1418 — 1424 występuje Klemens z Kamieńca (paraf. Chalno) na Kujawach („Teki Pawińskie-go” VII); być może, że mamy tu do czynienia z tąż samą osobą (?)—z kasztelanem wiślickim, który od rodzinnego Kamieńca mógł przypuszczalną posiadłość swoją w ziemi Kujawskiej nazwać podobnie... Bez poszukiwań specyalnych rozstrzygnąć tego niepodobna. Jakkolwiekbądź jednak—pomimo istnienia kilku Kamieńców (t. j. miejscowości skalistych) na terrytoryum dawnej Polski— pozostaje rzeczą pewną, że nie kto inny, jeno ów właśnie, ze źródeł znany, kasztelan wiślicki i podkanclerzy, Klemens, należał do rzędu przodków Pilawitów K-ich, z której pochodził hetman i jego bracia, a która wedle orzeczenia Paprockiego („Herby”), „z Podgórza w Rusi”

wiodły braci K-ich zasługi rycerskie i dworskie. — Nie znamy woale dziejów ich pierwszej młodości; wiemy tylko, że Mikołaj, hetman późniejszy, był już w r. 1484 dworzaninem (curien-sis) króla Kazimierza Jagiellończyka („Teki Paw.” II), pełniąc w tym charakterze do czerwca 1487 r. usługi rozliczne w rodzinnej ziemi Sa-obiit 1536 etc. — Obok podkanclerzego Klemensa j nockiej, gdzie starszy zapewne brat jego, Heu-dostrzedz tedy musimy w rzędzie przodków daw- ryk (Andrych), był wtedy od r. 1476 kasztelanem uiejszych Mikołaja K-ego i jego braci tych Pi- (j. w. i AGZ. 1159), w Przemyskiem, a nawet na lawitów, którzy się przed wiekiem XV z Mosko- Spiżu; w poleceniach królewskich zowie się krótko rzewa pisali. To nam tłómaczy karyerę i naj- Nicolaus Camyenyecz, curiensis, lub Kamyenecki. przedniejsze dostojeństwa rodziny, po raz pierw- Pod tern też nazwiskiem otrzymuje w r. 1484 szy w dziejach pod nazwiskiem K-ich, lub „de kwit na 40 grzywien do starosty sanockiego, Camyenyecz”, w XV st. występującej. Źródła Stanisława Pieniążka. — I po śmierci króla za-późniejsze, mniej, lub bardziej wiarogodne, za- chował Mikołaj K. swoje stosunki z dworem, liczają do tejże rodziny w tej samej epoce obok W styczniu r. 1493 poręcza on wraz z braćmi wspomnianych braci hetmana: Stanisława (1419), większością dóbr rodzinnych 1000 florenów dłu-Wincentego (r. 1420), Piotra (r. 1442), Fryderyka (r. 1494) i Jakóba (r. 1496) K-ich, których pokrewieństwo z Mikołajem hetmanem nie da się bliżej określić. Niewiadomo nawet, który z nich był jego ojcem; najprawdopodobniej żaden ze wspomnianych, jeno jakiś nieznany bliżej Mikołaj, może syn podkanclerzego Klemensa, występujący w napisie grobowym Jana, brata hetmana, przechowanym u Starowolskiego ( Mon.

ród wiodła. — Byli więc ci K-ccy (podobnie jak Potoccy) jedną z gałęzi znakomitego domu Mo-skorzewskich, co stwierdza wyraźnie przytoczony przez Paprockiego (j. w.) napis grobowy, na pomniku Klemensa, brata hetmana, w Krośnie położony: Magnifions Dominus Clemens Mosko-rzewski de Kamieniecz castellanus Sanocensis

Sarmat., pag. 782: Joannes Nicolai K.).

Fig. 92. Grobowiec Jana Kamienieckiego, kasztelana lwowskiego, — w Krośnie.

Matką hetmana i jego braci—rówuież tylko prawdopobnie — była któraś z Oleśnickich, domu, wzrosłego świeżo w znaczenie pod auspicyami wielkiego Zbigniewa. Świadczyłby o tern herb Dębno, w kolei macierzystej na poczwórnej tarczy herbowej Klemensa, kasztelana sanockiego, rodzonego brata hetmana, położony (Epitaph, w Krośnie, u Paprockiego, j. w.). — Grono siedmiu braci K-ich, w którem i hetman Mikołaj występuje, weszło po przodkach swoich w posiadanie zamku Kamieńca (A. G. Z. XVI,

gu, jaki nowy monarcha, Jan Olbracht, zaciągnął był na potrzeby wojenne u szlachcica Kobyleń-skiego (A. G. Z. XVI, N. 2149). Niebawem bracia K-ccy wesprzeć mieli krwią własną kraj swój w niebezpieczeństwie. W roku 1494 Tata-rzy najechali w sile potężnej Wołyń i Podole, a w bitwie pod Wiszniowcem, zakończonej klęską polskiego oręża, padł obok Dersława Głowińskiego Henryk K., kasztelan sanocki (por. 3573), któremu towarzyszył w tej potrzebie o-go, Klemensa, widzimy później w posiadaniu — statnicj brat Mikołaj (Miechowita), a zapewne obok dóbr dziedzicznych—Łączek, Żyznowa (Arch, i Marcin, późniejszy wojewoda podolski (o któ-Krak. Lib. Ter. Crac. II, 72—3) i dzierżaw kró- rym Bielski wspomina, że wszędzie, w każdej lew8kich (Rei. Biec. VIII, 46—7; Ter. Crac. II, wyprawie wojennej, wspierał ramieniem swojem 70 — 6), Marcina—panem na Łąkach, Bratkówce, brata), oraz Jan, późniejszy kasztelan lwowski, Jasiennicy itd. (Ter. Crac. II, 147—152). Były błędnie Michałem zwany, wsławiony w roku to wszystko, obok dóbr posażnych, najprawdo- 1506 zwycięstwem odniesionem nad Tatarami podobniej owoce łaski królewskiej, do której i pod Komorowem (Miechowita).— Gorące były to

2149), wsi przyległej, Odrzykouia (jak wyżej, N° 505), Jabłonicy (723), Kotczyny (j. w. str. 16), Kalwaryi (2149) i Wąglów-ki (j. w.). Nie była to na owe czaBy fortuna duża; najwybitniejsi z braci pomnażali ją też na własną rękę, dzierżąc niepodzielnie, jeszcze w r. 1498 (j. w. 429), mienie odziedziczone.

Hetman stać się miał z biegiem czasu — zapewne w nagrodę zasług rycerskich, położonych na Wschodzie państwa — właścicielem Czesibie rza, Hacuszowic, Bohoryczan i Sielca (Arch. Krajowe w Krak. Rei. Biec. VIII, pag. 5); brata je-

czasy; lata 1494 — 1515, okres główny działalności Mikołaja K-ego, wypełniały bowiem, prawie bez przerwy, rozprawy orężne Polski z Tatarami, Turcyą, Wołoszczyzną i Moskwą. Pola do zasług i nagród nie brakło. Już też w roku 1496 spotykamy się z późniejszym hetmanem, jako ze starostą krakowskim i sanockim (A. G. Z. XVI JV; 2323); we dwa lata później, w roku 1498 jest on już starostą generalnym krakowskim i sanockim (3573), który-to tytuł jeszcze w roku 1511 mu służy (3680). W lutym roku 1502 ma już kasztelanię sandomierską (3582), a w czerwcu tegoż roku za usługi oddane podczas koronacyi grudniowej (r. 1501) króla Aleksandra, oraz na koszta wyprawy (politycznej?) do Wołoszczyzny, otrzymuje ze skarbu monarszego 300 grzywien („Teki Paw.” III). Nagrody drobniejsze — przeważnie w soli — (in bancis salis) sypią się nań ciągle; czekały go jednak wyższe zaszczyty. W r. 1505 został pono wojewodą lubelskim po Mikołaju z Kurozwęk (Bartoszewicz za Niesieckim. Enc. Org. XIII, 820); już jednak w tymże roku (d. 1 września) otrzymał, wzamian za to krzesło, po Janie Tarnowskim województwo Sandomierskie (Por. A. G. Z. XVI, 3172), a nadto—hetmaństwo w. kor. (Metr. Reg. lib. XXII pag. 4). Myli się Bartoszewicz (j. w.), twierdząc, że nie była to buława wielka, ani polna, lecz jedynie dowództwo dworskich, służebnych ludzi.— K. został hetmanem w. kor. (Exercituum Regni Poloniae Dux Generalis, por. Acta Tomiciana II, 253—4; lub Exercituum Regni Generalis Imperator, tamże II, 244), pomimo, że go niekiedy listy królewskie Exercituum Regni Capitaneus Generalis (j. w. I, 180), Gampi-ductor (II, 80 — 1), albo nawet i z pominięciem tego tytułu, poprostu wojewodą oraz starostą (palatinus et capitaneus... II, 257, 8) mianują.— Rozwój i ścisłe zróżniczkowanie urzędów i atry-bucyj hetmańskich — koronnych i litewskich, wielkich i polnych, przypadają dopiero na epokę od połowy XVI wieku; mimo to, czy właśnie dlatego t. z. hetmaństwo Zyndrama z Maszko-wic w r. 1410 pod Grunwaldem i hetmaństwo Mikołaja K-ego o sto lat późniejsze, reprezentują narówni zaczątki, t. j. odpowiednią fazę tego urzędu w XV i XVI stuleciu. Brak ustalonej dla tego urzędu tytulatury, uderzający w listach króla Zygmunta I do Mikołaja K-go, świadczy jedynie o tern, że urząd hetmański był jeszcze na początku XVI w., podobnie, jak w XV, raczej missyą przygodną, jedynie przez nieustanne potrzeby wojenne podtrzymywaną, aniżeli u-rzędem zupełnie skrystalizowanym i w stałe, niezmienne atrybucye wyposażonym. Należy też pamiętać, że późniejsza „pełnia” praw hetmańskich, ogałacająca nieraz w praktyce monarchę, „urodzonego” wodza sił zbrojnych kraju, z najistotniejszej niemal cząstki juris regalis, byłaby na początku wieku XVI — wnet po tradycyach monarchicznych Kazimierza Jagiellończyka, a w dobie, kiedy sama konstytucya Nihil Novi nowością jeszcze świeciła, anachronizmem nader przedwczesnym.—Wkrótce po obdarzeniu K-ego buławą zwołał król Aleksander sejm do Lublina na listopad r. 1505 w celu uchwalenia nowego poboru na rozprawę orężną z Mengligirejem, który świeżo napadł był na Litwę i z następcą wojewody Stefana, Bohdanem Mołdawskim, który, starając się o rękę królewny Elżbiety, otrzymał odpowiedź odraczającą, a niebawem ponownie zajął Pokucie. Kiedy sejm spełzł na niczem, król, nie zwlekając dłużej, wyruszył na Litwę. Przed odjazdem z Korony, która tymczasem błędy sejmu lubelskiego częściowo na sejmiku no-wokorczyńskim naprawić miała, powierzył Aleksander Jagiellończyk zastępstwo po sobie Spyt-kowi z Jarosławia, kasztelanowi krakowskiemu, dodając mu do pomocy Stanisława Chodeckiego i hetmana Mikołaja. Działalność K-ego w tej roli nie jest nam znaną. Zdaje się, że nieba wem, na początku 1506 r., wyruszył on na czele wyprawy zbrojnej na Pokucie i ponownie dla Polski je odzyskał. Szujski (Hist. Pols. ks. XII str. 165) podaje wyprawę tę w wątpliwość, o-pierając się na traktacie pokojowym o małżeństwo, który w lutym t. r. stanął pomiędzy królem i wojewodą mołdawskim w Lublinie. Bądź-cobądź jednak nie zdaje się prawdopodobnem, aby hetman Mikołaj nie brał w ówczesnej sprawie Po kucia żadnego udziału: nie widzimy go bowiem ani we współczesnej rozprawie zwycięskiej brata, Jana K-go, kasztelana lwowskiego, z Tatarami pod Komorowem, ani nawet w późniejszych nieco harcach tatarskich na Rusi i Litwie, zakończonych w sierpniu 1506 r. świetnem zwycięstwem Michała Glińskiego pod Kłeckiem. Z okresu panowania króla Aleksandra nie mamy o hetmanie żadnych więcej wiadomości; ostatnim, znanym nam śladem stosunków tego monarchy z K-mi jest wzmianka źródłowa o kwocie 100 grzywien, ofiarowanych Janowi, zwycięscy z pod Komorowa, d. 13 marca r. 1506 „w nagrodę za usługi, oddane przy obronie Rusi” („Teki Paw.”

III).— Mikołaj K. wypływa dopiero na widownię pono podczas koronacyi i na sejmie konwoka-cyjnym króla Zygmunta I, w styczniu r. 1507 (Jul. Bartoszewicz j. w.; w Vol. Leg. brak o tern wszelkiej wzmianki), a wkrótce potem, dnia 24 marca r. 1508 jest już wojewodą krakowskim (Tomiciana I, 18). Świeży ten zaszczyt, ofiarowany tak rychło hetmanowi po ostatniej zmianie panującego, ofiarowany bez poważniejszych ku temu powodów, a nadewszystko—jakby wbrew ostatniej uchwale sejmu piotrkowskiego (r. 1504) o „incompatibiliach”, wywiera wrażenie „wkup-nego”, złożonego przez nowego monarchę w ręce naczelnika sił zbrojnych Korony. Ofiara ta nie poszła jednak Da marne: odtąd bowiem datują najpoważniejsze zasługi Mikołaja K-ego dla kraju.— W jesieni r. 1509 hospodar mołdawski, Bohdan, rozpoczął ponownie spór orężny o Pokucie i o pograniczne krzywdy. Opór dworu polskiego w wydaniu mu królewny Elżbiety Ka-zimierzówny, przyrzeczonej przez króla Aleksandra, dolewał oliwy do ognia. Bohdan obiegł Kamieniec, Halicz i Lwów, skąd go dopiero wieść o zbliżaniu się króla spłoszyła. W pochodzie swoim na wroga, król Zygmunt zapadł we Lwowie na febrę. Nie mogąc ruszyć dalej, kazał się zastąpić K-emu— Exercituum Regni generali duci, a, powierzając mu to zadanie, wezwał nań błogosławieństwa Bożego, ślubując Bogu i św. Stanisławowi, patronowi kraju, dać do kościoła obraz srebrny za zwycięstwo. Bielski (wyd. Gałęz. ks. IV, 121 — 123). którego świadectwo o tej imprezie wspierają dzielnie Acta Tomicia-na (I, 32 — 33 pag.). opisuje wyprawę Mikołaja K-go w słowach następujących: „Hetman, przeprawiwszy się z ludem przez Dniestr, rzekę bystrą, ziemię nieprzyjacielską mieczem i ogniem burzył. Miasteczka: Czarnowce, Dorohim, Botu-szany, Stepanowce, Chocim i inne twierdze, dwory, wsie, folwarki, w popiół obrócił. Pokucie wybiwszy, Wołochy odzyskał i tak wzdłuż, jako i wszerz ziemię wołoską zawojowawszy, pod So-czawę przyciągnął, która jest stołecznem miastem hospodarów wołoskich. Zbiegł był niejaki Waśko Wołoszyn na ten czas do naszych i był im ku wielkiemu pożytku, przywodząc ich na pewne miejsca, który też pojmał drugiego Waś-ka, co mu był żonę wziął i przetoż go na pal wbił; temu potem Waśkowi król dał dzierżawę do żywota u Jarosławia,—-Cbotnie. Nie widzieli tam nasi i broni dobytej przed sobą, ani się im nikt ukazał; szli sobie bezpiecznie wszędzie, gdzie chcieli, bo i sam Bogdan nawet aż w lesie mieszkał. Wtem król Władysław (Jagiellończyk) do Zygmunta posłał, starając się o pokój. A tak gdy nazad Hetman Koronny z ludem z Wołoch odciągał i rycerstwo koronne już Dniestr przebyło, tylko co sami żołnierze za Dniestrem zostali, którzy byli pod sprawą Tworowskiego, ukazało się dopiero wołoskie wojsko, z któremi w sprawie stanąwszy, gotowi byli nasi stoczyć bitwę, ale Wołosi poczęli ustępować i za się następować fortelnie. Naszych kilka hufców zaszło im tył około gór cicho; drudzy z przodu. Uderzyli w bębny i okrzyk uczyniwszy, potkali się z nimi prędko. Poczęli Wołosi pierzchać, a nasi ich gonili i jednych imali, drugich bili, z których posłali 30 królowi do Lwowa, a 50 ścięli dlatego, iż przedtem Bogdan żołnierzy polskich, pod Trębowlą pojmanych, w Podhajcach dał pościnać, których mogiły, gdy Hetman nadjechał, łzami się zalawszy, ślubował ich krwi się zemścić. Między więźniami wołoskimi byli przed-niejsi: Logoffet, Humennik, Hirssa, wielki szafarz Petryka, i Dobrostep. Toczyła się ta bitwa dnia 4 października (r. 1509) w dzień św₍ Franciszka, który-to dzień od tego czasu sławnie Polacy święcą. A król tegoż dnia (?) wiedział o zwycięstwie swych. W wojsku Bogdanowym

Knn. Pow, Tltutr. Ze«e. 265. T. XXXIV,

było wszystkiego rycerstwa wołoskiego samo prawie czoło i dwa tysiące Turków. Porażony Wołoszyn już łatwiej się Władysławowi królowi do pokoju dał przywieść”. Dzięki zwycięstwu odniesionemu przez Mikołaja K-go, pokój z Wołoszczyzną stanął w Kamieńcu d. 17 stycznia r. 1510 pod warunkiem, „aby łupy pobrane wrócone, a szkody nagrodzone były. Krupski z Tomickim do Wołoch dla przyjęcia przysięgi od Bogdana posłani, którą ich zgodę też król Władysław dla większej pewności podpisał, dla czego Tomicki i do Władysława jeździł” (Bielski i Tomiciana j. w.). Skłoniono też Bogdana i do zwrotu pisma, którem przyrzeczono mu niegdyś Elżbietę Kazimierzównę, siostrę królewską, za żonę (Szujski j. w. 169). — Pod rokiem następnym, 1511, znajdujemy w Tomicyanach (I, 180) list Zygmunta I do K-go, nakazujący mu dnia 15 maja t. r. czuwanie nad bezpieczeństwem ziem koronnych i pogotowie wojenne. Tatarzy świeżo bowiem (r. 1510) najechali Litwę, podsunąwszy się aż pod Wilno, król zaś opuścić musiał chwilowo ziemie polskie (r. 1511) w celu wzięcia udziału w naradach z panami W. Księstwa. Dopiero jednak w r. 1512 dauern było hetmanowi położyć na polu wojennem nowe zasługi. Han perekopski wtargnął na Ruś, pomimo, że był „sojusznikiem” Rzplitej i rozłożył swój obóz pomiędzy Buskiem- a Oleskiem Książę Konstanty Ostrogski, hetman litewski, i Mikołaj K. ruszyli na wroga, dopędzając go pod Łopuszną. Hetman koronny stanął na lewem skrzydle, Litwini zajęli prawe. Do walnej bitwy z siłą 24 000 Tatarów przyszło dnia 28 kwietnia r. 1512 pod Wiśniowcem (na Wołyniu). W dniu tym przechylił K. szalę świetnego zwycięstwa na stronę Polski. Kiedy bowiem na prawem skrzydle łamała się już Litwa, pierzchając przed Tatarami, Wojciech Sampoliński i Jakób Potocki, znajdujący się pod rozkazami hetmana Mikołaja, wsparli ją skutecznie w potrzebie. Pogrom Tatarów był zupełny, a zasługa K-go, podniesiona d. 5 maja t. r. we wdzięcznem piśmie królew-skiem do hetmana, opiewającem klęskę, zadaną przezeń perfidis hostibus Machmetanis (Tomiciana II, 80—81)—iście pierwszorzędna; były to bowiem czasy wojen długoletnich z Moskwą, grożącą i bez Tatarów Rzplitej na Wschodzie. W wawrzynach, zebranych przez hetmana Mikołaja pod Wiśniowcem uczestniczył w rzędzie innych panów koronnych mężny brat jego, Marcin, późniejszy wojewoda podolski, wierny, a nie-rozdzielny towarzysz wszystkich jego tryumfów i bojów (Tomiciana II, 97; Bielski j. w. 138; za nim Niesiecki j. w. V, 237). Hetman stanął wtedy u szczytu chwały; być może. że z tego właśnie czasu pochodziły nadania niektórych dóbr ziemskich, jakiemi rodzinne posiadłości swoje pomnożył (Rei. Biec. VIII, pag. 5). Po ostatniej wiktoryi okazał bowiem król łaskę swoją nawet bratu jego, Marcinowi, darząc go, pospołu z Fry-

69

derykiem Herburtem, monarszem podziękowaniem j łupami, jakie obaj na wojnie zdobyli (Tomicia-na II, pag. 97).—W pościg za Tatarami wyprawił hetman na czele znacznego oddziału Two-rowskiego, który w bitwie ostatniej nie brał u-działu i doniósł o tern królowi, a Zygmunt przedstawione sobie racye i plany wojenne zatwierdził w piśmie z d. 5 maja r. 1512 (j. w. str. 84). Tworowski stanął z polecenia K-go na straży od Podola wraz z Lanckorońskim, miejscowym starostą.—W r. 1513 podczas wojny z Moskwą, a mianowicie w okresie rozpraw gorących Zygmunta I z Wasilem, toczonych przy przemożnym udziale sił litewskich pomiędzy Smoleńskiem i Drohobużem, Mikołaj K., stojąc z woli króla na czatach, czuwał nad bezpieczeństwem ziem koronnych. Coraz spadały nań rozkazy pogotowia wojennego (j. w. II, 215), lub obmyślania środków obronnych (j. w.); nadto, jako na wojewodzie, ciążył na nim obowiązek gromadzenia i spisywania sił zbrojnych. Aby mu w tern 08tatniem zadaniu dopomódz, król, rozesławszy innym wojewodom nakazy spisu (j. w. 245), a szlachcie krakowskiej wezwanie do Proszowic na św. Maciej, zaopatrzył go w zastępcę przy pomienionych czynnościach wojewódzkich. Został nim dnia 30 sierpnia r. 1513 Andrzej Koś-cielecki, podskarbi koronny (j. w. 234). — Tymczasem Tatarzy, powracając z wojny z Wasilem, podczas której zapuścili zagony swoje ku zadowoleniu króla Zygmunta wgłąb ziem nieprzyjacielskich, ruszyli na Multany za dalszym łupem. Po ostatnim pokoju z hospodarem królowi szło o to, aby go osłonić; jednocześnie zaś nie chciał on zrażać sobie Tatarów, ni Turcyi. K-emu, pełniącemu właśnie naówczas, w jesieni roku 1513, straż zbrojną na Rusi, przypaść miało teraz z woli monarchy w udziale posłannictwo równie ważne, jak do spełnienia trudne. W liście z d. 9 września r. 1513 (j. w. 244 — 245) król Zygmunt polecił rozwadze hetmana obmyślanie środków zaradczych pospołu z senatorami, biorąc w rachubę uruchomienie oddziałów Lanckorońskiego i Tworowskiego, stojących na Podolu. W związku z tą sprawą były także pisma królewskie z d. 4 i 24 października t. r., wysłane pod adresem Mikołaja K-ego (j. w. 253 — 254; 257 — 258). Z treści tych listów przekonywamy się, że hetman, nie posiadając sił dostatecznych, aby na Multany wyruszyć, jąć się musiał pod Proszowicami gromadzenia i spisu szlachty krakowskiej, jako miejscowy wojewoda. Jedynie też zbieg okoliczności szczęśliwych sprawił, że historya zatargu Tatarów z Wołoszczyzną, nie przybrała w tych warunkach groźnych dla Polski rozmiarów. Zarówno wtedy, jak (prawdopodobnie) i w roku następnym 1514, podczas krwawych i zwycięskich zapasów ks. Konstantego Ostrog8kiego i Jerzego Radziwiłła ze strony Litwy, a Jana Swierczowskiego na czele posiłków polskich, z armią cara Wasila pod Orszą,

Mikołaj K. ograniczyć się musiał do strzeżenia ziem koronnych (j. w. 257), w myśl najistotniejszych obowiązków swego urzędu. — Nie mamy o jego czynach żadnych więcej wiadomości. Marcin Bielski (j. w. 158), opowiadając, że król Zygmunt cenił sobie wysoko hetmana i rad na nim polegał, nadmienia, że monarcha ten, wyruszając z wiosną roku 1515 na Węgry, a potem na Kongres do Wiednia, zdał był rząd domowy w kraju na biskupa krakowskiego, poru-czając sprawy wojenne K-emu, któremu kilku innych panów do pomocy dodał. Niesiecki (j.w.) — źródło do tych czasów naogół bardzo drugorzędne— powtórzywszy powyższą opowieść Bielskiego, barwnie dodaje, że podczas tego Kongresu w Wiedniu, ów hetman przezacny „na so-lenniejszy do nieba kongres” przeniósł się w r. 1515.—Wiadomość ta poparta przez Epitaphium u Staro wolskiego (str. 783), posiada i skądinąd wszelkie cechy prawdopodobieństwa: na niej bowiem, a mówiąc ściślej, na roku 1515, urywają się istotnie wzmianki źródłowe o Mikołaju K-m. Bielski (j. w.), blizki jego czasów, pisze, że hetman był ludzki, w obyczajach poważny, a serca ku sobie pociągał. Obrót dowcipu posiadać miał wielki, oraz biegłość w rzeczach wojennych, z lat młodych doświadczeniem nabytą. Karności rycerskiej w wojnie przestrzegał, sam stawał na czele i walczył w szeregach, jako żołnierz prosty, zapalając innych przykładem własnym.—Pruszcz podaje w swoim Przewodniku wiadomość o grobowcach Moskorzewskich i K-ich w kaplicy św. Mikołaja na Wawelu. Dziś nie pozostało z nich żadnego śladu; być może, że w jednym z nich złożono niegdyś na wieczny spoczynek zwłoki hetmana i z niego-to przepisał Starowolski swoje epiłaphium. W Krośnie przechował się tylko grobowiec Jana K-ego, lwowskiego kasztelana (ob. rycinę), nieżyjącego już w r. 1530 (Lib. Ter. Crac. II, 159 — 160). Paprocki—w szczegółach, dotyczących tej rodziny bardzo bałamutny, prawi o żyjących za jego czasów wnukach Mikołaja K-go, Wojciechu, Janie i Stanisławie, którzy podobną, jak niegdyś dziadowie ich na Kamieńcu, miłością braterską się odznaczali. Zupełne milczenie źródeł głównych (A. G. Z.) o żonie i dzieciach hetmana, każe atoli mniemać, że zmarł on bezpotomnie, a może nawet bezżennie. Przypuszczenie takie znajduje poniekąd potwierdzenie uboczne w fakcie, że po śmierci Mikołaja K-go, w r. 1530, właścicielem Niższego Zamku w Kamieńcu był brat jego, Klemens (Lib. Ter. Crac. II, 72—73), kasztelan sanocki, zmarły wedle epitaphium w Krośnie (Paprocki) w r. 1536; w roku zaś 1531 władał Wyższym Zamkiem Kamienieckim (rzekomo [Starowolski, Niesiecki] w roku 1530 zmarły) drugi brat hetmana, Marcin, wojewoda podolski (Lib. Ter. Crac. II, 147 — 152), który w zamku tym podejmować miał w r. 1528 elekta węgierskiego, Jana Zapolyi, goszczącego ,u Jana

J. K. K.

Tarnowskiego w Tarnowie.—Dostojeństw po zmarłym hetmanie nie otrzymał żaden z jego braci; spierali się o nie pomiędzy sobą Krzysztof Szy-dłowiecki, kanclerz, i Andrzej Kościelecki, podskarbi koronny (M. Bielski j. w. 167 — 168). — Gałąź Moskorzewskich, przemianowana w wieku XV na K-ich, utrzymała się na dawnym poziomie rodu (wznowionym później przez Potockich) tylko do zgonu braci hetmana. Ich potomkowie rozproszyli się i podupadli. — Dzieje rodziny K-ich, do dziś-dnia istniejącej, notują jedynie w pokoleniach następnych potomków Marcina, wojewody podolskiego, którzy się od majętności jego żony, Sienińskiej z domu, z Oleska i z Za-łozic pisali, dalej — Mikołaja, starostę brzeskiego w r. 1518 (Rei. Biec. VIII, pag. 5), Jana, in-stygatora litewskiego w r. 1586 (J. Wolff „Senatorowie i Dygnitarze W. Ks. Lit.”), Stanisława, podkomorzego lwowskiego w r. 1605 (Na-kielski), Jerzego, starostę chmielnickiego i syna jego, Mikołaja, starostę owruckiego w r. 1622 (Źródła Dziej. V, 51 — 52), Jana Franciszka, stolnika zakroczymskiego w r. 1674, Józefa, cześ-nika oszmiańskiego w r. 1700, Andrzeja, cześ-nika kijowskiego w r. 1716, Rafała, chorążego Kawaleryi Narodowej i miecznika radomskiego wr, 1779, Dominika, podczaszego latyczowskie-go, komisarza skarbu koronnego w r. 1789, Jana, adjutanta ks. Józefa Poniatowskiego, kawalera ord. Virtuti Militari, uczestnika bitwy pod Raszynem i in. Z tejże rodziny pochodził Ludwik K. (ob.), generał dywizyi i komendant III okręgu wojennego, adjutant ks. Józefa. — Z pamiątek po hetmanie i jego braciach — portrety dostały się pono do Kijowa, a tablica pamiątkowa, ufundowana na cześó Mikołaja K-go przez jednego z jego zstępnych krewnych, Jerzego Ossolińskiego w Ujeździe w Sandomierskiem, legła w gruzach (Szczegóły z materyałów rodzinnych p. Anieli z Boskich Kamienieckiej z Ossowie; z materyałów tych korzystaliśmy w ciągu całego tego artykułu). W gruzach legł także zamek w Kamieńcu, średniowieczne gniazdo tej rodziny, któ ra losy swoje w wiekach następnych podzieliła z większością dawnych rodzin możnowładczych polskich. Kamieniec przechodził z kolei w różne ręce: Bonarowie, Firlej e i Jabłonowscy trzymali go się w wiekach XVI — XVIII najdłużej. Pamięć o nim uwiecznił między innymi Seweryn Goszczyński w „Królu Zamczyska”.

Kamieniecki Ludwik, szef sztabu generalnego Dyrektora Wojny za czasów Komissyi Rządzącej, był synem Józefa, cześnika oszmiańskiego. Wychowywał się pod opieką Franciszka Salezego Potockiego, wojewody kijowskiego. Przy utworzeniu pułku imienia Potockich otrzymał rangę kapitana. Mianowany z chwilą utworzenia Komissyi Rządzącej szefem sztabu generalnego, przy księciu Józefie Poniatowskim, był już wówczas generałem brygady z pensyą etatową 18 000 złp. Gdy Komissya Rządząca w d.

9 lipca r. 1807 (ob. Kom. Rządząca) z polecenia Napoleona postanowiła pojechać w pełnym składzie do Drezna, gdzie miały być prowadzone ostateczne układy co do losów kraju, w rękach Dyrektoryum Generalnego, z Dyrektorów, t. j, ministrów, złożonego, pozostawiono naczelną władzę krajową. W liczbie dyrektorów znajdował się książę Poniatowski. I ten wszakże wkrótce podążyć miał również do Drezna. Wskutek tego w d. 11 lipca 1807 Komissya Rządząca ustanowiła Komissyę Wojskową, złożoną z generała Kamienieckiego i pułkowników Heldow-skiego i Biegańskiego. Opierając się na nomi-nacyi K. w charakterze prezydującego ze starszeństwa rangi w Komissyi Wojskowej pragnął zasiadać w Dyrektoryum, jako równy innym zastępca Dyrektora Wojny. Tymczasem zaraz na 4-em posiedzeniu Dyrektoryum w dniu 15 lipca r. 1807, t. j. po wyjeździe księcia Poniatowskiego, nie bacząc na dopełnioną prezentacyę K-ego tegoż dnia na sessyi rannej przez obecnego jeszcze Poniatowskiego, Dyrektoryum generalne, zapewne z zapoczątkowania swego prezesa, Feliksa Łubieńskiego (ob.), żądnego władzy dyrektora sprawiedliwości, postanowiło usunąć K-ego od udziału w posiedzeniach. Decyzyę tę Łubieński zakommunikował ustnie Kamienieckiemu, lecz ten odezwą własnoręczną z d. 17 lipca r. 1807 zażądał piśmiennej rezolucyi. Otrzymana decyzya piśmienna dała powód do bardzo ostrej wymiany odezw między Komissyą Wojskową a Dyrektoryum. Między innemi w odezwie z d. 18 lipca r. 1807, podpisanej przez K-ego, mieścił się taki ustęp końcowy: „...W takim rozprzęgu rzeczy rozwiązującym porządek władz przez Komissyę Rządzącą wprowadzony i wstrzymującym bieg działań wojskowych, w których każdy moment jest ważnym, nie zostaje Komissyi Wojskowej, jak oświadazyć, że będąc rugowaną ze swoim prezydującym ex Directorio, nie może bez ubliżenia winnego poszanowania Komissyi Rządzącej i bez popełnienia grzechu przeciw praw i swojej powadze, przedstawiać Dyrektorom in Directorio zgromadzonym prywatnie żadnych przełożeń, zdań, uwag i powodów, które tylko urzędownie przedstawiać ma władzę, zostawując ich samych w odpowiedzi za skutki z tego rozprzęgu wyniknąć mogące Jego Cesarsko-królewskiej Mości i Komissyi Rządzącej”. W odpowiedzi na to Dyrektoryum w d. 20 lipca r. 1807 zawiadomiło, że nie usuwa wcale K-ego od możności przedstawiania interesów na sessyach Dyrektoryum, że zatem „zupełne posłuszeństwo Directorów dla wyroków Komissyi Rządzącej, jako swej zwierzchniej władzy, nie może być uważane za przyczynę do jakowegoś rozprzężenia, a gdy Komissya Wojskowa da z siebie jaki do niego powód, sama będzie w odpowiedzialności rządowi i krajowi”. Niemniej ostro odpowiedział K. — Szczegółowo na podstawie organizacyi Komissyi Rządzącej, Dyrektoryum Generalnego, wreszcie

doń: przedmieście Karsawary, słynne młynami, i wsie: Tatarzyska, Kubaczówka, Dłużek, Jau-czyńce, Podzamcze, Hołosków, Kiptyńce nad Smotryczem, Hryńczuk i Malinowce nad Dniestrem, Laskowice i Kozaczówka nad Zbruczem. Generałowie ziem Podolskich mieli jurysdykcyę nad 2 grodami, t. j. Kamieńcem i Latyczowem, który stanowił osobne dla siebie starostwo o obszarze 188 mil a więc jurysdykcya generała rozciągała się na 300 mil Dochód ze starostwa był także różny. W lustracyach pod r. 166 czytamy jako summę ogólną 3 271 fl. 23 gr. 15 den., w 1580 w dzierżawie Michała Brzeskiego otaksowane na 3498 fl., dawało kwarty 699, w 1765 r. 24132 złp., w 1789 — 38 718 złp. Od r. 1761 było bez przerwy w rękach Czartoryskich. Po drugim rozbiorze dostało się w ręce Rossyi, a Katarzyua II w r. 1795 darowała je hr. Morkowowi.—Bibl. jak wyżej, a przedewszystkiem Pawiński „Źródła dziejowe” t. XIX; Jabłonowski „Polska XVI w.”, t. 8: Podole i Wołyń, gdzie mamy bardzo cenne i ciekawe lustracye i zapiski z XVI w.

Kamienieckie starostwo niegrodowe w wo jewództwie Brzesko-Litewskiem, składało się w r. 1771 z miasta Kamieńca wraz z zamkiem i przy ległościami nad rzeką Lśną (Leśną). Przed r. 1569 tworzyło ono dobra stołowe królewskie. W r. 1771 dzierżył je Michał Wielhorski, kuchmistrz W. Ks. Litewskiego, głośny wówczas polityk i dyplomata, płacąc z niego kwarty złp. 9 298 a hyberny złp. 6 600 („Słów, Geogr.”). W r. 1776 zapłacono ze starostwa K-go kwarty 7 719, hyberny 6 600 złp.— (Baliński „Starożytna

W, Db.

Kamienieckie biskupstwo, ob. Polska: Kościół.

Kamienieckiej statystyki uzupełnienie (Do artykułu Kamieniec Podolski, str. 536 — 541). Kamieniec Podolski ma obecnie (rok 1902) mieszkańców 39194, a w tej liczbie katolików 6 608, prawosławnych 12 850, protestantów 68, żydów 19 649, mahometan 19. (Według spisu jednodniowego z r. 1897 było tylko 34483, a w tern mężczyzn 18 062, kobiet 16 421). Ludność katolicka zalicza się do narodowości polskiej, prawosławna do małoruskiej, z wyjątkiem urzędników oraz wojskowych Wielkorossyan. W ogólnej liczbie mieszkańców płci obojej szlachty jest 2 129, duchowieństwa 118, mnichów 17, obywateli honorowych (poczetnych grażdan) 850, kupców 534, mieszczan 29 512, włościan 3 728, cudzoziemców 241.—Ludność ta trudni się handlem i przemysłem; rzemieślników liczy się 2 049 (majstrów 1000, czeladników 625, uczniów 424). Fabryk jest obecnie 30, a mianowicie: 1 wyrobów tabacznych, 3 waty, 1 mydła, 1 kafli, 1 wyrobów miedziano-żelaznych, 6 powozowych, 2 wód mineralnych, 2 browary, 1 młyn, 6 drukarni, 6 zakładów fotograficznych. Ogólna produkcya fabryczna wynosi rocznie za-

Komissyi Wojskowej, usiłował dowieść, że tłó-maczenie prawa przez Dyrektoryum jest w tym wypadku mylne: „Z tych przyczyn Komissya Wojskowa upoważniona uchwałą do zastąpienia Dyrektora Wojny w całem brzmieniu iego urzędu, której prezydujący przedstawiony był przez Księcia Dyrektora Wojny Dyrektorom in Directo-rio zgromadzonym i w obec niego niezaprzeczony, obowiązana przestrzegać prerogatyw jego władzy i honoru wojska, które Dyrektorowie nie uznali godnem mienia wśród siebie reprezentacyi, ma słuszność żądać od Dyrektorów, in Directorio zgromadzonych, jasnej, jak na zwierzchność przystoi, odpowiedzi: czyli prezydującego w Komissyi Wojskowej zastępującej Dyrektora wojny przypuszczają do prawnego uczestnictwa sesyj swoich administracyjnych i namiestniczych, czyli nie?”. Zatarg zakończyła wreszcie uchwała Komissyi Rządzącej w d. 22 lipca r. 1807, w Dreźnie powzięta, której mocą upoważniono K-ego do zasiadania w Dyrektoryum w zastępstwie Poniatowskiego, aż do jego powrotu do stolicy.

W d. 28 lipca uchwała ta nadeszła do Warszawy i tegoż dnia K-ego, po złożeniu przysięgi, dopuszczono do udziału w Dyrektoryum. Zasiadał tam do dnia 3 sierpnia, t. j. aż do przyjazdu księcia Józefa. Przytoczony zatarg charakteryzuje nietylko Łubieńskiego, lecz i K-ego, dowodząc stałości i męstwa jego charakteru. K. za Księstwa Warszawskiego w dniu 20 marca r. 1810 uzyskał stopień generała dywizyi, jako kommendant trzeciego okręgu wojskowego z kwaterą w Lublinie. Jako adjutant księcia Józefa w r. 1813 ranny pod Lipskiem, wzięty został do niewoli. Umarł w r. 1818. Trumnę jego Polska” III, 764). niósł do grobu między innymi W. Książę Kon-

H. K.

Kamienieckie starostwo grodowe istnieje już z końcem XIV w. Starostowie ci dowodzili prze-dewszystkiem załogą początkowo. Od r. 1434, t. j. od przyłączenia Podola do Korony, powtarzają się oni już stale i z takim już zakresem władzy, jak i gdzieindziej, bo przedtem byli to właściwie namiestnicy Jagiełły, Swidrygiełły czy Witolda (ob. art. Kamieniec — dzieje), a nie urzędnicy państwowi. Szereg tych starostów ciągnie się do Batorego, bo potem noszą tytuł-generałów ziem podolskich. Z pierwszych wspomnieć uależy dwóch Buczackich i Włodka Macieja, który wzniósł basztę Batorego; z drugich — kilku Potockich, a głównie Czartoryskich, ojca i syna (August i Adam). Obszar starostwa był zmienny: w r. 1494 należy do niego tylko 2 wsie: Laskowice i Krogulec, nadto 50 łanów uprawianych przez Polaków i tyleż przez Ormian i Rusinów. Od początku jednak nie było ono zwartym kompleksem i składało się właściwie z dwóch części: wsi wpobliżu Kamieńca i włości Smotryckiej, do której należało 7 wsi.

Później rozszerzył się powiat Kamieniecki z 7 mil Q do 111 mil Q w XVIII w., bo należały

M. G-y.

stanty.

ledwie około 200000 rubli.—Do wspierania handlu, przemysłu i rolnictwa służą dwa oddziały banków: państwowego i włościańskiego, tudzież jednego z prywatnych—południowo-rossyjskiego; towarzystwo wzajemnego kredytu; kasy pożyczkowo oszczędnościowe przy rozmaitych urzędach; syndykat wiejsko-gospodarczy Towarzystwa rolniczego, Towarzystwo wyścigów konnych z własnym hipodromem. Wszystko to wszakże słabo wpływa na ożywienie ruchu handlowego i przemysłowego i na rozwój dobrobytu mieszkańców, a to skutkiem prawie zupełnego braku dogodnej kommunikacyi; Kamieniec bowiem, jak to już wyżej zaznaczono, od drogi żelaznej połud-diowo zachodniej jest odległy wiorst 86, a do najbliższych stacyj kolejowych: w Skale, w Ga-licyi, i Lardze, w Bessarabii (wiorst 30), podczas słoty i błota dostać się wozom frachtowym prawie niepodobna, przeprawa zaś promem przez Dniestr nieraz bywa zupełnie niemożliwą.—Wiel-kiem natomiast dobrodziejstwem dla miasta stał się samorząd; w ciągu lat dwudziestupięciu swego istnienia rada miejska zaprowadziła w niem | nej odległości od miasta, bardzo pięknym, bardzo wiele ulepszeń, upiększeń i udogodnień; ' tarzu katolickim, gdzie spoczywają zwłoki wielu zabrukowała wiele ulic, niektóre rozszerzyła, splantowała i powysadzała drzewami, pozakładała bulwary spacerowe, uporządkowała place, pourządzała targi, podtrzymywała mury starożytne, wykopała obfitą studnię artezyjską, otwarła lombard miejski, zorganizowała należycie wydział sanitarny z własnym taborem dla asseni-zacyi systematycznej, zapewniła ubogim bezpłatną pomoc lekarską, wreszcie przyczyniła się wiele do rozbudowania się nowego planu, przez umiarkowane oszacowanie gruntów miejskich. Skutkiem tego wzniosło się tam, oprócz wielkich gmachów rządowych, dużo ze smakiem zbudowanych willi bądź-to zamożniejszych urzędników, bądź adwokatów, lekarzy i t. p. Z jurysdykcyj, oprócz już wspomnianych sądu pokoju i sądu okręgo- (T. VI str. 874). wego, mieszczącego się w gmachu przeznaczonym na dom obywatelski, lecz niedokończonym, ska gub. wskutek zniesienia w r. 1862 wyborów szlacheckich i wszelkich urzędów wyborowych; zgromadzenie szlacheckie deputatów do spraw legitymacyjnych (do r. 1862 zostawało ono pod pre-zydencyą marszałka gubernialnego i miało deputatów obieralnych, teraz i prezes, i deputaci są ustanawiani z urzędu); rząd gubernialny pod prezydencyą gubernatora lub wiceguberna-tora, z oddziałami: leczniczym, mierniczym, budowlanym, statystycznym i opieki publicznej; zarządy policyjne: miejski i powiatowy; urząd gubernialny żandarmeryi; komitety do spraw włościańskich i ochrony leśnej; konsystorz prawosławny; izby skarbowa i obrachunkowa (kontrola); komitet powinności wojskowej; komissya podatkowa; opieka szlachecka; Sąd Sierocki; kau-celarye marszałków gubernialnego i powiatowego (mianowanych przez rząd); komitet gubernialny do spraw miejskich; rada miejska i zarząd

miejski; urząd gubernialny akcyjny ze składem trunków monopolowych; kuratoryum trzeźwości gubernialne, które zbudowało z wielkim nakładem okazały dom imienia Puszkina, gdzie peryo-dycznie urządza dla ludu widowiska amatorskie, zabawy taneczne i odczyty z niknącemi obrazami. — Do wspomnianych już wyżej iustytucyj społecznych i dobroczynnych dodać jeszcze należy : komitet miłości bliźnich ; oddział Towarzystwa Czerwonego Krzyża; Opiekę nad ociemniałymi; kolonie poprawcze dla przestępców nieletnich; tanie kuchnie: chrześciańską i żydowską; wreszcie przy szpitalu żydowskim przytułek dla nieuleczalnych i zgrzybiałych.—Zaznaczyć jeszcze trzeba, że miasto posiada Towarzystwo lekarskie, dwie resursy: miejską (b. szlachecką) i społeczną; straż pożarną miejską i ochotniczą, budującą już dla siebie własne schronienie, oraz dosyć liczny chór amatorski, śpiewający po kościołach we święta, a także na koncertach filantropijnych. O teatrze było już wyżej.— Wspomnieć jeszcze wypada o położonym w zuacz-

cmen-

mężów, godnych pamięci, a gdzie kaplica pogrzebowa zagrożona jest blizką ruiną. E-P'ski* Kamieniecki] Józef (* w gub. Czernihow-skiej—f d. 16 czerwca r. 1823), lekarz. W zawodzie swym kształcił się od r. 1778 do 1780 w szpitalu głównym petersburskim, następnie pełnił długo służbę lekarską w wojsku. W r. 1816 mianowano go lekarzem przybocznym cesarskim, jako pierwszego Rossyanina, który zaszczytu tego dostąpił, przedtem bowiem na stanowisko to powoływano zawsze tylko cudzoziemców.—W r. 1803 napisał K. krótką farmakologię popularną, która do r. 1864 doczekała się 11-u wydań i kilku przekładów na języki różne.—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte”

Dr j. p.

Kamieniecko-Podolska gubernia, ob. Podol-

Kamienieda, Lithodomus lithophagus, gatunek mięczaka blaszkoskrzelnego (Lamellibranchiata), z rodziny Mytilidae (do której należy bardziej pospolity w morzach europejskich omułek jadalny, Mytilus edulis, i w naszych wodach słodkich żyjąca drajsena, Dreissena polymorpha). K. ma 8 cm. długości, kształt walcowaty, barwę brunatną; do daktyla podobna. Żyje pospolicie w morzu Śródziemnem, jest jadalna i znana pod nazwą „daktyla morskiego” (w Wenecyi i Trye-ście: „dattolo di pietra”). K. przymocowuje się zamłodu do skał za pomocą włókien rogowatych, przez naskórek wydzielanych, t. zw. „nici bisiorowych”; dorosła zaś wświdrowuje się w skały, muszle i korale. Aby ją znaleźć, należy młotem rozbijać kawałki wapienia z wybrzeża morskiego wydobyte. Sposób wwiercania się K-y nie jest dokładnie poznany; prawdopodobnie drąży ona skałę nie mechanicznie, lecz chemicznie.

K. A. C.

K. słynną jest w geologii. Skupienia tych mięczaków w kolunmach świątyni Serapisa w Guz-zuoli wpobliżu Neapolu najwymowniej świadczą o zmianach linii brzegowej.

Kamieni killt. Kult kamieni można zrozumieć, zdawszy sobie uprzednio sprawę z poglądów ludów pierwotnych na ten przedmiot. Według Eskimów każda rzecz ma swego inua (właściciela-ducha). Duch kamieni przebywa w olbrzymich głazach, rozrzuconych po powierzchni kraju. Eskimowie wierzą, iż głazy te są puste wewnątrz i tworzą rodzaj chaty z wejściem, w niej mieszka duch-kobieta z jednem okiem pośrodku brwi. Innego rodzaju duch mieszka w kamieniach, które staczają się z pagórków, gdy śnieg topnieje. Taki staczający się kamień, gdy spotka Eskima, zapytuje się go, czy pragnie ażeby został on, t. j. kamień, jego opiekunem. Otrzymawszy odpowiedź twierdzącą, kamień odprowadza go, kołysząc się, bo nie ma nóg (F. Boas). W tym przykładzie poruszanie się kamieni podczas roztopów . wiosennych naprowadziło dalekich przodków rodzaju ludzkiego na. myśl, iż kamienie są żywemi istotami, a ślady tego animistycznego pojmowania zachowały się nie tylko u Eskimów, ale i u włościan w różnych punktach Europy, a w tej liczbie i w naszym kraju w przesądzie, iż podczas pewnych dni roku, np. na Boże Narodzenie, kamienie kołysząc się idą do rzeki napić się wody i miażdżą tych, których spotkają po drodze. Kamienie rosną (a to wierzenie istnieje i u nas), wiążą się w rodziny, mają potomków. Lud w Pensylwanii mniema np., że kamienie rosną i że błyskawica sprzyja ich wzrostowi, a na dowód włościanie przytaczają to, iż pagórki obfitują bardziej w kamienie niż doliny. Lapończycy mniemają, iż kamienie ży^ją w związku rodzinnym i wędrują, kołysząc się w porze nocnej. Zwłaszcza doznają czci wielkie kamienie, znajdujące się na równinie i niekiedy posiadające kształt wyjątkowy. Ongi mniemano prawdopodobnie, iż w nich przebywa ożywiający je duch, w okresie późniejszym zaczęły uchodzić za skamieniałą istotę. U naszego ludu istnieje wiele wierzeń, które mówią o zaklętych lub przeklętych w kamień ludziach. Pod Łysą Górą ma znajdować się głaz. przypominający nieco kształtem swoim postać ludzką: jest to zaklęty człowiek, który robi jeden krok w ciągu stulecia, a gdy zajdzie na wierzchołek Łysej Góry, nastąpi koniec świata. Niektórym kamieniom, posiadającym formy śpiczaste a okrągłe, przypisują we Francyi moc usuwania bezpłodności kobiet, które zsuwają się po powierzchni takiego głazu lub ocierają się o niego. Badacze francuscy wiążą te zwyczaje z kultem Phallusa. Jako dalsze ogniwo kultu K., należy uważać różne podania o głazach, spotykane i w kraju naszym, a więc opowieści, jak dyabeł niósł kamień, ażeby zniszczyć Kościół, jak upuścił go gdy kur zapiał.

Podania te są związane często z menhirami (ob.) a rzeźbienia, istniejące na nich w formie miseczek itd., uchodzą za ślady pazurów szatana. W każdym razie wierzenia pierwotne, wynikające z przypisywania życia rzeczom martwym, a w tej liczbie kamieniom, z biegiem czasu traciły dawną swoją podstawę, ale moc, przypisywana kamieniom, pozostawała i wchłaniała w siebie najrozmaitsze wątki. Jak Gomme i inni wykazali, kult źródeł, kamieni, skał należy do najtrwalszych wierzeń prostactwa. Plemię ruguje swoich poprzedników z danego obszaru, ale przyjmuje jego podania o źródłach, głazach itd. i oddaje im cześć, a przynajmniej przypisuje moc szczególną. Gomme z tego powodu twierdzi, że ludy aryjskie odziedziczyły część źródeł i kamieni po pratubylcach Europy. Kult pewnych głazów, przekazywany w ciągu wieków od pokolenia do pokolenia, daje się odszukać w przesądach ludu, niekiedy przyodziany w szaty chrze-ściańskie. Na niejednym z takich głazów i właśnie z powodu jego świętości wznosi się krzyż dzisiaj. W dzieciństwie, wśród stawu, na folwarku Zawady pod Płońskiem, pokazywano mi kamień olbrzymi, wystający nad powierzchnię, i powiadano, że jeśli będzie ruszony z miejsca, to woda zaleje okolicę. Właściciel dodawał, że to wprawdzie „bajka”, ale zamierzał postawić krzyż na kamieniu. Zpośród takich głazów warto wymienić kamień z „wanienką Matki Boskiej” we wsi Wrzącej-Warckiej w powiecie Tureckim („Światowit” t. III). Podanie opowiada, iż w u-cieczce z Egiptu Matka Boska zatrzymała się na tern miejscu i w wanience (zagłębieniu) kamienia kąpała Dzieciątko. Kamień jest w wielkiem poszauowaniu i w d. 8 września bywa bardzo licznie nawiedzany. J. Kolski przypuszcza, iż głaz ten jest jedynym znanym w Polsce ołtarzem ofiarnym z czasów pogańskich, o czem można powątpiewać. I w Służewie pod Warszawą istniał święty kamień. W XV stuleciu został on głęboko zakopanym na miejscowym cmentarzu kościelnym, ponieważ „ten ołtarz dyabelski odwodził wiernych od prawdziwej wiary”. W gu-bernii Kowieńskiej słynie kamień Pantuke(na drodze z Onikszt do Wiłkomierza), mający 40 stóp obwodu i 10 wysokości; według podania służył on za ołtarz ofiarniczy. Około miasteczka Oran w pow. Trockim znajduje się kamień (1.16 metrów wysokości), o którym lud mówi, że jest to człowiek skamieniały. Lud patrzy na ten kamień ze czcią, uważając go za cudowny. W każdej porze roku, a szczególniej latem, można przy tym kamieniu spotkać pątników modlących się lub obchodzących go dokoła na kolanach, przyczem każdy składa jakąś ofiarę. Pobożna ręka, chcąc skierować pietyzm ludu na właściwe tory, umocowała na wierzchu kamienia krzyż, zaś hr. M. Brzostowski wybudował kapliczkę. Miejsce to pod nazwą „Kamienia” słynie szeroko jako cudowne (W. Śzukiewicz „Szkice z ar-

Dr J-y B-r.

cheologii przedhistorycznej Litwy” część I, Wilno 1901). Obok kultu dla głazów eratycznych istnieje powszechnie cześć aerolitów; w liczbie takich kamieni znajduje się i święty kamień muzułmanów w Mecce. W związku z kultem K. jest kult skał (ob. Skał kult), oraz użycie pewnych minerałów w obrzędach religijnych. L- K-

Kamieniokruszne leki (Remedia lithontriptica) znajdują zastosowanie w leczeniu kamicy nerkowej i kamieni pęcherza moczowego (ob. te wyr.). Działanie ich wogóle jest dość ograniczone, gdyż większe złogi moczowe nie mogą rozpuścić się; w tych przypadkach zatem należy uciekać się do leczenia chirurgicznego. Większością K-ych leków są przeważnie środki alkaliczne, węglany lub sole kwasów organicznych, zmieniających się w ustroju w węglany; należą tu również zdroje mineralne, jak oto: Karlsbad, Vichy, Salvator, Wiesbaden, Fachingen i inne, oraz niektóre środki inne, jak np. gliceryna, uricedina, piperazyna, kwas mleczny; leki kwaśne nadają się wyłącznie do leczenia t. zw. fos-faturyi, tj. wzmożonego wydzielania soli fosforanowych ze skłonnością do tworzenia kamieni moczowych.

Kamienna, rz., wypływa w pow. Koneckim, jedną odnogą pod nazwą Kamionki podpiekłem, drugą powyżej Kapturowa pod nazwą Zwie-rzówki, które płyną ku południu, łączą się pod Mroczkowem na wschód Odrowąża—i to jest początkiem K-ej. Płynie dalej ku wschodowi pod Bliżynem, Bzinem, Kamienną; pod Szczepanowem wchodzi w pow. Iłżecki, a przybrawszy kierunek południowo-wschodni, płynie pod Marcinko-wera, Wąchockiem, Wieizbnikiem, Michałowem; za Brodami wchodzi w pow. Opatowski, płynie pod Nietuliskami, Kunowem, Ostrowcem, Den-kowem; za Ćmielowem skręca ku północy, płynie pod Rudą Kościelną, za Boryą wchodzi znowu w pow. Iłżecki i za Bałtowem, wziąwszy kierunek północno-wschodni, wpada pod Wolą Pawłowską z lewego brzegu do Wisły. Od 0-strowca spławna dla pojedyńczych sztuk drzewa; stoją nad nią liczne zakłady górnicze. Przy znacznym spadku ma pęd bystry, obfitość wody wielką. Długa 93 wiorsty; inni liczą do 120. Jest to rzeka prawdziwie fabryczna, służy bowiem za siłę poruszającą licznych górniczych zakładów. Za ministeryum ks. Lubeckiego był projekt uspławienia K-y od Brodów do Wisły. W tym celu 1825 r. rozpoczęto roboty, przygotowano kanał od Brodów do Chmielowa i zabrano się do budowy szluz. Wypadki 1831 roku przerwały tę pracę. Po przejściu górnictwa pod zarząd Banku Polskiego i po obliczeniu tak kosztów wykończenia projektu, jak ewentualnych jego korzyści, postanowiono tylko zużytkować wykopane już kanały do nowozakładanych but: Starachowice, Michałów, Brody, Nietulisko, Klimkiewiczów; przysposobione do budowy szluz ma-teryały użyto na budowę upustów, a zamiast

kommunikacyi wodnej pobudowano szosę fabryczną z Bzina do Zawichosta, nietylko dla fabryk lecz i dla ogółu przydatną.—„Słów. Geogr.” Kamienna epoka, ob. Kamienia epoka.

Kamienna Woda, także Kamieniowódz-ki potok, niem. Steinbach, węg. Köpa-tak, potok tatrzański w hr. Spiskiem (Węgry). Wypływa z pod Łomnicy (2 634 metr.), z parowu zasutego śniegiem zlodowaciałym powyżej Lejowego stawu (Trichtersee, 1840 metr.); stąd w kierunku połudn.-wsch. sączy się pomiędzy kamieniami górska struga do Kamiennego stawu (Steinbachsee, 1750 metr.), podąża głębokim parowem już-to w kierunku wschodnim, już też południowo-wschodnim, przez obszary Łomnicy, potem Małego Sławkowa, a wreszcie znowu Łomnicy i przepłynąwszy wieś W. Łomnice, uchodzi z lewego brzegu do Popradu. Wody potoku tego są burzliwe i rwące, a śród deszczów nagle K. wzbiera i wylewa, wyrządzając znaczne szkody. Od Kamiennego stawu po dolną granicę lasów, długość potoku czyni 6 000 metr., a od tej granicy po uście 8 250 metr., przeto długość od Kamiennego stawu po uście czyni przeszło 14 kim.—„Slow. Geogr.”

Kamienne, jezioro w powiecie Suwalskim, na północ od osady Filipów. Ciągnie się wązkiem (’/₃ wiorsty) korytem na długości 2 i pół wiorsty w kierunku od południa ku płn.-zach. i łączy się z jeziorem Rospuda. Głębokość jego wynosi do 144 stóp, obszar mylnie zapewne podaje L. W. („Kalend. Obserw. Warsz.” 1861 r.) na 30 mr. — „Słów. Geogr.”

Kamienne baby, lub Baby, pod taką nazwą słyną w Rossyi i u naszego ludu posągi z wapniaku, piaskowca, granitu, wysokości 1—5 arszynów, pospolicie jednak 2—3. Na jednym krańcu znajdują się baby, przedstawiające prosty słup z twarzą bardzo niezgrabnie ociosaną, na drugim posągi, w których rzeźbiono nietylko tułów, ale kończyny górne i nawet dolne, ubiór, ozdoby itd., a pomiędzy obu krańcami ciągnie się pasmo form pośrednich. W niektórych posągach można odróżnić płeć; baby, mające przedstawiać męzczyzn, posiadają niekiedy wąsy, a nawet brodę, to znów można odróżnić miecz lub wogóle oręż, ubiór na głowie jest inny, a niekiedy przypomina hełm; kobiety są często w postawie siedzącej, piersi obnażone, na szyi znajduje się jeden lub parę rzędów naszyjników, niekiedy nogi są wyciosane, na nich daje się spostrzedz obuwie. Na babach, najlepiej wykonanych, możua odróżnić różne części ubioru, o-zdoby, zbroję. Posągi te są rozproszone na znacznej przestrzeni. Granice obszaru, na którym je dostrzeżono, idą przez następujące dzielnice: okrąg Kubański, gub. Stawropolska, powiat Odes-ski, gub. Podolska, Galicya, Prusy królewskie, gub. Mińska, Obojański pow. gubernii Kurskiej, Achtyrski pow. gub. Charkowskiej, gub. Woro-neska, Bałaszewski i Atkarski powiaty guber-ï •    , ; v o A <f)

gia ruska.

Kamienne ziele, ob. Alyssum,

Kamiennik, rodzaj moździerza, większego lub mniejszego wagomiaru, z którego rzucano, nie bomby, ale kosze kamieniami napełnione. K-ów używano niemal wyłącznie tylko przy

uii Saratowskiej. Na wschód baby ciągną się przez step Kirgiski do brzegów Irtyszu i do Turkiestanu, spotykają się u źródeł Tomi i Je-niseju, w stepie Sagajskim w Mongolii. Baby mongolskie są bardzo niedbale rzeźbione. W połowie w. XIX Piskarew naliczył 649 znanych bab, z których aż 458 znajdowało się w gub. Jekaterynosławskiej, w dzielnicy Taganrogu 54, w gub. Tauryckiej 44, w Charkowskiej 43, w Ziemi Wojska Dońskiego 37, w Jenisejskiej 12. Naturalnie, liczba bab znanych dzisiaj jest większa. Znaczna liczba (30) bab znajduje się w muzeum historycznem w Moskwie. Baby zwróciły oddawna na siebie uwagę archeologów. Nastręczają się dwa pytania: o ich przeznaczeniu oraz o pochodzeniu. Ponieważ bardzo często są znajdowane na kurhanach, przeto niektórzy badacze usiłowali je uważać za pomniki pośmiertne. Klaproth i Spasskij przypisywali je Hunnom, Pallas dawniejsze Hunnom, późniejsze Nogajom, Henszelman — Gotom, Tereszczenko — Scytom. Uwarow wykazał, iż kurhany, na których stoją baby, kryją w sobie szczątki Scytów z wyrobami greckiemi, pochodzącemi z IV—III w. przed nar. Chr., ale bynajmniej nie jest rzeczą udowodnioną współczesność bab i kurhanów. Badacz ten skłania się do poglądu, iż baby są dziełem epok bardzo różnorodnych. Niektórzy przypuszczali, iż lud jakiś, który wyszedł z Azyi środkowej i znał miedź, w miarę swego rozszerzania się wzniósł te pomniki,—zdanie dość nieprawdopodobne. Należałoby mniemać, iż lud ten dotarł aż do Prus Zachodnich, gdzie Lissauer i Hartmann badali baby. Twarze bab są niekiedy płaskie z wydatnemi kośćmi licowemi, niekiedy podługowate, i przypominają raczej typ ludów szczepu tureckiego, niż mongolskiego. Światło ciekawe na przeznaczenie bab przelał Iwanowskij. Dowiedział się od Tarbagatajów, iż czczą oni baby jako przodków swoich, a kubek lub róg, znajdujący się często w ich ręku, miał przechowywać popioły zmarłych po spaleniu. Jeszcze dzisiaj u Turgutów lama zbiera popiół zmarłej ' osoby i lepi z niego posążek, znany pod nazwą kosza-czułu — pod taką nazwą słyną i baby. Wilhelm de Rubruk (Ruysbroek), zakonnik, który w podróży do Tatarów w roku 1253 zwiedzał kraj Komanów, zaznacza, iż wznoszą oni nad mogiłą posągi, z twarzą ku wschodowi zwróconą, ręce złożone nad kadłubem trzymają naczynie.—Bibliografia przedmiotu u Augusta Hartmanna „Becherstatuen in Ostpreus-sen und die Litteiatur der Becherstatuen” w „Archiv für Anthropologie” tom XXI (1892); o babach u nas ob. Baba; rysunki ob. Archeolo-

L. K.

obronie fortecy, dla rażenia saperów i robotników nieprzyjacielskich, przykopujących się w niewielkiej już odległości pod fortecę. Za dawnych czasów, mianowicie w Niemczech, nazywano także K-ami albo k a m i e n n e m i kartaczami, działa komorowe, krótsze i cieńsze od armat, z osobnemi komorami na ładunek, z których strzelano kamiennemi kulami, albo też koszami peł-nemi kamieni.—„Enc. S. Org.”

Zamienny staw, niekiedy Kamieniowódz-kim zwany, niemiec. Steinbachsee, węg. Kopatakitó, staw tatrzański, w dolinie Kamiennej wody (ob), na Spiżu. Legł on na płd.-wschód od Grani łomnickiej, czyli zimno-wódzkiej, którą także niektórzy piszący o Tatrach zwą Granią Kamieniowódzką. Staw ten rozlewa się w dość nizkich brzegach, ma dno płaskie, płytkie, kamieniami napełnione. Staw ten mieszają niektórzy piszący o Tatrach z drugim stawem, Lejkowym (ob.) zwanym, nieco na płn.-zachód od niego położonym. Jest on *250 kroków długi, a 120 szeroki. Na środku stawu znajduje się skała. Na płn.-zachód wznosi się nad nim Łomnica, od niej nieco na płn.-wśchód Kieżmarski szczyt; między niemi głębokie zacięcie, Gabel zwane, a od szczytu Kieżmarskiego na wschód mamy Hunds-dorfer Spitze. Wprost na płn. od stawu wznosi się Rakuzański szczyt. Od stawu śliczny widok na Spiż. Barwa wód jego jest czerwono-błękitna; dlatego też górale zakopiańscy zowią go Czerwonym stawem. Własność Egide-go Berzeviczy’ego. Idący na szczyt Łomnicki tutaj dawniej nocowali.—„Słów. Geogr.”

Kamienny węgiel, ob. Węgiel kamienny.

Kamienny zatoń — zatoka na Dnieprze dolnym, niedaleko miasta Nikopolu, w okolicy Wielkiego Ługu, ma 2 wiorsty długości. Wązka początkowo, rozszerza się znacznie i dochodzi 200 — 300 sążni szerokości. Na brzegach jej wznoszą się pagórki piaszczyste t. zw. „kuczu-gury”, obfitujące w różne zabytki archeologiczne, jak oto: naczynia gliniane, strzały, monety i przedmioty z metalu. Eryk Lassota, podróżnik z końca XVI w., twierdzi, że w porze zimowej, kiedy Dniepr zamarza, Tatarzy przeprawiają się przezeń wpobliżu zatonu K-nego i że tutaj dokonywają wymiany lub wykupu jeńców. W r. 1736 Rossyanie zbudowali nad zatonem K-nym redutę, którą następnie zburzono; jednakże ślady po niej zachowały się dotychczas.— Por. Padałka „K. zatoń” (w „Kijewskoj Starynie” z r. 1891, JV» 12).

Kamienogóra (niem. Landeshut, mylnie Landshut), miasto powiatowe na Szląsku Pruskim, w regencyi Lignickiej, położone w pięknej dolinie u stóp Gór Olbrzymich (Riesengebirge), nad zbiegiem rzek: Bober i Zieder oraz na linii kolejowej: Ruhbank-Lubawa, 422 m. nad p. m.; ma kościół katolicki i ewangielicki z biblioteką, mieszczącą 6 000 tomów, posąg byłego prezy-

Rzączyńskiego na oznaczenie

denta miasta hr. Eberharda v. Stolberg - Wernigerode, bydłobójnię miejską, wodociągi, gimna-zyum realne, urząd i sąd powiatowy, izbę handlową, filię banku handlowego, 2 przędzalnie lnu (jedna z nich, należąca do towarzystwa handlu morskiego, zatrudnia 385 robotników; druga z tkalnią i farbiarnią — 1 554 robotników), garbarnie, browary, 2 młyny parowe, handel znaczny płótnem i tkaninami półwełuianemi; w roku 1890 liczyła K. 7 572 m-ców, z których 2 659 katolików i 147 Żydów. Tuż pod miastem leży wioska Niederleppersdorf (1200 m-ców), gdzie mieści się szpital powiatowy. — K. założona została przez księcia Bolesława świdnickiego w końcu XIII stulecia. W XVII w. protestanci tutejsi cierpieli prześladowania religijne i dopiero w r. 1711 cesarz Józef I po umowie w Altransztacie, (d. 1 wrz. r. 1707) zapewniającej zupełną tole rancyę protestantom na Szląsku, zezwolił na zbudowanie w K-rze kościoła ewangielickiego. Dnia 22 maja r. 1745 podczas drugiej wojny Szląskiej stoczona była pod K-ą utarczka, w której generał pruski Winterfeld zwyciężył dwa razy liczniejszą od pruskiej 7-miotysięczną armię austryacką pod dowództwem feldmarszałka Na-dasdy’ego. Dnia 23 czerwca r. 1760 generał pruski Fouque, zaatakowany przez wodza au-stryackiego Laudona, uległ przeważającej potrójnie sile nieprzyjacielskiej po 7-miogodzinnej bohaterskiej walce. Miasto zrabowano. — Kamie-nogórski powiał leży w górach pokrytych lasem; w dolinach piękne łąki: klimat ostry, zimny. Zajmuje przestrzeń 37727 kim. □ i liczy (1890) 48 831 m-ców (22 564 mężczyzn i 26 268 kobiet). W skład powiatu wchodzą 3 miasta, 57 gmin i 20 posiadłości ziemskich.—Por. Perschke „Beschreibung und Geschichte der Stadt Landeshut” (Wrocław 1829); v. Tadenstern „Der Feldzug des Generals Fouque in Schlesien 1760” (wyd. 2-e Kassel 1867).

Kamień, wyraz powszechny, przez ogół używany na oznaczenie wszelkiego luźnego odłamu skały lub minerału posiadającego znaczniejszą spoistość i twardość. Stąd w mineralogii wyraz ten w złożonych terminach trywialnych często używany. W polskiej terminologii mineralogicznej mamy następujące tego rodzaju terminy: K. ałunowy, Drzewińskiego, oznacza minerał a ł u n i t (ob.); K. amazoński albo amazonit jest to zielono-gryn8zpanowa odmiaua mikroklinu (ob.), występująca w górach II-meńskich na Uralu, Pikes Peak w Kolorado, Delaware w Pensylwanii itd.; K. boloński oznacza konkrecye barytowe w marglach w Monte Paterno około Bolonii,—na nich-to po raz pierwszy zrobiono postrzeżenie, iż baryt, zaprawiony śluzem tragantu lub innem ciałem podobnem i wyżarzony, daje masę, która po wyświetleniu fosforyzuje; K. butelkowy, to samo co mołda-wit lub wltawin, produkt pochodzenia niepewnego, ob. Mo łd a wit; K. ciekący, nazwa

Euoykl. Powie, Unite. Ze». 965. T. XXXIV.

nadana przez Kluka wapieniom tworzącym nacieki wapienne, t. zw. stalagmity i stalaktyty; K. ciężki, to samo co szelit (niemieckie Schverstein); K. cynamonowy czyli he-s o n i t, są to okazy miodowo-żółte lub hyacyn-towe minerału Grosularu, pochodzące z Cejlonu. Ali w Piemoncie, Masljó w Wermlandzie, Amity w New-Yorku; K. cynowy, to samo co ka-s y tery t (ob.); K. garnkowy jest mieszaniną talku z chlory tern, wyrabiają zeń około Chiavenuy, Sobotino etc. koryta, kafle do pieców, również używany bywa na budowę wielkich pieców jako materyał ogniotrwały; K. gruchający lub K. orli, są to konkrecye ner-kowate, wewnątrz próżne lub zawierające luźne konkrecye drobniejsze, które uderzają w ściany konkrecyi zewnętrznej, gdy ją potrząsać; K. i k r z a s t y

i kr o w c a (ob.); K. kapany albo kr o plis ty, to samo co naciek, sopel, stalaktyt; K. krzyżo-wy, Drzewińskiego, polska nazwa minerału har-m oto mu (ob.); K. księżycowy, okazy adu-laru ukazujące odblask błękitnawy na płaszczyznach równoległych do płaszczyzny poprzecznej; K. lazurowy, Kluka, oznacza minerał lazuryt (ob.); K. litograficzny—grubopłytowy, drobnoziarnisty wapień marglowy, przeważnie z/Soleuhofen w Bawary i, używany na płyty litograficzne; K. łupny, Kluka, to samo co „spät”, wyrazy te w mineralogii dawniejszej oznaczały każdy minerał wyraźną łupliwością obdarzony, tj. dający się łatwo dzielić na cienkie blaszki; K. migający, Drzewińskiego, oznacza minerał chryzotyl (ob.); K. miodowy to samo co me lit (ob.j; K. orli to samo co K. gruchający (ob.); K. ple wis ty Kumelskiego, oznacza minerał natrolit (ob.); K. probierski, gatunek chalcedonu, używany do ścierania drobnych ilości złota, w celu wykrycia fałszerstwa i oznaczenia przybliżonego domieszek; K. promienisty, to samo co natrolit (ob.); K. przejrzysty Rzączyńskiego, oznacza minerał muskowit (ob.); K. pudyngowy, angielski zlepieniec głazików krzemiennych, będących skupieniami skieletów gąbek, należy do chalcedo-n u (ob.); K. p u n a m u, nazwa wzięta od mieszkańców Nowej Zelandyi, na oznaczenie nefrytu (ob.) nowozelandzkiego, używanego tam na wyrób oręża, kolczyków, amuletów itp.; K. słoneczny—przezroczyste odłupki oligoklazu (ob.), przepełnione wrosłemi blaszkami hematytu, występujące w Norwegii około Tvedestrandu; K. szprudlowy, słynny skrzep wapienny, osiadający ze źródeł Karłowych Warów (ob. Aragonit); K. śmierdzący — niektóre czarne odmiany wapieni smolistych, po uderzeniu, potarciu, albo rozgrzaniu, wydające przykrą woń ciał organicznych w nich zawartych; K. tłusty, nazwa oznaczająca minerał n e f e 1 i n (ob.) a szczególniej eleolit; K. turecki czyli turkus albo kalait (ob.); K. trzewiowy — skrzep

70

z. w.

anhydrytu (ob.), swemi skrętnemi kształtami trzewia przypominający; K. wapienny, to samo co wapień (ob.); K. złotogorący, to samo co chryzolit (ob.); K. złoty, to samo co K. złotogorący.

Kamień, była wieś wpobliżu Warszawy, poza Pragą, miejsce elekcyi Henryka Walezyusza i Augusta III, oznaczaną była na dawnych mapach (z XVIII w.) w miejscu, gdzie dziś stoi przy szosie Brzeskiej pomnik na pamiątkę ukończenia tej drogi. Prawdopodobnie śladem po tej znikłej wsi jest miejscowość zwana Kamionki e m, pod Pragą w gminie Wawer położona.—„Słów. Geogr.”.

Kamień (po niem. Cam min), miasto powiatowe na Pomorzu, w pruskiej regencyi Szczecińskiej, nad strugą Dievedow, stacya linii Stary Dam - Kładkowo - K,, liczy (w roku 1890) 5 681 m-ców (2 755 mężczyzn, 2 926 kobiet), ma pocztę, telegraf, kommunikacyę parowcową ze Szcze-ciuern i (latem) z górą Dievedow; urząd rolniczy, sąd, władze powiatowe, katastralne i nadbrzeżne; piękną bramę z XIV w. z wieżami, słynną katedrę św. Jana ze ślicznym krużgankiem, przez ks. Kazimierza w r. 1175 ufundowaną, kościoły św. Maryi, św. Mi kołują i staroluterański pod wezwaniem Chrystusa w r. 1887 zbudowany, synagogę, ratusz z w. XIV, zakład kąpielowy solny i błotny w r. 1882 założony; szkołę farną (podtercyę), szkołę żeńską wyższą, seminaryum nauczycielskie, 3 szpitale (miejski, św. Jerzego i św. Jana), zakład dobroczynny dla kobiet i 2 kasy oszczędności: miejską i powiatową. Z fabryk są tu: gisernia, 2 browary, fabryka cementu w Gristowie pod Kamieniem (140 000 ton rocznie), zakłady stolarskie, szewekie, wędzarnie ryb; 7 jarmarków. Stare miasto otoczone jest podwójną fossą wałową. Miasto sięga głębokiej starożytności i znane było pod nazwami Chamin, Gamin i Camyn, początkowo, jako warownia Wendów, a następnie, jako zamek książęcy; już podczas wyprawy na Pomorze (1107) Bolesława III Krzywoustego, króla polskiego, K. był silnym grodem obronnym. W latach 1168 i 1174 odparł napaści zdradzieckie Waldemara Duńskiego. W r. 1175 przeniesiono do miasta biskupstwo z Wolina i ustanowiono kollegium kanoniczne przez ks. Kazimierza. W r. 1228 Wratysław III zbudował tutaj klasztor Dominikanów. W latach 1273 i 1308 Branderburczycy złupili miasto, w r. 1456 zdobyli je hufce z Ko-łobrzega i zniszczyli 28 wiosek, należących do kapituły. W r. 1534 zaprowadzono w K-u re-formacyę. Wiele też ucierpiało miasto wskutek pożarów, powietrza morowego i wojsk szwedzkich i rossyjskich. W r. 1638 przeniesiono biskupstwo z K-a do Brandenburga; w r. 1810 sekularyzowano miejscowe dobra kościelne. — Por.: „Baltische Studien” wydaw. Towarzystwa historyi Pomorza i starożytności (rocznik XL, Szczecin); Klempin „Diplomat. Beiträge zur Ge-schichte Pommerns aus der Zeit Bogislaws X” (Berlin 1859); tegoż „Pommersches Urkunden-buch” (1—3 część r. 1868 i dalsze); Kücken „Geschichte der Stadt C.” (Kamień 1880).

Kamień, miasteczko w regencyi Kwidzyńskiej (Marienwerder), w Prusiech Zachodnich; po niem. Kamin albo Cam in, w dokumentach: Camo-na, Camoniiaz, Wavriszkovo, Wavrisz-c o vie z e, — królewskie miasto, w pow. Złotowskim (Fiatów), na południowej połaci wzniesienia Uralsko-Baltyckiego, na południowym brzegu strugi Kamionki, nad jeziorem Mochle (Mochel-see) i Cerekwickiem, leży pod 177g⁰ dług. wsch. od Greenwich, i 53y₃° szer. płn., na bitym trakcie więcborsko-chojnickim w Krainie, milę odległości od miasta Sępolna, 2y.₂ od Chojnic, iy2 w kierunku południowym od najbliższej stacyi kolejowej w Wierzchowie (Firchau). Mieszkańców liczyło miasteczko to w r. 1783—520, w r. 1896 — 1 596; areał do niego należący wynosi 7 035.08 mrg. Posiada kościół katolicki parafialny, ewan-gielicki jako filię do Sępolna (Zempelburg), zbudowany r. 1862 przy pomocy Związku Gustawa Adolfa, synagogę (od r. 1809), magistrat, pocztę, szpital miejski i szpital sióstr elżbietanek (od r. 1866), aptekę, szkoły ludowe wyznaniowe: katolicką i ewangielicką, kilka cechów rzemieślniczych z prawem egzaminowania uczniów, 4 jarmarki do roku, Tow. strzeleckie (od r. 1848). O ile miasto to w życiu ekonomicznem Krainy nie odegrało nigdy ważniejszej roli, o tyle w dziejach archidyecezyi gnieźuieńskiej, w stosunkach pol8ko-krzyżackich, później polsko-pruskich, było widownią dosyć zmiennych wypadków. Kraina, a więc i obszar późniejszego K-nia, już w roku 1123, napewuo od r. 1136 należała do arcybpa gnieźnieńskiego. Czy miejscowość ta pierwotnie była zaliczana do Pomorza, czy też do Wielkopolski, jest rzeczą nierozstrzygniętą, ponieważ granica między Pomorzem a Wielkopolską w ciągu XII i XIII w. była nieustalona, a sama przynależność jej do arcybpa gnieźnieńskiego w tym kierunku niczego nie dowodzi, skoro do arcybi-skupstwa należały oddawna także obszary, leżące niewątpliwie na terrytoryum pomorskiem. W niektórych dyplomach Władysława Odonicza, ks. wielkopolskiego, z r. 1225 i 1233 jest wzmianka o „Camona” (zdaje się to oznaczać strugę Kamionkę, która jak i późniejsze miasto jeszcze za Kazimierza w dyplomach nazywa się „Came-na”), coby przemawiało za tem, że areał późniejszego K-a był wtenczas zaliczany do Wielkopolski; zresztą dyplomy te uważają za późniejsze falsyfikaty. Dopiero traktatem kaliskim (1343) i malborskim (1349) Kanronka jako granica między Wielkopolską i Pomorzem ustalona i przez to przynależność tego areału do tamtej stwierdzona. W r. 1346 Jan, biskup kamieńsko-pomorski, w swojej dyecezyi źle uposażony, najeżdża wieś arcyb. guieżn., Jarosława Bogoryi Skotnickiego (1341 — 1372), zwaną Wawrzysz-kowo. Tę-to wieś właśnie oddaje Jarosław dyplomem z d. 11 lutego r. 1359 za pewną summę Tomaszowi, dziedzicowi poblizkiego Radzinia, do lokacyi jako miasto na prawie chełmińskiem. Miasto to ma nosić nazwę Kamienia i odtąd rozpoczyna się historya K-a, jako takiego. Jeżeli więc 20 lat przedtem w sporze między arcybpem gniezn., Janisławem, i bpem pozn., Janem, a Zakonem, m. in. komturami Pomorza występuje także komtur kamieński, to może się ta nazwa tylko odnosić do K-a, leżącego na płn.-wschód od ówczesnego Wawrzyszkowa lub do dorzecza Kamionki, które Krzyżacy zamierzali podbić. W przywileju lokacyjnym arcybpa Jarosława wyznaczono wójtowi co 10 y łan wolny, połowę czynszu większego w mieście i mniejszego, którą miał dzielić z mieszczanami, 31 grosz z dochodów sądownictwa, stado z 300 owiec i wolność z rybołówstwa na własne potrzeby w ryb-niku arcyb. Na uposażenie kościoła arcybp, jako patron, 4 łany wolne, mieszczanom 10 łanów wolnych, w których obrębie miasto ma stanąć; w mieście zastrzega sobie arcybiskup areał pod zamek arcybiskupi. Nadaje mieszczanom 10-let-nią wolność od płacenia czynszów i dziesięciny, napotem mają płacić z łanu czynszownego po 18 skojców toruńskich, po dwoje drobiu i 6 groszy (denarios usuales) z każdego areału miejskiego. W ciągu 4-ch lat aroybp ma płacić corocznie 40 grzywien toruń., wójt 20 na wzniesienie szańców. Przywilej ten zatwierdza w następnym roku król Kazimierz, nadaje K-owi prawo targów, uwalnia mieszkańców od wszelkich ciężarów prawa polskiego i wyjmuje z pod ju-rysdykcyi polskich dostojników ziemskich i starostów. — Nie ulega wątpliwości, że K. zaraz w początkach stał się ogniskiem przyległego klucza arcyb., istniejącego od roku 1237, któ-rem zarządzał starosta arcybiskupi (advocatus, vlodarius s. capitaneus). W r. 1385 np. mają kmiecie ze wsi arcyb. Orła (Wordel na Pomorzu, o milę od K-a) zbiory z części łąk, dzierżawionego przez nich wspólnie obszaru, zwozić do K-a. W r. 1370 posiadał K. aż 7-u wójtów: pomiędzy nimi 3-ch braci, synów wspomnianego Tomasza z Radzimia; arcybp skupuje wójtowstwo „in iudicio” i sprzedaje za 160 grzywien toruń. Hermanowi, zwanemu Templyn. W 4 lata po tern nadaje papież Grzegorz XI Jarosławowi, który wskutek podeszłego wieku ustąpił z arcy-biskupstwa, w dożywocie użytkowanie niektórych dóbr w dyecezyi wrocławskiej i archidyecezyi gniezn. między innemi i K-a. W r. 1383 podczas zamieszek po śmierci Ludwika węgierskiego jeden z Nałęczów, którzy popierają kandydaturę Ziemowita mazowieckiego, zdobywa podstępem K. i oddaje dopiero wskutek układu z arcybiskupem Bodzantą, przeciwnikiem Nałęczów. Kiedy w sierpniu r. 1409 w. mistrz Ulryk von Jungingen wypowiedział wojnę królowi Władysławowi i Witoldowi, komtur człuchowski, Gamrat v. Pinzenau, i szpitalnik tucholski (Pfleger), Henryk v. Schwelborn, najechali Krainę i zburzyli także K. Taki sam los spotkał K. od Krzyżaków w r. 1414 i 1422. Często był także nawiedzany podczas 13-letniej wojny Kazimierza Jagiellończyka z Krzyżakami, przez wojska polskie i krzyżackie. W r. 1511 podczas zabiegów, jakie czynił w. mistrz Albert celem wyłamania się z pod władzy króla polskiego, K. został przez Niemców splądrowany. Arcybiskup Jan VIII Łaski (1510 — 1531) w północnej części arcybi-skupstwa urządził archidyakonat kamieński. Czy ten archidyakonat utworzył Łaski, czy też tylko nanowo urządził, a siedzibę jego przywiązał do K-a, jest rzeczą nierozstrzygniętą. Archidyakonat odtąd liczył 5 dekanatów: nakielski, więc-borski, tucholski, chojnicki i człuchowski; podczas reformacyi chojnicki upadł, a w r. 1617 arcybp Gębicki do 4-ch pozostałych dołączył 2 nowoutworzone: łobżenicki i czarnieński (hamer-sztyński). W roku 1648 za arcybpa Macieja V Łubieńskiego powstała kollegiata kamieńska, składająca się z 4-ch prałatów i 8-u kanoników, dla których ufundowały dotacye różne osoby duchowne i świeckie. Kollegiata stanowiła częśó integralną kapituły gnieźnieńskiej; proboszcz kollegiaty był infułatem, a na jej czele stał ar-chidyakon, którym był każdorazowy proboszcz i officyał kamieński. Kościołem kollegiackim stał się kościół kamieński śww. Piotra i Pawła, r. 1578 przez arcybpa Karnkowskiego na nowo odbudowany z cegły. Od arcybpa Łubieńskiego datują się także początki seminaryum duchownego w K-iu, które jednakże wkrótce upada. Za Augusta III, kiedy arcybpem był Szembek, zapanowała w archidyakonacie reakcya katolicka, w której na czele występował były szwedzki wojskowy i protestant, teraz officyał kamieński, Erazm v. Platern. W roku 1772 po I zaborze dystrykt nadnotecki pozostawał jako osobna pro-wincya pod naczelnym zarządem tajnego radzcy finansów v. Brenkenhofa, r. 1775 zaś przyłączono go do Prus Zachodnich. Pod względem administracyjnym podzielony na 4 powiaty (Kreis-amt), pomiędzy niemi powiat Kamieński, które podlegały deputacyi Izby wojennej i domen (Kriegs- u. Domäneu-Kammer-Deputation) w Bydgoszczy, która była przez osobę prezydenta połączona z Izbą wojenną i domen w Kwidzyniu, utworzoną patentem z r. 1772. Pokojem w Tyl-ży (1807) zostały odjęte ³/₅ południowej części powiatu Kamieńskiego na rzecz Księstwa Warszawskiego, reszta pod nazwą powiatu Kamieńskiego (Kreis), przyłączona do utworzonej wówczas regencyi Kwidzyńskiej na miejsce dotychczasowej Izby. Ostateczna reorganizacya tej regencyi nastąpiła w r. 1818, z powiatu Kamieńskiego utworzono teraz Złotowski (Fiatów), jako jeden z 13-u powiatów regencyi. Instancye sądowe: sąd powiatowy w Sępolnie, obwodowy (Kreisgericht) w Złotowie i wyższy sąd krajowy

w Kwidzyniu. Po okkupacyi miasto K. stało się z arcybiskupiego miastem królewskiem, klucz kamieński zsekularyzowano, tworząc t. zw. „Kammerdomänen-amt Kamieński”, który analogicznie do administracyi politycznej powiatu uzależniono pośrednio od wyższych urzędów w Bydgoszczy, później w Kwidzyniu. Pierwszym generalnym dzierżawcą „amtu” Kamieńskiego był ostatni starosta arcybiskupi, Kwiatkowski. Arcybpowi rząd pruski wyznaczył część dochodów domeny, rocznie 4 841 talarów, kapitule 647 tal. Kollegiatę kamieńską rząd pruski rozwiązał w trzeciem dziesięcioleciu ubiegłego wieku, a majątku jej użył częściowo na lepsze uposażenie tamtejszego probostwa; również zniesiony archidyakonat kamieński. Gdy w r. 1822 na podstawie bulli papieskiej „De Salute animarum” przyłączono do biskupstwa chełmińskiego cały dekanat tucholski, człuchowski i część więcborskiego, utworzono z tej części nowy dekanat kamieński, który się pokrywał mniej-więcej z granicami powstałego r. 1818 powiatu Złotowskiego. — Charaktery Btycznem dla K-a, jako miasta arcybiskupiego w czasach polskich, było, że nie posiadał żadnego protestanta ani Żyda. Dopiero w czasach pruskich żywioł ewangielicki stale i szybko wzrasta, żydowski zaś, wzrósłszy w r. 1853 do liczby 153 dusz, zmalał w r. 1864 do 106. —

O kasztelanii Kamieńskiej napotkać można w au torach najbałamutniejsze wiadomości: Baliński mówi o kasztelanii Kamieńskiej nad Wartą (Kamień w powiecie Wrzesińskim), która aż do ostatnich czasów Rzpltej polskiej przetrwała, a znowu lokacyę i kollegiatę Kamienia, o który w niniejszym artykule chodzi, przenosi do owego Kamienia nad Wartą, co jest oczywistą pomyłką.

Według Glogera kasztelan kamieniecki był jednym z 4-ch senatorów mniejszych, czyli drążkowych województwa Kaliskiego (większych czyli krzesłowych było także 4-ch), ale Kamień ten poddaje Gloger pod jurysdykcyę starosty nakiel-skiego, więc musiałby to być Kamień nad Kamionką. Autor znów artykułu w „Słown. Geogr.” twierdzi, że istniała w w. XIV i XV kasztelania K. nad Kamionką, lecz później jej ślady znikają. W rzeczy samej występuje w dokumentach drugiej połowy w. XIV i pierwszej wieku XV kasztelan kamieński w charakterze świadka do- tów. syć często, np. w przywileju jedlnieńskim Władysława Jagiełły z d. 4 marca r. 1430, w rzędzie kasztelanów przedostatni (przed santockim), w przywileju piotrkowskim Władysława Warneńczyka, wydanym „in parlamento generali” z d. 16 grudnia r. 1438, jako trzeci od końca, ale charakter tych dyplomów, miejsce ich wystawienia, tudzież inne urzędy, jakie ów kasztelan równocześnie piastował, przemawiają za tern, że był to ów kasztelan z nad Warty, powiatu Wrzesińskiego, województwa Kaliskiego, a godność ta istniała już w XIII w. i przetrwała aż do rozbiorów, natomiast kasztelanii Ka-

mieńskiej nad Kamionką nigdy nie było. — Bibliografia: Dr F. W. Schmitt „Der Kreis Fiatów” (Toruń 1877); Dr M. Toeppen „Histor.-comparat. Geogr. von Preussen” (Gotha 1858); „Słown. Geogr.” t. III; Dr M. Perlbach „Pom-merell. Urkob.” (Gdańsk 1881); „Kodeks dypl. wielkop.” II, III; „Scriptores rerum Pruss. III” (Lipsk 1866); Długosz „Bist. Pol.” III; „Monum. Pol. hist.” 6; „Cod, epist. saec. XV” t. II; M. Baliński i Tym. Lipiński „Starożytna Polska” I (Warszawa 1843); Z. Gloger „Geogr. hist, ziem dawnej Polski”.    Dd*

Kamień, albo Wielki K., niem. Grossst e i n, wieś i dobra, pow. Wielkostrzelecki, o 2.30 mil od W. Strzelc, na płn.-wschód ud św. Anny. K istniał już w 1100 i należał do Odrowążów. Tu urodzili się (pisze dr Triest): św. Jacek, św. Czesław i św. Bronisława Odro-wążowie; ojcem dwóch pierwszych był Eustachy z Końskich. Od r. 1799 dobra K. należą do Strachwitzów, a wraz z folwarkami Kamionek, Łowiecko i Grabów, tudzież dobrami Sprzężyce, Siedlec, Sucho-Daniec i Odmice, mają 2 100 mrg. rozległości. Gleba gliniasto-piaszczysta na podłożu wapiennem; flora nadzwyczaj bogata. Cegielnia. Wieś ma 58 osad, chaty i budynki wszystkie z wapienia, piec wapienny, pokłady rudy żelaznej, wiatrak, kościół parafialny i w zamku kaplicę św. Jacka. Szkoła, szpital.— „Słów. Geogr.”

Kamień, jednostka wag polskich, pośrednia między funtem a cetnarem. Według uchwały sejmu r. 1565 K. miał się składać z 32 funtów, a cetnar z 5-u kamieni, co też potwierdziło postanowienie sejmu w r. 1764, gdy funt koronny przyjęto równy 8 442 asom hol-lenderskim (zatem 405.228 grama). Dla Litwy sejm r. 1766 ustanowił cetnar złożony z 5 kamieni po 40 funtów, które określono jako ⁴/5 funta berlińskiego (zatem 374.8287 grama). W układzie miar nowopolskich (od r. 1816) K. jest ¹/i cetnara i obejmuje 25 funtów (po 405.504 grama). W handlu jednak mydłem, woskiem i świecami liczono K. po 32 funty, cetnar zatem po 128 funtów, podobnie jak cetnar wełny Na K. siana przyjmowano 24 funty, a na cetnar

siana liczono 5 takich kamieni, czyli 120 fun-

s. K.

Kamień filozoficzny, ob. Alchemia.

Kamień Koszyrski, daw. Koszer, miasteczko, powiat Kowelski, dawna osada, za Kazimierza Wielkiego stanowił graniczny zamek obronny od Litwy (1366 r.). Własność prywatna Sanguszków Koszyrskich; ostatni z tej linii, Adam, wojewoda wołyński, fundował 1628 r. klasztor Dominikanów; klasztor ten nie egzystuje teraz. Przez zamążpójście siostry ostatniego z tej linii Sanguszków za Jerzego Krasickiego, majętność ta przeszła w dom Krasickich. Obecnie własność Ordów. Siady dawnego zamczyska i fosy trwają dotychczas. Starodawny zamek był znisz-

(argentum nitricum fusum).

{&}

BS3I

Fig. 93.

Kamieńczyk (herb).

D.

czony przez hajdamaków za czasów Jana Kazimierza. Parafialny kościół katolicki św. Michała, z muru wzniesiony przez parafian 1858 r.; m ców około 600.—„Słów. Geogr.”

Kamień kotłowy, ob. Kocioł.

Kamień litograficzny, ob. Litografia.

Kamień piekielny (lapis infernalis), czyli azotan srebra, należy do rzędu bardzo pożytecznych środków lekarskich. Do wewnątrz K. p. zadawany bywał dawniej w bardzo wielu cierpieniach, w nowszych atoli czasach użycie jego coraz bardziej się ogranicza; zalecają go w niektórych chorobach nerwowych, jak oto: w p a-dacz ce (ob.), pląsawicy (ob.), wiądzie rdzenia (ob.), oraz w niektórych przewlekłych chorobach żołądka i kiszek—z wątpliwym jednak skutkiem. Nierównie częściej K. p. stosowany bywa zewnętrznie, jako środek ściągający lub przyżegający w licznych, zwłaszcza przewlekłych, nieżytach (ob.) błon śluzowych nosa, gardzieli, krtani, pęcherza i cewki moczowej, łącznicy oka, pochwy. Bardzo pożyteczny jest w wielu chorobach skóry i w leczeniu owrzo-dzeń. K. p. stosowany bywa w postaci roztworów różnej mocy, lub też w postaci pałeczek

Dr J-y B-r.

Kamieńczyckie starostwo grodowe, w województwie Mazowieckiem, z siedzibą w Kamieńczyku, właściwie Kamieńcu Mazowieckim, miasteczku położonem z lewego brzegu Bugu, przy uściu doń Liwca, powstało w w. XVII z starostwa niegrodowego. Samo miasteczko Kamieńczyk, w r. 1452 obdarzone przez Bolesława ks. mazowieckiego prawem niemieckiem i przywilejem na 3 jarmarki, targi tygodniowe, wolność handlu na Mazowszu, miało jeszcze w r. 1564 dwór królewski, w dobrym stanie zachowany, gdzie odprawiały się roki ziemskie i grodzkie. Lustracya z r. 1564 podaje nadto taki opis miasteczka: jest na gruncie niedobrym, piaszczystym, jest domów wszystkich z siedliskami pustemi 189, z których zwyczajem—bo prawa na to nie mają — nie płacą nic do skarbu; rzeźników 13; gdy się trafi koronacya płacą mieszczanie fi. 10. Wóz wojenny winni wyprawować, gdy się trafi ruszenie pospolite. Wzmożone, około r. 1597 liczące przeszło 300 domów, młynów wodnych 8, piwowarów 20, kotlarzy, ślusarzy, kowali, mieczników, zdunów, siodlarzy, tkaczy, tokarzy, stelmachów około 80, w latach 1612, 1615, zniszczało miasteczko prawie doszczętnie w pożarach; podniesione zostało następnie przez kon-stytucyę sejmową z r. 1616, nakazującą budowę mostu na Bugu, z którego mieli mieszczanie pobierać mostowego po półgroszku od konia. Za Jana Kazimierza starostwo grodowe było w posiadaniu Ludwiki Maryi, która niem uposażyła Wizytki warszawskie, obdarzone zarazem przez konstytucyę sejmu 1654 r. wieczyście zwolnieniem od stacyi, przechodów i noclegów żołnierskich, wzamian za obowiązek utrzymywania i odnawiania domu na odprawowanie sądów i chowanie ksiąg grodowych. Starostwo K., obejmujące ziemię Nurską i Liwską, powstało przez wyłączenie z dawniejszego starostwa Nurskiego m. Kamieńczyka i wsi: Skaszew, Nadpole, Gwizdały, Nowinki, Sitno, Brzoza, Możyczyn, Płatkow-nica, Wielki Kąt, Zawiszyn, Stara Wola, Mysza-dły, Bale; za Jana Kazimierza przynosiło dochodu złp. 22 000. Zatwierdzane kolejno przez panujących, ostatnio przez Stanisława Augusta d. 24 kwietnia 1765 r., w posiadaniu Wizytek, przetrwało w ich ręku aż do czasów pruskich.— „Słów. Geogr.” (t. III); Bal. Lip. „Star. Pol.”. J- °p-Kamieńczyk, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu błękitnem, pomiędzy trzema kamieniami, w złoto oprawionemi — miecz końcem do góry. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pomiędzy dwoma skrzydłami czarnemi — sześciopromieu-na gwiazda złota. Nadany wraz z dziedzicznem szlachectwem przez Mikołaja I, cesarza rossyjskiego i króla polskiego, po ogłoszeniu prawa o szlachectwie w r. 1836,

Janowi, synowi Gabryela,

Lapierre. — Zapiski heraldyka Chrząńskiego; Arch, b. Her. Kr. Pol. N° 2.

Kamieńczyk, osada, przedtem miasteczko, nad Bugiem z lewego brzegu, przy uściu doń Liwca, pow. Węgrowski, gm. i parafia Kamieńczyk. Posiada kościół par. drewniany, szkołę początkową, urząd gminny. Starożytne to miasto nazywało się przedtem Kamieniec Mazowiecki i należało zdawna do książąt mazowieckich, z których książę Bolesław IV, przywilejem r. 1452, obdarzył je prawem niemieckiem, ustanowił 3 jarmarki i targi tygodniowe, pozwolił mieszkańcom bez opłaty cła i myta jeździć po krajach rządom swoim podległych, zaprowadził wagę, po-strzygalnię i łaźnię, przeznaczając z nich dochód na potrzeby miasta, pod warunkiem jednakże, co do tej ostatniej, iż on sam i jego rodzina raz w tygodniu może bezpłatnie kąpieli używać. Był tedy w tern mieście dwór książęcy, następnie królewski, który lustracya z r. 1564 znalazła jeszcze w dobrym stanie „ochędoźnie zbudowanym”, a w którym sądzono wtedy roki ziemskie i grodzkie; K. bowiem był stolicą starostwa nie-grodowego. Przedtem zaś służył na pomieszczenie dworu panujących monarchów w czasie odbywania łowów w tutejszych puszczach i lasach, w których, według podania, dużo grubego zwierza się znajdowało, a żyjący w r. 1860 starzy ludzie spotykali w nich jeszcze niedźwiedzi. Siedliska bobrów, istniejące tutaj w znacznej ilości, także w niedawnych czasach wyniszczone

Kasztelan kamieński

Ed. Dł.

J. Musz.

zostały. Sama osada niegdyś była przemysłowa i ludna; przed rokiem 1597 miała trzy kościoły, a przeszło 300 domów, po większej części murowanych, młynów wodnych 8, piwowarów 20, kotlarzy, ślusarzy, kowali, mieczników, zdunów, siodlarzy, tkaczy, tokarzy i stelmachów około 80, rzeźników 13 i t. d. Do pomyślności tego stanu przyczyniły się wielce rozmaite nadania, jakiemi obdarzali K. królowie polscy. Z czasem atoli wskutek rozmaitych klęsk, pożaru, wojny i morowego powietrza, przywiedzione zostało do zupełnego upadku. Dźwignęło się wprawdzie potem, ale już nigdy do dawnego stanu nie wróciło. Kościół i parafia erekcyi niewiadomej; r. 1480 Bolesław ks. mazowiecki odno wił ją. Ludności jest tu około 2 000. — „Słown. Geogr.”.

Kamieńscy i Kamińscy stanowią dwa oddzielne rody, mimo to nazwiska te nie są dostatecznie rozróżniacie. O obudwu rodach napisał obszerną oryginalną księgę biograficzną Kamiński Julian Aleksander. Paprocki w swoim „Herbarzu” zna tylko Kamieńskich. Są oni herbu Cholewa Dołęga, Jastrzębiec, Rawicz, Topór. U Niesieckiego pomnażają ten poczet Kamieńscy herbu Odrowąż, Slepowron; nadto Kamińscy herbu Łuk napięty, Sulima, Topór. Ka-mińskich i Kamieńskich nie rozróżniają dostatecznie przypisy Krasickiego do Niesieckiego, w wydaniu Bobrowicza. Na elekcyach Kamieńscy, którzy je podpisywali, najdawniej znaui są za Władysława IV r. 1632; było ich pięciu, sami Kamieńscy. Za Jana Kazimierza było 14, a za Jana III r. 1674 — 10-u, także sami Kamieńscy. Za Augusta II r. 1697 podpisało elek-cyę blizko 70-u, głównie Kamieńscy i kilku Ka-mińskich. Za Stanisława Leszczyńskiego r. 170 L — tylko jeden, a za Stanisława Augusta r. 1764 ośmiu, samych Kamieńskich. Dowodzi to, iż przeważał ród Kamieńskich, z którego dopiero później poszli Kamińscy. — „Enc. S. Org.”.

Kamieńscy, hrabiowie rossyjscy, pochodzą od Sergiusza K-go, który około r. 1620 wyniósł się z Polski do Rossyi i tam w r. 1655 otrzymał szlachectwo moskiewskie. Syn jego, Michał, był strjapczym i poległ r. 1700 w bitwie pod Narwą. Wnuk Michała, feldmarszałek Michał, syn Teodora, otrzymał godność hrabiowską Imperyum rossyjskiego. Ród hrabiów K-ich zapisany jest w V części księgi genealogicznej gub. Moskiewskiej, Niżegrodzkiej, Orłowskiej i Smoleńskiej („Słownik encyklop.” Brockhausa i Efrona). R.

Kamieńsk, Kamińsk, osada, przedtem miasteczko, pow. Piotrkowski, gmina i parafia Kamieńsk. Leży wpobliżu linii drogi żelaznej Warszaw.-Wiedeń., która tu ma przystanek, między Gorzkowicami a Radomskiem, przy trakcie bitym z Przedborza do Łasku. Odległość od Warszawy 163 wiorst, od Piotrkowa 28. Posiada kościół parafialny murowany, bożnicę żydowską, szkołę początkową, urząd gminny. Ludności ma około półtora tysiąca. Miasto założone tu zostało w r. 1374 za staraniem ówczesnej dziedziczki, Jadwigi z Krzykosów (w powiecie Kolskim). Przywileje miasta, potwierdzone przez Władysława Jagiełłę (1420 r.), Zygmunta I (1533), Zygmunta III (1599) i Stanisława Augusta (i 787), zniszczone zostały w czasie pożaru w r. 1832. Kościół tutejszy założony był w r. 1291 i pierwotnie z drzewa wystawiony. Uposażył go Andrzej Piekarzewski, dziedzic K-a, a Jakób Prze-rębski w r. 1538 przyczynił się do wzniesienia murowanego, dotąd istniejącego. W r. 1858 był restaurowany.— „Słów. Geogr. “

Kamieńska kasztelania, w województwie Ka-liskiem (Kromer „Polonia” (wyd. Czermaka, p. 80), pojawia się po raz pierwszy dopiero w r. 1358 przez Gotarda, kasztelana krakowskiego (Niesiecki „Herbarz” t. I). W r. 1363 kamieńskim kasztelanem jest Wincenty z Rozdrażewa (K. D. WP. J\° 1496). Ostatnim kamieńskim kasztelanem zostaje w r. 1784 Makary Gorzeński herbu Nałęcz po śmierci Kazimierza Kierskie-go. Wykaz kasztelanów kamieńskich, chociaż nie kompletny, znajduje się w tomie I herbarza Niesieckiego, str. 319 i in. Z którym Kamieniem łączyła się godność kasztelana pierwotnie, niewiadomo. Prawdopodobnie odnieść ją należy do Kamienia, dzisiaj małej wioski, leżącej nad Wartą między klasztorem lądzkim i Koninom („Starożytności Polskie” Poznań 1842, 2 tomy). Zanoui w swym atlasie oznaczył ten Kamień nad Wartą większemi literami. Kasztelan kamieński należał do kasztelanów mniejszych, zwanych niekrzesłowy mi albo powiatowymi. Szedł on po kasztelanie oświęcimskim a przed spicimirskim. Tytuł przysługiwał mu „Urodzony” (generosus).

występuje na wiecach poznańskich jako assessor w XVI w. osiem razy osobiście; pierwszy raz w r. 1532, a ostatni w roku 1581. Na ostatnim wiecu w 1583 nie był obecny. Jest to jedyny dostojnik z poza województwa Poznańskiego, który bierze udział w wiecach województwa Poznańskiego. Również wszedł on w skład nowego sądu jednorazowo zorganizowanego przez ogólną ordynacyę w r. 1563, zebranego w Poznaniu 1 maja tegoż roku. Z dwukrotnie odprawianych sądów „Ultimae instantiae” w Poznaniu 1575 i 1577 wziął udział tylko w sądzie z r. 157 5, i to przez zastępcę.—(Dr Stanisław Kutrzeba „Wiece poznańskie w XVI w.” w „Studyach do hi-storyi sądownictwa w Polsce”, ser. I p. 68).

Kamieńska Helena, malarka polska, zamieszkała w Dreźnie; obrazy jej w r. 1855 w Krakowie miały powodzenie, np. kopia olejna z Najśw. Panny z Dzieckiem i św. Janem — z obrazu Francesco Francia.

Kamieńska Marya, córka hr. Teodora Tołstoja (* 1817—f ?), żona pisarza rossyjskiego, Pawła K-go. Pisywała komedye, dramaty, romanse, a obok tego dla dzieci i dla ludu. Naj-

R.

Zofia.

Rym.

ciekawsze są jej Wspomnienia, dotyczące szczególniej kółek literackich z początku wieku XIX. Najpierw ukazały się one w czasopiśmie «Otiecz. Zapiski» „50 let nazad” (r. I860); potem „Zna-komyje” w czasop. «Wremia» r. 1861; wreszcie „Wospominanija” w czasop. «Istoriczeskij Wiest nik» r. 1884. — „Słownik encykl.” Brockhausa i Efrona.

Kamieńska Bronisława, ob. Węgierska

Kamieński Petrycy, czyli Petroniusz, dominikanin, doktor teologii za Władysława IV, wikaryusz generalny kongregacyi litewskiej. Rządził domem wileńskim i prowineyą tego zakonu. Piszą o nim: Maciejowski w „Piśmiennictwie” i Siarczyński w „Obrazie wieku Zygmunta III”. Wydał on dwa kazania pogrzebowe.

Kamieński Włodzimierz, herbu Ślepo-wron, za czyny wojenne otrzymał chorążostwo Mścisławskie.

Kamieński Jan. herbu Slepowron, kasztelan mścisławski, syn Włodzimierza, chorążego mści-sławskiego, i Zofii Sapieźanki, ur. się w drugiej połowie XVI w. Ojciec odumarł go chłopięciem: dostał się więc w opiekę Leonowi (Lew) Sapie-że, wojewodzie wileńskiemu i hetmanowi. Otrzymawszy po ojcu zamek mścisławski, ufortyfikował go i zabezpieczył wałami. Mścisław bowiem leżący na pograniczu moskiewskiem, narażony był na częste napady nieprzyjacielskie, wzmocniony więc zamek miał być zaporą, o któ-rąby się insulty moskiewskie rozbijały. Na próbę niedługo trzeba było czekać. Podczas wojny moskiewskiej r. 1609 — 1618 podstąpił pod ten zamek Nahaj, pułkownik nieprzyjacielski, w cztery tysiące wojska, i zamku dobywać zamierzał. K. odważył się wówczas na ryzykowny krok: wypadłszy w osiemdziesiąt koni, tak wroga nastraszył, że ten pierzchnął. W czasie drugiej wojny moskiewskiej, 1632—1634, utrzymywał własnym kosztem chorągiew. W każdej ekspedycyi jako mur nieprzełamanem sercem stawał; na sejmach, sejmikach, konwokacyach to mówił, co na kochającego ojczyznę syna przystało; gładką wymową się odznaczał i głębokim na sprawy poglądem. Moskwa, uznając jego szczerość, roztropność i sprawiedliwość, kilka razy za komissarza go prosiła. Był na trybunale deputatem, być może nawet marszałkiem. Ożeniony był z Potencyanną Rajską, z którą miał dwóch synów, Włodzimierza i Piotra; u-marł w r. 1644.

Kamieński Adam, herbu Ślepowron, z przydomkiem Dłużyk, lub Dłużek, rodem z Białorusi, dokąd rodzina ta przyszła z ziemi Dobrzyńskiej, pamiętnikarz w. XVII, postać w literaturze nieznana, niemniej jednak ciekawa; skreślił bowiem pamiętniczek swego pobytu kil-koletniego i przygód na Syberyi. Podczas walk Aleksego Michajłowicza z Polską, w bitwie nad rzeczką Basią (między Czausami a Orszą) w r.

1660, był K. wzięty do niewoli i zaprowadzony, wraz z innymi jeńcami, na Syberyę, gdzie pół-piąta roku przebywał, widocznie wcielony do oddziału eksploratorów zbrojnych tych ziem odległych a wówczas ostatecznie jeszcze niepodbi-tych. Po powrocie napisał krótki pamiętnik, opowiadający o ziemiach i ludach widzianych. Porównywając jego relacyę ze spostrzeżeniami i sprawozdaniami późniejszych podróżników, zwiedzających te wielkie przestrzenie północno-wschodniej Azyi, widzimy prawdę zupełną, jeżeli gdzie niekiedy spaczoną to bezwiednie z powodu naiwności i łatwowierności podróżnika lub błędów przepisywaczy. Niema tam żadnego tła w opowieści, wcale niekunsztownej; opowiadanie proste, zbyt lakoniczne, niemniej ciekawe, bo podróżnik docierał na północy do oceanu Lodowatego i starał się być wiarogodnym opowiadaczem. Jest on poprzednikiem Beniowskiego, Karola Chojec-kiego, Kopcia, Ciecierskiego, którzy dopiero w drugiej połowie, bądź ku końcowi XVIII w., zwièdzali te kraje i zostawili o nich wspomnienia piśmienne. Tytuł pamiętnika K-ego tak brzmi: „Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc”. Zamiłowanie prawdy widocznie było w nim wielkie, gdyż zamyka swą relacyę ua-stępnemi słowy: „Ten mój dyaryusz, napisany przeze mnie, nicej niema fałszywego, ale com widział memi oczyma, tom wyraził, na co się ręką moją podpisuję”. Autor Dyaryusza, po kilku latach wrócony do m. Moskwy, spotkał tam poselstwo Rzplitej, na którego czele stał Jan Gniński, wojewoda chełmiński, który wiele przyczynił się do tego, że K. był „rekuperowany”. Po powrocie, prawdopodobnie dla tegoż wojewody, Wielkopolanina, skreślił ten pamiętniczek, który w odpisach dwa stulecia był ukryty i dopiero około r. 1870 ks. Aleks. Maryański odnalazł w Wielkopolsce, w Gembicach, w bibliotece ówczesnego proboszcza Piotra Kuszyńskiego, w rękopiśmiennem „Silva rer.”, kopię rzeczonego pamiętnika K-ego. Kopia, sporządzona w e-poce saskiej, była zapewne już nie pierwszym odpisem, w wielu ustępach błędnie odczytana. Ten odnaleziony odpis drukował ks. Aleks. Maryański, w r. 1874 (Poznań), w piśmie zbioro-wem p. t. „Warta”. Błędy i przekształcone wyrazy i nazwiska, utrudniają w wielu ustępach zrozumienie. Jest to najdawniejszy opis ziem syberyjskich w jęz. polskim. Współczesny mu pamiętnik ks. Jędrzeja Kawęczyńskiego,

S. J., który również kraje te zwiedzał — ujęty w Nowogródku litewskim przez wojska Aleksego Michajłowicza, d. 6 września r. 1655 — zaginął, a przynajmniej dotąd nieodszukany. Jędrzej Kawęczyński, herbu Ostoja, dziesięć lat przebył „in latomias Sibericas”, wrócił do Europy na instancyę komissarzy Rzpltej, traktujących o pokój, prawdopodobnie jednocześnie z K-im Doł-żykiem, wprędce po powrocie, w Nieświeżu, zmarł 29 stycznia r. 1667, jak twierdzi Rostow-

1768).

ski w swej pracy p. t. „Lituanicarum Soc. J. Historiarum provincialium par prima” (Wilno

M. D.

Kamieński Ambroży Zertis Jędrzej, arcybiskup moskiewski od r. 1768, rodem z U-krainy, uczył się we Lwowie u Jezuitów. U-dawszy się r. 1735 do Petersburga, założył se-minaryum; zginął zamordowany przez lud, wzburzony podczas grasującej zarazy 1771. — Prócz kazań i nauk wydał: Epistoły św. Ignacego (Moskwa 1772), Nauki św. Cyryla (t-że 1772), Wykłady wiary św. Damascena (1774 — 75), Rozprawę Grocyusza przeciw niedowiarkom i naturalistom (Moskwa 1765 i 1781). W rękopisie zostawił przekład Psalmów Dawida.

Kamieński Maciej (* 13 października r. 1734 w Ödenburgu na Węgrzech—f 25 stycznia 1821 r. w Warszawie), kompozytor muzyczny, twórca opery polskiej. Słowak z pochodzenia, K. pierwsze wykształcenie muzyczne otrzymał w kapeli hr. Hentzla, czy też Henkla, ówczesnego właściciela Ödenburga; dalsze studya odbył w Wiedniu. Co go skłoniło do przesiedlenia się do Polski i kiedy to nastąpiło, niewiadomo. To tylko pewną jest rzeczą, że, o-siedliwszy się w Warszawie, rychło wyrobił sobie w kołach prywatnych opinię wybornego nauczyciela muzyki, oraz gry na fortepianie. Ale imię jego nabrało rozgłosu w całym kraju dopiero po napisaniu pierwszej opery polskiej, p. t. „Nędza uszczęśliwiona”. Szczegóły tego faktu, tak doniosłe dla sztuki polskiej posiadającego znaczenie, podaje sam K. w drobnej swej pracy p. t. „Krótki rys o exystencyi najpierwszej oryginalnej opery polskiej”, którą pozostawił w rękopisie. Kiedy w 1776 r. Włosi, Niemcy i Francuzi wystawiali w Warszawie opery, o-ćzywiście w swych językach rodzinnych, król Stanisław August wyraził życzenie, „aby i Polacy to uczynili”. Czyniąo zadość życzeniu królewskiemu, ks. Bohomolec napisał i drukiem o-głosił tekst do opery, p. t. „Nędza uszczęśliwiona”, która miała być grana przez wychowańców szkoły kadetów, ale przedstawienie jej nie przyszło do skutku. Ów tekst, wpadłszy przypadkiem w ręce K-ego, tak mu się spodobał, że postanowił utworzyć do niego muzykę, i ten zamiar do skutku doprowadził. Pochwały, jakie znawcy oddawali muzyce K-ego, doszły do wiadomości Montbruna, ówczesnego przedsiębiorcy teatru. Ten, zgłosiwszy się do autora, zaproponował mu wystawienie jego dzieła na scenie. K., oczywiście, zgodził się chętnie, i wraz z Mont-brunem zajął się gorliwie wystawieniem „Nędzy uszczęśliwionej”, które zresztą nie wymagało wielkiego nakładu pracy i kosztów, na całą bowiem orkiestrę składały się jedynie: kwartet smyczkowy, oraz dwa oboje, dwa flety, fagot i dwie waltornie, a na całą partycyę tej dwu-aktowej opery: dwie uwertury (do pierwszego i do drugiego aktu) oraz trzynaście numerów, z których akt pierwszy ma pięć, a drugi osiem. Opera ma pięć ról: dwie kobiece i trzy męskie; chórów niema wcale. Całą tedy trudność wystawienia stanowiło wyuczenie artystów, nieprawnych wogóle do śpiewania oper, a tembardziej po polsku. Gdy wszakże i tę przeszkodę usunięto, gdy artyści polscy: Salomea Desznerów-na, Gronowiczowa, Bogusławski, Bagiński i Harasimowicz wszystkie trudności swych ról zwalczyli szczęśliwie, Montbrun wystawił „Nędzę u-szczęśliwioną” na scenie teatru, urządzonego w pałacu Radziwiłłowskim, dnia 11 maja 1778 r. — Powodzenie opery było olbrzymie, stanowcze. Nagle, po drugiem jej przedstawieniu, pada na nią grom z jasnego nieba. Ks. Radziwiłł „Panie Kochanku”, po Konfederacyi Barskiej osiedliwszy się w Paryżu, wcale nie myślał wracać do kraju; w opuszczonym więc jego pałacu urządzono teatr publiczny, jedyny w Warszawie. Po drugiem przedstawieniu „Nędzy u-szczęśliwionej” najniespodzianiej zjawiają się pełnomocnicy Radziwiłła w celu urządzenia pałacu na przyjęcie księcia wracającego do kraju, i już tylko o mil kilkanaście oddalonego od Warszawy. Na nic nie zdały się prośby Mont-bruna i artystów, zaskoczonych wieścią tak dla nich fatalną; w ciągu 48-miu godzin musieli wszyscy ustąpić z pałacu. «A że król — pisze K. w powyżej wzmiankowanym „Krótkim rysie” — tej opery („Nędzy”) nie widział, więc książę ex-podkomorzy kazał ją grać w swoim teatrum na Solcu (właściwie przy ul. Książęcej, gdzie dziś szpital św. Łazarza). Jak i tam, tak i tu, w pu-blicznem teatrum, otrzymała aprobatę; choćby o-pisać, to nie danoby wiary». W rok później stanął w Warszawie teatr narodowy, wybudowany z rozkazu króla, kosztem 540 000 złotych, na którym wystawiono drugą z kolei operę polską K-go, do słów Szymańskiego: „Zośka, albo Wiejskie zaloty” (1779 r.), w jednym akcie, która tak wielkiego dostąpiła uznania ze strony publiczności ówczesnej, że ją w ciągu roku w samej Warszawie aż 76 razy wykonywano, a prócz tego na wielu teatrach prowincyonalnych. W tymże roku K. napisał i wystawił operę „Szczęśliwa prostota” do słów Bohomolca; w r. 1780 „Tradyty ułatwiona” („tradowanie” przez komornika), a 1781 „Balik gospodarski”, obie do słów Zabłockiego, i w r. 1795 ostatnią swą operę polską: „Słowik”, do słów Witkowskiego. Prócz tych, K. utworzył dwie opery niemieckie: „Sułtan Wampun” i „Anton i Antonetta”, dla opery niemieckiej, istniejącej w Warszawie a należącej wówczas do Prusaków. Wykonanie obu tych o-per nie przyszło do skutku: pierwszej z powodu, że się Niemcy dowiedzieli, iż ów sułtan „to był portret króla pruskiego, więc bali się na publicznem teatrum wystawić”—jak objaśnia sam K.; drugiej nie wystawiono z powodu nagłego wyjazdu z Warszawy Konstantyniego wraz z całą trupą opery niemieckiej. W pierwszych latach

Pt

po otwarciu teatru narodowego, K. na domaganie się ogólne, i z namowy Ryxa, entreprenera teatru, musiał sporządzić nową partyturę „Nędzy uszczęśliwionej”, gdyż pierwotną, w przystępie złego humoru, z powodu jakiegoś zatargu z Mont-brunem, dawniejszym przedsiębiorcą teatru, spalił. I po wznowieniu, w r. 1785, opera ta również jak i poprzednio ogromny wzbudziła entu-zyazm w szerokich kołach ówczesnego społeczeństwa. Jak się to stać mogło, że dzieło muzyka miernych zdolności, „operetka” dwuakto-wa, posiadająca naiwną treść, naiwną instrumen-tacyę i jeszcze naiwniejszą harmonię, tak szerokiej popularności dostąpiła w całym kraju? Choć nie wprost, to przynajmniej uboczną odpowiedź na to pytanie zaźnaczył K. na czele orginalnej partytury „Nędzy”, pod adresem „Do

(i

lip

. jjB

SfSS

Fig. 94. Kamieński Maciej.

czytelnika: Te śpiewy po modnemu nie są skomponowane dla krytykusów, ale dlatego, aby także Polacy śpiewali”. W tych prostych słowach tkwi poniekąd rozwiązanie zagadki nadzwyczajnego powodzenia „najpierwszej opery polskiej”. Po części na przekór sprzedawczykom kraju, którzy gorliwie gnębili to wszystko, co mogło podniecać uczucie patryotyczne, po części na przekór paniętom, obojętnym na sprawy krajowe, którzy znów nietylko materyalnie podtrzymywali teatry francuskie i włoskie, ale sami nawet osobiście brali udział w przedstawieniach, a po części z miłości dla sztuki ojczystej, zarówno szlachta drobniejsza jak i mieszczanie, tłoczyli się na przedstawienie dramatyczne i operowe polskie, i tym sposobem dziełom swojskim powodzenie zapewniali. Dzięki tej okoliczności,

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 266. T. XXXIV.

nie zaś istotnej wartości partycyi i polskości muzyki, „Nędza uszczęśliwiona” szerokiej popularności dostąpiła w całym kraju. Bo aczkolwiek K. starał się utrzymać swą muzykę „w gustu polskim” (jako Słowak, nie władał dobrze językiem polskim; nawet nie umiał podpisać się poprawniej, jak „Kamięski”), jednakże prócz kilku rytmów polonezowych i krakowiakowych niema w tej partycyi nic, coby odpowiadało charakterowi muzyki naszej. W każdym jednak razie słusznie należy się jej tytuł „pierwszej opery polskiej”, ponieważ była istotnie pierwszą, śpiewaną w języku ojczystym. Stąd wielkie jej znaczenie w historyi muzyki polskiej. Pod względem wartości czysto artystycznej, „Zośka” o wiele wyżej stoi od „Nędzy”, zwłaszcza pod względem melodyi i formy pieśni, po większej części zwrotkowych, oraz aryj komicznych, wzorowanych na dobrych dziełach, wreszcie urozmaicenia rytmicznego. Tym niewątpliwie zaletom „Zośka” zawdzięczała wielką swą popularność w całym kraju. Prócz oper wyżej wymienionych K. napisał mszę, kilka ofertoryów, polonezów itp., oraz na żądanie Stanisława Augusta kantatę, wykonaną podczas odsłonięcia pomnika Jana 111 w Łazienkach. Był to rodzaj idylli bajecznej, w stylu rokoko, w której występowały pasterki: Tyrooklea, Amarylla i Erofila, oraz pasterz Korydon. Kantata, kilkakrotnie powtarzana na żądanie króla, ogólnego dostąpiła uznania. K. otrzymał za nią w darze od króla 50 dukatów i zegarek złoty, jego zaś syn, „co ozdobił pierwszą kartę na inskrypty partytury”, otrzymał także złoty zegarek. Ostatniem dziełem K-ego był polonez „do śpiewania i do tańca, na pieśni z opery Kopciuszka”. Ożeniony z Anną z Dobre-sów, pierwszego ślubu Gelinek, długie lata przemieszkiwał w domu własnym, JV°1777 przy ulicy Święto-Jerskiej, gdzie w 87-m roku sławnego życia dokonał. Dnia 29 stycznia 1821 roku, na drugi dzień po pogrzebie zasłużonego muzyka, odbyło się w kościele Pijarów nabożeństwo żałobne, podczas •» którego członkowie ówczesnego „Towarzystwa przyjaciół muzyki” wykonali, pod dyrekcyą Jawurka, „Requiem” Mozarta. Zwłoki K-ego spoczęły na cmentarzu Powązkowskim, gdzie, na zewnętrznej ścianie kościoła, znajduje się tablica marmurowa z napisem: „Tu spoczywają zwłoki Macieja Kamiń-skiego (powinno być Kamieńskiego), który, żyjąc blizko lat 87, zakończył życie d. 25 stycznia 1821 roku. Pozostała po nim wdowa prosi o westchnienie do Boga”. Tyle tylko! Ani słowa o tem, kim był, i jak wiele położył zasługi dla muzyki ojczystej! Większa część dzieł jego dochowała się szczęśliwie do czasów naszych. Partycya orkiestrowa „Nędzy uszczęśliwionej”

71

A. Pol.

grecką” (Warsz. 1771).

K.

i „Kantaty” na odsłonięcie pomnika Jana III, znajduje się w bibliotece teatralnej; oryginalne partycye fortepianowe „Nędzy” i „Zośki* (tej drugiej brak paru kartek) znajdują się w zbiorach A. Polińskiego, a „Słowika” i „Trądycyi załatwionej”, również oryginalne, w bibliotece Towarzystwa muzycznego w Warszawie.—Według Wojciecha Bogusławskiego, K. był wzrostu średniego, przystojny, „w posiedzeniu wesoły, w obowiązkach pilny, w uczeniu cierpliwy i niezmordowany”. „Jego prace (mówi Bogusławski), z podwójnego względu drogiemi nam być powinny: on bowiem pierwszy zachęcił ówczesnych współrodaków swoich do pisania muzyk, do rygi-nalnych dzieł polskich, i on-to, bez zaprzeczenia, był tym pierwszym i gorliwym przewodnikiem, który, stawiając na wązkiej ścieżce drżące stopy poczynających śpiewaków polskich, wskazał im w odległości, chociaż cierniem zarosłą, ale coraz rozszerzającą się drogę, która ich nakoniec, na obszerny wywiódłszy gościniec, doprowadziła od „Zośki” aż do „Roberta Dya-bła”.— Zostawił po sobie chlubne wspomnienie, że jako obywatel i artysta wypłacił się wdzięcznością przybranej krainie, która mu na łonie swojem dozwoliła żyć i umierać”.

Kamieński Adolf (* 1737—f 1781 r.), ks. pijar, pedagog, urodzony w Bereźnicy na Rusi Czerwonej, kształcił się w kraju i Rzymie. U-czył u pijarów wymowy i filozofii, był ochmistrzem młodych Ossolińskich, potem się przeniósł na dwór księcia Radziwiłła Panie kochanku, zmarł nagle w Nieświeżu. Wydał: „Historya Starego Testamentu w krótkości zebrana” (według dzieła Sulpiciusa Sewera, Warszawa 1771) i „Przyjaźń patryotyczna, albo sposoby uczynienia ludzi cnotliwszymi” (Warsz. 1762). Tłóma-czył z francuskiego i ogłosił: „Saige: Kato czyli rozmowa o wolności i cnotach politycznych” (Warsz. 1772 r.) i „Mably: Uwagi nad historyą

P. Chm.

Kamieński Fulgenty, rotmistrz po w. ludzkiego, komissarz do różnych spraw i ubezpieczenia sądu borzymowskiego, w sporach granicznych między dobrami Adamowicza i starostwem Raduńskiem. Napisał wiersz dydaktyczny p. t. „Wojny greckie z Pertą ottomańską, dzielnością Jerzego Kastryota, księcia albańskiego, przezwanego Skanderbek, wsławione” (Wilno 1772, u pijarów, str. 103, w 8-e).

Kamieński hr. Michał (Kamienskij), marszałek polny rossyjski (* 19 maja 1738 — f d. 24 sierpnia r. 1809). Po ukończeniu nauk w korpusie kadetów (1756), ze stopniem porucznika, służył w artyleryi do r. 1761 z przerwą dwóch lat (1757 — 1759), które spędził jako ochotnik w armii francuskiej. Następnie, z powodu częstych bólów głowy i przytępionego słuchu, przeniesiony został do piechoty. W r. 1762 otrzymał stopień pułkownika, a wkrótce został (d. 23 marca) generalnym kwatermistrzem-lejtenantem w korpusie Rumiancewa. Następnie dowodził 1-ym pułkiem moskiewskim piechoty w dywizyi finlandzkiej generała Panina. W sierpniu roku 1765 posłano go w charakterze agenta wojskowego do obozu pruskiego pod Wrocławiem, aby się obeznał z systemem pruskim ćwiczeń wojskowych. Powróciwszy w październiku do Petersburga, złożył wielkiemu księciu Pawłowi „opis obozu pruskiego”. W memoryale tym nie poddał wojskowości pruskiej krytyce, chwaląc ją bez żadnych zastrzeżeń, a przy sposobności w załączonym do wielkiego księcia liście zaprzeczał jakiejkolwiek dla państwa korzyści z rozwoju nauk i sztuk. Przed pierwszą wojną turecką otrzymał stopień generał-majora, w początkach zaś kampanii r. 1769 objął dowództwo 4ej brygady o pięciu pułkach pieszych w armii ks. Cło-licyna. Dnia 30 kwietnia brał udział w bitwie pod Chocimem, zakończonej porażką Turków. Na radzie wojennej (30 maja) był zdania, że należy się starać o zdobycie Chocima, ażeby w ten sposób zająć brzegi Dniestru aż do Bender i przerwać kommunikacyę pomiędzy Turcyą a Polską, co ułatwiłoby stłumienie Konfederacyi Barskiej, a zarazem pozwoliłoby wzmocnić armię przez wycofanie wojsk rossyjskich z Polski. Propo-zycyę K-ego odrzucono, ponieważ nie przypuszczano, ażeby twierdzę można było zdobyć w przeciągu trzech tygodni, zanimby zdążył nadciągnąć w. wezyr z odsieczą. W powtórnej bitwie pod Chocimem (9 września) K. przyczynił się do wygranej przez szybkie sprowadzenie swej kolumny na lewe skrzydło, co pozwoliło Sałtykowowi wesprzeć Briusa w najkrytyczniejszej chwili, brał też czynny udział w późniejszem zajęciu Chocima. W r. 1770 dowodził 1-szą brygadą 1-ej dywizyi generała porucznika Dalke w armii Panina. Uczestniczył w oblężeniu Bender i 26 września prowadził do szturmu lewe skrzydło armii. D. 30 września posłano go na pomoc Igelstroemowi. Po poddaniu się Akermanu powrócił do Bender. Przez cały rok 1771 korzystał z urlopu, poczem (1772), dowodząc częścią armii Rumiancewa, walczył z konfederatami barskimi w Małopolsce. We wrześniu r. 1773 pod dowództwem Sałtykowa, biorąc udział w napadzie na obóz turecki pod Turno, przyczynił się do rozbicia pięciotysięcznego oddziału konnicy tureckiej. W listopadzie, na czele osobnego korpusu, zajmował pozycyę nad Dunajem. Dowodził następnie (1774) lewem skrzydłem armii. Połączył się z Suworowem za Dunajem, poczem każdy z nich inną drogą posuwał się ku Szumli, gdzie stać miało 50 000 Turków. Obaj generałowie połączyli się z sobą w Juszenli i tu dowiedzieli się, że nadciąga ku nim armia turecka (25 000 piechoty i 15 000 koni). Dzięki przytomności i energii K-ego zdołano przywrócić ład w oddziałach, rozproszonych przy pierwszem starciu z Turkami, poczem stoczono bitwę, w której Turcy zmuszeni byli do odwrotu. K. miał

155— 160.

jeszcze kilka pomyślnych utarczek z Turkami, zdołał zatamować dowóz żywności dla armii tureckiej, co spowodowało liczną dezercyę w obozie tureckim. D. 17 lipca cała prawie armia turecka atakowała przednie straże rossyjskie, ale została odparta. Tegoż samego dnia K. o-trzymał od głównodowodzącego rozkaz zaprzestania wszelkich kroków zaczepnych, ponieważ już wówczas rozpoczynały się rokowania o pokój, który zawarto niebawem d. 21 lipca w Kuczuk-Kajnardży. W r. 1779, w czasie wojny o sukces-syę bawarską, K. znajdował się przy armii pruskiej jako agent wojskowy i był świadkiem u-tarczki pod Egendorfem na Szląsku Górnym Przez dwa lata (1783—5) pełnił urząd generał-gubernatora rjazańskiego i tambowskiego. Przed wybuchem drugiej wojny z Turcyą przybył do Petersburga, licząc na otrzymanie jakiego stanowiska w armii; lecz, doznawszy na razie zawodu, opuścił stolioę, wkrótce jednak (1787) powierzono mu dowództwo 2-go korpusu w armii Rumiaocewa. W r. 1788 na czele 4 ej dywizyi, czyli t. zw. „korpusu zapasowego”, wyparł z Gan-kuru wojska Ibrahima paszy. Objąwszy następnie czasowe dowództwo nad armią ukraińską, złożył je z chwilą przybycia Repnina (18 maja 1789) i otrzymał urlop. Od tego czasu coraz bardziej traci zaufanie Katarzyny II. Jednakże po dwóch latach zaliczono go do armii Potemkina, który, ulegając opinii publicznej, sam o to prosił cesarzowej, pomimo niechęci, jaką żywił ku K emu. Po jego śmierci (f 16 paźdz. 1791) K„ jako najstarszy z generałów, ogłosił się wodzem naczelnym, utrzymując, że Potemkin nie zostawił żadnych w tym względzie rozporządzeń; Potemkin jednak na kilka dni przed śmiercią pisał był do Kachowskiego z rozkazem przybycia do obozu dla „objęcia komendy”. Wkrótce też wywiązały się gorszące starcia z Kachow-skim, który d. 21 paźdz. przybył do Jass i zażądał oddania sobie komendy, powołując się na rozkaz Potemkina. K. utrzymywał, że w roz kazie tym niema wyraźnej wzmianki o naczel-nem dowództwie, ale, chcąc położyć kres nieporozumieniom, sprawę tę oddał do rozstrzygnięcia obecnym w obozie generałom. Gdy ci oświadczyli się za Kachowskim, złożył dowództwo, oczekując dalszych rozkazów Katarzyny II. Cesarzowa surowo potępiła całe zachowanie się K-ego, zwłaszcza sposób rozstrzygnięcia tej kwestyi; dowództwo naczelne powierzyła Kachowskiemu, a o K-im wyraziła się, że trudno już jej będzie mieć do niego jakiekolwiek zaufanie. K. podał się do dymissyi. Cesarz Paweł I powołał go jednak do czynnej służby, stawiając (4 grudnia r. 1796) na czele dywizyi finlandzkiej w stopniu generała piechoty, a w dniu swej koronacyi (16 kwietnia 1797) mianował go marszałkiem polnym i nadał mu tytuł hrabiego. Wkrótce jednak K. stracił łaski i usunął się na wieś, skąd w r. 1802 Aleksander I wezwał go do Petersburga

na stanowisko gubernatora wojennego. Za swe nietaktowne postępowanie, zwłaszcza z Dierża-winem, K. w tym samym jeszcze roku otrzymał dymissyę. Jednakże w chwili wybuchu wojny z Napoleonem w r. 1806 Aleksander I, ulegając opinii publicznej i radom Arakczejewa, przeznaczył 70-letniego już K-ego na głównodowodzącego 100-tysięczną przeszło armią, zgromadzoną u zachodnich krańców cesarstwa, i 22 listopada podpisał nominacyę, która wywołała poklask powszechny. K. tegoż dnia wyjechał z Petersburga. Na drogę zniedołężniały starzec zużył trzy tygodnie czasu i dopiero d. 19 grudnia stanął w głównej kwaterze w Pułtusku. D. 22 grudnia napisał do cesarza, prosząc o zwolnienie go od obowiązków głównodowodzącego, powołując się na swój wiek podeszły i osłabiony wzrok. K. w samej rzeczy stracił zupełnie głowę. Nie ufał ani sobie, ani swym podkomendnym. Wtrącał się do najdrobniejszych rozporządzeń, własnoręcznie pisał rozkazy, sam rozsyłał kuryerów i wydawał polecenia pułkom, pomijając ich do-wódzców. D. 22 grudnia K. odrzucił proponowany przez Bennigsena plan skoncentrowania wojsk i doprowadził do szkodliwego rozrzucenia korpusów rossyjskich. Essen, otrzymując wciąż sprzeczne rozporządzenia, musiał stać bezczynnie pod Brześciem. Powziąwszy wiadomość o zbliżeniu się Francuzów (korpusu Lannes’a), d. 24 grudnia ściągnął Bennigsena do Pułtuska, rozkazał mu zająć tam pozycyę i być gotowym do przyjęcia bitwy. Jednocześnie napisał do Bux-hoevdena, że dobrze-by było, gdyby mógł zdążyć na czas na plac boju, a jego podkomendnemu, Dochturowowi, posłał nader niewyraźne polecenie, nie porozumiawszy się z jego wodzem. Naczelnikom dywizyj rozkazał w razie niepomyślnego wyniku bitwy samym pomyśleć o odwrocie najkrótszą drogą ku granicom rossyjskim. O godzinie 3-ej w nocy z d. 25 na 26 grudnia przed bitwą wezwał Bennigsena i oświadczył mu, że składa dowództwo w ręce Buxhoevdena, ale jednocześnie kazał mu pomyśleć o odwrocie, poczerń odjechał raptownie do Ostrołęki, skąd napisał do cesarza, prosząc o zwolnienie go od obowiązków głównodowodzącego. Dymissyę o-trzymał w początkach stycznia (r. 1807) w chwili, kiedy wybierał się z powrotem do armii. Cesarz surowo potępił jego postępek i przez pewien czas była nawet mowa o oddaniu go pod sąd. Zniesławiony K. osiedlił się następnie w swym majątku Saburowie, gdzie został zamordowany przez brata swej kochanki. —Por. „Rus-skij biograficzeskij słowar” (art. Geismana i Du-bowskiego); Petrow „Wojna Rossii s Turciej i polskimi konfiederatami 1769—1774” t. 1—V i „Wtoraja tureckaja wojna 1787 — 1791” t. I— II: N. Szilder „Imperator Aleksandr I” t. II str.

J. B.

Kamieński Mikołaj ( Kamienskij ), generał piechoty w wojsku rossyjskiem, młodszy

P. Chm.

syn Michała K-go (ob.) i Anny Pawłowny z domu Szczerbatow (* 7 stycznia r. 1777 — f 15 maja r. 1811). Wykształcenie, nabyte w korpusie kadetów, uzupełnił w domu, tak, iż znał dobrze matematykę i języki niemiecki i francuski, Stopnia pułkownika dosłużył się w r. 1797, a po dwóch latach otrzymał stopień generał-ma-jora i został szefem pułku muszkieterów swego imienia. Podążył wtedy ze swym pułkiem do Włoch do Suworowa. Przybył do armii 31 sierpnia (1799) w tym czasie, kiedy Suworow gotował się do przeprawy przez Alpy. Odtąd dzie lił z nim wszystkie niebezpieczeństwa i trudy kampanii szwajcarskiej. Po powrocie do Rossyi, znajdując się wciąż na czele swego pułku muszkieterów, zaczął pędzić życie zbytkowne i znalazł się niebawem w krytycznem położeniu ma-jątkowem, tembardziej, że nie chciał udawać się o pomoc do ojca. Wówczas to dopuścił się nadużycia w gospodarce pułkowej, ale dochodzenie w tej sprawie, wszczęte z rozkazu cesarza Pawia, zostało umorzone, ponieważ oficerowie tego pułku zawczasu pokryli niedobór. W r. 1805 należał do składu armii Buxhoevdena, brał udział w bitwie pod Austerlitz, energicznie odpierał atak Laimes’a, a choć pułk jego stracił wówczas przeszło 1 600 ludzi, jednakże K. przez swój opór ułatwił odwrót Bagrationowi. W bitwie pod Pruską Iławą (9/10 lut. 1807) dowodził 14-ą dywizyą (5 pułków). W marcu tegoż roku powierzono mu osobny oddział w celu obrony Gdańska. Manewry jego nie odniosły skutku, z powcdu przewagi liczebnej sił francuskich i zbyt długiego mimowolnego zatrzymania się K-go w Pilawie. Po kapitulacyi Gdańska K. cofnął się do Królewca, następnie połączył się z oddziałem Lestocqa i niezwłocznie wziął z nim razem udział w bitwie pod Heils-bergiem (9 czerwca 1807). W r. 1808 i 1809 w wojnie ze Szwecyą dowodził zrazu dywizyą, lecz po trzech miesiącach oddano mu dowództwo nad wojskami w Finlandyi. Po zawarciu pokoju ze Szwecyą powrócił do Petersburga ze sławą zwycięscy. W następnym też zaraz roku (16 lut. 1810) z chwilą rozpoczęcia wojny z Tur-cyą został mianowany na miejsce księcia Ba-gratioua głównodowodzącym armią mołdawską. W początkach kampanii tureckiej K. doznawał niepowodzeń, prawdopodobnie skutkiem danych mu zgóry poleceń zbyt szybkiego i energicznego działania, jako też skutkiem tego, że K. nie był dokładnie obeznany z teatrem wojny. Dopiero od czasu zwycięstwa w bitwie pod Baty-nem, 5—8 września r. 1810, rozpoczął K. szereg zwycięstw. Wkrótce jednak po zajęciu Łowozy (12 stycznia 1811) zachorował ciężko i, oddawszy dowództwo generałowi Sabaniejewo-wi, udał się na kuracyę do Odessy, gdzie zmarł niebawem po przyjeździe.—Por. „Russkij biogra-ficzeskij słowar” t. II (artykuł Geismanna); Leer „Encikłopedija wojennych i morskich nauk”. J--B<

Kamieński Kajetan (* 1758—f 1841 r.), pedagog, pijar, rodem z Krakowskiego, wstąpiwszy do zgromadzenia i przeszedłszy niższe stopnie, dał się poznać jako autor „ Gramatyki nie- -mieekiéj” (1790 r.) i „Gramatyki francuskiej” (1798), bardzo długo używanych w szkołach (wyd. ostatnie 1828 i 1829). Jest także jego „Krótki zbiór gramatyki francuskiej ” (1792 i później nieraz), przerobiony z Wailly’ego. Przetłó-maczył też popularne dziełka Tissota treści hy-gienicznej: „Rada dla pospólstwa”, „Rada dla u-czonych”. Dopomagał Lindemu w układzie „Słownika języka polskiego”. Jako rektor konwiktu pijarskiego, przeniósł go w 1807 r. na Żoliborz i zreformował. On-to w 1818 zaprosił Brodzińskiego na nauczyciela literatury polskiej. Czyn-Dym był w Tow. do ksiąg elementarnych za czasów Księstwa Warszawskiego. Należał do Tow. przyjaciół nauk. Dla zacności i nauki wysoko ceniony i poważany. Znać to we wszystkich o nim wzmiankach, nie licząc już wierszy łacińskich i polskich, na cześć jego pisanych, które wymienia Estreicher (t. II, 343).

Kamieński Tadeusz Aleksy, kapitan b. wojsk W. ks. Litewsk., wydał w latach między 1805 a 1816 mnóstwo wierszy okolicznościowych, przeważnie z powinszowaniem imienin, albo na powitanie osób znakomitych, jak np.: Cesarza Aleksandra I r. 1814; Fryderyka Augusta r. 1810; Biskupa krakowskiego Jana Pawła Woronicza r. 1816; wreszcie „Wiersz na pamiątkę pokoju do wojsk i obywateli Księstwa Warszawskiego i Galicyjskich, d. 19 listopada 1809 r.”—Bibliografia Polska K. Estreichera. R-

Kamieński Jan (* r. 1780 we wsi Bobra -f dnia 14 lutego r. 1855); mając lat 22 został adwokatem w Grodnie, później był pełnomocnikiem skarbu w departam. łomżyńskim, adwokatem w Warszawie, wreszcie mecenasem. Biografię jego podaje „Gazeta warszawska” (roku 1856 JV? 42) i Kamiński Jul. Al. w „Monografiach”. Wydał on pisma: „Mowa miana w Łomży, dnia 1 Maja 1808 roku, w dzień wprowadzenia kodexu Napoleona do księstwa Warszawskiego” (przedrukowana w „Gazecie warsz.”);

„O przedawnieniu czyli preskrypcyi według praw francuzkich, z zastosowaniem prawa powszechnego, oraz praw polskich i litewskich” (Łomża 1814, w 8-ce str. 208), rozbiór tego dzieła podał „Pamiętnik warszawski” (r. 1815) i „Dziennik wileński” (1815).

Kamieński Antoni Christofil(* w r. 1795 we wsi Ludwiszczach, ze Stanisława, chorążego malborskiego, i Barbary z Kuczabskich—f dnia 8 listopada r. 1862). Nauki ukończył w liceum krzemienieckiem i oddał się zawodowi prawnika. Był kuratorem gimnazyum kowieńskiego, dziedziczył klucz Kołkowiecki w gub. Wołyńskiej, pracował nad zebraniem materyałów do dziejów szkoły krzemienieckiej, z życiorysem założyciela jej, Tadeusza Czackiego. Ważną tę pracę,

Dr j. p.

R.

A. Kusz.

przygotowaną do druku w zupełności, zostawił w rękopisie. Wydał: „Mowę na pogrzebie ś. p. Marcina Molskiego, w Pęcicach, d. 17 Kwietnia 1822 roku” (w 4-ce str. 4); „Oblężenie Amazyi, powieść wyjęta ze zbioru powieści wschodnich” (Warszawa 1817, str. 60 w 8-e); „Notitia brevis de vita et scriptis Stanislai Konarski” (przekład z Dmochowskiego, Warszawa 1819). Przetłó-maczył ze Starowolskiego „Charakter starych Polaków”. O K-im źródła bibliograficzne są: w pismach warszawskich z listopada r. 1862; Kamieński Jul. Al. w „Monografii Kamińskich”; „Dekada polska” r. 1821; „Zbieracz literacki” r. 1837.

Kamieński Marceli, ksiądz T. J., z Białej Rusi, przebywał w Tomsku, który opisywał—wyjątek z listu, z r. 1816, jest w „Miesięczniku Potockim” r. 1828 (* d. 17 lutego r. 1797 —f d. 5 sierpnia r. 1845 w Rzymie); graduowany d. 15 sierpnia r. 1814; był nauczycielem języka niemieckiego. Pracował w kollegiach: mohilew-skiem, połockiem, mścisławskiem, był missy o-narzem na Syberyi r. 1812, w Irkucku r. 1816, w Tomsku r. 1821. Wydalony z Rossyi, osiadł w Galicyi, potem we Włoszech.

Kamieński Mikołaj, pułkownik, wydał poemat w 5-u pieśniach p. t. „Obrazowania narodowe” (1857).

Kamieński Mieczysław, syn Mikołaja, pułkownika (* r. 1822); od dzieciństwa wychowywany we Francyi, pisał po francusku. Jeden tom prac jego wyszedł w Paryżu r. 1862. Po ukończeniu szkoły górnictwa, opłynął przylądek Horn i dotarł do równika. Podczas kampanii włoskiej walczył przeciwko Austryakom i zginął r. 1859 pod Magentą. Wystawiono mu pomnik bronzowy na cmentarzu w Montmartre.

Kamieński Jan (rodem z Litwy — f w Ro-sieniach w r. 1857), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał na koszt rządu w Wilnie i u-kończył je w r. 1824, w którym po obronieniu rozprawy „De odontalgia” dyplom doktorski osiągnął. „Rozprawę tę cechuje bardzo starannie zebrana literatura, a co ważniejsza, że uwzględniono wszystkie prace polskich autorów” (J. Bieliński). Wstąpiwszy obowiązkowo do służby rządowej, zajmował naprzód stanowisko le karza miejskiego w Rydze, stamtąd przeszedł na urzędowanie do Szawel, nakoniec od r. 1847 był lekarzem powiatu w Rosieniach i tam umarł na cholerę. Od r. 1842 należał do Towarzystwa lekarskiego wileńskiego, które przechowuje w rękopisie jego „Observationes de epizootia aestate praeterita régnante” i „Rys krótki choroby płuc nej w bieżącym 1826 roku na bydło panującej, dla użytku obywateli”. Drukiem ogłosił: „Spostrzeżenia o cholerze” („Tygodnik lekarski” warszawski, r. 1856, nr 46) i „Niektóre uwagi o macicy i skirze macicznym” (tamże r. 1857, nr 19).— Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 209) i J. Bielińskiego „Stan nauk lek.

za czasów Akademii med.-chir. wileńskiej” (str. 305). — Inny Jan K. (f w Charkowie w r.

1862) był również wychowańcem wileńskim, skończył tamże akademię w r. 1839, jako lekarz klasy I, następnie służył lat kilka w marynarce rossyjskiej. — Por. J. Bielińskiego dzieło przywiedzione wyżej (str. 658).

Kamieński Ludwik Napoleon, księgarz poznański (* 1806 — f 1879), był wydawcą „Gazety Poznańskiej” i „Dziennika domowego”. Dziennik ten, „poświęcony życiu domowemu, familijnemu i towarzyskiemu”, założony przez Grabowską i Łubieńską, wychodził od r. 1840 do 1847 in 4-0 z rycinami, po jednym tomie rocznie; tom pierwszy miał str. 416, a następne po 208 albo 216. Współpracownikami jego byli:

J.    Bentkowski, M. Czajkowski, S. Goszczyński,

K.    Hoffmanowa, A. Maciejowski, Rettel L. Sie-mieński, Witwicki i Wolniewicz.— „Bibliografia Polska” K. Estreichera.

Kamieński Gustaw, inżynier-technolog i po-wieściopisarz, znany pod pseudonimem Gama-stona (* r. 1848); pochodzi z rodziny szlacheckiej, herbu Ślepowron, osiadłej w gub. Grodzieńskiej; w r. 1865 ukończył gimnazyum w Warszawie, poczem wstąpił do b. Szkoły Głównej na wydział fizyko-matematyczny; z II kursu przeniósł się do Petersburga, gdzie ukończył instytut technologiczny w r. 1870. Działalność techniczną rozpoczął naprzód w zakładach rządowych w Petersburgu, następnie poświęcił się kolejnictwu i przez długie lata zajmował stanowisko naczelnika głównych warsztatów dróg żel. Południowo-Zachodnich w Kijowie. W r. 1888 został dyrektorem technicznym fabryk Towarzystwa Lilpop i Rau w Warszawie, a w 1891 objął sta-uowisko naczelnika wydziału gospodarczego w zarządzie dróg Południowo-Zachodnich. Podczas służby kolejowej był delegowany do studyowa-nia techniki kolejnictwa i gospodarki dróg żelaznych do Anglii, Francyi i Ameryki, a prace swoje techniczne drukował: w „Przeglądzie Technicznym”, Zapiskach T-wa Technicznego, Inżynierze kijowskim i w „Revue Générale des chemins de fer”. W r. 1895 podał się do dymissyi i osiadł w Warszawie, gdzie do dziś-dnia prowadzi dom handlowo - techniczny. Należał do pierwszych założycieli i organizatorów Stowarzyszenia techników w Warszawie w rok 1898. Działalność jego powieściopisarska pod pseudonimem Gamaston (gama — litera grecka stone—kamień po angielsku), rozpoczęła się w r. 1889. Opowiadania, nowelle i drobne utwory drukowane były w wielu czasopismach polskich; oddzielnie zaś wyszły następujące nowelle: „Fata Morgana” tom 1 (wyd. 2-e) i „Lamparcie życie” (wyd. 2-e Petersburg 1896); „Fotografie bez retuszu” (Kijów 1894); „Wiara, Nadzieja i Miłość” (tom 1, wyd. 2-e); „Lwia miłość” (tom 1, Warszawa 1899); „Pierścionek Maryli” tom 1 (w druku).

1884).

Kamieński Franciszek, botanik polski (* w Lublinie r. 1851). Nauki początkowe pobierał w swem mieście rodzinnem, gimnazjum zaś realne skończył w Warszawie. Studya uniwersyteckie odbywał początkowo w Warszawie, lecz już po roku wyjechał za granicę — najpierw do Strassburga, następnie zaś do Wrocławia. Tam odbywał studya przyrodnicze pod kierunkiem głównie prof. De Bary i Ferdynanda Cohna. Doktoryzował się w Strassburgu, poczem habilitował się jako docent prywatny na uniwersytecie lwowskim, prowadząc tam wykłady do r. 1883. Jednocześnie prowadził wykłady w szkole politechnicznej i w szkole weterynaryi we Lwowie. Otrzymawszy w r. 1883 propozycyę objęcia katedry botaniki w uniwersytecie odeskim, dla u-zyskania rossyjskiego stopnia naukowego magi-

«PS*

k '■ ^ ⁹f

Fig. 95. Kamieński Franciszek.

strował się (r. 1886) i następnie doktoryzował w uniwersytecie petersburskim. Z początku jako docent „stały”, następnie zaś, jako profesor wykłada K. i do dnia dzisiejszego w Odessie morfologię i systematykę roślin. W ciągu swej karyery naukowej wielokrotnie był delegowanym w celach naukowych do rozmaitych miejscowości w Europie, do Indyj Wschodnich, na Jawę i do Egiptu. K. pracował z początku w kierunku anatomii porównawczej i historyi rozwoju roślin, później w kierunku biologii, a następnie— systematyki. K. pierwszy odkrjł symbiozę pomiędzy wyższemi roślinami i grzybami, żyjącemi na ich korzeniach (myhorhyza) i jest znakomitym znawcą roślin owadożernych z rodziny Pływa-czowatych (Utriculariaceae), z których wiele nowych form opisał i pracuje w dalszym ciągu nad monograficznym ich opisem. Drukiem ogło-

sił następujące prace naukowe: „Zur vergleichenden Anatomie der Primeln” (Strassburg 1875); „Kilka spostrzeżeń nad rozwojem Ramienicowa-tych (Characeae)” (w „Spraw. Akad. Nauk” w Krakowie 1876): „Anatomia porównawcza Pierwiosn-kowatych (Primulaceae)” (w „Pamiętu. Akad. Krak.” 1876); „Skąd rośliny pobierają węgiel?” („Kosmos” 1881); „Narzędzia odżywcze Korze-niówki (Monotropa Hypopithys L.)” („Pam. Akad. Krak.” 1881); „Porównawcze badania nad wzrostem Pływaczy (TJtricularia)” („Spraw. Akad. Krak.” 1876); „Historya rozwoju zarodka Pły-wacza zwyczajnego” (TJtricularia vulgaris L.)” („Spraw. Akad. Krak.” 1876); „Wiadomość o roślinie wodnej Elodea Canadensis” („Spraw. Komis, fizyograf.” w Krakowie (1879); „Nowy nabytek flory krajowej” („Pamięt. fizyograficzny” w Warszawie 1884); „Spis paproci krajowych” („Pamięt. Fizyograf.” 1885); „Quelques remarques sur l’histoire de la question du sexe chez les plantes” („Le Monde des plantes” 1898); „Lenti-bulariaceae” (Monografia w dziele Englera „Die natürlichen Pflanzenfamilien”, Lipsk 1891 r.), „Neue und unbeschriebene Arten der Gattung Utricularia” („Bericht d. deutsch. Botan. Gesell.” 1894); „Utricularia Freubii n. spec.” („Ann. du Jard. Bot. d. Buitenzorg” 1898); „O nowym gatunku dla flory krajowej rodzaju TJtricularia” („Spraw. Kom. fizyogr.” w Krak. 1899); „Lenti-bulariaceae africauae” („Englers Bot. Jahrb.”

1902); „Matierjały dla morfologii i biologii Monotropa hypopithys L. i niekotrrych drugich sapro-fitowr (Odessa 1883); „Srawnitielnyja izsledo-wanija po razwitiju i strojeniju puzyrczatok (TJtri-cularia)” (Petersb. 1886); „O gribnych bolezniach winograda” (Odessa 1888); „Izsledowanija otno-8iaszczyjasia k siemiejstwu Lentibulariaćeae (TJ-triculariaceae)” (Odessa 1890); „O jawlenijach symbioza w rastitielnom carstwie” (Odessa 1891); „Szkoły korzinocznago proizwodstwa i sostojanije kultury korzinocznoj iwy za granicej” (Odessa 1901); „O grzybku groszkowym — Fusicladium pyri” („Ogrodn. Polski”); „Jak dawno wiemy o tern, że rośliny płeć posiadają?” („Wszechświat”

K. K-ć.

Kamieński Antoni, rysownik polski, ilustrator, ur. 1861 r. w majątku rodzinnym Ja-ryłówce, w gub. Grodzieńskiej; wychowany w domu, miał zostać wojskowym, okazawszy jednak zdolności do rysunku, po egzaminie w r. 1882 wstąpił do Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, początkowo do klasy batalii prof. Wille-walda. W Akademii przebywał lat trzy i pół, poczem 1885 wrócił na wieś, gdzie na długo przerwał pracę artystyczną. W r. 1892 wyjechał do Paryża i wstąpił do Akademii Julien’a, do klasy rzeźby prof. Mercier, kilka też miesięcy uczęszczał do atelier Bouguereau, w działalności swej jednak nie malował, ani rzeźbił, lecz tylko rysował (węgiel, ołówek, kredy, gwasze). Pierwszy zuany rysunek z r. 1892, umieszczony

w „Illustration” w „Numéro Noël” — gwiazdko* go czasu zaznaczyć trzeba „Szkice portretowe wym, przedstawia „Zebranie rossyjskiej młodzie- kolegów” z Akademii Julien’a. W Paryżu r. ży socyalistycznej”; inne w „Illustration” i „Mon- 1892 zaczyna kompozycyę „Na wyżynach”, zgromadzenie artystów, słuchających na poddaszu czytania. W r. 1894 przyjechał do Warszawy. Tu dokończył „Na wyżynach”, zakupione przez p. Lewandowskiego, obywatela z Podola, szkic u p. Patka, adw. w Warsz. W 1894 powstało „Niedokończone dzieło”, wielki karton (1 m. 20 kwadr.) u p. Silbersteina w Łodzi. Jednocześnie zaczyna pracować nad wykonanym w części, a niedoszłym do skutku „Albumem artystów i li-5 teratów”. Miał to być cykl portretów polskich znakomitości współczesnych, chwytanych pod pierwszem wrażeniem, przy zajęciu, w otoczeniu codziennem, na wzór Renoira. Napięcie sił i zapału artysty było tak wielkie, że niektóre z nich nazwać można genialnemi, robio-nemi w natchnieniu. Portret Fałata, jeden z naj-I lepszych, skończony w godzinę. Odstręczyły artystę od tego dzieła chłód i lekceważenie ze strony osób, nierozumiejących jego celu. Jednak z lat 1894—96 zostało około 20 podobizn. Z literatów: Deotyma, Pług, Orzeszkowa, Zacharyasie-wicz, Or-ot, pośmiertny Włodzimierza Zagórskiego (rysów, w trupiarni szpitala św. Ducha w Warsz., własność Dra Sinołęckiego, reprodukowany w „Tyg. 111.”). Poza tern K. ilustruje „Tyg. 111.”, gdzie od r. 1894 wiele stron zdobią świetne jego rysuuki. Z r. 1895 pochodzi duży karton węglowy „Figlarze”, własność dra Goldberga w Warsz. (1 m. 20 na 75 ctm.), re-

••

wm.

ip

È]

Fig. 96. Kamieński Antoni.

de illustré”, jak oto: „Wielkanoc w Turkiestanie” i „Taniec derwiszów w Kokandzie”. Przerwał jednak te ilustracye, głównie ze względu, że żądano tylko scen z życia rossyiskiego. Z te-

Ik

m i/%

Mm

f itfi Jjp / IP Si

lil -vi

tf

••• î

V...

; \k

•I- •

vî ■ Ji

11

■&

M2

'■ i

r/7i

fi)

rr

Jj3

wm

S.4v,i

uP

il

s)¹

*rjk

5-

f i/

, ÆJ

,x ^àn

li

pąs

gJ

fe

rin

«/ J /IBs

w/s

r,

::

gp

• i VB

L \ ■■ ■■ •$

k ' is

i-1

Fig. 97. A. Kamieński: „Na wyżynach” (1892—94). — Z fotogramu.

J. Musz.

prod, w „Moderne Kunst”; dalej portret dra Matlakowskiego, wielkości naturalnej, w jego gabinecie zakopiańskim, zamówiony przez Warsz. Tow. Lekarskie, znajduje się w sali Towarzystwa, w ramie stylowej zakopiańskiej. W roku 1897 hr. M. Tyszkiewicz nabywa od artysty duży karton węglowy (1 m. 10 na 75 ctm.): „Napoleon z koniem po Waterloo”; w dali, jako miraż, scena „Pod piramidami”: Kleber, woła jący do Napoleona «Jesteś wielki, jak świat!”. W r. 1897 w Towarz. Zachęty Sztuk Piękn. była wystawa dzieł artysty, złożona z wielu portretów kobiecych i kartonów: „Po 30 roku życia” i „O miłości” — z cyklu „Pieśni o życiu”, zaczętych wówczas. Cykl ów miał się składać z 16 pieśni. „Towarzystwo Zachęty” po dniach dziesięciu, bez żadnego względu na artystę, zamknęło wystawę. Był to dlań cios, który mógł „do rozpaczy doprowadzić”. „Od pewnego kataklizmu” ratuje artystę hr. M. Tyszkiewicz, kupując cały przyszły cykl „Pieśni” za summę pięć tysięcy rubli i ofiarując zaliczki trzy tysiące na potrzebne studya w Paryżu. Lecz tam K. nie przystępuje bezpośrednio do „Pieśni”; pociągnięty ponurością starej dzielnicy, rysuje duży karton węglem (2 m. na 1 m. 20 ctm.), „Morga paryska” (spalony, została fotografia), dalej „Nędzarzy na wyspie St. Louis”, obecnie w Łodzi (?). Wobec niezaczęcia nawet „Pieśni” hr. Tyszkiewicz odmówił artyście wypłacenia reszty summy zgóry. Odtąd K., zajęty pracą na życie, niewiele już wykonał rzeczy większych. Z r. 1898 pochodzi „Rozpacz”, kobieta w morzu, opleciona przez ośmionoga; „Dzwon zatopiony”, kupiony przez p. St. Patka (1 m. kw.), dwie karykatury z „Dzwonu”: mała, malowana, u p. Patka, duża zaś, karton węglem (1 m. kw.), u p. Huberta w Warsz. Wtedy też dla „Tyg. 111.” rozpoczęte zostały ilu-stracye „Bajek Andersena”. W r. 1899—1900 trzeci pobyt w Paryżu. Z tego czasu studya i szkice postaci kobiecych (Anastazya) w „Tyg.

111.”. Z r. 1903 „Nadzieja” portret fantastyczny panny Maryi Węglińskiej. Z oddzielnych wydań, ilustrowanych przez K-go, zaznaczamy: „Risz-tau” W. Sieroszewskiego; dwie książeczki Biblioteki kieszonkowej Gebethn. i Wolffa: „No-welle” Sienkiewicza i „Nowelle” A. Szymańskiego. W „Tyg. 111.” „Z różnych dróg” 0-rzeszkowej i „Spotkanie” Rejmonta. —K. pisze sam także. W „Tyg. 111.” 1902 r. N° 9 są jego pióra śliczne wspomnienia „Moi przyjaciele” z większej całości „Paryż”. Pisywał też do „Tyg. 111.” krytyki artystyczne z Paryża. Eliza Orzeszkowa (list jej w „Tyg. 111.”    1902

N° 1) stworzyła powieść „Anastazya”, pobudzona przez rysunek dziewczynki K-ego. — Pierwszy rysunek K-go, który zwrócił u nas nań uwagę był „Na wyżynach”. Pozwala on, jak i „Zebranie ros. młodzieży” domyślać się wpływów, jakim K. w młodości swej w Petersburgu podlegał i które na wrażliwej duszy artysty zostawiły na całe życie smutek z powodu nieziszczonych wielkich ideałów. Ta młodość tłómaczyłaby również „Trzydziesty rok życia”, będący potępieniem odstępstwa od ideałów i smutkiem po nich. Karton ukazuje parę małżeńską, siedzącą między grobami szlachetnych porywów. Widzimy grobowce Sumienia młodości, jej Ukochań i Nie podległego ducha. Małżeństwo niańczy dziecko i liczy pieniądze, a buldog pilnuje dobytku. Dzieło to bardzo wykończone, w drzeworycie Wład. Kleina podane w „Tyg. 111.” 1902 N? 9. Załączamy je z fotografii w osobnym dodatku. Z powyższego źródła i na tle prób rzeźbiarskich artysty powstało „Dzieło niedokończone”, które obok podajemy. Wyczerpany artysta patrzy z tapczana w pracowni na rzeźbę nieskończoną, jakby nieurzeczywistnioną Prawdę życia, gdy obok już prostuje się Śmierć. Światło żół tawe i refleksy nakładane gwaszami (na szkicu u p. Patka). Szeregiem arcydzieł są portrety artystów, których zbiór największy znajduje się u p. Patka w Warsz., po dwa portrety Antoniego Kurzawy i Władysława Podkowińskiego, jeden przed „Szałem” w śmiertelnej już choro bie; dalej znakomite: Witkiewicz, Wyspiański, Fałat, A. Rembowski w swej bibliotece. Wogóle p. Patek posiada największy zbiór, 29 rysunków K-ego. O K-im pisał Ignacy Matuszewski w „Tyg. 111.” 1902, w N° 9, poświęconym artyście.

Kamieński-Bantysz, ob. Bantysz-Kamień-s k i.

Kamil de Lellis, święty (* 1550 — f 14 lipca 1614 r.), rodem z Bachianico, w Neapoli-tańskiem, od dzieciństwa objawiał najgorsze instynkty. W młodzieńczym wieku podzielił awanturnicze życie swego ojca, żołnierza. W drodze do Ankony, skąd miał popłynąć, aby zaciągnąć się do wojska Wenecyan, utracił ojca i gdy nadomiar złego wrzód złośliwy wywiązał się mu na nodze, w ostatniej nędzy przyszedł do szpitala w Rzymie. Po odzyskaniu zdrowia chciał pełnić obowiązki posługacza szpitalnego, lecz kłótnie, gra i pijaństwo pozbawiły go miejsca. Jakiś czas przebywał jako żołnierz w szeregach weneckich, poczem znalazł zajęcie w klasztorze Kapucynów w Manfredonii. Tam się nawrócił, porzucił złe nałogi i został braciszkiem (1575), lecz choroba znów zaprowadziła go do szpitala w Rzymie. Wyleczył się wprawdzie, lecz dla braku zdrowia nie mógł być przyjętym do klasztoru. Postanowił więc założyć stowarzyszenie do obsługi chorych. Rychło znalazł chętnych i zawiązanem zostało zgromadzenie, lecz napotykane w szpitalu trudności skłoniły go szpital porzucić i, aby módz łatwiej urzeczywistnić swe pragnienia, zaczął się uczyć w 23 roku życia u Jezuitów, poczem został wyświęcony na kapłana. Jako kapłanowi łatwiej poszło zorganizowanie zgromadzenia. Otrzymał

kościół Maryi Magdaleny i przy nim osiadł nowy zakon Kleryków regularnych dla pielęgnowania chorych. Zgromadzenie zostało zatwierdzone przez Sykstusa V (1586), a członkowie jego do zwykłych trzech ślubów dodawali czwarty—służenia chorym. Grzegorz XIV w r. 1591 dał zgromadzeniu przywileje zakonów żebrzących, a Klemens VIII ponownie zakon potwierdził i przywilejami obdarzył. — K. był pierwszym

Kamilaroi, plemię w N. Hollandyi, nad rz. Namoi i Barwan (od wyrazu kumi 1 lub gnmi 1= nie, ua N. Hollandyi istnieje zwyczaj nadawania nazw plemionom według wyrazów oznaczających w ich języku przeczenie). K. stali się sławnymi w etnografii, wskutek studyów nad ich ustrojem społecznym. Studya te stanowią jeden ze zwrotnych punktów w nauce o urządzeniach społecznych ludów pierwotnych. Wy-

■f

Siè!

jglig

3»

■*%c

>

-•    ÿ,._-    -. ■

.....••,-/ '• . .

S#É3P

' / ;

'■/V.

ygji

'*k

-V

WMT. 3

- v.

-s

. . ■■" i y

-I - - ;•

■ '•

4r

1.

i|

Vv -

'::';f\' ¹

mm i

'r

L-*uiiÊf * ■

if% ■

f 4* ,,

iC*>

-

: -V4PS

mm

rfJ

3 *

W w-

mm

wr

ÏÏÏ

Hi.

Li

■m

Fig. 98. A. Kamieński: „Dzieło niedokończone” 1897. (Węgiel i gwasza). — Z fotogramu.

rion Fehr” (II, 48).

L. K.

przełożonym zakonu, a złożywszy urząd, poświęcił się wyłącznie bogomyślności i miłosierdziu. Urn. w r. 1614, beatyfikowany zaś został przez Benedykta XIV w r. 1782 i w cztery lata później kanonizowany.—Kościół obchodzi jego uroczystość 14, 15 albo 18 lipca.—Bibl.: Peter Hal-loik „Vita Cam. de Lellis”; Henrion „Gesch. der Mönch../ (11,48); Hélyot (IV, 310); „Hen-

s. Pł.

niki ich wraz z drobiazgowym opisem ustroju K-ów oraz innych plemion N. Hollandyi, ob. Klasy australskie. O K-ach pisali: Ridley „Kamilaroi and other Australian Languages” (wyd. 2-e 1875); Fison i Howitt „Kamilaroi and Kurnoi” (Melbourne 1880); R. H. Matthews „The Kamilaroi Class system of the Australian Aborigines” (Proc. Roy. Soc. Geogr. Austral. Queensland Branch. X).

72

Rnc. Pow. Unjtr. Zeu. 265. T. XXXIV.

P. Chm.

D.

Fig. 99.

Kamiński (herb).

J. Mus z.

Kamillus Markus Furius, ob. Furia gens.

Kaminsky Bohdan, pseudonim poety czeskiego Karola Buszka (* 1859), który po ukończeniu szkółki miejskiej, a następnie szkoły średniej w Turnowie, wstąpił do Akademii Sztuk Pięknych w Pradze, aby się wykształcić w rzeźbiarstwie, któremu pragnął się poświęcić pod wpływem ojca, rzeźbiarza. Jednakże niebawem przerzucił się na pole literackie i poświęcił się całkowicie poezyi, do której od lat młodzieńczych czuł pociąg nieprzeparty. Jest to wogóle pisarz dość płodny, dotychczas ogłosił w osob-nem wydaniu kilkanaście poematów i nowel prozą. Do ważniejszych wierszowanych jego utworów należą: „Ztracené volâni” (Praga 1884), „Rokoko” (Wiedeń 1889), „Den śtćsti” (Praga

1890), „V samotńch” (1893), „Zlomky românû” (1898) it. d. K. należy niewątpliwie do wybitniejszych talentów poetyckich obecnej chwili. Posiada wielką łatwość wierszowania, styl żywy, barwny, często poważny, umysł głęboki, umiejący wnikać w tajniki duszy ludzkiej i wyzyskać rozmaite w niej anomalie, wreszcie zdolność zestawiania kontrastów, dopatrywanych w różnych zjawiskach życiowych; ponad tern wszystkiem w poezyi K-go góruje uczucie smutku, jakby głęboki przymus wobec niemożności urzeczywistnienia ideałów, wyśnionych w duchu poety. Ten ton elegijny w poematach K-go zabarwia je w znacznej mierze liryzmem i czyni utworami liro-epicznemi raczej. Te same cechy, z pewną domieszką satyry i humoru, widzimy i w nowellach jego, których mamy kilkanaście: „Kresby”, „Nova prosa” (Praga 1889), „ĆJrty humoristické a satirické” (1892) „Mecenas” itd. N-

Kamińska Z Baumanów Julia Adela (* 1811 — f ?), autorka, żona Juliana Aleksandra (ob.), rodem z Łańcuta, odznaczała się szczególną zdolnością w kopiowaniu starych rękopisów, sztychów itp. Napisała powieść „pierwotną”, t. j. oryginalną, p. t. „Elwira” (Lwów 1832) i przełożyła z niemieckiego Pfeffela powieść p.

t. „Matylda” (tamże 1834).

Kamiński, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, łuk napięty ze strzałą w dół skierowaną. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Łuk (ob.), powstała w drugiej połowie XVI stulecia, a używana przez rodzinę Ka-mińskich, w dawnem województwie Nowogrodz-kiem osiadłą. — Kojało-wicz; Niesiecki.

Kamiński, malarz-pejzażysta polski za króla Stan. Augusta. W gale-ryi królewskiej były dwa jego „Widoki Kazimierza” i dwa „Widoki góry Solca”.

Kamiński Jan Nepomucen (* 1777 — f 5 stycz. 1855), autor i aktor, urodził się w Kut-korzu w Złoczowskiem w Galicyi, z ojca—ekonoma, szkoły przechodził we Lwowie, już, oczywiście, zgermanizowane przez Austryaków. Bardzo wcześnie obudziła się w nim żyłka dramaturgiczna i już podobno w 13-ym roku życia napisał jednoaktową tragedyę, graną przez kolegów. Pobyt W. Bogusławskiego (ob.) we Lwowie r. 1797 — 99 wpłynął nań stanowczo. Od roku 1800 grywał jako amator i zapełniał repertuar własnemi pracami. Gdy rząd austryacki zabronił czasowo widowisk polskich, K. wyjechał r. 1804 do Kamieńca Podolskiego, gdzie, jak i na Kontraktach w Dubnie, dawał przedstawienia z amatorami lwowskimi, następnie w Odessie (1805— 1809), zawezwany wraz ze swem towarzystwem przez ks. Richelieu. Wtedy też ogłosił pierwszą pracę drukiem, mianowicie przekład Szekspirowskiego „Hamleta” według scenicznej przeróbki niemieckiej. Przekład ten wydrukował w swoich Mińkowcach (1805) słynny oryginał podolski, Marchocki. W r. 1809 powrócił K. do Lwowa, a po jakimś czasie szykan otrzymał w 1810 r. pozwolenie grywania po polsku i, pomimo naj-niepomyślniejszych okoliczności, zdołał rozwinąć przedstawienia i wyrobić wielu zdolnych aktorów w przeciągu kilkunastu lat swego kierownictwa. W r. 1833 zdał teatr na aktorów, a od r. 1841, kiedy kierownictwo objął hr. Skarbek, został reżyserem. Jako aktor nie odznaczał się nadzwy-ozajnemi zdolnościami; grywał rzadko, zwykle role ojców i komiczne; ale jako kierownik teatru i jako pisarz sceniczny wielkie położył zasługi. Napisał oryginalnie lub przetłómaczył, czy przerobił, przeszło 80 sztuk dla sceny. Z prac jego oryginalnych najcelniejszy jest dalszy ciąg sztuki Bogusławskiego „Krakowiacy i Górale”, grywany od r. 1810 p. t. „Zabobon” (druków, we Lwowie 1821 i parę razy później); dalej operetki, a raczej wodewile: „Skalmierzanki”, „Szlachta czynszowa”, „Twardowski na Krzemionkach”; komedya historyczna „Książęta mazowieccy”; dramata: „Listopad”, „Wielka inkwizycya”. Choć pod względem artystycznym słabe, przyczyniały się one jednak do wyparcia cudzoziemczyzny. Mniej szczęśliwym był K. w swoich poezyach lirycznych, mianowicie w „Sonetach” (1827), nieszczę-śliwem podrzeźnianiu sonetom Mickiewicza. Tylko satyryczno-komiczne udawały mu się niekiedy, jak np. „Bajazzo”, „Przypadek na odpuście”. Zbiór jego wierszy „ulotnych” wyszedł w 2-ch tomikach (Lwów 1827, 1828). Prozą pisał w „Ha-liczaninie” (1830) dobre uwagi o zadaniu aktorów: „Myśli o umnictwie dramatycznem”; ale bardzo nieszczęśliwie wdał się w filozofowanie o języku polskim: „Czy język nasz jest filozoficzny?” — „Wywód filozoficzności naszego języka”, choć te rozprawki w swoim czasie znajdo-

(Lwów 1891).

P. Chm.

St. A. K.

wały wielbicieli (np. nawet w M. Mochnackim). Może tern zachęcony, K. zebrał swe poglądy w pewną całość i wydał p. t. „Dusza uważana jako myśl, słowo i znak” (Lwów 1851, w 8-ce str. 214), ale wtedy już nie usłyszał sympatycznego odgłosu; traktowano go, i słusznie, jako etymologa w guście Dębołęckiego. Książka jego to psychologiczno - etymologiczne igraszki, pełne dziwacznych zestawień językowych, snutych z fantazyi, ani z prawdą, ani z teoryami nau-kowemi nic wspólnego nie mające. — Jako redaktor wydawał od r. 1827 do 1848 „Gazetę lwowską” i dodatek jej literacki: „Roz maitości”; sam nie bardzo ożywiał te pisma, lecz przynajmniej nie zrażał młodych od współ-pracownictwa, ale ich, owszem, przygarniał chętnie.—Jako tłómacz zaznajamiał ogół z pieśuiami i dramatami (Wilhelm Tell) Schillera i pierwszy dał poznać Kalderona, przetłómaczywszy (z niemieckiego) „Lekarza swego honoru”.—Życiorys nakreślił K. Estreicher: „J. N. K.” (Wiedeń 1860).— Br. Czarnik „Z życia J. N. Kamióskie-go” (Warszawa 1891); „Memoryał J. N. K-go”

P. Chm.

Kamiński Ludwik (* 1786—f 1867), woj skowy i literat, po ukończeniu szkół średnich w Warszawie, dalsze nauki pobierał w Paryżu i Londynie. Za powrotem do kraju, umieszczony w służbie ks. Józefa Poniatowskiego, został potem podpułkownikiem w 10 pułku piechoty pod dowództwem Henryka Kamińskiego i odznaczył się szczególniej w oblężeniu Gdańska, po powrocie armii francuskiej z Rossyi. Po upadku Napoleona osiadł w wiosce Górki na Podlasiu i oddał się głównie literaturze i wychowaniu córek, z których jedna (późniejsza Zofia Węgierska) miała zyskać jako publicystka rozgłos niemały. W r. 1831 wstąpił znowu do armii, pełnił obowiązki wice-gubernatora m. Warszawy, a następnie był podszefem sztabu głównego. Pod dowództwem Rybińskiego przeszedł szy granicę pruską, mieszkał w Elblągu, a potem w Poznaniu. Wróciwszy, przebywał czas jakiś w Wiatce, a następnie osiadł znowu w Górkach. Jako literat K. był wychowańcem doby pseudo-klasycznej, lecz nie zacieśniał się bynajmniej do literatury francuskiej; owszem, z pew-nem wyraźnem upodobaniem zwracał się do angielskiej i włoskiej. Aleksander Pope, reflek-syjny poeta angielski w smaku klasycznym, był jego ulubieńcem; to też przełożył i wydrukował naprzód jego „Wiersz o człowieku” (1816), a potem większy „Wybór poezyj” tegoż autora (Warszawa 1822). Potem wziął się do rozległej i, co prawda, niewdzięcznej pracy ponownego (po Piotrze Kochanowskim) przekładu „Jerozolimy wyzwolonej” Tassa, którego dokonał wreszcie i wydał w Warszawie r. 1846, poprzedziwszy go obszernym życiorysem autora jak niemniej tłómaczeniem „Żalów Tassa” z Byrona. Przekład ten, lubo pod względem wierszopisar-skim bardzo gładki, nie mógł wyrugować tłóma-czenia Kochanowskiego i rychło poszedł w zapomnienie. Trzeba wreszcie dodać, że K. spróbował także, jeden z pierwszych u nas, zmierzyć swe siły z Dantem i przetłómaczył pięć pieśni z „Piekła” (druk. w „Bibliotece Warszawskiej” r. 1853, t. I). Językiem władał dobrze, a niekiedy wybornie.

Kamiński Henryk, generał wojsk polskich; wszedłszy do służby wojskowej świetnie się odznaczał, tak walecznością jak zdolnościami. Jako dowódzca szwadronu walczył w Hiszpanii i brał udział w zdobyciu wąwozów pod Somo-Sier-ra. W r. 1811 mianowany pułkownikiem i do-wódzcą w pułku piechoty Księstwa Warszawskiego, w r. 1812 był przyłączony do korpusu Mac-donalda. Po nieszczęśliwej wyprawie do Moskwy przeznaczony do korpusu generała Rappa, wytrzymał wśród największego niedostatku oblężenie Gdańska. Ozdobiony krzyżami: Legii honorowej i Virtuti Militari. W r. 1830 i 31 miał czynny udział w stopniu generała. Dnia 26 maja roku 1831, w krwawej bitwie pod Ostrołęką, śmiercią walecznych poległ. Chwilę zgonu jego odmalował Rafał Hadziewicz. Obraz litografowany wyszedł z opisem.

Kamiński Henryk, syn gen. Henryka Kamińskiego (* 1812—f 1865 w Algierze), pisarz w zakresie filozoficznym i ekonomicznym. Należał do emigracyi r. 1831, potem wrócił do kraju, lecz znowu w latach 1846—49 osiedlony został w Wiatce; od r. 1851 przebywał we Francyi i Algierze. W r. 1843 wydał w Paryżu pod pseudonimem Filareta Prawdowskiego „Katechizm demokratyczny, czyli opowiadanie słowa ludzkiego”, potem w Brukselli pod tern samem nazwiskiem „O prawdach żywotnych narodu polskiego” (Bruksella 1844); broDił tu szlachty, lecz walczył zarazem za uwłaszczeniem włościan. Innem jego dziełem, mającem na czas swój wielki rozgłos, była „Flilozofia ekonomii materyal-nej ludzkiego społeczeństwa” (Poznań 1843—45); dzieło to było napisane pod wpływem filozofii metafizycznej i messyanizmu, w owej epoce panującego. Pisał o tern dziele Libelt w „Kwestyacli żywotnych filozofii”.—Nadto ogłosił pod kryptonimem X. Y. Z. „Demokracya w Polsce” (Genewa 1858) uraz „Polska, Rossya i Europa”.— Dzieło jego „Filozofia ekonomii” miało wpływ na Supińskiego.

Kamiński Anto ni (* w końcu XVIII w. w Raczu-nach). Nauki ukończył w szkole powiat, boruńskiej księży bazylianów r. 1818. W czasie studyów r. 1812 i 1813 powołany był do komissyoratu przez rząd tymczasowy, a później przez rząd rossyjski mianowany był dozorcą przy szpitalu „wojenno - plennych”, urządzonym w Borunach i Smorgoniach z r. 1818. Po r. 1825 słuchał kursów w uniwersytecie wileńskim, w oddziale nauk fizyczno-matematycznych, i otrzymał stopień

P. Chm.

J. Musz.

studenta i kandydata filozofii. R. 1825 wybrany przez uniwersytet wileński na adjunkta do katedry mineralogii dla uniwersytetu charkowskiego, nie uzyskał zatwierdzenia, z powodu, że należał do towarzystwa Filaretów. W r. 1827 wysłano go na nauczyciela fizyki i nauk przyrodzonych do Kamieńca Podolskiego. W r. 1832 otrzymał dymissyę. Później stale zamieszkiwał w Wilnie, gdzie z całą gorliwością poświęcił się dawaniu lekcyj w domach prywatnych i w zakładach rządowych dla panien. Ogłosił drukiem: „Arytmetykę” (w 2-ch częściach, Wiluo 1826, u Marcinowskiego; przez uniw. wileń. uznaną za pomocniczą dla szkół); „Geografię” z tablicami (w 2-ch częściach, Wilno 1826, u Zawadzkiego); „Tablice arytmetyczne” (Wilno 1827, Marcinowski); „Abecadlnik Witolda” (Kamieniec Podolski 1841, u Wagnera); „Gramatykę języka polskiego”, obszerną i skróconą (Wilno 1858, Marcin.); „Sto bajaczek” z różnych autorów wyjęte (Wilno 1860, Kirkor); „Pacierz” (1860, u Syrkina); „Abecadlnik Odrowąża” (Wilno 1860, Syrkin); „Zasady arytmetyki do ułamków po polsku i po rusku, dla gimnazyum przychodzących panien” Wilno 1861, Blumowicz); „Kratkaja WBieobszcza-ja geografija” dla gimnazyum panien (Wiluo 1861, Blumowicz). — „Enc. S. Org.”.

Kamiński Julian Aleksander (* 1805 — f 1860), autor, publicysta, archiwista Zakładu narodowego Ossolińskich we Lwowie, redagował roku 1834 pisemko humorystyczne „Śmieszek”, 1835—37 „Ziemianina galicyjskiego”, 1848 „Przyjaciela ludu”, r. 1859 „Skarbiec polski”. Pisywał mnóstwo drobnych rozpraw i wierszy okolicznościowych, nakreślił powieść „pierwotną”, t. j. oryginalną p. t. „Alfons i Julia” (1834) i fraszkę „pierwotną” p. t. „Kochany braciszek” (właściwym autorem jest podobno Konstanty Słotwiński) i kilka prac bibliograficznych i historycznych, jak oto: „Piśmiennictwo polskie rol-niczo-technologiczne od r. 1549 do 1834” (Lwów 1836), „Przegląd materyałów do monografii i hi-storyi rodzin Kamieńskich i Kamińskich” (tamże 1856), „Materyały do monografii i historyi rodzin Kamieńskich i Kamińskich” (2 tomy, 1854 1858). Tłómaczył też sporo i przerabiał (Ezop, Gumbiner).

Kamiński Ignacy, herbu Topór, doktor o-bojga praw (* w Galicyi około r. 1820), więziony przed r. 1846, czynny w życiu konstytucyj-nem, r. 1860 posłował na sejm lwowski, ostat-niemi czasy trudnił się adwokaturą w Stanisławowie, pisywał do gazet politycznych. Był wydawcą jednego z lepszych zbiorów literackich: „Gołąb pożaru”. Do historyi ruchliwego życia w Galicyi r. 1848 odnoszą się plakaty, które ogłaszał, jak np. „Baczność! zdrada!” dnia 22 kwietnia (Lwów 1848, fol. ćwiartka); „Biada tym co wyzywają” 26 kwietnia (Lwów 1848, fol. pół ark.); „Cumłowska sprawa w obwodzie Stanisławowskim” (Lwów 1848, w 4-ce pół ark.); „Pismo otwarte do gubernatora” (maj, Lwów 1848, fol. pół ark.) i t. p.

Kamiński Aleksander, nauczyciel rysunku (* w Warszawie r. 1823—f tamże r. 1886). Wykształcenie artystyczne pobierał naprzód do r. 1843 w pracowni prywatnej Aleksandra Kokula-ra, potem w Akad. Sztuk w Petersburgu, gdzie przebywał lat cztery. Dla dokończenia studyów wyjechał do Rzymu, gdzie przepędził lat 10 zgórą. Towarzyszami K-go byli między innymi, z malarzy: Nowotny, Postępski, Gierdziejew-ski, Stankiewicz. Wraz z nimi brał udział w życiu polskiej emigracyi ówczesnej we Włoszech. W r. 1849 podążył na pole walki do Lombardyi. W Petersburgu i Rzymie K. stał się malarzem ludu rzymskiego, zwalisk i widoków Kampanii. Na wystawie retrospektywnej r. 1898 w Warszawie były dwa obrazy K-go: JY?88 „Portret artysty” (65X53) i J\» 101 „Portret babki artysty” (65X61)) oba własność p. Z. Kamińskie-go (katalog wystawy). Na takiej samej Wystawie we Lwowie r. 1894 znajdowały się dwa obrazy jego pędzla, jeden olejny: „Z rzymskiej Kampanii”, drugi akwarellowy „Rzymianka” młoda wieśniaczka. Wykonał też portret Adama Mickiewicza z natury (w r. 1849 w Paryżu). Z portretu tego zrobił parę replik. Wróciwszy do kraju, został nauczycielem rysunków w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie. Podnoszą zasługi K-go nauczycielskie; przeciwnie w malarstwie: zarzucają „brak cech narodowych” i „słodki kon-weucyonalizm”. J. Mycielski „Malarstwo w Polsce” (Kraków 1898, str. 626, 627). Krótkie wzmianki o malarzach polskich na Wyst. retrospektywnej r. 1898 w Warsz., str. 28 i 29. Tamże spis obrazów str. VI i VII. Pisał o nim Julian Aleksander Kamiński w „Monografiach Ka-mińskich”.—„Pamiętnik Sztuk pięknych” (1854, t. I);, „Czas” (1849 N?2. Dodatek literacki).

Kamiński Mieczysław (* r. 1827 we Lwo-,wie — f tamże 23 października r. 1896), śpiewak polski. Syn Jana Nepomucena K-go, dramaturga i kierownika sceny lwowskiej, pierwsze wykształcenie otrzymał w domu rodzicielskim, następnie ukończył szkoły średnie we Lwowie, wreszcie w miejscowym uniwersytecie studyował nauki prawnicze. Jednocześnie kształcił się K. na artystę dramatycznego, lecz gdy jeden z członków opery niemieckiej, bawiący podówczas we Lwowie, zwrócił mu uwagę, że posiada wybitne zdolności śpiewacze, porzucił prawo, odbył kolejno studya wokalne pod kierunkiem Salviego, Gentiluoma i Garcii, poczem wystąpił na scenie wiedeńskiej. Następnie śpiewał w Berlinie, Warszawie (gdzie stworzył rolę Kazimierza w operze „Hrabina” Moniuszki), we Frankfurcie nad Menem, Paryżu, Bolonii, Sztudgardzie, Pradze, Zurychu i wielu innych miastach europejskich. K. posiadał niezbyt może piękny, ale bardzo silny, w skali obszerny i bujny głos tenorowy, nader podatny do ról

A. Pol.

M46.

H. K.

bohaterskich. W tego też rodzaju rolach, jak np. Raula w „Hugonotach”, tytułowych: w „Proroku”, „Tannhäuserze”, „Trubadurze”, Arnolda w „Wilhelmie Tellu” i w. in., największe zbierał laury. Ostatnie lata spędził we Lwowie na stanowisku reżysera opery.

Kamiński Mścisław (* 15 kwietnia 1839— f 30 paźdz. 1868), publicysta, rodem z Radecka w pow. Wiłkomierskim, uczył się naprzód w Wił-komierzu, potem w Wilnie, wreszcie w Akademii medycznej w Warszawie. Od 1862 do 1866 r. pracował jako publicysta w Wilnie, porzuciwszy medycynę, następnie przybył do Warszawy i tu zgasł przedwcześnie. Kreślił drobne szkice powieściowe, obrazki z podróży, zarysy dziejowe i etnograficzne, które były najcenniejsze. Mnóstwo tych artykułów zamieszczał „Kurjer Wileński” i pisma warszawskie, poczynając od ludowej „Zorzy”, a kończąc na „Bibliotece Warsz.”. Osobno, jako praca pozgonna, wyszedł duży zbiór zdań o kobiecie, wziętych z rozmaitych autorów naszych i obcych, p. t. „Kobieta, miłość i małżeństwo” (Warszawa 1873, str. 680). K. pisał żywo, bo wszystko odczuwał gorąco, a zarazem niecierpliwie. Rozdrażnienia nerwów nadzwyczajne rychło wyczerpało jego siły. — Życiorys szczegółowy ob. w „Tygodniku Illustr.” 1868,

P. Chm.

Kamiński Jan Maurycy, prawnik i literat, urodź, w 1844 r. w Warszawie. Po skończeniu b. instyt. pedagogicznego w Radzyminie od roku 1861—63 był nauczycielem ludowym w Gołębiu nad Wisłą, poczem urzędował w szpitalu Dzieciątka Jezus w Warszawie. Od r. 1865 uczył w zakładach prywatnych, a jednocześnie uczęszczając na fakultet prawny w b. Szkole Głównej, otrzymał w 1869 r. stopień magistra prawa i administracyi. Oprócz prac drukowanych po czasopismach wydał: „O sposobach uczenia czytać” (Warszawa 1868); „Dodatek do ustnego wykładu geografii” 1869 r. (wyd. druk. r. 1873); „O prostytucyi” 1870 (wyd. 2-e 1875); „Nauka czytania” (1874); „Krótki rys pięćdziesięcioletniej działalności Towarz. Wyścigów Konnych w Król. Pols.” (1891); „Mowy pogrzebowe” (1902). Tłómaczył z rossyjskiego „O prawach autorskich” Spasowicza (1874). Od 1872 do 1874 był spółredaktorem „Opiekuna Domowego”; od 1874 do 1880 r. redaktorem „Kolców”, w 1890 r. spółpracownikiem niniejszej „Encyklopedyi”. Jako członek - sekretarz Tow. Wyścig. Konnych, gdzie urzęduje od 1868 roku, i komitetu wystaw, zamieszczał w „Kurj. Warsz” i „Gaz. Warsz.” od 1884 r. szereg artykułów o użyteczności wystaw gospodarczych. Wygłaszał różnemi czasy odczyty publiczne, z których drukowano: „O stosunku poezyi do życia społecznego” („Przegl. Tyg.” 1872); „O podziale pracy” („Tydzień” 1873); „O niepoczytalności i nie-poczytaniu” („Gaz. Sądów.” 1873); „O nieletnich przestępcach”, i kilka innych.

Kamińskie biskupstwo, ob. Polska: Kościół.

Kamiona, herb polski, oh. Jastrzębiec.

Kamionackie starostwo niegrodowe było położone w województwie Ruskiem, w ziemi Lwowskiej. W r. 1770 zaliczały się do tego starostwa miasteczka Dobrotwór nad Bugiem, Kamionka Strumiłowa przy usciu Kamionki do Buga, folwark Podzamcze Kamionackie i wsie: Jasiennica Zabużańska, Obydów, Łany, Dernów, Ruda z Jasiennicą Rudeńską, Strychanka, i wójtostwo Kamionackie. Od r. 1759 posiadał to starostwo Michał Rzewuski, wojewoda podolski, wraz z żoną, Franciszką z Cetnerów, opłacając z niego kwarty złp. 5 712, gr. 28, a hyberny złp. 1 686, gr. 5. Po zajęciu go przez rząd austryacki, w skutek układu z d. I kwietnia r. 1787 z Ignacym hr. Cetnerem, oddał mu tenże rząd całe to starostwo wzamian za dziedziczne jego dobra, Nadworna, zajęte na saliny.— „Enc. 8. Org.”.

Kamioneczka, ob. Borówka.

Kamionek (Kamionki), wieś pod Pragą, ob. Kamień.

Kamionka, rz. w gub. Wołyńskiej, po w. Żytomierskim, płynie w kierunku połud.-wschod-nim i pod Żytomierzem wpada z lewego brzegu do Teterowa. Długa około 35 wiorst.

Kamionka, rz. w gub. Kijowskiej, poczyna się w powiecie Skwirskim pod Charlejówką; płynąc ku wschodowi, wchodzi w pow. Wasilkowski, za Trylisami skręca ku południu i powyżej Białocerkwi wpada z lewego brzegu do Rosi. Długa przeszło 70 wiorst.

Kamionka, osada, dawniej miasteczko, w gub. Lubelskiej, powiecie Lubartowskim, o 9 wiorst od najbliższej stacyi kolejowej Lubartów odległa. Domów 262. Mieszkańców 2 400. Data założenia miasta niewiadoma. Istniało ono jednak już w wieku XV, bo Kazimierz Jagiellończyk nadał w r. 1469 dwa jarmarki. Położone na uboczu, nie rozwijało się należycie. Ludność trudni się rolnictwem. Handel w rękach Żydów. Kościół parafialny murowany pochodzi z XVI wieku, wystawiony na miejscu drewnianego, który spalił się około r. 1508. W osadzie jest synagoga, szkoła początkowa, urząd i sąd gminny. Jarmarków niema. Stacya pocztowa w Lubartowie.

Kamionka, miasteczko w gub. i pow. Grodzieńskim, 48 wiorst od Grodna na trakcie wileńskim. W lutym r. 1706 była tu główna kwatera Karola XII.

Kamionka, odmiana Kuny (ob.).

Kamionka Waleryan Henryk, biskup-su-fragan w XIX wieku. Wstąpił do zakonu dominikańskiego, potem się sekularyzował za arcybiskupa mohilewskiego, Bohusza Siestrzencewi-cza, u którego miał łaski. To go wyniosło. Był doktorem teologii. Został suffraganem kijowskim

bordoskich, szampańskich i reńskich,

R.

Od roku 1883 zjeżdża do K-i dośó znaczna liczba chorych, dla kuraeyi winogronowej. Chorzy ci mieszczą się w domach i willach, pobudowanych przez miejscowy zarząd dóbr. Pomimo, że przebywa tu 2-ch lekarzy, to jednak bliższych o niej wiadomości i o przedsiębranych tam kuracyach winogronowych nie posia damy.

w archidyecezyi, proboszczem kijowskim w kapitule, która jako pamiątka dawnego biskupstwa pozostała. Jako fundusz sufraganii otrzymał u-posażenie dawnej sufraganii inflanckiej i piltyń-skiej, wyznaczone w r. 1752 przez Józefa Puzynę, biskupa inflanckiego („Pam. rei. mor.” 1858, II, 482). Wyświęcony na biskupa abde-rytańskiego. Stąd, naturalnie, brał ordery. Kawalerem św. Anny II kl. został w lipcu r. 1819. Potem w kapitule mohilewskiej scholastyk metropolitalny. Zasiadał wtedy z dyec. Mohilewskiej w kollegium katolickiem petersburskiem. Po śmierci Siestrzencewicza wybrany na administratora mohilewskiego, w grudniu r. 1826; umarł za rządów arcybpa-metropolity Pawłowskiego. Lata urodzenia i zgonu niewiadome.— „Enc. S. Org.”.

Kamionka nad Dniestrem leży w gub. Podolskiej, w powiecie Olgopolskim, na tak zwa-nem Pobereźu, przy uściu rzeczki Kamionki do Dniestru, o 79 wiorst od miasta powiatowego, o 30 od Popieluch, stacyi kolei Odeskiej. W pierwszych latach przeszłego wieku była ona wsią i należała do książąt Dołgorukich; w roku 1803 nabył ją feldmarszałek rossyjski, książę Sayn-Wittgenstein (* 1768—f 1834), który też, jak świadczy przywilej przez niego wydany r. 1806, założył tuż obok wioski miasteczko tegoż nazwiska. Osada ta w roku 1879 należała do wnuka założyciela, ks. Piotra, który, oprócz tego, po matce swej, Stefanii z książąt Radziwiłłów, odziedziczył był ogromne dobra na Litwie i Białorusi. Miała ona wtedy 200 domów, preważ-nie żydowskich, i kolonię niemiecką z 42 domów, szkółkę dla kolonistów, kościół ewaugie-Jicki, pięknej architektury, z grobami rodzinne -mi; pałac rezydencyonalny z prześlicznym parkiem, mającym 40 mórg przestrzeni; obok tego zaś ogrod owocowy, blizko 20 mórg wynoszący; ogród morwowy na obszarze 24 mórg i założoną w r. 1827 na pochyłości skalistej góry, otaczającej K-ę od północy, ogromną winnicę, na obszarze 100 mórg. Przy ogrodzie morwowym prowadzono do r. 1874 jedwabnictwo, lecz go zaniedbano z powodu braku rąk. Winnice posiadały najprzedniejsze gatunki latorośli: burgundz-kich

a koszt utrzymania ich wynosił od 6 do 7 tysięcy rubli rocznie. Wyrabiane z nich wina, pod kierunkiem zawodowych specyalistów zagranicznych, a konserwowane w doskonałych, w skale wykutych, piwnicach, dawały od 6 do 8 tysięcy wiader rocznie i szły do Petersburga, Moskwy, Kijowa, Wilna, Kiszyniowa i innych miast, a płacono je od półtora rubla do dziesięciu za wiadro.—Obecnie K. liczy domów 916 a mieszkańców około 4500; oprócz cerkwi i kościoła ewangieliekiego, ma synagogę, 80 kramów, cztery młyny wodne, fabrykę świec, masła i gorzelnię. Jest tu zarząd gminny i sąd pokoju.— Przed przejściem w posiadanie książąt Dołgorukich K. pierwotnie należała do Koniecpolskich.

Aleksander Koniecpolski, wojewoda sandomierski, oddał ją z miasteczkiem Raszkowem w zastaw Bohdanowi, hospodarowi wołoskiemu, za 60 000 złp. Po traktacie karłowickim powróciła do Jana Koniecpolskiego, koniuszego w. koronnego (w r. 1703), a następnie z całą majętnością dostała się Lubomirskim, od których K-ę i Raszków nabyła cesarzowa Katarzyna. Raszków cesarz Paweł darował Tutolminowi, gubernatorowi podolskiemu, a K-ę posiedli Dołgoru-kowie.

Dr j. M.

Kamionka Strumiłowa (po rusku Kamenka Strumyłowa), miasto powiatowe w Galicyi, 40 kim. na płn.-płn.-wschód od Lwowa a 26 kim. na północ od najbliższej stacyi kolei Karola Ludwika w Zadwórzu, nad rz. Kamionką, wpadającą do Bugu. Większa część ludności zatrudnia się rolnictwem. Między rzemieślnikami liczniejsi są szewcy, krawcy, kowale, tkacze, cieśle i garncarze. Do rozwoju przemysłu przyczynia się najbardziej młyn parowy i tartak parowy, a oprócz tego są tu jeszcze: gorzelnia, browar pospolity i cegielnia pospolita. Na początku w. XIX była tu sławna garbarnia, dziś rozwija się garbarstwo na mniejsze rozmiary. W XVI w. wyrabiano w K-e miecze, a w tymże wieku była także tkalnia na większe rozmiary. Z przywilejów, nadanych przez Zygmunta III r. 1589, okazuje się, że istniały podówczas w K-ce cechy: kuśnierski, szewcki, tkacki, cech kowali, szychtyrzów, ślusarzów, bednarzów, rybaków, mieczników, siciarzów, pasamoników, stolarzów i tokarzów. Dziś zaginęły niektóre z tych cechów w zupełności, inne podupadły, wogóle przemysł w upadku. Rybołówstwo w Bugu (węgorze) stanowiło dawniej znaczny zarobek mieszkańców miasta, na co posiadało ono osobne przywileje; dziś brak odpowiedniego gospodarstwa stawowego zniweczył tę gałąź zarobku. Handel, oraz jarmarki i targi tutejsze niebardzo są o-żywione i niczem się nie odznaczają. Handlem zajmują się głównie Żydzi, a bydło, sól, zboże, drzewo, poniekąd i ryby, są głównym artykułem handlowym. K. jest siedzibą urzędu miejskiego, urzędu powiatowego podatkowego II klasy, sądu pow., notaryatu, powiatowej komissyi szacunkowej, rady pow., poczty i telegrafu. Jest tu szkoła etatowa 5-klasowa męska; starodawny kościół murowany (z r. 1471), fundacyi Jerzego Stru-miłły, podkomorzego lwowskiego. Cerkiew parafialna w mieście pod wezw. Narodzenia N. M.

P., druga filialna pod wezwaniem św. Mikołaja na przedmieściu. Dawniejsza nazwa K-i była

H.

zu do Salzburga.

H.

A. Sz.

Dymoszyn („Kron. Dzieduszyckich” str. 38). Była to własność Jerzego Strumiłły. Nazwa K-i pochodzi stąd, że na tamtejszych polach i na poblizkich ku zachodniej stronie znajdują się o-gromne bryły kamieni (narzutowych?). Przydomek „Strumiłowa” pochodzi od właściciela, Strumiłły Jerzego, podkomorzego lwowskiego, który wieś przeistoczył na miasto. Mieszkańców wraz z przedmieściami: Belskiem, Lwowskiem i Zabu-żem, liczy K. przeszło 9 000; z tej liczby 6 500 Polaków oraz do 3 000 Żydów (1890). — Kamio-necki powiat leży w północnej stronie Galicyi, na północny wschód od pow. Lwowskiego, w nizinie górnego Bugu i kilku dopływów Styru. między 49°52' a 50°25' szerokości płn. i 41°57' a 42°34' dług. wsch. od F.; obejmuje okręgi sądowe: Buski, Kamionecki i Radziechowski i na przestrzeni 1521.26 kim. □ liczy do 100 tysięcy m-ców (1890).—„Słów. Geogr.”.

Kamionka Wołoska, największa wieś w Galicyi, z 23 przysiółkami, leży w obwodzie Żółkiewskim, powiecie Rawskim, parafia obrządku łacińskiego, parafie trzy w trzech różnych przysiółkach, podobnież dwie szkółki trywialne w dwóch przysiółkach, poczta w Rawie, obszaru ziemi 193 367 mórg, mieszkańców około 7 000.

Kamiros, miasto, ob. Kameiros. Kamizardy, ob. Camisards.

Kamlot (z frauc. camelot), tkanina gęsta jak płótno, wyrabiana z wełny, z sierci kóz, lub jedwabiu, a obecnie zwykle z kamgarnu, często z dodatkiem lnu lub bawełny. K. prawdziwy, wyrabiany w Azyi Mniejszej z czystej sierci kóz angorskieh, odznacza się nadzwyczajną pięknością i na Wschodzie powszechnie jest używany. Pi Barze średniowieczni, pod nazwą camelatum, wspominają o tkaninie z sierci wielbłądziej.— W Paryżu nazywają kami o tam i handlarzy ulicznych, głośno swój towar zachwalających—zwłaszcza przekupni gazet.

Kammer, uzdrowisko klimatyczne, górskie, 465 metr. nad poz. m., niedaleko Salzburga, przy linii kolejowej, prowadzącej z Lin-

Dr J. M.

Kämmerer Jakób Fryderyk, domniewa-ny wynalazca zapałek fosforycznych (* 1796 — + 1857 roku w Ehningen, w Wiirtembergii),. około r. 1830 fabrykował congrewskie zapałki z główkami z siarku antymonu i chloranu potażu. Podług podania, wprowadził on pierwszy w r. 1832 do fabrykacyi zapałek zastosowanie fosforu zamiast siarku antymonu — co jednak nie zostało dowiedzione. Za udział w sprzysiężeniu wojskowem skazany został do więzienia, skąd uciekł do Szwajcaryi i założył fabrykę zapałek w Seefeld pod Zürichern. — Porów. Schanzenbach „K. n. Phosphorzündhölzer”.

Kämmererit, ob. Kemereryt.

Kammin, miasto, ob. Kamień.

Kamnitz, miasto w Czechach, ob. Kamienica.

Kamocka Józefa (* w Częstochowie 1830). Pierwsze nauki otrzymała w domu pod okiem troskliwych rodziców, dalsze zaś na pensyi Emilii Filemonowej w Kaliszu; później osiadła w Warszawie, gdzie nie przestawała się kształcić, a najwięcej pod tym względem zawdzięczała Stanisławowi Jachowiczowi, którego imię przez całe życie wspominała ze czcią najwyższą. Wybrawszy sobie zawód nauczycielski, głównem swem zadaniem uczyniła nauczanie dziewcząt języka ojczystego. Wykładała język polski w gimna-zyum żeńskiem przy ulicy Niecałej (przeniesio-nem później na ulicę Szkolną, a następnie na Wilczą), w szkole pp. Wizytek i na wielu prywatnych pensyach żeńskich. Do wykładów swych wnosiła wysokie przekonanie o posłannictwie nauczycielskiem, głębokie zamiłowanie przedmiotu i wrodzony talent pedagogiczny, który zastępował jej poniekąd teoretyczną znajomość zasad dydaktyki, jedyny brak tej wybitnej nauczycielki, która wykształciła parę pokoleń naszych kobiet. Nauczała zaś nietylko słowem, lecz i piórem; wkrótce bowiem dała się poznać jako autorka kilku podręczników do nauki języka polskiego. Tytuły dziełek tych są: 1) „Praktyczny wykład nauki języka polskiego, obejmujący źródłosłów, składnię i pisownię” (Warszawa, wyd. 1-e 1870).— 2) „Zasady poprawnego pisania” (wyd. 1-e 1876).—3) „Teorya stylu polskiego” (Warszawa 1875).—4) „Podręcznik, ułatwiający pisanie wypracowań” (Warszawa 1885). Podręczniki te, a zwłaszcza dwa pierwsze, cieszyły się w swoim czasie wielkiem powodzeniem; używano ich powszechnie po pensyach żeńskich i w nauczaniu prywatnem, tak, że np. gramatyka doczekała się 7-iu wydań, pomimo, że w niej czytelnik nie spotykał się (według własnych słów autorki) „z żadną głębszą nauką”. Dziś tem bardziej popularne te prace nie mogą się ostać wobec współczesnych postępów nauki języka, lecz w historyi wychowania pomijać ich nie można. Oprócz książek do nauki próbowała też niekiedy K. swych sił w innym kierunku. Napisała zbiorek powiastek dla dzieci p. t. „W imię dobra i prawdy” (Warszawa 1881). Opracowała też parę książek do nabożeństwa, jak oto: „Bądź wola Twoja!”, „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!” — przeznaczone dla dorosłych, a „Zdrowaś Marya” — dla dzieci, dla których też ułożyła „Mały katechizm”. Wszystkie te dziełka zyskały uznanie duchowieństwa i są i dziś rozpowszechnione wśród kobiet dorosłych i młodych dziew-czątek. — Czynna do końca życia, gdy na parę lat przed śmiercią przestała zajmować się nauczaniem, została powołaną na zaszczytne stanowisko przełożonej Schronienia nauczycielek. U-marła na jesieni roku 1897.

i 606).

H.

Kamocki Walenty (* d. 30 września r, 1858 w Suchym Krzu pod Tomaszowem Rawskim), lekarz zajmujący się okulistyką. Po odbyciu nauk gimnazyalnych w Warszawie, zapisał się w r. 1876 do wydziału lekarskiego uniwersytetu tamtejszego i ukończył go w r. 1881. W roku następnym zaczął pełnić obowiązki assysten-ta przy lekarzu naczelnym Instytutu oftalmicz-nego imienia ks. Edwarda Lubomirskiego w Warszawie; w tymże samym roku został pomocnikiem prosektora przy katedrze fizyologicz-nej. W r. 1884 mianowano K-go ordynatorem Instytutu oftalmicznego i dotąd (r. 1903) stanowisko to zajmuje.— W r. 1883 został bibliotekarzem młodszym Towarzystwa lekarskiego warszawskiego, w którym przedtem już w ciągu roku pełnił obowiązki sekretarza i lat kilka urząd ten sprawował; w r. 1902 towarzystwo wymienione wybrało go na wiceprezesa i w r. 1903 wybór ten ponowiło. Od r. 1882 należy też do grona współwydawców „Gazety lekarskiej” którą pracami swemi zasila. — K. używa sławy dobrze zasłużonej, jako znawca wyborny cierpień i zboczeń przyrządu wzrokowego, oraz jako lekarz nadzwyczaj sumienny i biegły w zawodzie swym. Z prac jego drukiem ogłoszonych wymienić tu należy: „O tak zwanym gruczole Hardera gryzoniów” (Kraków 1882 — odb. os. z „Rozpraw i sprawozdań z posiedzeń wydz. mat.-przyrodn. Akad. umiejętności w Krakowie”); „ Przypadek rozlanej gruźlicy naczyniówki ” („Książka jubileuszowa prof. Szokalskiego” Warszawa 1884, str. 325 i nast.); „O istotnem znaczeniu gruczołów Bermanna” (Warszawa 1884, odb. os. z „Księgi pamiątkowej prof. Hoy er a”; toż po niem. w „Internat. Monatsschrift f. Anat.

u. Histol.” 1884, T. I); „Badania anatomo-pato-logiczne nad oczami chorych na cukrzycę” („Pam. Tow. lek. warsz.” r. 1887; toż po niem. w „Archiv, f. Augenheilkunde”, r. 1887, T. XVII); „Badania anatomo - patologiczne nad szklistem zwyrodnieniem łącznicy” (tamże r. 1892; toż po niem. w „Beiträge f. Augenheilk.” T. I); „O zmianach anatomo-patologicznych przy wągrze śród-ocznym” (tamże r. 1892); „Przypadek stłuszcze-nia rogówek z peryodycznie powracającemi objawami podrażnienia” („Przegląd chirurgiczny” T. I, 1893; toż po niem. w „Archiv f. Ophthalmol.” T. XXXIX); „Dalsze badania anatomo-pa-tologiczne nad oczami chorych na cukrzycę” („Gazeta lek.” r. 1894; toż po niem. w „Archiv f. Augenheilk.” 1884, T. XXIV); „Przypadek rozsianego mięsaka naczyniówki” („Pam. Tow. lek. warsz.” T. XCIV, r. 1898; toż po niem. w „Zeitschr. f. Augenheilk.” T. I) i „O mączko watem zwyrodnieniu łącznicy” („Pam. Tow. lek. warsz.” r. 1896; toż po niem. w „Beitrae-ge f. Augenheilk.” T. II). Wszystkie prace wymienione, zarówno jak i te, które tu pominąć musieliśmy, zalecają się opracowaniem sumien-nem i ściśle umiejętnem, zbogacają więc rzetelnie literaturę lekarską naszą. — Por. S. Koś-mińskiego „Słownik lek. pols.” (str. 210

Dr J. p.

Kamoensia, ob. Camoensia. Kamorra, ob. Camorra.

Kamp, rzeka w AuBtryi Niższej, wypływa z gór granitowych, z lasu Weinsberskiego, niedaleko granicy czeskiej i tworzy początkowo w górnym swym biegu na przestrzeni 12 kim. granicę między Austryą Wyższą a Niższą, potem zawraca na wschód i przyjąwszy pod Rap-pottensteinem dopływ Mały K., biegnie na północo-wschód. Pod Svetlą (Zwettl) wpada do K-u struga Svetelska. Od niej rzeka płynie w kierunku znowu wschodnim, przyjmuje następnie wody drugiego Małego K-pu, zawraca pod Altenbergiem na południe i, ubiegłszy 144 kim., wpada pod Grafenwörthem, pomiędzy Kremsern i Tullnem, z lewej strony do Dunaju. Dorzecze K-u zajmuje 1493 kim, □ obszaru, z których 17 kim. □ wypada na Austryę Wyższą, reszta zaś na Austryę Niższą. Dolina rzeki obfituje w prześliczne widoki natury.

Kampan, ob. Kangan.

Kampana, wyraz włoski oznaczający dzwonki — jest to ozdoba architektoniczna lub rzeźbiarska w postaci dzwonków, — używana głównie przy rzeźbie na drzewie, i służy za motyw do dekoracyi tronów, ołtarzy itp. —Kam pankami nazywano dawniej ozdoby srebrne lub złote, nakształt małych wiszących dzwonków, któremi przystrajano suknie kobiece.—K-ami nazywają także nisze w murach fortecznych z o-tworami do strzelania.

Kampania Rzymska (CampagnadiRoma), miejscowość malaryczna we Włoszech, której granice nie są ściśle określone. Mianem tem w pojęciu bliższem oznaczają okolice Rzymu, obejmujące dolny bieg Tybru z rzeką Anio, między górami Albańskiemi i Sabińskiemi na wschodzie a morzem Tyrreńskiem na zachodzie; granicę północną stanowią góry wulkaniczne Sorac-te od Tolfa do Civitavecchia. W szerszem znaczeniu do K-ii zaliczają także równinę, ciągnącą się między górami Albańskiemi, Wolsków oraz wybrzeżem morskiem aż do Terracina. W tych rozmiarach kraina obejmuje części dawnej Etru-ryi, kraju Sabinów i całe prawie Latium; ma 185 kim. długości a 70 szerokości. Przedstawia powierzchnię falistą o gruncie wulkanicznym, przerżniętą licznemi łańcuchami górskiemi; jest urodzajna, lecz obecnie zupełnie wyludniona, wskutek niezdrowego klimatu. Wszystkie jeziora są kraterami wygasłych wulkanów, porosłe roślinami gnijąeemi; wydzielają one niezdrowe wyziewy, które zarażają powietrze i powodują wśród mieszkańców febrę i malaryę. Przez większą część roku K. R. jest prawie zupełnie niezamieszkaną. Za nadejściem chłodniejszych miesięcy okolica ożywia się: pastwiska, położo-ne wyżej, porastają bujną trawą; wtedy z gór Abruzzów, Sabińskich i wyżyny Umbryjskiej schodzą w nizinę pasterze ze swemi stadami. W r. 1887 liczono w K-ii 19355 wołów i bawołów, 211924 owce, 7 500 koni, 2 600 osłów i mułów, oraz 12 600 kóz. Mieszkańcy obsiewają zaledwie ’/io część gruntów. Prócz zboża, uprawiają wino w niewielkiej ilości; wywożą: skóry, wełnę, sery. Wzdłuż wybrzeży morskich rosną gęste lasy sosnowe. Większą część ziemi stanowią dobra duchowne, y₃ jest w posiadaniu 71 rodzin książęcych, na pozostałej reszcie gospodaruje do 1 700 mniejszych właścicieli i dzierżawców. Południową część K-ii zajmują bagna Pont yj skie (ob.), ciągnące się od Nettuna do Terracina. Już w czasach najdawniejszych uważano bliższe okolice Rzymu za Diezdrowe; pomimo tego jednak za cesarstwa Rzymskiego K. przedstawiała jeden kwitnący ogród ze wspania-łemi willami (do dnia dzisiejszego zachowały się grobowce, pomniki, szczątki pięknych budowli starożytnych); za czasów Rzplitej znajdowały się tu ludne miasta: Gabii, Fidenae, Veji

1    inne. Bezustanne spustoszenia K-ii (V — VIII, w.) przez Gotów, Wandalów, Longobardów, a później przez Normanów i Saracenów, pogrążyły mieszkańców krainy w nędzy, a ostateczny jej upadek spowodowało przeniesienie stolicy papieskiej do Avignonu. Późniejsze usiłowania, dążące do osuszenia błot, kanalizacyi i przesiedlania ludności, nie przyniosły żadnych rezultatów. Od chwiji ustanowienia Rzymu stolicą królestwa Włoch powstawały liczne projekty, mające na celu zaludnienie i podniesienie K-ii, a szczególniej części jej Agro romano (okolic Rzymu). Garibaldi (1875) w ostatnich latach swego życia pracował usilnie nad rozwiązaniem tej kwestyi. Do dnia dzisiejszego dokonano jednak niewielu ulepszeń. Zaczęto od regulacyi biegu Tybru; później w opactwie Fre Fontane pod Rzymem zasadzono eukaliptusy, posiadające właściwość wchłaniania wyziewów szkodliwych. W lutym r. b. (1903) wniesiono do parlamentu włoskiego sprawę ostatecznego osuszenia K-ii Rz-iej. Przed dwudziestu już laty próbowano urzeczywistnić ten projekt, lecz sprzeciwili mu się wielcy właściciele ziemscy, którzy bez żadnych nakładów czerpali z ugorów kampańskich dość znaczne dochody. Strwoniono wtedy (1883 r.) ogromne fundusze, nie posunąwszy robót naprzód. Obecnie minister Baccelli, w celu przyśpieszenia i dokończenia robót melioracyjnych, powołał do rozważenia tej sprawy specyalną komissyę, która projektuje: 1) wyznaczenie

2    milionów lir na ostateczne wykonanie ro

bót, 2) zainteresowanie właścicieli ziemskich w osuszeniu miejscowości. W tym celu komis-sya domaga się wprowadzenia następujących poprawek do prawa z r. 1883:    1) zwolnienia

właścicieli od podatków gminnych, pobieranych od bydła i koni; 2) uwolnienia wszystkich prze-

Knc. Po*. Ilu*tir. Ze»*. 266. I. XXXIV.

prowadzających melioracyę w promieniu 10 kim. od Rzymu i w dolinie Anio—na lat 10 od podatku gruntowego i od podatku budowlanego wszystkich wzniesionych w tym czasie domów;

3)    ulgi w opłatach stemplowych i hypotecznych;

4)    wydawanie pożyczek 2y₃ °/₀-ch na prowadzenie robót, pod warunkiem, aby były ukończone w ciągu lat 5-u (Amortyzacya pożyczki rozłożona na lat 40. Funduszów dostarcza bank na 4°/₀; różnicę 4°/₀ — 2¹/₂% ma płacić bankowi państwo); 5) przeprowadzenia całej sieci dróg;

6) założenia w Rzymie 16-u nowych stacyj lekarskich i szeregu szkół. Gdyby i po wprowadzeniu tych reform znaleźli się oporni właściciele, komissya projektuje wywłaszczenie ich za pieniądze. W miejscowościach już osuszonych wzrosły znacznie dochody z ziemi; tak np. w majątku San Alessio hektar daje obecnie 172 liry czystego dochodu, poprzednio zaledwie 42. — Por.: WeBtphal „Die römische K.” (Berlin 1829); Ni b by „Analisi della carta dei dintorni di Roma” (wyd. 2-e, 3 tomy, Rzym 1849); Didier „La campagne de Rome” (Paryż 1842): Gell „The topography of Rome and its vicinity” (Londyn 1846); Gregorovius „Lateinische Sommer” (wyd. 6-e, Lipsk 1889); Giordano „Cenni sulle condizioni fisico-economiche di Roma e suo territorio” (Rzym 1874); Mantovani „Descrizione geologica della Campagna Romana” (wyd. 2-e, Turyn 1884); S om bart „Die römische K. Eine socialökonomische Studie” (Lipsk 1888); Moltke „Wanderbuch” (wyd. 5-e, Berlin 1890).

Kampania (z francuskiego), w wojskowem rozumieniu znaczy szereg łącznych z sobą wojennych operacyj, stanowiących pewien okres wojny. Wojna więc może się z jednej kampanii składać, jak np. wojna Francyi z Hollaudyą w r. 1832, albo też z kilku, jak np. wojna Karola Gustawa szwedzkiego z polskim Janem Kazimierzem i Rzplitą, gdzie odróżnić należy: w roku 1655 kampanię feldmarszałka Wittenberga na Wielkopolskę i Warszawę; w roku 1656 kampanię Szwedów na Małopolskę, Zamość i Czarnieckiego; w tymże roku kampanię Jana Kazimierza na zostającą w szwedzkiej mocy Warszawę; w roku 1657 kampanię cesarskiego generała Hatzfelda, sprzymierzeńca Polaków, na Kraków, przez Szwedów trzymany; w roku 1658 duńską kampanię Czarnieckiego przeciw Szwedom; w roku 1659 kurlandzką kampanię przeciw Szwedom z jednej, a pruską kampanię marszałka Lubomirskiego przeciw tymże Szwedom z drugiej strony i t. d. Za dawniejszych wojen, kampania obejmowała zwykle okres czasu od wiosny aż do zimy, z którą wszystkie o-peracye ustawały. Dziś, gdy operacye wojenne i przez zimę trwają, pierwotne znaczenie kampanii zaczęło się mącić; zwykle jednak rozumieją obecnie przez kampanię ogół operacyj całego jednego roku wojennego. W jednej i tej-

73

de l’Eglise” (V, 550).

Kampbell (Campbell), herb polski. Na tarczy ściętej, na polach: górnem srebrnem, a dol-nem czerwonem — pół konia czarnego ze srebrnym ogonem rybim. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół takiegoż konia. Odmiana herbu Hi-

D.

Fig. 100. Kampbell (herb).

N.

że samej wojnie może się wszelako jednocześnie kilka różnych odbywać kampanij, a to jeżeli kilka różnych armij, we wspólnym wprawdzie celu wojennym, ale na różnych teatrach wojny działa, np. w wojnie wschodniej (1853—56) kampania krymska Francuzów i Anglików przeciw Rossyi na południu i jednoczesna kampania bałtycka tychże mocarstw na północy. Czas trwania kampanii zależy oczywiście od celu, czasem więc po kilku tygodniach, jak np. kampania au-stryacka przeciw Sardynii w roku 1849, czasem zaś trwa rok cały i dłużej. Jeżeli kampania się nie powiodła, a zakończyć ją trzeba było dla braku sił, zdarza się bardzo często, że nie pokój następuje, ale raczej szereg nowych kampanij, dopóki się celu wojny nie osiągnie.

Kampanus Jan (Campanus) (* ok. 1500 — f 1574—80 r.), szerzyciel błędnej nauki o Duchu Świętym. Pochodził z Julijaku, uczył się w Dusseldorfie i Kolonii. Wcześnie począł wygłaszać uauki przeciwne nietylko Kościołowi katolickiemu, lecz i protestanckim zasadom. 0-statecznie wpadł w błędy aryańskie odnośnie do nauki o Słowie, a także zaprzeczał istnieniu Ducha Świętego, uważając tę Osobę jedynie za działania Ojca i Syna. Za to został osadzony w więzieniu w Kliwii, gdzie zamknięty przez 25 lat pozostawał. — Napisał: „Wider die ganze Welt nach den Aposteln”; „Göttliche und heilige Schrift, vor vielen Jahren verdunkelt; Restitution und Besserung”. — Bibi.: Trechsel „Die Protest, Antitrinitarier vor Faustus Socin” (I, 26 — 34); Doelinger (II); Hergenroether Card. „Hist.

s. Pł.

bryda (ob), której używa rodzina Campbellów v. Kamp-bellów, szkockiego pochodzenia, od stu zgórą lat w Ga-licyi osiadła, zupełnie już spolszczona i w poczet szlachty galicyjskiej przyjęta. — Ostrowski; Siebmacher IV, 14, 30.

Kampelik Franciszek Cyryl, pisarz czeski (* 1805 — f 1872 r.), gimnazyum u-kończył w Jiczynie, poczem w Wiedniu studyował filozofię. Wróciwszy do kraju, mieszkał przez pewien czas w Bernie na Morawach, gdzie dał się poznać jako gorący patryota czeski i szerzyciel oświaty i ducha narodowego wśród młodzieży. W r. 1836 udał się powtórnie do Wiednia i tam ukończył wydział medyczny, poczem osiadł w Pra-dze, a następnie na prowincji, i tu obok dość rozległej praktyki lekarskiej brał udział w ruchach politycznych narodu czeskiego (był np. bardzo czynnym podczas zjazdu słowiańskiego w r. 1848). Pozostawił po sobie wiele broszur politycznych, w których staje zawsze w obronie narodowości czeskiej, domaga się swobodnego rozwoju szkolnictwa w Czechach, obok tego daje szereg wskazówek praktycznych, tyczących się pracy społeczeństwa nad podniesieniem ma-teryalnego dobrobytu kraju. Do ważniejszych prac jego w tej mierze Dależą: „Cechoslovan” (Praga 1842), „Pràva nasi reci a nàrodnosti...” (tamże, t. I, 1844; t. II, 1847), „Obrana èeské-ho jazyka” (tamże 1847), „Duch ùstawy vübec ciii v cem zależi konstituce” (tamże 1848), „Sa~ movolnâ germanizace ceśtiny, moravstiny a slo-venstiny” (Kr. Hradec 1864) itd. Prócz tego K. napisał kilka broszurek z zakresu medycyny praktycznej, przeznaczonych do użytku mniej wykształconych wieśniaków.

Kampement, wyraz ten, którego źródłoBłowu szukać trzeba w łacińs. campus = pole, a który znaczy to, co dziś z francuska zwie się rewią, t. j. przeglądem wojskowym, lub też mustrą, ćwiczeniem albo udaną próbą wojny rzeczywistej, wszedł w użycie u. nas dopiero za czasów Augusta II Sasa; on-to bowiem takie popisy w Polsce zaprowadził. Popisy te nabrały niezwykłego ożywienia i okazałości, od kiedy król, spotkawszy się z opuszczoną córką swą naturalną, Anną Orzelską, niezmiernie w niej się rozmiłował i, chcąc jej wynagrodzić długie zapomnienie, otoczył ją czcią, przepychem, bogactwem i starał się wszelkiemi sposobami życie jej uprzyjemnić. Bale, maskarady jedne po drugich następowały w pałacu, a gdy im za ciasno było w komnatach, przeniosły się na pole i przybrały postać K-ów. Sławny był K. w Saksonii pod Dreznem, Lipskiem, Milbergiem i Ti-genau w r. 1729—30. Zebrały się tam z całej Europy tłumy panów, książąt i hrabiów, z Polski, Niemiec, Prus, Anglii i Francyi. Każdy chciał widzieć wspaniałość króla polskiego i tę śliczną Annę, na cześć której odbywała się uroczystość. Wszyscy prawie senatorowie polscy byli na K-cie. Ziemia grzmiała pod tententem koni, pod stopami licznie nagromadzouych żołnierzy. Strzelano z dział, moździerzy i ręcznej broni. Rozbito namioty obozowe pod gołem niebem. Goście królewscy mieszkali w nich, wśród obozu, spoglądali co dzień na obroty wojskowe, a byli jakby u siebie w domu. Król nieraz konno przywodził obrotom. Anna Orzelską, królewicz następca saski, pełno pań i panów przejeżdżało się wtedy po pięknych równinach zalanych wojskami, słuchali pieśni żołnierskiej albo nabożeństwa, odprawianego w obozie. Ksiądz podkanclerzy koronny, Jan Lipski, celebrował d. 8 czerwca r. 1730 Mszę św. w Tigenau, z wystawieniem Przenajświętszego Sakramentu, przy dźwiękach muzyki wojskowej. Nastąpił obiad u królewicza, potem znów nabożeństwo, litanie i kantata włoska. Czasami tańce i zabawa przeciągały się późno w nocy. Na zakończenie wielkiej parady odprawił król wesele Anny Orzel-skiej z księciem holsztyńskim (z linii Beck). Pragnął król wyprawić jeszcze w Warszawie dla ulubienicy i ciotki K. Świadkiem tego cudu miały być dla Polski pola Wilanowskie pod Warszawą, rozciągające się aż pod Czerniaków i Powsin. Król wtedy trzymał w dzierżawie Wilanów.—

J. Bartoszewicz igrzyska te opisał p. t. „Kampe-ment w Warszawie r. 1732” w „Przegl. naukowym” z r. 1847 NeNe 22 i 23, oraz w streszczeniu w „Encyklopedyi Orgelbranda” p. t. „K. Wilanowski”. Czytamy tam między innemi: „Król codzień wyjeżdżał z orszakiem na pole odbywać przegląd. Za orszakiem jechały powozy, a w nich ministrowie, kobiety jaśniejące bogactwem młodości i wdziękiem. Dnia 25 Lipca, w przeddzień imienin Anny, odbyła się uroczystość pod cieniem starych lip Sobieskiego w ogrodzie. Podczas muzyki nadjechał regimentarz generalny koronny, Stanisław Poniatowski, prosto ze Lwowa. Miał dowodzić K-em. Jego przybycie dało hasło. Imieniny ulubienicy obchodzono jeszcze raz świetniej w następną Niedzielę, d. 27 Lipca. Był to czas największego zjazdu. Następnie w dni kilka król się przeniósł do nowego pałacyku, zbudowanego pod Czerniakowem i zwanego „pawilonem”. K. sam się rozpoczął d. 31 Lipca i trwał aż do 18 Sierpnia. Dzień bywały parady, dzień odpoczynek. Zaczęły się wojska rozchodzić z pól wilanowskich na kwatery d. 18 Sierpnia, odbywszy raz jeszcze ostatni wielkie poruszenia jazdy i piechoty, któremi kierował Poniatowski. Król do pałacu saskiego powrócił dopiero d. 21 Sierpnia. Generałów tutaj mnóstwo było na kampemencie; z polskich Kampen-hauzen, Mier, Renard, Rybiński, Denhoff, August książę Czartoryski, wojewoda ruski, Lubomirski, miecznik koronny i t. d.; z Niemców: Fleming, Kliugenberg, Rochau, Promnitz, książę saski z Goty i t. d.

Kämpen, miasto hollenderskie w prowincyi Overijssel, na brzegu lewym rz. Ijssel, niedaleko jej uścia, w okolicy niżej poziomu morza położonej, stacya krańcowa linii Utrecht-K.; na miejscu starych obwarowań, z których do dziś przechowały się tylko 4 bramy, założono piękne plantacye, okalające miasto. K. ma wiele kościołów, a z nich są godne widzenia: kościół gotycki św. Mikołaja z XIV w. z pięknemi organami i pomnikami i kościół katolicki P. Maryi również z XIV w. Z innych osobliwości miasta zasługują na uwagę: ratusz starożytny, w r. 1543 odrestaurowany w stylu Odrodzenia, z salą piękną i licznemi posągami; kilka mostów na rzece, z których najnowszy, w r. 1874 zbudowany, jest najpiękniejszy zarazem. Szkoła łacińska, wyższa szkoła miejska, szkoła wojskowa dla podoficerów, szkoła kaznodziejów Kościoła t. z w. chrześciańsko-reformowa-nego, który w r. 1830 odłączył się od Kościoła hollendersldego-reformowanego. Ludność miasta (w r. 1892) wynosiła 18 908 m-ców (w tern zaledwie 25% wyznania katolickiego). Wielkie zakłady budowy statków, fabryki machin, lin, stali, wapna i cegieł i olbrzymie fabryki cygar, zatrudniające około 1000 robotników. Stała kom-munikacya parowcowa z portami Zwolle i Amsterdamem. Handel zbożem i bydłem. — Miasto założone zostało w r. 1286; było początkowo miastem wolnem, potem przyłączyło się do Hanzy, prowadziło handel znaczny, który narażał je na stałe utarczki z łupieżcami bollenderski-mi i geldryjskimi. Później miasto podupadło wskutek zamulenia piaskiem uścia rzeki, i dopiero od lat 30, po uregulowaniu koryta Ijsselu rozwijać się zaczęło na nowo. W r. 1572 po trzydniowem oblężeniu zdobył miasto szwagier ks. Orańskiego, hr. van den Berg. W r. 1578 zdobyli je powtórnie Hollendrzy pod dowództwem hr. z Rennebergu. W r. 1672 biskupi koloński i miinsterberski, do których potem miasto należało, oddali je Francuzom, ale ci rządzili rok tylko.—W uściu rzeki leży, stanowiąca własność miejską, niewielka wyspa, zwana Kamperei-1 an dem, zamieszkana przez rybaków, znanych ze swych zwyczajów patryarchalnych.

Kämpen Mikołaj Godfryd, historyk i literat hollenderski (* r. 1776 w Haarlemie — f 1839 w Lejdzie). Jako pracownik księgarski, o własnych siłach wykształcił się w językach i poznał historyę ojczystą i powszechną. W r. 1815 powołano go na profesora języków: angielskiego i niemieckiego w uniwersytecie lejdejskim, a r. 1829 objął katedrę historyi i literatury ojczystej w Atheneum amsterdamskiem. Pozostawił wiele prac z zakresu historyi i literatury, świadczących o głębokiej erudycyi i zamiłowaniu prawdy; dziś jeszcze dzieła jego są czytane i cenione przez młodszą geueracyę historyków. Najważniejsze z nich: Historya literatury niderlandzkiej (w III tomie „Literaer-geschichte” Eichhorna 1812); „Geschiedenis van de fran8che peerschappij in Europa” (Lejda 1815—23, 8 tomów); „Geschiedenis der letteren en weteuschappen in de Nederlanden” (Haga 1821 — 26, 3 tomy); Historya królestwa Niderlandów (Hamburg 1831 — 33, 2 t.); Dzieje Europy od 1815 do 1830 (Haarlem 1832).—Por. Muller „Biographie de N. G. Van Kämpen” (Haarlem 1840).

Kampenhausen (Campenhausen) Baltazar, baron, rossyjski działacz państwowy i publicysta (* 1772 — f 1823). Ukończył uniwersytet w Getyndze, gdzie zwrócił na siebie uwagę rozprawą: „Entwürfe zu physikalischen Völker-Religions-und- Kulturkarten des russischen Reiches”. W r. 1792 był członkiem poselstwa rossyjskiego w Polsce; następnie powierzono mu reorganizacyę pe-

D.

tersburskiej szkoły handlowej i instytutu medycz-no-chirurgicznego. Za panowania cesarza Aleksandra I sprawował kolejno rozmaite urzędy, w końcu w r. 1823 objął po Koczubeju zarząd ministeryum spraw wewnętrznych. Pozostawił następujące prace w języku niemieckim: „Versuch einer geographisch-statistischen Beschreibung der Statthalterschaften des russischen Reichs. I. Statthalterschaft Olonez” (Getynga 1792); „Elemente des russischen Staatsrechts, oder Hauptzüge der Grundverfassung des russischen Kaiserthums” (t-że 1792); „Liefländisches Magazin oder Sammlung publicistisch-statistischer Materialien zur Kenntniss der Verfassung und Statistik von Liefland” (Gotha 1803); „Genealogisch-chronologische Geschichte des allerdurchlauchtigsten Hauses Romanow und seines vorälterlichen Stammhauses” (Lipsk 1805.).

Kampenhauzen, herb polski z indygienatu. Na tarczy, w polu srebrnem, na zielonem wzgórzu — zamek z czerwonej cegły, z dwiema wie-

El

Fig. 101. Kampenhauzen (herb).

żami blankowanemi po bokach i bramą w środku; nad nim trzy strzały złote ze srebrnemi że-leźcami i błękitnem opierzeniem: z nich środkowa ostrzem na dół, boczne do góry skierowane. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, za wieńcem z wawrzynu — dwie ręce w czerwonych rękawach i takiegoż koloru wstążkami przepasane, zetknięte łokciami, trzymają dwie strzały złote z opierzeniem błękitnem, żeleźcami ukośnie do góry ku sobie zwrócone. Nadany w 1665 r. a ostatecznie zatwierdzony w 1675 r. w Szwecyi rodzinie patryeyuszowskiej ryskiej Kampen-liauzenów v. Campenhausen, z której Jan Michał, podkomorzy tarnowski, generał-major piechoty koronnej, otrzymał indygienat polski w r. 1674—1675. — Niesiecki (opis herbu niedokładny); Ostrowski; Klingspor; „Baltisches Wappenbuch”.

Kampenhauzen Jan Mikołaj, albo Jan Michał Joachim, pochodził ze spolszczonej szlachty inflanckiej. Zuakomitemi zdolnościami wojskowemi zjednał sobie wysokie poważanie u króla Augusta II i został generałem. Wysokie to stanowisko i łaska królewska wprowadziły go w stosunki rodzinne ze znaczniejszemi domami polskiemi. Był to człowiek cnoty nieposzlakowanej. W ciągu całego żywota marzył o wskrzeszeniu dawnych husarzów polskich; usiłowania jego ten jedynie odniosły skutek, że zaprowadził w wojsku tak zwanych „lansyerów”. Za Augusta III przyjął kommendaturę twierdzy w Kamieńcu, lecz wkrótce rzucił służbę wojskową i osiadł w majętności swojej Rybniszkach, gdzie f r. 1744, zostawiwszy po sobie, oprócz prac rękopiśmiennych, dzieło: „Chwała i apologia kopij i pik cum refutatioue niektórych zarzutów przeciwko nim” (Kalisz 1737).—Porów, artykuł J. Bartoszewicza w „Encykl. S. Orgelbranda” T. XIII str. 845— 851.

Kamperduin, wioska w prowincyi niderlandzkiej Północnej Hollandyi, położona wśród diun między Alkmarem i Helderem; nawprost niej stoczono d. 11 paźdz. 1797 r. bitwę morską, w której admirał angielski Duncan odniósł świetne zwycięstwo nad flotą francusko - hollen-derską pod dowództwem generała de Wintera; Duncanowi w nagrodę zwycięstwa nadano tytuł wicehrabiego de Camperdown. Kampereiland, ob. Kämpen.

Kampesz, Kampeszowe drzewo, ob. Haematoxylon.

Kämpeviser (duńs.), po szwedzku K ä m p a-visor (co znaczy „pieśni bohaterskie”), powszechnie używana, choó niezupełnie właściwa, nazwa staro - skandynawskich pieśni ludowych, osnutych na tle bądź czysto narodowem (mitolo-gicznem lub historycznem), bądź zapożyczonem u ludów południowo - germańskich. Poezya ta powstała prawdopodobnie w początkach w. XIII, do największego rozkwitu doszła w Danii, w stuleciu XV. Pieśni, opowiadane lub śpiewane, odznaczają się wielką prostotą, wdziękiem i me-lodyjnością rytmu; niektóre ich motywy znalazły oddźwięk u wszystkich prawie narodów europejskich. Już w epoce Reformacyi rozpoczęto zbieranie i kommentowanie tych piosnek. Obszerne wydanie krytyczne K-ów duńskich, które podjął Svend Gruudtvig a którego dokonał Axel Olrik („Danmarks gamie Folkeviser” Kopenhaga 1853 — 90, 6 tomów), nie obejmuje nawet połowy pieśni: większa ich część przechowuje się dotychczas w ustnych podaniach ludu. Prócz pisarzy duńskich zbieraniu poezyi ludowej oddawali się: w Norwegii — M. B. Lanstad (Chrystyania 1853) i S. Bugge (tamże 1858); w Szwecyi—E. G. Geijer i A. A. Afzelius (Sztokholm 1814 — 16, 3 tomy; wyd. 2-e Bergströma i L. Höijera 1880); w Islandyi — Svend Grundt-vig i Jon Sigurdsson (Kopenhaga 1854 — 85, 2 tomy); na wyspach Färöer — V. Hammershaimb (tamże 1851—55, 2 tomy).—Część K-ów w przekładzie Edwarda Porębowicza na język polski wydało czasopismo warszawskie „Chimera” (ob.

Kämpfer, ob. Kaern p fer.

Kamphausen Adolf Herman, teolog ewan-gielicki (* d. 10 września w Solingen). Po odbytych studyach w Bonn (1849 —1855) przybył do Heidelbergu, gdzie wziął udział w pracy nad kommentarzem „Biblia Bunsena”. Wróciwszy do Bonn, został od r. 1863 profesorem teologii tamże. K. pracował również nad rewizyą tłómaczenia Biblii, dokonanego przez Lutra. Z prac jego literackich wymieniamy: „Das Lied Moses” (1862); „Das Gebet der Herrn” (1866); „Die Hagiographen des Alten Testaments”

(1870).

Kampilit albo K a m p y 1 i t, minerał poma-rańczowo-żółty, w słupkach heksagonalnych, zebranych w beczkowato wygięte skupienia. Jest to mimetezyt (ob.) z drobną domieszką izo-morfową apatytu, ilość wszakże tej domieszki jest bardzo nieznaczna, zawartość bowiem bezwodnika fosforowego wynosi 3.34°/₀ i 0.5n/0 tlenku wapniowego. Oprócz domieszki apatytu zawiera drobne ilości chromianu ołowiowego. Znany w Przybramie, w Badenweiler, w Dry-

z. w.

Tom I, zesz. I i II, 1901 r.).—Por.: J. A. Lun-dell w Paula „Grundriss der germanischen Philologie” (Sztrasburg 1889 —93), P. Friis „Uudsigt over de danske K. og. Folkesange” (Kopenhaga 1875); Rosenberg „Nordboernes Aandsliv” (tamże 1880, 2 t.); J. Steenstrup „Vore Folkeviser fra Middelalderen” (tamże 1891).

Kampf Artur, malarz niemiecki, ur. w r. 1864 w Akwizgranie; należy do szkoły Düssel-dorfskiej; kształcił się na malarza historycznego i obyczajowego pod kierunkiem P. Janssena i E. von Gebhardta.

Kämpfer Engelbert, podróżnik niemiecki (* 16 września r. 1651 w Lemgo—f 2 listopada r. 1716 tamże), syn duchownego, początkowo studyował medycynę w Królewcu, a od r. 1680 w Upsali. W r. 1683 jako lekarz poselstwa szwedzkiego udał się do Rossyi i Persyi. W r. 1685 jako chirurg morski wstąpił do krążącej podówczas po zatoce Perskiej floty hollenderskiej i wraz z nią zwiedził Cejlon, Koczyn, Bengal, a w r. 1689 dotarł do Batawii, skąd zaraz w roku następnym towarzyszył poselstwu hollenderskie-mu do Siamu i Japonii. W Japonii, gdzie na polu badań naukowych położył wielkie zasługi, przebył 2 lata i w r. 1692 wrócił do Batawii na Jawę, a w dwa lata później do ojczyzny, gdzie zamieszkał na stałe w mieście rodzinnem, jako lekarz nadworny hr. Lippe. K. znany jest najbardziej jako autor dzieła klasycznego „History of Japan and Siam” (Londyn 1727, 2 t.), które z rękopisu niemieckiego wydał po angielsku Scheuchzer. Oryginał niemiecki ukazał się dopiero w r. 1777 wydany przez Dohma p. t. „Geschichte und Beschreibung von Japan” (Lemgo). W swoim czasie dzieło to cieszyło się wielkim rozgłosem i przełożone było na kilka języków europejskich. Banks wydał jego „Icones selectae plantarum, quas in Japonia collegit E.

K.” (Londyn 1791). Wyciąg z jego dzieła „Diarium itiueris ad aulam Moscoviticam” ogłosił Adelung. Sam autor zdążył wydać tylko jedno dzieło p.t. „Amoenitatum exoticarum poetico-politico-phy-sico-medicarum fasciculi V” (Lemgo 1712). K. należał do najuczeńszych mężów swego czasu. Miasto rodzinne wystawiło mu pomnik. Większa część rękopisów, bardzo bogatych w spostrzeżenia naukowe, znajduje się w Muzeum Brytań-skiem.

(1868); „Die Chronologie der hebräischen Könige” (1883). K. wydał też w 3-em wydaniu „ Einleitung in das Alte Testament” Blecka

Ks. A. K. D.

gili (Cumberland).

Kampinos, wieś, po w. Sochaczewski, gm. i par. Kampinos. Leży o 7 w. na prawo od drogi bitej z Błonia do Sochaczewa. Posiada kościół paraf, drewniany, gorzelnię i browar. Kość. i par., niewiadomej erekcyi, 1540 r. już istniały; obecny kościół 1782 r. przez Ludwika Gutakow-skiego wzniesiony. K. był główną osadą śród rozległej puszczy, która od niego wzięła swe miano i stanowił następnie wraz z okolicznemi lasami królewszczyznę, należącą do starostwa Mszczonowskiego. Z czasem powstawały tu coraz liczniejsze wsie królewskie, które przed u-właszczeniem włościan stanowiły oddzielną ekonomię rządową. Szczątki puszczy rzeczonej stanowią dziś leśnictwo rządowe, którego przestrzeń ogólna wynosi 25 889 morgowi prętów 38. W lasach tych i ostępach ochronnych dla zwierzyny łowuej znajdują się: zające i miejscami sarny, lisy, kuny, przechodnie wilki i jastrzębie różnego gatunku; z ptactwa dzikiego: kuropatwy, cietrzewie, jarząbki i kaczki.—Puszcza Kampinoska, według wskazówek na dawniejszych mapach, stanowiła dalszy ciąg puszcz obszernych, które rozciągały się z drugiej strony Wisły i szły wzdłuż Narwi ku płn., gdzie łączyły się z puszczą Myszyniecką i Augustowską; zaś Bolimowska i Korabiewska puszcza stanowiły jej płd.-zachodnie i płd.-wsch. przedłużenie. K. puszcza zajmowała znaczny obszar lasów i błot między Wisłą od uścia Bzury, Bzurą i wpadającą do niej rz. Utratą, która stanowiła południową jej granicę i czwarty bok czworokąta, którego jeden bok tworzyło koryto Bzury a dwa inne pozostałe Wisły. W dawniejszych wiekach sięgała ona pod samą Warszawę, obejmując połowę dzisiejszego powiatu Warszawskiego, połowę Sochaczewskiego i część Błońskiego, a więc przeszło 15 mil obszaru. Warszawa, Błonie i Sochaczew leżały na jej krańcach. Środek zajmowały obszerne błotniste lasy, których wody spływały licznemi strumieniami do rz. Utraty, a z nią do Bzury i Wisły. W lasach tych do połowy XVII w. przebywały żubry (według Kromera i Jonstona.—Por. Sylwan tom XX, 4, 145 i 225). Władysław Jagiełło polował na żubry w okolicach Wiskitek. W Karn-

[wj

Fig. 102. Kampioni (herb).

D.

A. A. K.

pinosie odprawiał łowy Jan Sobieski i Stanisław August na łosie i jelenie. Pomimo wycięcia lasów, w znacznej części dotąd jeszcze pozostały tu obszerne błota, ciągnące się szeregiem między wsią Dziekanowem nad Wisłą wprost Jabłonny a Brochowem nad Bzurą poniżej Sochaczewa, na rozciągłości 40 wiorst. Ważniejsze z bagien są: Wilcza struga, Dyable błoto, Bieliny, Olszowieckie, Warz, Pożar, Wilcze błoto z odnogą pod Secymiuem, zwaną Białe Błoto. W nazwach tutejszych osad liczne Brody, Grądy, Budy, Opaleńce świadczą o sposobie osiedlania się pierwotnych mieszkańców i ich sposobie życia. Dotąd zresztą sam środek puszczy zajmują lasy i bagna; okoliczne wsie i osady rozłożyły się po krańcach nad brzegami Wisły, Bzury i wzdłuż traktu z Warszawy do Sochaczewa.— „Słownik Geogr.”.

Kampinoskie starostwo niegrodowe było położone w wdztwie Rawskiem, w ziemi Soehaczew-skiej. W r. 1771 zaliczały się do niego: puszcza Kampinoska, wójtostwo we wsi Wiejca

1    wieś Wilków, które posiadał Franciszek Bra-nicki, łowczy kor., opłacając z niego kwarty złp.

2    225, a hyberny złp. 955 gr. 16.

Kampioni (Cam pi oni), herb polski z nadania. Na tarczy pięciodzielnej: w polu I, błękitnem — trzy sześcio-promienne gwiazdy złote rzędem; w II i III, czerwonych — lew barwy naturalnej, wspięty; w IV, czerwonem — lilia srebrna podwójna; w V zaś, czerwonem — orzeł biały.

Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie.

Nadany za zasługi dla kraju w dnia 21 grudnia 1791 r.

Filipowi Antoniemu Campio-niemu przez Stanisława Augusta, króla polskiego. — Herbarz Królestwa Polskiego; Ostrowski.

Kampmann K. F., filolog, ur. w pierwszej ćwierci wieku XIX, doktor filozofji, profesor gimnazyum ś. Elżbiety we Wrocławiu, jest autorem rozprawy p. n. „Ein Bild der polnischen Sprache” (Wrocław 1856, w 4-ce) i gramatyki polskiej p. n. „Nauka języka polskiego do użytku szkolnego ułożona” (Wrocław 1857, w 8-ce; drugi tytuł niemiecki: „Elementarwerk der polnischen Sprache für den Schulunterricht bearbeitet”). Podręcznik ten, mający na celu praktyczną naukę języka, obejmuje trzy części: I, Gramatykę (stron 96), z „Zarysem etymologicznego słownika języka polskiego” A. Mosbacha (str. 1—62); cz. II „Wypisy polskie łatwiejsze” (Wrocław 1856, str. 1 — 52), ze słowniczkiem polsko-niemieckim (53 — 66); cz. III „Zadania do tłumaczenia z niemieckiego na polskie” (Wrocł. 1863). W opracowaniu znać odpowiednie filologiczne przygotowanie autora.

Kampong (także Kompong, albo Kimpong), nazwa spólnoty rolnej (wioski) u niektórych ludów malajskich. W literaturze liollenderskiej etnograficznej istnieje dużo prac, poświęconych opisowi urządzeń właściwych K-owi, a pomiędzy niemi przedewszystkiem dwutomowe dzieło d-ra J. Jacobsa „Het Familie- en Kampongleven op Groot-Atjeh, eene Bij dragę tot de Ethnographie van Noord - Sumatra” (Leyda 1894). — Słowa K. (po malaj8ku „targowisko”) używa się również jako części przedniej wyrazów złożonych, oznaczających wiele miast i innych nazw geograficznych w Indochinach francuskich, np. K.-Chanang, K.-Leng, K.-Luong, K.-Som i t. d. K.-Soai jest to jedua z b. pięciu wielkich pro-wincyj w Kambodży, zwanych „dey” czyli ziem, rządzonych przez 5-u najwyższych urzędników państwowych. Zajmuje całą północną część królestwa Kambodży między jeziorem Tonlesa-pem i rzeką Mekong. Obecnie dzieli się na 8 okręgów, liczących około 200 000 m-ców. Jest to jedna z najzdrowotniejszych okolic Kambodży; ryż i guma stanowią główne produkty miejscowe. Zachowało się tutaj wiele budowli z czasów dawnej świetności (Preakan, Melea). Miastem głównem jest K.-Thom, duża wieś, w okręgu K.-Soai, na lewym brzegu rzeki Stung-Sen, wpadającej do jeziora Tonlesapu.

Kampot, jedyny port morski Kambodży i stolica prezydentury i prowincyi tegoż imienia w Indyach Zagangesowych, leży pod 10°35' sze-rok. północnej i 104°16' dług. wschodniej, nad Stungiem, odnogą zachodnią rzeki K. (u tubylców Prek Tnoh), która pod miastem dosięga 200—300 m. szerokości, o 3Y₂ kim. od zatoki Siamskiej. Wskutek mielizny przystań dostępna jest jedynie dla dżonek chińskich i małych statków nadbrzeżnych. Z łatwością i z niewielkim nakładem możnaby port pogłębić i wówczas K. zyskałby bardzo wiele na znaczeniu handlowem, jako główny punkt handlu korzennego, i na znaczeniu strategicznem, jako przystań najbliższa francuska w Azyi Wschodniej. Ludności liczy około 4 000, głównie Chińczyków.— Prezydentura K. dzieli się na 7 prowincyj.

Kamptz Karol Albert Krzysztof Henryk von, mąż stanu pruski (* 1769 r. w Z wierzy niu w Meklemburgii—f 1849 w Berlinie); uczył się prawa w Getyndze i w r. 1799 został urzędnikiem kancelaryi sprawiedliwości, w księstwie Meklembursko-Strzeleckiem. W r. 1804 król pruski mianował go assesorem przy sądzie Rzeszy (Reichskammergericht) w Wetz-larze. Był później przez czas jakiś wiceprezesem kollegium sprawiedliwości w Sztutgardzie; w r. 1811 przeszedł ostatecznie do służby pruskiej. W r. 1812 został radzcą w departamencie policyi wyższej i bezpieczeństwa, w r. 1817

J. Musz.

dyrektorem ministeryum policyi i członkiem Rady stanu, w 1824 dyrektorem wydziału szkół w ministeryum wyznań, w 1825 dyrektorem w ministeryum sprawiedliwości, w 1832 ministrem sprawiedliwości; w r. 1842 przeniesiono go w stan spoczynku. K. był zręcznym politykiem i człowiekiem bardzo pracowitym; zjednał sobie atoli smutną sławę przez gorliwe szpiegowanie i systematyczne duszenie wszelkich przejawów myśli wolniejszej. Jego „Kodex der Gendarmerie” (Berlin 1815) był jedną z pierwszych książek, spalonych w r. 1817 podczas festynu Wartburskiego. Z licznych pism jego zasługują na wyróżnienie: „Beiträge zum mecklenburgischen Staats- und Privatrecht” (Zwierzyn r. 1795 —1805, 6 tomów); „Zivilrecht der Herzogtümer Mecklenburg” (tamże 1805—24, 2 tomy); „Handbuch des mecklenburgischen Zivilprozesses” (Berlin 1810); „Die Provinzial und statutarischen Rechte in der preussischen Monarchie” (Berlin 1826—28, 3 tomy); „Aktenmässige Darstellung der preussischen Gesetzrevision” (Berlin 1842); wydawał też: „Jahrbücher für die preussische Gesetzgebung” (Berlin 1814 — 44, 66 tomów) i „Annalen der preussischen innern Staatsverwaltung” (Berlin 1817 — 39, 23 tomy).

Kamrat albo Kom rat, kolonia bułgarska w gub. Bessarabskiej, w pow. Benderskim, nad rzeką Jałpuchą, o 78 wiorst od miasta powiatowego, przy trakcie z Kiszyniewa do Izmaiłu, liczy 5 680 m-ców, ma 2 cerkwie, pocztę, telegraf, szkołę realną, dwuklasową szkółkę męską i żeńską, farbiarnię, cegielnię, fabrykę świec i mydła. Co tydzień jarmarki, których obrót roczny wynosi przeszło 200000 rb. Siedlisko zarządu głównego wszystkich kolonij bułgarskich w Bes-sarabii. Wpobliżu znaczne kamieniołomy.

Kamrup (po sanskrycku Kâma-rùpa), o-krąg indo-brytański w prowincyi Assam, w In-dostanie, leży po obu stronach rz. Brahmaputry i zajmuje 9 479 kim. □ powierzchni. Na północ K. dosięga gór Bhutańskich, a na południu podnoża gór Khasia, których stoki północne o-kryte są plantacyami herbaty, uprawianej przez Europejczyków. Na obydwu brzegach bagnistych Brahmaputry, która w K-ie jest wszędzie spław-ną, rodzi się ryż wyborny. W r. 1891 w okręgu było 634 249 mieszkańców, w tej liczbie 445 197 Hindów, 53 360 mahometan, 940 chrze-ściau itd. Miastem głównem okręgu jest Gau-hati, na brzegu lewym Brahmaputry, rezydencya jednocześnie rządzcy Assamu, od r. 1874 głównego komissyonera (Chief Commissioner). Do r. 1808 K. stanowił państewko niezawisłe, potem opanowany był przez Birmę, a w r. 1825, po niepomyślnej dla Birmańczyków wojnie, zajęty został przez Anglików wraz z Assamem całym i zamieniony w okrąg K-ski prowincyi Assam-skiej.

Kamseltzer Jan (* w Dreźnie około r. 1750 —f w Warszawie r. 1795). Brał udział wraz z Merlinim i Fontauą w wybudowaniu pałacu Łazienkowskiego (1767—88). Budował też w r. 1792 dla Ludwika Tyszkiewicza pałac na Kra-kowskiem Przedmieściu, obok kościoła Wizytek w Warszawie, zwany dziś „pałacem Potockich”. K. od młodości popierany był przez Stan. Augusta, którego kosztem zwiedził Zachód, oraz Grecyę i Konstantynopol. Został on architektem nadwornym króla. Nadto malował akwarelą i rysował tuszem. Nobilitowany w r. 1790 podczas Sejmu Czteroletniego, w końcu major inżynieryi. Przedstawiał królowi akwarelę z gmachem ambasady polskiej w Konstantynopolu, również sceny warszawskie z r. 1794, a także architektury, widoki i ubiory, rysowane w Grecyi, niemniej też widoki z Krakowa, np. Brama Floryańska. Niektóre akwarele i rysunki wystawiono we Lwowie r. 1894.—Por. J. Mycielski „Malarstwo polskie” (Kraków 1898, str. 71 — 72); F. M. So-bieszczański „Wiad. historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce” t. II str. 193 (Warszawa 1849).

Kamsin, wiatr, ob. Chamsin.

Kamtłli albo Kampti (po ang. Kamp t ee), miasto handlowe w prowincyi indobrytańskiej Nagpur, w Indostanie środkowym, w punkcie, gdzie Pench i Kotar wpadają do Kanhanu, dopływu Godaveri, o 14 kim. na północ od miasta okręgowego Nagpuru, 302 m. nad poz. morza. Miasto współczesne, zbudowane regularnie, sta-cya kolejowa linii Raipur-Bombay, jest jednym z najważniejszych punktów strategicznych w In-dostauie Środkowym. W roku 1891 K. miało 43159 m-ców, w tej liczbie 2412 chrześcian. Miasto ma 70 świątyń hinduskich, 5 meczetów, kościół katolicki i klasztor, kościół ewangielic-ki; prowadzi handel znaczny bydłem, tkaninami bawełniauemi, solą i budulcem. Handel zbożem znajduje się całkowicie w ręku kupców z Mar-waru. Dzielnica miejska tubylcza powstała w r. 1821 obok obozu angielskiego.

Kämtz Ludwik Fryderyk, meteorolog (* r. 1801 w Treptowie nad Regą—f 1867 w Petersburgu), studyował w Halli najpierw prawo, następnie filologię, a wreszcie matematykę i fizykę, habilitował się tam jako docent i r. 1827 został profesorem nadzwyczajnym, a 1834 zwyczajnym. W r. 1841 powołany został na profesora fizyki do Dorpatu, a 1865 na dyrektora centralnego obserwatoryum fizycznego w Petersburgu. Przeprowadził badania nad prężnością pary wodnej, nad wysokością chmur, nad lodowcami, nad kołysaniem się barometru, nad przebiegiem temperatury rocznej, nad prądem zatokowym i in., odbywał w celach meteorologicznych kilkakrotne podróże do Finlandyi, Norwegii, Inflant, na wyspę Oesel i do Szwajcaryi. Ogłosił podręcznik meteorologii „Lehrbuch der Meteorologie” (III cz., Halla 1831 — 36), który długo utrzymał swą wartość i utorował drogę do dalszych prac. Zajmował się gorliwie badaniem

klimatologii Rossyi i wydawał „Repertorium fur Meteorologie''.

Kamusznik, Strepsilas, rodzaj ptaków zaliczonych do rzędu Brodzących (Grallatores), do rodziny Gharadriidae; dziób mają one zwykle prosty, niezbyt długi, tej zwykle co i głowa długości, niekiedy ku górze nieco wygięty, stożkowaty, na końcu ścięty. Otwory nosowe mieszczą się u nasady dzioba. W długich, zaostrzonych skrzydłach najdłuższy jest pierwszy z lot-ków; ogon z 12-u sterówek złożony, na końcu zaokrąglony; ptaki te trzymają się wybrzeży morskich, wyszukując pod kamieniami drobnych zwierząt, któremi się żywią; St. interpres — najpospolitszy gatunek, grzbiet ma rdzawo -bronzowy z czarnemi kropkami, szyję, brzuch, o-kolice ogona i smugi poprzeczne na skrzydłach —białe, kuper zaś, krawat, ogon i dziób—czarne; nogi czerwonawo-żółte. Szerokość 15 cm. długość 6 cm.; w kwietniu i wrześniu pospolity jest na wybrzeżach morza Bałtyckiego i Nie-

K. K-ć.

s. K.

mieckiego.

Kamyki słuchowe, ob. Ucho.

Kamyska zatoka (po rcs. Kamyszewaja buchta), odnoga morza Czarnego, stanowiąca przedłużenie zatoki Sewastopolskiej, ma 3.2 kim. długości, przy wejściu 850 m. szer. i 21 m. głębokości. Podczas oblężenia Sewastopola w latach 1854—55, zatoka K. służyła za punkt o-peracyjny dla floty francuskiej i była silnie obwarowana. Znaczenia handlowego nie ma.

Kamyszłów, miasto powiatowe w gub. Perm-skiej, o 70 mil na południo-wschód od m. Permu, nad rzeką Pyżmą, w punkcie, gdzie do niej wpada rzeczka Kamyszłówka, stacya kolei Eka-terynburg-Tiumeń, liczy (w r. 1897) 8 064 mieszkańców. Władze powiatowe, poczta, telegraf, cerkiew, szkoła powiatowa, progimnazyum żeńskie, szkoła miejska, duchowna i 4 szkółki początkowe. Gorzelnia, garbarnia i fabryka świec łojowych. Założone w r. 1667 jako osada rządowa, należało początkowo do zarządu górniczego ekaterynburskiego, następnie przy utworzeniu namiestnictwa Permskiego weszło już jako miasto w r. 1771 do składu prowincyi Eka-terynburskiej, namiestnictwa Permskiego, a w r. 1796 zostało miastem powiatowem gub. Perm-skiej.—Powiat Kamyszłowski zajmuje 13541 w. □ powierzchni, przeważnie równej, tylko w stro-uie zachodniej pagórkowatej. Tutaj też są pokłady rudy żelaznej i węgla kamiennego. Zraszają powiat rzeki Pyżma, Isiet’ i ich dopływy liczne. Grunt gliniasty, piaszczysty, po większej części czarnoziem urodzajny. Ziemi uprawnej 585 000 mrg.; rolnictwo stanowi zajęcie główne mieszkańców; sieją tu zwykle żyto, owies, groch, len i pszenicę. Obfitość łąk (1 170000 mrg.) sprzyja hodowli bydła. Około ¹/₄ części powiatu zajmują lasy. Z innych rodzajów przemysłu zasługuje na zmiankę produkcya górnicza (słynne zakłady Kamieńskie) i przemysł przewozowy. Liczne młyny i browary; dwie wielkie gorzelnie z y₂ - milionowemi obrotami. Liczba mieszkańców w powiecie (bez miasta) 248 860 płci obojej. Szkółek początkowych ziemskich ma powiat 38, a cerkiewnych i innych 41.

Kamysz - Samarskie jeziora znajdują się w gub. Astrachańskiej, w północno-wschodnim jej kącie, na pograniczu Bukiejewskiej albo wewnętrznej hordy Kirgizów i obwodu Uralskiego. Jezior tych jest sześć: ciągną się one na przestrzeni 70 wiorst ze wschodu na zachód i 40 wiorst z północy na południe i leżą w blizkości siebie, dwoma łańcuchami, podzielonemi t. zw. grzywą czyli szeregiem pagórków piaszczystych. Łączą się z sobą strugami i mają bagniste, grzązkie brzegi, pokryte gęstem sitowiem. Naokoło jezior roztaczają się pastwiska wyborne, na których ze stadami swemi koczują Kirgizi. Właściwie jeziora te stanowią wezbrania rzek Uzeni, Wielkiej i Małej, wpadających do nich z północy. W czasie roztopów zlewają się z sobą i tworzą jedno jezioro, stąd mieszkańcy okoliczni nazywają je w ogólności morzem Kamysz-Samarskiem. Jeziora mają wodę słonawą i obfitują w ryby. Połowem ich zajmuje się około 20 rybaków - gospodarzy, zatrudniających do 280 ludzi.

Kamysz-Samarskie stepy zajmują pas obszerny zieini, przylegający ze WBchodu do wąz-kiej doliny Uralskiej, a z północy do odnóg gałęzi gór Uralskich, zwanych Obszczyj Syrt. Charakter główny tych stepów stanowi brak zupełny lasów i mnóstwo salin. W okolicach północnych napotyka się miejscami ziemia czarna i powierzchnia piętrzy się pochyłościami nieznacznemi. Na południu ciągną się ku wschodowi step salinowy, po którym płynie do Uralu strumień Kuszum; na zachodzie spotykają się dwie rzeki: Wielki i Mały Uzeń. Na południo-zachód od nich leżą piaski sypkie, aż do jeziora Eltońskiego, obrosłe bujną trawą i obfitujące w świeżą wodę. Za niemi przestrzeń, aż do brzegów niemal morza Kaspijskiego zajmują obszerne błota słone, zwane Cha ki, które w zimie zamarzają, ale w lecie pokryte są warstwą cienką soli gorzkiej i bardzo grzązkie. Cała ta przestrzeń była zapewne niegdyś łożyskiem pierwotnego olbrzymiego morza Kaspijskiego.

Kamyszyn, miasto powiatowe gub. Saratowskiej, na prawym górzystym brzegu rz. Wołgi, przy uściu do niej rz. Kamyszenki, stacya kolejowa linii Tambów-K. Ma władze powiatowe, pocztę, telegraf, przystań, 9 cerkwi, kościół katolicki i protestancki, bibliotekę, szpital ziemski, szkołę rolniczą, szkołę miejską 4-klasową, szkołę duchowną, 6 szkółek początkowych i 4 cerkiewne. W r. 1897 miasto liczyło 15 934 m-ców handlujących zbożem, drzewem i solą, oraz trudniących się przemysłem drobnym.—K. założony był w r. 1668 i obwarowany. Bardziej znany

s. Pł.

Kanada. Kanada w pojęciu obszerniej s ze m, Dominion of Canada, obejmuje całą Brytańską Amerykę Północną bez New Fouudlandu, który wraz z sąsiedniem wybrze-szkadzają nieco progi (Arakczejewski, Kosoj żem Labradoru tworzy oddzielną kolonię brytań-i Niżnij). Nawet w latach suchych na rzece ską (K. w ściślejszem znaczeniu obejmuje tylko niema brodów. Przeprawa na promach odbywa prowincye Ontario i Quebec), się wpobliżu Kańska i sioła Amanaszeńskiego.

Zamarza w końcu października, puszcza w końcu kwietnia; w czasie roztopów wiosennych rozlewa szeroko. Koloniści rossyjscy zamieszkują średni bieg K-u, Kamasyńcy i Karagasy koczują w biegu górnym. W r. 1895 odkryto obfite piaski złote w Karagasie, dopływie K-u. wzdłuż 49° szer. płu.; tylko wielkie jeziora ka-Z innych dopływów rzeki zasługują na wzmian- nadyjskie stanowią tu granicę naturalną. Ta

jest od czasów Piotra Wielkiego z powodu kanału, zaczętego od rzeki Iłowli do Kamyszenki. W r. 1710 przezwany został Dmitrjew-skiem i zaliczony do gubernii Astrachańskiej W r. 1774 złupiony przez Pugaczewa. W r. 1780 przemianowany powtórnie na K. i zrobiony miastem powiatowem gub. Saratowskiej. W okolicy K-a rozwinięte jest sadownictwo; zwłaszcza kawony kamyszyńskie słyną szeroko.— Powiat Kamyszyński zajmuje około 10 900 wiorst Q powierzchni, a w tern 612 832 des. ziemi u-prawnej, 47 700 łąk, 77 900 lasów, 252 161 nieużytków i t. d. Powierzchnia powiatu, z wyjątkiem pasu nadwołżańskiego, ma charakter stepu falistego, pochylającego się w kierunku z półuocy na południe. Grunt przeważnie kredowy, pokryty po większej części warstwą grubą czarnoziemu; jest to najurodzajniejszy powiat w gubernii. Ludności w r. 1893 było 351 774, w tej liczbie najwięcej, gdyż 43°/₀, osadników niemieckich, którzy zamieszkują stronę północną i większą część wschodniej powiatu, następnie 36.3°/₀ Wielkorusów, 13.3°/₀ Małorusinów, 7.4°/o innych. Zajęcie główne mieszkańców stanowi rolnictwo. Z innych gałęzi przemysłu zasługują na wzmiankę hodowla bydła, zwłaszcza koni (97 502 sztuk), potem sadownictwo (jabłka, gruszki, wiśnie i śliwki) i uprawa tytuniu, kawonów i gorczycy. Przemysł fabryczny drobny: w r. 1892 było 1 399 zakładów z 2 706 robotnikami i produkcyą wynoszącą 2 568 300 rb. Przemysł wielki reprezentują 2 młyny pąrowe. Handel znaczny, koncentruje się głównie na Wołdze, która wraz z dopływami, Miedźwiedzicą i Iłowlą, zrasza powiat obficie. Cerkwi w powiecie 65, kościołów ewangielickich 33, katolickich 14; szkół rossyjskich 67, niemieckich 79.

Kan, rzeka syberyjska, dopływ prawy Jeni-8eju, wypływa z północnych stoków grzbietu górskiego Egrik-Argak-tajga i ubiegłszy 500 wiorst wpada poniżej m. Krasnojarska do rz. Jeniseju. Początkowo przepływa przez malowniczą okolicę górzystą, potem przez nizinę pagórkowatą, którą przerzyna w kierunku północno-zachodnim. Szerokość K-u w biegu górnym dosięga 500 m., głębokość około 4 m. Od m. Kańska rzeka zawraca na zachód-północo-zachód, dalej na północo-zachód i w tym kierunku płynie aż do samego uścia. Od Kańska spławną jest przez całe lato, aczkolwiek żegludze prze-kę; górski Aguł (200 wiorst) i Rybnaja (170 wiorst).

Kan, miara hollenderska do cieczy, obecnie równa litrowi, dzieli się na 10 maatje (hektolitrów). W posiadłościach indyjskich Hollandyi Kan = 1.515 litra. Dawna miara amsterdamska, steekkan, obejmowała dla wina 8 stoopen po 2 meugelen = 19.403 litra, dla wódki zaś 2¹/s vier-deu czyli firtels po 6 mengelen= 18.75 litra.

Kana (hebr. „trzcina”), miasteczko w Galilei, w którem Jezus Chrystus pierwszy cud u-czyuił, przemieniając wodę w wino (Jau 2, I r. 4, 16). Pozostałe ruiny zowią się dziś Kana el Dżelil. W VIII w. znajdował się tam kościół, a w nim pamiętne stągwie kamienne.

Käna, szczep Indyan amerykańskich, ob. B 1 a c k f e e t.

Kanaan, ob. Chananejska ziemia.

Kanachos z Sycyonu, rzeźbiarz i giser grecki, żył w końcu VI i na początku V wieku przed Chr. Z prac jego zasługują na wzmiankę: posąg Afrodyty siedzącej, wyrzeźbiony ze złota i kości słoniowej dla świątyni w Sycyonie; posąg Apollona z drzewa cedrowego, wyciosany w Ismenionie, przed bramą południową Teb, oraz posąg tegoż bożka, z łukiem w jednej ręce i z młodym jeleniem w drugiej, odlany z bron-zu dla świątyni Dydymejskiej pod Miletem; typ tej rzeźby zachowany jest na monetach z Mile-tu, w posągu bronzowym znajdującym się w Luwrze i w posągu w British Museum. Obraz Apollona przez Piomba, malarza włoskiego, i posąg tegoż bożka dłuta Payne’a Knighta są reproduk-cyą dokładną rzeźby K-sa. Prócz tego jest on twórcą Muzy z syryngą w ręku, wzorowanej na Muzach Ageladasa i Arystoklesa, i statuetek honorowych dawanych w nagrodę zwycięscom na wyścigach, a przedstawiających chłopców jadących konno (celetizontes pueri). K. uchodzi za głównego przedstawiciela najstarożytniejsze-go stylu greckiego. Cyceron zarzucał rzeźbom K-sa surowość (rigidiora quam ut imitentur veri-tatem). — Por. Overbeck „Gesch. der griech. Plastik” wyd. 4-e, I —143; Studniczka „Röm. Mit-theil”. II, 97.

I. Położenie, granice, obszar. K. zajmuje całą północną część Ameryki Północnej, rozciągającą się na północ Stanów Zjednoczonych, wyjąwszy Grenlandyę i Alaskę. Granica południowa ze Stauami Zjednoczonemi jest przeważnie konwencyonalna, biegnie na znacznej przestrzeni

południowa granica jest słaba pod względem strategicznym, ale niezmiernie ważna pod handlowym. Granicę z Alaską tworzą w części Kor dyliery Nadbrzeżne, ale od 60° szer. na północ granica biegnie konwencyonalnie wzdłuż południka 141° na zach. od Gr. Swemi granicami mor-skiemi, atlantycką na wschodzie i pacyficzną na zachodzie, K. zbliża się jeszcze bardziej do Europy i Azyi niż Stany Zjednoczone, co ma wielkie znaczenie dla żeglarskich stosunków K-y,

ziorną, ciągnącą się od Wielkich Jezior na południu do jeziora Niedźwiedziego na północy. Część równiny, rozciągająca się na wschód tej linii, składa się z archaicznych granitów i gnejsów; na zachód od tej linii występują warstwy paleozoiczne, pokryte w części kredowemi i trzeciorzędowemu z warstw paleozoicznych wybijają się głównie sylur i dewon, formacya zaś węglowa występuje daleko słabiej niż w Stanach Zjednoczonych; została zapewne zniszczona przez dawne lodowce. Dawne zlodowacenie wywarło w Kanadzie wpływ bardziej niszczący (denuda-cyjny), niż nagromadzający (akumulacyjny), tak, iż znaczne obszary kraju przedstawiają obnażone skały. Znaczniejsze nagromadzenia morenowe występują głównie w okolicach Wielkich Jezior i tutaj przedstawiają grunt bardzo kamienisty, niezdatny do uprawy, porosły lasami. Pośród mało jeszcze eksploatowanych skarbów mineralnych główne miejsce zajmują rudy: żelazne, miedziane, srebrne i ołowiane. Złoto, prócz w dolnej Kanadzie, znajduje się przeważnie w Brytańskiej Kolumbii i wpobliżu granicy Alaski nad górnym Jukonem (Klondike); ważnym także jest węgiel kamienny Nowej Szkocyi i Brytańskiej Kolumbii. Oprócz tego znajdują się tu źródła nafty, nad jeziorami Ontario i Athabasca, należące prawdopodobnie do formacyi dewoń-skiej; źródła słone nad jeziorem Ontario; pokłady apatitu i azbestu pod Quebekiem i t. d.— Rzeki K-y płyną przeważnie do oceanu Północnego, co jest wielce niedogodne dla kraju pod względem handlowym; drugą niedogodnością rzek tutejszych są liczne wodospady, wywołane skalistością gruntu i dawnem pokryciem lodow-cowem; niedogodność tę usuwa w części używanie tutaj lekkich łodzi, które łatwo przenosić dokoła wodospadów, również jak i przez nizkie

(zwłaszcza z Europą, z krajem macierzystym), tembardziej, że te wybrzeża K-y obfitują we fiordy, i to wczęści niezamarzające (w Kolumbii Brytańskiej i Nowej Szkocyi); żegluga z Labradoru do Walii trwa tylko 5 dni, a z Vancouveru do Jokohamy tylko 12 dni. Dogodność tych wybrzeży stawia K-ę nieskończenie wyżej ponad Syberyę, z którą, z powodu swego północnego położenia, bywa ona często porównywana („Amerykańska Syberya”). Tylko wybrzeże północne nad morzem Lodowatem jest równie, a nawet bardziej niedostępne, niż wybrzeże Sybiru: przepływ „Północno-Zachodni” nie udał się na okręcie jeszcze nikomu. Obszar K-y w rozeiąglej-szem znaczeniu wynosi blizko 8 600 000 km. [~~1 (prócz tego obszar wód obliczają na 365000 klin. kwadrat.).

obecnie dopiero rozpoczęta (mianowicie w syste-macie św. Wawrzyńca), usunie te przeszkody i zapewni kommunikacyom wodnym wielką rolę w przyszłości. Z jezior, prócz pięciu Wielkich Kanadyjskich (Wyższe, Michigan, Huron, Erie i Ontario), połączonych Niagarą, a wylewających swe wody do Atlantyku za pomocą rzeki św. Wawrzyńca, ważniejsze są: Winnipeg, przez które przepływa rzeka Saskatchewan, uprowadzająca jego wody pod nazwą rzeki Nelson do zatoki Hudsońskiej; dalej jeziora: Athabasca, Niewolnicze i Wielkie Niedźwiedzie, których wody uprowadza rzeka Mackenzie do morza Lodowatego.

II. Ukształtowanie powierzchni, skład geologiczny, wody. Pod względem ukształtowania powierzchni K , podobnie jak i Stany Zjednoczone, składa się z trzech systematów: Apalachów na wschodzie, Kordylierów na zachodzie i jeziornej równiny Arktycznej w środku. System Apalachów wysyła tu tylko swe najdalsze północno-wschodnie nizkie gałęzie, ciągnące się na prawym brzegu rzeki św. Wawrzyńca i przechodzące następnie na New Foundland. Kordyliery występują tu w zachodniej części K-y, jako dalszy ciąg gór Skalistych (Rocky Mountains), cią- działy wodne. Z czasem kanalizacya tych rzek, gnący się równolegle do wybrzeża oceanu Wielkiego. Największej wysokości dosięgają one pod 52°20' na żródłowiskach rzek: Kolumbii, Fräsern, Athabasca i Saskatchewan (Mt. Kolumbia 4 250 metr., Mt. Murchison 3 500 m., Mt. Brown 2 750 m., Mt. Hooker 2 700 m ). Na północ od 56° góry się zniżają i przyjmują charakter gór średnich. Od zachodu przypiera do gór Skalistych obfita w jeziora wyżynowa kraina Brytańskiej Kolumbii, której południowo - zachodnią część zajmuje szereg równoległych łańcuchów:

III. Klimat, flora, fauna Pod względem klimatu K., z powodu swego bardziej północnego położenia, jest gorzej uposażona, niż Stany Zjednoczone; lata tu krótsze, zimy surowsze i na dalekiej Północy surowy klimat stawia kres uprawie zbóż, a dalej—i roślinności drzewnej; pozostawia miejsce tundrom; obfitość jezior oraz głębokie wdarcie się zatoki Hudsońskiej, mającej

Gold Range, Selkirk Range i Purcell Range; w krainie tej rzeki, Kolumbia 1 Fraser, wyżłobiły sobie głębokie doliny. Zachodni skraj tej wyżyny tworzą góry Kaskadowe, które swemi równoległemi łańcuchami wkraczają w morze i tworzą równoległy do wybrzeży łańcuch wysp, jak Vancouver i Królowej Charlotty. Rozciągająca się na wschód Kordylierów równina Ark-tyczna, poprzerzynana zagłębieniami jeziornemi i rzecznemi, składa się pod względem geologicznym z dwóch części, rozdzielonych linią je-

tylko wązkie połączenie z oceanem, obniża znacz- | były: —42.2° i -j-37.8°, a więc absolutna am-nie temperaturę lata, gdyż wielkie masy lodu, plituda równa się 80°. Średni opad roczny jest powstające na tych wodach, muszą stopnieć na 1 380 mm.; ilość dni śnieżnych 43. Gdyby spa-miejscu kosztem temperatury letniej. Smallwood, dły śnieg nie topniał, to przy końcu zimy po-który prowadził długoletnie obserwacye w St. krywa śnieżna dosięgłaby 2£ metr. grubości. Martins, pod Montrealem, pod 45°32' szer. płn. Średnie zachmurzenie wynosi 46°/₀ (listopad 56, na wysokości 40 metr. nad powierzchnią morza, maj 33°/₀). Jezioro Ontario zamarza pod King-daje następującą charakterystykę klimatu kaua- stonem d. 7 stycznia, puszcza 9 kwietnia. We dvjskiego. Zima w Kanadzie rozpoczyna się wschodniej Kanadzie (a zwłaszcza w New-Found-zwykle w ostatnim tygodniu listopada, lub w po- land) występuje w zimie charakterystyczne zja-czątkowym tygodniu grudnia; zjawia się ona w to- wisko, zwane „silver thaw”, t. j. pokrywanie warzystwie zamieci śnieżnej, przychodzącej z pół- się lodem wszystkich przedmiotów, wystawio-noco-wschodu, skąd wogóle przychodzą burze nych na działanie powietrza; szczególniej gałęzie zimowe. Deszcze padają zwykle przy wiatrach drzew pokrywają się skorupą lodową, nacalgru-południowo-połuduiowo-zachodnich, lub południo- bą. Zjawisko to, często bardzo szkodliwe dla wo-wschodnich. Przed nastaniem zimy w listo- drzew, przedstawia wspaniały widok; występuje padzie występuje zwykle krótki peryod pogod- ono przy wiatrach wschodnich, przynoszących nych dni, znany pod nazwą „Indiansummer”, j ciepłe wilgotne powietrze z nad morza, podczas Na kilka godzin przed każdą zamiecią śnieżną i gdy ląd i dolne warstwy powietrza nad uim są jesz-zimową niebo na wschodniej stronie horyzontu I cze bardzo zimne od poprzedniego silnego mrozu, pokrywa się gęsto obłokami warstwowemi (stra- Zjawisko to ku zachodowi słabnie i na zachód tus) ołowianej barwy. Górne warstwy obłoków, jeziora Erie jest prawie nieznane. We wschód -występujące w formie zarówno stratus jak cirro- niej Kanadzie, wpobliżu morza, panują deszcze cumulus, płyną z południa, w dole jednak wieje jesienne. We wnętrzu kraju, w prowincyi Mani-wiatr północno - wschodni lub wschodni. Opad tobą, przeważają deszcze wiosenne i wczesno-śuieżny rozpoczyna się w drobno-krystalicznej letnie; dla rolnika jest to wielka korzyść, albo-formie i trwa bez przerwy przez 48 godzin, wiem żniwom towarzyszy pogoda i drogi są wte-Następnie powoli ustaje i wiatr skręca się przez dy dogodne, gdy mu są najbardziej potrzebne, północ, północo zachód i zachód; wiatr ten jest Warstwa śniegu zimowego nie jest tu gruba, więc nadzwyczaj zimny, termometr spada do —34°C. i wcześuie w początkach kwietnia topnieje — Wiatr zachodni dmie przez 48 godzin lub wię- i zaraz rozpoczyna się orka i siejba. Wkrótce cej i o zachodzie słońca słabnie. Na drugi następuje pora deszczowa i przy cieple czerwca dzień nastaje cisza. Niebo jest ciemno-błękitne, zboże szybko dojrzewa. W drugiej połowie sierp-a promienie zachodzącego słońca kładą na śnież- nia deszcze prawie zupełnie ustają i rozpoczy-ny krajobraz barwy czerwone i pomarańczowe, nają się żniwa. Temperatura na zachodzie jest Burze letnie, przypadające średnio 14 razy do roku, są krótkotrwałe; powstają one zwykle przy wiatrach zachodnich i północno-zachodnich. Lato powraca w miesiącach: kwietniu, maju i czerwcu; noce są w lipcu, a poczęści i w sierpniu, du^zno-gorąte; temperatura nie spada nawet w nocy poniżej 21°. Jesień kanadyjska jest bardzo miła; lasy zabarwiają się bogato obumie rająeemi liśćmi, niebo jest błękitne, bezchmurne.

wyższa niż na wschodzie, a to wskutek fóhno-wych wiatrów Chinooks, które, wiejąc przez Kordyliery, pozostawiają swoją wilgoć na stokach zachodnich, a na wschodnie przechodzą osuszane i ogrzane; podwyższają one niekiedy temperaturę z —10u na -f-20°, wywołują topnienie śniegów i pozwalają bydłu paść się w zimie pod gołein niebem. Nawet klimat północo-zachodniej Manitoby nad Peace River i nad Mackenzie jest przedstawiany jako stosunkowo łagodny: zimy są tu łagodniejsze, niż w znacznie dalej na południe leżącej Montanie; lato jest gorące, tylko wczesne przymrozki, występujące już w sierpniu, szkodzą rolnictwu; doliny rzek bardziej cierpią od tych przymrozków, niż okolice wyżej leżące.

Tylko mroźue noce przypominają, że zbliża się czas ożywionej sanny. Średnia temperatura w St.

Martins wynosi 5.2° (styczeń —11.8°, lipiec -|-22.0⁰). Średnie ekstremy roczne są —36.1° i 4-36.1°, a więc średnia roczna amplituda równa się 72.2°. Absolutne ekstremy w ciągu 10-u lat

Tablica średnich temperatur Ameryki Arktycznej.

Miejscowość

Szer pn. (Dług. zack.I Styczeń j Kwiecień

Lipiec

Paździer.

Rok

F. Confidence . F. Rae .    .    .

F. Simpson .    .

F. Chippewayan F. Dunvegan . York faktory a . Moose faktorya

66°40' 62°39/ 62° 7' 58°4b' 55°56' 57° 0' 51°16'

119° 0' 115°44/ 121⁰33' 111°19' 119° 2' 92°26' 88°56'

—34.2

—    31.0 -28.2

—    29.0 —24.4 —23.9 —20.3

— 12.8

-11.4

3.5

3.1

1.7

7.4

— 3.9

CO M ^7 CO 00 co im’ i> d © io w io

—h fH ’-H f-h ^ rH

— 10.3

7.8

— 4.3

3.7

1.2

5.6

— 1.6

Klimat w dorzeczu Mackenzie jest suchy, zwłaszcza w jesieni i na wiosnę, niebo jest prawie zawsze pogodne. Klimat nad zatoką Hudsońską, w okolicach Yorku (57° szer. płn.), znajduje się pod niekorzystnym wpływem tej zatoki: grunt jest tu do głębokości 4 — 5 metr. zmarznięty, w lecie odmarza niewiele głębiej jak na 1 m. Na wiosnę i w jesieni panują tu częste mgły; w zimie powietrze jest napełnione igiełkami lodu, które wywołują różne złudzenia optyczne; w nocy świeci zorza północna. Rzeki puszczają w drugiej połowie maja, a pokrywają się lodem w drugiej połowie listopada. Panującemi wiatrami są północne. Klimat Labradoru jest surowy; zwłaszcza wybrzeża skaliste, wystawione na działanie wiatrów, wiejących ponad mor-skiemi lodami, są prawie zupełnie nagie; wnętrze kraju przedstawia nieco korzystniejsze warunki. Stosunki temperatury podajemy w następującej tablicy:

tylko walka eksterminacyjna nie była tu tak straszna, jak w Stanach Zjednoczonych, gdyż z jednej strony napływ kolonistów odbywał się w Kanadzie daleko powolniej, a z drugiej—liczba Indyau była daleko mniejsza. — Główną część składową ludności pierwotnej stanowią Hu-ronowie i Algonkinowie, zamieszkujący dorzecze rzeki św. Wawrzyńca, Tiunowie, zamieszkujący cały obszar od zatoki Hudsońskiej do oceanu Wielkiego; prócz tego liczne drobne ludy na wybrzeżach tego oceanu (Tlinkici itd.). Skraj północny K-y z Labradorem zamieszkują Eskimo-wie. Indyanie przechodzą coraz bardziej do ży cia osiadłego, rolniczego, a dzieci ich uczęszczają do szkół. W roku 1881 liczono tylko blizko 47 000 Indyan osiadłych, w 1889 było ich już blizko 76 000. Dzieci indyjskich, uczęszczających do szkoły, w r. 1881 było tylko 4 126; w roku 1890 zaś—6 671. Napływ ludności murzyńskiej

Miejscowość

Szer. pn. Dług. zach.! Styczeń Kwiecień Sierpień Paździer.

Rok

Średnie wahania roczne

Hebron . Rama .

55°27' 56° 7' 56°33' 57°34' 58°I2/ 58°53'

60°12' 61°22/ 61°40' 62° 3' 62°37' 63°2L'

—20.2 — 22.6 -21.8 —20.8 -21.5 —20.3

00 00 00 JO c <p

■- b m m ta ©

O CC GO Cl (M <M

to to oj Ca

bc

258 mm.;

września 238 mm. Mimo surowego klimatu K-y uprawa pszenicy zajmuje tutaj przynajmiei ł’/2 milionów klm. Q, a jęezmieuia—niewiele mniej niż połowę kraju; pierwsza sięga na północ do Peace River, druga do dolnej Mackenzie. Uprawa kukurydzy ogranicza się do okolic jeziora Ontario. Pod względem wilgoci wnętrze K-y jest lepiej uposażone, niż wnętrze Stanów Zjednoczonych: opady są obfitsze, a ulatnianie się słabsze; stąd rosną tu wielkie lasy i handel drzewem jest bardzo rozwinięty. Klon tutejszy dostarcza cukru, a jodła — balsamu kanadyjskiego. Ze zwierząt na północy żyją zwierzęta polarne, jak: renifer, niedźwiedź polarny, leming, wół piżmowy itd.; na południu: bóbr, szop, niedźwiedź szary, jeleń i t. d. Bogactwo rybne jest wielkie, zwłaszcza liczne są łososie. Chów europejskich zwierząt domowych jest znacznie rozwinięty.

Element francuski zachował dość wiernie

Opady występują głównie w czasie późnego lata i i chińskiej jest nieznaczny i rozpoczął się do-i jesieni i są nieznaczne, jak zwykle w krajach I piero w ostatnich dziesiątkach lat; Chińczycy za-zimnych: Hoffeuthal rocznie 513 mm., od czerw- j częli przybywać liczniej od czasu otwarcia kaca do września włącznie 254 mm.; Hebron rocz- ! nadyjbkiej kolei oceanu Spokojnego, oraz wydanie 490 mm , od czerwca do września włącznie j nia rozporządzeń, utrudniających Chińczykom Rama rocznie 609 od czerwca do immigracyę do Stanów Zjednoczonych. Tym sposobem K. jest w daleko wyższym stopniu, niż Stany Zjednoczone, krainą białych; z drugiej jednak strony przeciwieństwa narodowościowe i religijne pośród nich są bardziej zaostrzone. Stosunki procentowe różnych etnicznych elementów pośród białych są następujące: element francuski stanowi przeszło 30%» irlandzki przeszło 22°/₀, angielski 20%, szkocki 16%, niemiecki 6 %•

swą narodowość, jakkolwiek znajduje się on od-dawna pod władzą angielską i nie jest zasilany przez świeżą kolonizacyę z kraju macierzystego; podczas gdy immigracya angielska jest wciąż stosunkowo dość znaczna. Co do wyznań, to przeważa katolicyzm, wyznawany przez Francu zów i Irlandczyków; z wyznawców innych reli-gij przeważają metodyści, a dalej prezbiterya-nie; wyznawcy angiikauizmu zajmują dopiero czwarte miejsce; na piątem stoją baptyści.—Pod IV. Stosunki statystyczne, ekonomiczne i poii- względem liczby ludności wr. 1898 było tyczne. Ludność K-y, podobnie jak i Stanów około 5 250 000 mieszkańców. Ludność ta była Zjednoczonych, jest głównie napływowa; ludność rozdzielona na poszczególne prowincye, jak wska-pierwotna musiała ustąpić przed kolonistami, żuje następująca tablica:

Obszar

Prowincje

Obszar w kilometrach wodny kwadr. w km. kw.

Mi eszkańcy

Spis

z r. 1891

Obliczenie z r. 1895

Na l km.

kwadr, w 1895 r.

Ontario......

Quebec......

Nowa Szkocya

„ Jukon (Yukon) .

575 424 900 000 53 395 73 094 191 694 993 514 5 184 730 944 232 075 277 582 275 011 270 864 923 700 774 000 1 488 000 580 500

6 091 8 554

130

259

25 635 2 592

38 880

2    595 15 552

1 931

3    110

2 1 14 321 1488 535 450 396 321 263 152 506 98 173 109078

2 199 402 1 547 200 454 642 321276 203 549 131 438 101 958

cc

98 967

116 969

Liczba mieszkańców miast wzrasta daleko szybciej, niż całego kraju; trzy największe miasta K-y w r. 1891 liczyły mieszkańców: Montreal 216 650, Toronto 181 220, Quebec 63 090. Z mniejszych miast 47 mają przeszło po 5 000 m-ców, 45 — przeszło po 3000 do 5 000, a 91—po 1500 do 3 000. Miasto Vancouver, które w r. 1881 jeszcze nie istniało, w r. 1891 liczyło już 13 685 m-ców. Głównem zajęciem mieszkańców jest rolnictwo, hodowla bydła i rybołówstwo. Obszar uprawny K-y r. 1891 wynosił 19.9 milionów akrów, pastwiska 15.3 milionów akrów. Głównym przedmiotem uprawy jest pszenica, zwłaszcza w prowincyi Manitoba. W związku z hodowlą bydła jest wyrób serów, które stanowią ważny artykuł wywozu do Anglii. Połów sztokfiszów, śledzi, łososi itd. jest znaczny; poławiają się też wieloryby i foki. W r. 1897 ogólna wartość połowu wynosiła 22 783 546 dolarów, z których 10.8 miliona dolarów przypada

na wywóz. Największy udział w połowie bierze Nowa Szkocya i Brytańska Kolumbia.

Handel i przemysł obejmują prawie wyłącznie płody rolnictwa, hodowli, rybołówstwa, gospodarstwa leśnego i górnictwa. Przemysł wzrasta wskutek wysokich ceł ochronnych; w r. 1891 liczono 75 968 fabryk z 370 256 robotnikami. Główne miejsce zajmują fabryki machin i narzędzi, dalej tartaki, młyny, przędzalnie itd. Wywóz ogranicza się prawie wyłącznie produktami surowemi. Wartość jego w różnych latach była następująca: w roku 1879 — 71 491 225 dolarów, w r. 1889 — 89189 167 doi , w r. 1895 — 113638803 doi., w r. 1899 — 158 896 905 doi., w 1900—191 894723 dolarów. Przywóz wynosił w r. 1879 — 81 964427 dolarów, w 1889 — 115224931 doi., w r. 1895—110 781682 doi., w 1899-162 764 308 doi., w 1 900— 189 6*. 2 513 doi. Główne przedmioty handlu i ich wartość wyszczególnia następująca tablica dla roku 1899:

PRZYWÓZ.

Wartość w tysiącach doi.

W Y W Ó Z.

Wartość

w tysiącach doi.

Towary żelazne .

Węgiel ....

Towary wełniane.

Cukier...

Towary bawełniane Chemikalia .    .    .

Skóry .....

Żelazo.....

Towary jedwabne Drzewo i wyroby z drzewa .    .    3 597

Herbata Bawełna

Drzewo Zboże .

Ser

Owoce

Tytoń

3 512 3 301 3 027 2 153

Narzędzia rolnicze

W a i ś e s z i k a.

wa.

z. N.

Z. N.

Z. N.

Handel zewnętrzny K-y odbywa się głównie ze Stanami Zjednoczonemi i Wielką Brytanią; dalej idą Niemcy, Francya itd. Głównemi portami są: Montreal, Toronto, Halifax, Quebec, St. John, Ottawa, nad oceanem Wielkim port Victoria. Okrętów handlowych posiadała K. w r. 1899 6 698, a między niemi 1 969 .parowców.

Rządiadministracya. Na czele rządu K-y stoi naznaczony przez Anglię generał-gubernator, posiadający władzę wykonawczą przy pomocy rady tajnej. Siedliskiem rządu jest Ottawa. Władzę prawodawczą sprawuje parlament, który się dzieli na senat i izbę gmin; postanowienia potwierdza gubernator w imieniu króla. Senator musi mieć przynajmniej lat 30, być o-bywatelem, posiadać przynajmniej 4 000 dolarów majątku i mieszkać w tej prowincyi, w któ rej jest wybrany. Liczba senatorów wynosi 81. Izba gmin, wybierana co 5 lat, składa się z 213 członków. Stan finansów w r. 1898 na 99 był następujący: dochody zwyczajne 46 741 250 dolarów (w tej liczbie cła: 25 316 842 dolarów); wydatki 41903 500 dolarów; dług państwowy: 266 273 477 dolarów.

Wojsko i flota. Armia stała kolonii wynosi 1200 ludzi. Składa się z artyleryi, pie choty i saperów; garnizon angielski w Halifax liczy 1816 ludzi. Prócz tego K. posiada mili-cyę, do której należą wszyscy mężczyźni od 18-u do 60-u lat; dzieli się ona na czynną i rezerwę; do pierwszej należy korpus ochotniczy ze służbą trzechletnią, milicya regularna i morska ze służbą dwuletnią; liczebna siła tej milicyi wynosi 36 000; prócz tego jest jeszcze milicya stała, złożona z 800 ludzi. Siła milicyi rezerwowej wynosi 200 000 ludzi. W prowiucyach północno-zachodnich znajduje się prócz tego około 1000 ludzi milicyi konnej. Wykształcenia wojskowego udziela akademia wojskowa w Kingstonie. Flota wojenna składa się z pięciu statków morskich i dwóch rzecznych.—Liczba szkół jest znaczna, samych uniwersytetów jest 16. Długość kolei żelaznych w r. 1898 wynosiła 26916 kim., co jest bardzo wiele w stosunku do nieznacznej liczby ludności. Długość linij telegraficznych w r. 1899 wynosiła 48 415 kim. Poczta wysłała 150 375 000 listów i 25 milionów kart pocztowych. Linia telegrafu podwodnego łączy K-ę z Wielką Brytanią, a także z wyspami Bermuda.—Porów. Deokert-Sievers „Amerika, eine allgemeine Landeskunde” (1894); [Hann „Klimatologie” (1897) itd.    w-N-

Kanada, filozof indyjski, twórca systemu W’ai-śeszika, opartego na zasadach atomistyki. O życiu i osobie K-y nic prawie nie wiemy: jest on dla nas tylko nazwiskiem, tuk samo jak prawie wszystkie wielkie postaci z dziejów umysłowych Indyj. Ze zbiegu jednakże różnych okoliczności, tudzież z charakteru filozofii jego, możemy wnioskować, że K. był współczesnym Buddzie lub że nawet żył od niego nieco wcześniej; miał on pochodzić z możnego rodu Kaśya-pa. Sutry czyli aforyzmy, przypisywane K-dzie, a obejmujące w krótkich, zwięzłych zdaniach cały wykład jego filozofii, wyszły w sanskryckim tekście w „Biblioteca indica” w latach 1860 — 61, przetłómaczył je zaś na język niemiecki Dr Roer w XXI i XXII tomie „Zeitschrift der deutschen morgenländischen Gesellschaft” 1867—68. Krótkie przedstawienie systemu K-y znajduje się w dziele Davies’a „Hindu Philosophy” (Londyn 1881, str. 127—132), oraz ustęp o nim w „Dziejach filozofii na Wschodzie” prof. Straszewskiego (Kraków 1894, str. 159 — 165).

Co do charakterystyki systemu K-y ob. artykuł

M. s.

Kanadol, ob. Nafta.

Kanadyjski balsam jest to rodzaj terpentyny, otrzymywany z Abies balsamea, rośliny bardzo zbliżonej do naszej jodły. Na powierzchni tego drzewa znajdujemy liczne gruczołki w kształcie pęcherzyków, w których zbiera się żywica: to też zbieranie balsamu polega na przecięciu gruczołka i zebraniu wyciekającego płynu. Zbieraniem balsamu zajmuje się najbiedniejsza część mieszkańców Kanady; ogólna produkcya rocznie wynosi do 20 000 kilo. K. b. jest to ciecz bezbarwna, przeroczysta, o specyficznym zapachu żywicznym, smak posiada gorzki, palący, jak wszystkie żywice; pod wpływem powietrza nie wydziela części stałych i nie brunatnieje, dla tych-to właśnie specyficznych własności K. b. ma ob szerne zastosowanie w mikroskopowej technice; w lecznictwie obecnie stosowauym nie by

K. Sł.

Kanadyjskie jeziora, grupa pięciu wielkich jezior słodkowodnych w Ameryce Północnej, rozłożonych po obu stronach, 45° szer. półn., mię dzy Kanadą i Stanami Zjednoczonemi, połączo na z morzem rzeką Świętego Wawrzyńca, zajmuje przeszło 252 280 km. obszaru i przedstawia największy na ziemi zbiornik wody słodkiej. Cztery z tych jezior: Wyższe, Michigan, Huron i Erie, leżą na jednym poziomie syluryjskiej wyżyny wapiennej; ze zbocza jej, na 100 m. wysokiego, odpływają wody jeziora Erie wodospadem Niagary do jeziora Ontario, z którego wypływa rzeka Świętego Wawrzyńca, odprowadzająca wodę tych wszystkich jezior do Atlantyku.

Kanaga, Kani aga, jedna z wysp Ądryana w archipelagu Aleuckim, leży około 52° szer. półn., ma naturę wulkaniczną (czynny wulkan i źródła gorące),

Kanagawa, miasto i przystań w Japonii, na południowo-wschodniem wybrzeżu wyspy Nipon, na zachodniem wybrzeżu zatoki Tokio, w prowincyi Musassi, otwarta w r. 1858 dla handlu zewnętrznego.

Kanaki, termin etnograficzny bez głębszego znaczenia. Wyraz „kanaka* oznacza w języku wyspiarzy archipelagu Sandwich człowieka, a ra-

z. N.

D.

oo>

czej tubylca. Wyspiarze ci nazywają więc siebie K-mi. Termin ten rozszerzyli Europejczycy na inne ludy Polinezyi, Francuzi zaś zastosowali do Melanezyjczyków, a zwłaszcza do tubylców

N. Kaledonii.    L- K-

Kanala, Canal a (Napoléonville), port na wschodniem wybrzeżu Nowej Kaledonii, leżący wgłębi zatoki, około 21 y₂⁰ szer. półn.

Kanale (Canale), herb polski z indygiena-tu. Na tarczy, w polu srebrnem, błękitna krokiew. Nad tarczą korona szlachecka. Herb rodziny weneckiej, z której Hieronim Ludwik Matabaila di Canale otrzymał tytuł hrabiowski sardyński ; następnie, jako poseł sardyński w Wiedniu, otrzymał ten sam tytuł w pań- Fig-103. Kanale (herb), stwie Rzymskiem od cesarza Józefa II w r. 1768. Posiadał też tytuł margrabiego di Cernerasco. Do indygienatu polskiego przypuszczony został tenże Hieronim Ludwik w roku 1768.—„Vol. Legum” VII, 420; Ostrowski; Siebmacher IV, 11, 60.

Kanalik, przykanalik, przewód łączący kanał uliczny z posessyą i sprowadzający wody ściekowe z domów mieszkalnych, pralni, fabryk, drogą podziemną do kanału.

Kanalizacya, systematyczne przeprowadzenie kanałów miejskich, racyonalne ich połączenie pomiędzy sobą, uwzględniając obfite przemywanie i należyte przewietrzanie wnętrza, oraz możliwie najwłaściwsze połączenie domów i spław wód brudnych ze zlewów, klozetów, pralni i wanien do kanału ulicznego. O ile system K-i oparty jest na przyjęciu wszystkich wód brudnych do kanału, należy uwzględnić także wody atmosferyczne, czyli wody z deszczów i śniegów topniejących. Warunkiem nieodzownym K-i, wyrażającym niewątpliwie znaczny postęp kulturalny i wymogi wygody lub komfortu, jest obfitość wody, służącej do ustawicznego i ciągłego przemywania całego ustroju kanalizacyjnego.—W naszych czasach środowiska o dużej ilości mieszkańców, skupionej na względnie niedużej przestrzeni, bez szybkiego usuwania nieczystości w stanie zupełnie świeżym obejść się uie mogą. Tendencya uzdrowotnienia miast i miasteczek jest niemal równoznaczna z dążnością rozwoju, upiększenia danej miejscowości.—Im więcej na zachód zwrócimy uwagę, spostrzegamy, że nietylko miasta stołeczne, jak np. Berlin, Paryż, Londyn, lecz miasta drugo- i trzeciorzędne bez kanalizacyi rozwinąćby się nie mogły. W miastach nieskanalizowanych panuje wysoka śmiertelność, gdy tymczasem w miastach skanalizowanych stopień śmiertelności zmniejsza się w stosunku zwiększenia ilości domów, połączonych z kanałami. Niektóre choroby, jak tyfus brusz-ny, zaczynają znikać, i badania tego rodzaju, przeprowadzone dla Warszawy, najzupełniej potwierdziły wyniki otrzymane gdzieindziej.— Jeżeli zmiej8zenie śmiertelności nie może być policzone całkowicie i wyłącznie na karb K-i i wodociągów, to tem nie mniej znaczny bardzo odsetek pada na te urządzenia, bez których o ustroju hygienicznym miasta i domów mieszkalnych mowy być nie może. Komitet hygieny publicznej z łona Towarzystwa Lekarskiego w Warszawie („Gazeta lekarska” 1889 N» 2), określa wpływ K-i i wodociągów na zmniejszenie śmiertelności od 6 do 12 na tysiąc. Istotnie, śmiertelność Warszawy przed rozpoczęciem robót kanalizacyjnych i wodociągów sięgała 30°/ obecnie zaś (1903 r.) nie dochodzi 22°/₀₀ i prawdopodobnie liczba ta ulegnie dalszemu jeszcze zmniejszeniu, po ukończeniu robót na Powiślu, oraz po skanalizowaniu przedmieścia Pragi. — Historycznie biorąc, spławianie ekskrementów spotykamy w budowlach Rzymian. Wykopaliska w Pompejach i Herculanum wskazują nam ciekawe niezmiernie urządzenia sedesów wykutych w kamieniu, a zawartość klozetową unosił wartko i ciągle dopływający strumień wody czystej. 600 lat przed N. Chr. Tarquiuius Superbus zbudował główny kanał rzymski, znany dotąd pod uazwą cloaca maxima, który na rysunku fig. 104 przedstawiamy.—Początkowo cloaca maxima służyła do odprowadzania wód z Forum romanum, później jednak zużytkowano ją do spławiania nieczystości klozetowych. Ślady dawnych urządzeń kanalizacyjnych odnaleziono również w Granadzie (Alhambra). Miasta Niniwa i Babilon posiadały, tak jak niektóre osady w Egipcie, swoje kanały ściekowe, a wyloty tych kanałów sięgały bądź do rzek, bądź też do pól, przeznaczonych do zużytkowania odchodów dla rolnictwa.—Świątynia Salomona była również skanalizowaną, a dużych rozmiarów kollektor, wydrążony w skale, prowadził wody brudne do rzeczki Kidron (czarny potok, tak zwany z powodu silnego bardzo zanieczyszczenia ściekami). W Grecyi mało się odnajduje śladów K-i, natomiast bardzo wiele z działu wodociągów.—Zastanawia i w podziw wprowadza to, co się w dziedzinie K-i do naszych czasów zachowało, albowiem trudności do pokonania musiały być olbrzymie, nietylko podczas budowy, lecz i później, gdy szło o o-czyszczanie kanałów i utrzymywanie ich w należytym porządku. — Za czasów cesarza Augusta wprowadził Agryppa wodę z wielkich wodociągów do wnętrza kanałów i tym sposobem starał się o należyte ich przemywanie.—Upadek rzymskiego bogactwa, kultury i nauk pociągnął za sobą także i zanik w postępach sztuki budowlanej wogóle, a budowy K-i w szczególności.— Wykonywano tu i owdzie przesklepianie cuchnących rowów; budowano miejscami pod ulicami miast kanały, lecz robót systematycznych two-

j ______ZU

3««

J.

rv

N/

&i o etc ex

■nuxoci\\t<\

Ą, J VnCc

Il

«M*KÄMS*»«

Fig. 104.

do K-i Warszawy — to historya jej sięga roku 1856. Już wtedy system tak zwanej „Kanaliza-cyi spławnej” znalazł w Europie szerokie zastosowanie i powszechuem cieszył się uznaniem.— To też w r. 1856.starszy inżynier miasta, Ratyń ski, ułożył pierwszy projekt K-i Warszawy nim tą sprawą zajął się angielski inżynier Haw-skley, powołany w r. 1863 przez Wielopolskie-

rżących jednolitą, dobrze obmyśloną całość, czy- dzenia kanalizacyjne, lecz druso- i trzeciorzędne; li ustroju prawidłowej K-i nie napotykamy. — czystość miast niemieckich jest wzorową; dzięki Dopiero w ubiegłem stuleciu pod przewodnie- racyoualnie przeprowadzonej K-i, posiadają one twem Anglii, która najbardziej odczuwała po- podstawę do innych, dalszych i z nią ściśle zwią-trzebę uzdrowotnienia gęsto zaludnionych, bo- zanych ulepszeń, a łącznie z tern z roku na gatych miast przemysłowych, widzimy ruch rok śmiertelność się ustawicznie obniża, a licz-i dążność celową w kierunku K-i (impuls dały ¹ ba ludności znacznie wzrasta. — Przechodząc spostrzeżenia z powodu cholery w r. 1848/9).

Po

We Francyi, a szczególnie w Paryżu, spostrzegamy przy budowie K-i dążność prześcignięcia nietylko prac angielskich, ale nawet wzorów rzymskich.—Municypalnośó Paryża uważała roboty kanalizacyjne nietyle za klucz do rozwią-zauia kwestyi zdrowia, jak raczej za pomnikowa dzieło sztuki, i tem tylko tłóinaczyć można to poparcie sfer miarodajnych, ażeby Paryż, go. W dwa lata później bankier Bloch, a w r. najpierwsza stolica świata, miał nową atrakcyę, 1868 bankier Lewenberg, przeczuwając donio-którejby inne miasta pozazdrościć musiały. — słość dla rozwoju miasta K-i, polecili inżynie-Niemcy, a przedewszystbiem Hamburg i Frank- roin krajowym szczegółowe zbadanie i opraco-furt n/M., a później Gdańsk i Berlin, szybkim wanie planu i kosztorysu tej niezbędnej installa-bardzo krokiem podążyły naprzód. Dziś, nietyl- cyi.—Najsumienniej wywiązali się z danego im ko miasta pierwszorzędne mają wzorowe urzą- zlecenia inżynierowie: Julian Majewski Sporny

i Surzycki, lecz i ten projekt wykonanym nie został. Dopiero w r. 1876 powołano do Warszawy znakomitego inżyniera-anglika W. Lindleya, który, posiadając duże doświadczenie i łatwość szybkiego oryentowania się, skreślił plan i przedstawił go w r. 1878 generałowi Starynkiewiczowi. — Ten, jako prezydent i gospodarz miasta, traktował uzdrowotnienie Warszawy z niesłychaną energią i zapałem. Zasługi tego człowieka na tern polu stanowią najpiękniejszą kartę w gospodarstwie miejskiem Warszawy, a praca i usiłowania jego wychodziły daleko poza ramę gorliwego spełniania obowiązków. Trzeba było, chcąc przeprowadzić K-ę i wodociągi w Warszawie, wytworzyć szereg wyłomów w ustroju magistratu, a mianowicie na wydatkowanie milionowych funduszów trzeba było uzyskać sankcyę władzy najwyższej, gdyż magistrat, nie posiadając ustroju samorządnego, miał prawo wydatkowania sum najwyżej do 150 rubli.—Dalszy wyłom uczynił Staryn-kiewicz przez powołanie do życia komitetu kanalizacyjnego, złożonego z przedstawicieli władz, obywateli miasta zpośród właścicieli domów i lekarzy - hygienistów. Obowiązkiem tego komitetu była bezpośrednia piecza o sprawy bieżące i kierunek budowy K-i, z możliwą oszczędnością a największym pożytkiem dla miasta i mieszkańców.—Nadto przeprowadził Starynkiewicz i fak tyczną kontrolę państwową, która odbywała swe czynności na gruncie, równomiernie z postępem robót. Zasadniczą myślą Starynkiewicza w dążeniu do uzyskania pozwolenia kontroli faktycz nej dla K-i była niewątpliwie dbałość o fundusze miejskie i właściwe ich użytkowanie z jednej, a z drugiej strony pragnął on siebie, jako głównego gospodarza miasta, i współpracowników swoich, kierujących robotami, ochronić od zarzutu lekkomyślnego lub niewłaściwego szafowania groszem publicznym.—Tych kilka szczegółów charakterystycznych rzucają pewne światło na okoliczności towarzyszące rozpoczęciu robót kanalizacyjnych w Warszawie.— Trudności piętrzyły się, im bardziej zbliżał się moment urzeczywistnienia zamiarów, zarówno pod względem technicznym jak i ekonomicznym. Względy techniczne domagały się przedewszystkiem podstawy czyli dokładnego planu miasta, którego municypalnośó nie posiadała wcale. Sporządzenie planu na wielką skalę (1:250) już samo w sobie stanowiło duże przedsięwzięcie, wymagające odpowiednich sił technicznych, należycie przygotowanych i wyszkolonych, a następnie dużego nakładu pieniężnego na przeprowadzenie bardzo ścisłych i subtelnych pomiarów ulic, placów, wnętrzy domów, zgodnie z ostatuiemi wymaganiami techniki i uwzględniając cel, dla którego plany te przedewszystkiem służyć miały.— Plan robót i całe kierownictwo po zawarciu u-mowy z panami W. Lindleyem (ojciec) i W. H. Lindleyem (syn)—przeszło w ręce tego drugiego.

Kun. Pow. Ilu«tr. Zeic. 266. T. XXXIV.

Zasadniczą myślą rzeczywistego twórcy i wykonawcy K-i Warszawy, W. H. Lindleya, było zaprojektowanie w jednym obecnym planie tej wielkiej całości i wszelkich jej części składowych, dobrze ze sobą powiązanych. Podzielił on miasto, na zasadzie topograficznego ukształtowania, na trzy części górne (A, B i G) i na dolną, czyli lewy brzeg Wisły (D). Trzy główne kanały górnego miasta przyjąć miały wszelkie ścieki i wody atmosferyczne, sprowadzając je do jednego punktu, położonego poza koleją Obwodową—wpobliżu dzisiejszej stacyi towarowej drogi żelaznej Nadwiślańskiej. Punktem najwyższym systemu A była stacya filtrów na Koszykach, systemu B rogatka Mokotowska, systemu C—tenże sam punkt; zaś dolne miasto, Powiśle, otrzymało w projekcie dwa kanały: D i D', dla których punktem najniższym miała być stara stacya wodociągu warszawskiego, położona przy rogu Dobrej i Karowej, a punktami najwyższemi dla D—okolice poza Łazienkami położone, przy rogatce Czerniakowskiej; dla D' róg Rybaków i Zakątnej. — Kanały główne górnego miasta po połączeniu się tworzyć miały jeden kanał główny z wylotem w Bielanach, kanały dolnego miasta, położone zbyt nizko względem poziomu Wisły, miały zawartość swoją przelewać do zbiornika, z którego za pomocą machin parowych starego wodociągu ścieki miały być przepompowywane do głównego kanału G na rogu Karowej i Krakowskiego Przedmieścia.— Obszerny ten plan obejmował sieć kanałów nie-tylko głównych, lecz i drugo- i trzeciorzędnych pod wszystkiemi ulicami naówczas egzystujące-mi; zostały wykreślone i spadki z całą dokładnością, na jaką projektodawca w owej chwili, nie mając jeszcze pomiarów własnych, zdobyć się mógł;—oznaczony plan ten miał służyć i po odpowiedniem uzupełnieniu istotnie posłużył wciągu lat 20 do wytworzenia sieci kanałów podziemnych, dochodzących w 1903 długości 150 000 metrów bieżących. Wymiary i profile kanałowe (ob. tablicę) obliczono przy uwzględnieniu wód brudnych, deszczów normalnych i deszczów u-lewnych oraz nachylenia, z jakiem kanał w danym wypadku mógł być pobudowany. Budowę zamierzono rozpocząć w r. 1880, jednakże formalności związane z zatwierdzeniem projektów, oraz sprawy wypuszczenia i umieszczenia obli-gacyi, wpłynęły na opóźnienie pierwszych robót kanalizacyjcych do jesieni 1883 r. —Trudności ekonomiczne, o jakich mowa, polegały na szeregu pytań: kto poniesie ciężar robót? czy sami właściciele domów—i czy ciężary tego rodzaju nie przewyższą siły i możności obdłużonych właścicieli? czy nie należałoby wciągnąć przedstawicieli handlu i rozwijającego się przemysłu i na ich barki złożyć ciężar jeżeli nie całego przewidzianego nakładu, to przynajmniej wielkiej jego części? W takich warunkach rozpoczęto jednak K-ę warszawską, pod kierownictwem W. H. Lindleya,

75

znakomitego specyalisty, wielce doświadczonego. Po zbudowaniu kollektorów przeprowadzono K-ę centralnych dzielnic, ażeby ludności najbardziej zamożnej dać sposobność i możność przekonania się, jaką rolę nowe urządzenie pod względem wygody i komfortu wewnętrznego odgrywa—nie mówiąc już nic zgoła o doniosłości pod wzglę dem zdrowotnym. — O ile roboty dokonywały się na koszt raunicypalności, narzekania na K-ę, pochodzące przeważnie ze sfer właścicieli domów, trzymane były w tonie dyskretnym. Gdy jednak w roku 1886 ogłoszono taryfę opłaty za wodę, a bardziej jeBzcze gdy w 1888 rozpoczę ły się roboty około połączeń domowych z kanałami ulicznemi, rozgoryczenie, podsycane przez głośniejszych w swoim czasie ekonomistów (ob.

J. G. Bloch), przebrało wszelką miarę i zdawało się, że dzieło K-i może zostać spaczouem ze względu na niechęć obywateli miasta i niezrozumienie doniosłości sprawy. Myśl przymusowego skanalizowania posessyj nie znalazła aprobaty u Starynkiewicza, który przewidywał, że tylko drogą spokojnego porozumienia się i fachowych informacyj można będzie przekonać nawet najoporniejszych, że system dawniejszy, wywózka nieczystości, jest nietylko stokroć przykrzejszym, lecz znacznie kosztowniejszym. Zanim jednak do porozumienia doszło, przewidywano w kołach najbliżej zainteresowanych ruinę właścicieli domów, upadek Towarzystwa kre dytowego m. Warszawy, obniżenie się wartości listów zastawnych, oraz bankructwo posiadaczy tychże listów.—Dziś, gdy dzieło w ³/₄ jest skończone i oddaje miastu i jego mieszkańcom prawdziwą i rzetelną usługę, przypomnienia te mają tylko wartość historyczną—albowiem prawda zawsze i wszędzie zwyciężyć musi. Jednakże spory te opóźniły do pewnego stopnia prawidłowy i szybki bieg uzdrowotnienia Warszawy i wywołały naówczas niewiarę w zdolność finansową miasta i jego siły żywotne, ażeby sprawę K-i szczęśliwie do końca doprowadzić było można. Okres w r. 1888 do 1900 stanowił jednak pod względem rozwoju przemysłu krajowego czas niezmiernie pomyślny. Wzrost Warszawy był wprost imponujący: handel spotęgował się znakomicie, łatwość umieszczenia nowych emissyj obligacyj kanalizacyjnych po kursach bardzo dogodnych była wprost zdumiewającą, tak, że dzięki tym wyjątkowo szczęśliwym warunkom roboty, wykonywane przez municy-palność, rosły, a fundusze wydane na wodociągi i K-ę dostawały się w formie robocizny znacznej liczbie pracowników z całego kraju, cegielniom podmiejskim, fabrykom cementu, odlewniom rur i dostawcom drzewa. Pieniądz więc pozostawał w kraju, a wydatek przyrastał do murów i powiększał majątek Warszawy.— Gdy mowa o K-i, to rozróżnić wypada system ogólnospławny od systemu rozdzielczego. Pierwszy jest synonimem systemu tout à l'égout i oznacza że system przyjmuje bez wyjątku wszelkie ścieki. Drugi zaś różni się tem, że wyłącza bądź wody atmosferyczne, bądź fekalia. Każdy z tych dwóch systemów posiada swoją racyę bytu, ma jednak swoje wady charakterystyczne i zalety niewątpliwe. — Otóż ogólny system K-i spławnej nadaje się doskonale do usuwania zarówno wód deszczowych, jak i odchodów ludzkich z obrębu granic miejskich; jednakże ostatecznie wydalenie odchodów, szczególnie w o-kresie silnych deszczów, przedstawia w wielu razach poważne trudności. Oprócz tego system ten, przydatny dla dużych i zamożnych miast, może być niedostępny dla małych miast i miasteczek.— System rozdzielczy, w przeciwstawieniu do systemu ogólno-spławnego K-i, posiada tę zaletę, że, przy stosunkowo mniejszych kosztach nakładowych całej sieci, wymaga mniejszych machin, kotłów, rur do odprowadzenia ścieków o przekroju mniejszym. Gdy mają być urzą-wane pola irrygacyjne, obszar może być ograniczony; eksploatacya staje się bardziej ujednostaj -nioną i tańszą, albowiem ilość ścieków nie podlega znacznym falowaniom. O ile baseny osadowe są projektowane, wystarczają mniejsze wymiary, o ile zaś znajdują zastosowanie środki chemiczne do klarowania, to potrzebna jest mniejsza ilość domieszek, a lepszy wynik objaśnia się jednostajnością napływu ścieków. Zalety przytoczone nie mogą jednak zgóry wpłynąć na zdecydowanie kwestyi: który z tych systemów jest lepszy, albowiem warunki miejscowe, względy ekonomiczne i hygieniczne, topografia okolicy—mogą tak silnie zaważyć, że dopiero porównawcze dokładne dane przechyliłyby szalę bądź w jedną, bądź w diugą stronę. — System rozdzielczy może mieć racyę bytu tam, gdzie duże spadki sprzyjają wyborowi małych przekrojów. Dzielnice miasta położone nizko, narażone na zatapianie w czasie wysokich wód, nie nadają się wcale do stosowania systemu rozdzielczego.— Dla K-i miast sprawa pozbycia się wód ściekowych szybko, bez przerwy — jest sprawą pierwszorzędnej wagi. Lecz drugie pytanie: co ma się stać ze ściekami? jest może niemniej ważne. — Początkowo decydowano się na wpuszczenie ścieków do wód bieżących. Pierwsze przykre doświadczenia zrobiono w Londynie i Paryżu, z powodu zanieczyszczenia Tamizy i Sekwany ściekami miej-8kiemi. W Anglii pierwsze rozporządzenia przeciw zanieczyszczeniu wydano w r. 1876; we Francyi zaś komissya wyznaczona dla zbadania zabagnienia Sekwany rozpoczęła swe prace w r. 1874. Skutki praktyczne tych prac wyrażają się uchwałą magistratu miasta Berlina-, odrzucenia projektów K-i osnutych na wpuszczeniu wód ściekowych do Szprewy, a przyjęcia projektu Hobrechta, opartego na polach irrygacyj-nych.—W Ameryce północnej sprawa ta przedstawiała się nieco korzystniej. Bogactwo wód pły-

45 000 300 000

w Paryżu

86 400

86 400

w Paryżu w Warszawie

nących, wspaniałe, duże, o długim przebiegu rzeki, a równocześnie mała gęstość zaludnienia, w stosunku do Anglii, wpłynąć musiała na odmienne traktowanie danego zagadnienia. Jednakże i w Ameryce wysuwały się pewne trudności wobec faktu, że z niektórych rzek czerpano poniżej wodę do użytku domowego. To też Amerykanie radzili sobie prawem, zabraniającem wpuszczania wód kanałowych do rzek, o ile miejsce wylotu nie było oddalone na 32 kilometry od miejsca czerpania wody do picia. Stosunki amerykańskie zresztą, tak bardzo odmienne od naszych, mogą o tyle interesować, o ile znajdujemy u nich rozwiązanie oryginalne, ciekawe, a nieraz wprost zdumiewające. Oto poszkodowany nadbrzeżny mieszkaniec rzeki, który wody czerpać już nie jest w stanie, występuje na drogę cywilną z zażaleniem przeciwko zarządowi miasta, domagając się przysądzenia mu wynagrodzenia za doznane straty. Zarząd miasta ma dwie drogi: albo zbudowanie wielkiej i kosztownej installacyi osadników lub filtrów, celem sklarowania wód brudnych, albo też płaci odszkodowanie. Ponieważ druga droga jest mniej kosztowną, więc przegrywa proces i płaci. Jednakże i w Ameryce stosunki się zmieniają, miasta rosną, zanieczyszczenie szczególnie małych rzek dochodzi do granic o-statecznych i obecnie bez przepisów obowiązujących prawodawstwo obejść się nie będzie mogło. — Nas bliżej obchodzić muszą stosunki niemieckie, w okolicach przemysłowych; lecz tam znajdujemy, że przepisy i obostrzenia dla danej rzeki ulegają zmianom, o ile rzeka przepływa rozmaite państwa i państewka. Wogóle prawodawstwo niemieckie wrogo traktuje tych, którzy daną rzekę zanieczyszczają. — Lecz warunki i okoliczności ulegają rozmaitym zmianom. Najpierw szybkość rzek jest odmienną Szybkość przepływu wody na sekundę, gdy weźmiemy pod uwagę Tamizę i Sekwanę, i Wisłę pod Warszawą, wyrazić można cyfrowo przez 11, 13 i 90 centymetrów. Znaczy to, że woda w Wiśle przy stanie średnim przepływa 8 razy szybciej niż w Tamizie pod Londynem, w której woda podczas przypływu morza się piętrzy, — a 7 razy szybciej niż w Sekwanie pod Paryżem. Oprócz szybkości, która stanowi jeden ważny współczynnik, decydujący o ilości przepływu wód rzecznych na sekundę, zauważono że w Sekwanie spływa 45 m.³, gdy tymczasem minimalna ilość zaobserwowana przez zarząd kommuni-kacyj lądowych i wodnych w Warszawie, wyuo si 250 m.³. Praktycznie biorąc, cyfra 300 m.³, oznacza ilość przepływu na sekundę, i cyfra ta znowu jest 7-krotną, zanotowaną pod Paryżem. Nie dość na tern, ludność odgrywa również ważną rolę, albowiem ilość wód ściekowych powstaje w niewątpliwej zależuości od zaludnienia. — Jeżeli oznaczymy ludność Paryża na 2 600 000, a Warszawy na 700 000, i przyjmie

my około 100 litrów wody brudnej na jednostkę (Warszawa zużywa dotąd tylko 50 litrów), to otrzymamy stosunek wody brudnej do wody rzecznej niezmiernie korzystny dla Warszawy:

Ilość wody rzecznej, w litrach, na sekundę:

w Paryżu w Warszawie

Ilość wody brudnej z kanałów, w litrach, na sekundę:

2 600 000 mieszk. X 100 = 260 000 000

3 000 %;

w Warszawie 700 000 mieszk. X hO =

35 000 000

405 7S.

Stosunek zatem wody kanałowej do wody rzecznej

3 000 : 45 000 = 1:15 405 : 300 000 = 1 : 750.

To znaczy, że na jeden litr wody brudnej wypada w Paryżu 15 litrów wody Sekwany, u nas zaś na 1 litr ścieku 750 litrów wody wiślanej. Pettenkofer i inni badacze orzekli, iż np. rzeka Izara, przyjąwszy ścieki pod Monachium, wraca pod względem swej czystości do stanu normalnego wt okolicach Landshut; gdy porównamy badania, dokonywane na rzece Wiśle pod Warszawą przez prof, dra Bujwida, że woda rzeczna, mocno zanieczyszczona pod Bielanami przy wylocie kollektora głównego, powraca pod względem chemicznym i bakteryologicznym do swojego normalnego składu w okolicach Nowo-georgijewska — t. j. do składu, jaki powyżej Warszawy został stwierdzony,— to groza zanieczyszczenia rzeki nie byłaby wcale tak wielką, zwłaszcza gdyby profil rzeki został należycie uregulowany. — Stan dzisiejszy przekroju rzeki, z mieliznami, które od czasu do czasu, gdy poziom wód się obniża, wyłaniają się na powierzchnię, wytwarza istotnie w pewnych okresach lata stan zupełnie niepożądany. Jednakże stan taki jest przejściowym i musi uledz poważnym zmianom, a następnie każdy większy przybór rzeki przekształca stosunki i poprawia je należycie.— Wypuszczanie ścieków kanałowych do rzek, a specyalnie stosowanie tej metody w Warszawie do Wisły, wywoływało reklamacye i było powodem niezadowolenia sfer rolniczych i ogrodniczych. Utyskiwano, że dzieje się ogromna krzywda i szkoda rolnictwu wogóle, a ogrodnictwu podmiejskiemu w szczególności. — Przed rolnikami i ogrodnikami polskiemi takież same narzekania miały miejsce w Niemczech, a prze-

110 *1875

!■

*i\

§!

Przekroje eliptyczne kanałów ściekowych od I-ej do XI-ej klasy.

XI

160*240

Q !

so

SZt*00l

I’QOZ.

5i

JS

IQ

fl

90*160

80 xf-40

70*125

60*110

v,

;-î?:

W\

-**r-

it

-S:

3!

F~""

'i'".

XI

UM

Yiï

140*220

012*021

120 * 200

i '-A

■l:-i

I ,*5"

r'~'/'% jw"7;:r

5*2

li

M,.

J»

■,fe"

I J20

•—«- ~ -nr

-i

m-

\!

b>v

I.

280 » 2.35

ép:

--y

Svv3

M

vt

________\/v_____*j._

/ \A SC8 j

■:\\

; 'V

>'

■i

tan»

¹ lii

ii

180 x 225

i.

?»

it

IV /

s®

Przekroje gruszo wate.

160 * 200

mm

140 x 175

sa i

a.

Specyalne przekroje dla kanałów burzowych.

320 * 340

IB

Skala 1:66.

■=.

fi

(V.:¹

«ä*

O..-'

jr

320 x 340

•>

Hfc

i»

ÄSäi

Em. S.

wodnikiem był w swoim czasie znakomity uczony niemiecki Liebig. Około r. 1860 Liebig u-patrywał w tej metodzie groźne, szczególnie dla krajów rolniczych, zubożenie, a w perspektywie dalszej: głód, wojny ludowe i klęski wszechświatowe. Liebig twierdził, że brak równowagi pomiędzy tern, czego się dostarcza roli, a tem, co się z niej wydobywa, wywołać musi o-płakane następstwa. Z obozu przeciwnego zwracano uwagę Liebiga, że dostarczać rolnictwu zawartości kanałowej, rozcieńczonej olbrzymią ilością wody, oznacza to: dać na jednostkę przydatną tysiące lub więcej jednostek zupełnie niepotrzebnych, lub wręcz szkodliwych. Obawy Liebiga okazały się też plonnemi; przemysł zagraniczny, a obecnie i nasz krajowy, zaczął dostarczać nawozów sztucznych, a w nich otrzymywali ogrodnicy, zarówno jak i rolnicy, to właśnie i w takiej formie, czego im było najbardziej potrzeba. Zdolność i łatwość przewozu kolejami, udogodnienia taryfowe na materyały niezbędne dla rolnictwa, ułatwiały zbyt, gdy tymczasem przewóz zawartości kanałowej przedstawia trudności nadzwyczajne i koszt olbrzymi. Liebig pod koniec sam się przekonał i przyznał do błędu popełnionego w zapatrywaniach na sprawę omawianą.— Przy K-i miast wychodzi się zresztą z tego niewątpliwie słusznego założenia, że przedewszystkiem trzeba się pozbyć olbrzymich ilości wód brudnych, które zagrażają zdrowiu dziesiątków i setek tysięcy ludności. — Że spław do dużych rzek jest metodą najprostszą i najtańszą, a nieraz i jedyną, jaka przy danych środkach materyalnych muuioypalności pozostaje, dalszego dowodzenia nie wymaga.—Dopiero na planie drugim staje, poza uzdrowotnieniem miasta i dążnością do zmniejszenia śmiertelności, kwestya spożytkowania wód ściekowych. — Ze sprawą tą łączy się metoda irrygacyjna pól, czyli spożytkowanie wód ściekowych do zraszania odpowiednio przygotowanej przestrzeni, należycie splantowanej. zaopatrzonej w rowy podłużne i poprzeczne. Nie dość na tem—należy pamiętać, ażeby nadmiar wilgoci miał swobodny odpływ, gdyż inaczej następuje rychłe zabagnie-nie i niezdolność do spełnienia zamierzonego zadania.—Irrygacyę pól dawniej, zarówno w literaturze technicznej, jako też na niektórych'przykładach faktycznych (Gdańsk), uważano za idealny sposób rozwiązania trudnego i kłopotliwego zagadnienia. Jednakże doświadczenia w Berlinie uczą, że metoda ta, lubo posiada niewątpliwe zalety, ma jednak bardzo poważne strony ujemne. Przedewszystkiem koszt pól irrygacyjnych wpo-bliżu dużych bardzo miast z natury rzeczy jest i musi być bardzo znaczny. Obszary ziemi czę-sto-gęsto nie znajdują się w najbliższem sąsiedztwie, należy więc szukać ich dalej, a im dalej, tem koszt przewodów, o dużej średnicy rur," musi zaważyć bardziej na szali wydatków. Ścieki z miasta muszą być siłą machin wypompowy

wane, a im odległość pól znaczniejsza, tem koszt pracy mechanicznej zwiększać się musi. Za przykład cyfrowy, ile kosztuje irrygacya pól łącznie z plantowaniem, drenażem, zabudowaniami gospodarczemi, może posłużyć Berlin, w którym do r. 1900 wydano 43 miliony marek. W cyfrze tej nie mieści się ani koszt rur tłoczących, ani praca i koszt machin. W naszych warunkach klimatycznych sprawa irrygacyi pól natrafiła o-prócz dużego kosztu jeszcze na inny szkopuł, a mianowicie na trudności, wynikające z warunków klimatycznych. Zimowe miesiące, silne mrozy i zamrożona powłoka ziemna, której grubość wynosi do 1,50 metra, czynią irrygacyę pól w okresie zimy problematyczną. Przez pół roku więc system ten niezupełnie odpowiada warunkom i należy uważać go za możliwy tylko w pewnych okresach, gdyż w czasie dżdżystego lata i obfitości opadów, gdy ziemia i tak jest przesycona wilgocią, zraszanie wodnemi ściekami bynajmniej celowem nie jest. To też miasta, zmuszone do zastanawiania się nad pytaniem: co począć ze ściekami? rzadko niezmiernie decydują się na irrygacyę pól. Oprócz irrygacyi pól, lub pozbywania się ścieków bezpośrednio przez wpusz-czauie ich do rzek, starano się w szeregu lat o klarowanie przez osadzanie mechaniczne mętów w osadnikach, specyalnej budowy, z dodawaniem chemicznych domieszek, lub też bez nich. Osadzanie mechaniczne, uzupełnione w ostatnich czasach za pomocą filtrów biologicznych, dawało dobre rezultaty, albowiem woda ściekowa, pozostawiając najwstrętniejsze, mechanicznie zawieszone, lub pływające na powierzchni odpadki, wypływała względnie sklarowana, a dla oczu naszych nie przedstawiała nic zgoła, coby krytycznie uznać można było za niewłaściwe. Gdy w dodatku obfita ilość wody rzecznej służyć mogła do rozcieńczenia, a w dalszym przebiegu samooczyszczenie następowało, to metoda ta najlepiej odpowiadała w wielu razach.— Kanalizacyę spławną zaś, jako system najbardziej i niemal powszechnie stosowany—pomimo zaciętej w początkach opozycyi i walki — uważać należy za sposób w wielu wypadkach najlepszy i najracyonalniejszy.

Kanalizacya prądu, Kanalizacya elektryczna, rozgałęzienie przewodników podziemnych, przenoszących prąd elektryczny od generatora do przyrządów, które zasila. Rozróżniać w ogólności można dwa rodzaje kanalizacji elektrycznej, stosownie do tego, czy służyć ma do przeprowadzania prądów słabych, jakie wystarczają do obsługi telegrafów i telefonów, czy też przeznaczona jest dla prądów znacznego natężenia, potrzebnych do oświetlania elektrycznego lub do przenoszenia energii (ob. Elektrotechnika). W tym drugim razie przewodniki czyli druty winny posiadać przecięcie dostatecznie wielkie, by prąd nie napotykał znacznego oporu, powodującego podnoszenie się temperatury, wskutek

bowiem rozgrzewania się drutów ulegałyby zniszczeniu otaczające je izolatory, a pochodząca stąd strata energii elektrycznej przerywałaby zupełnie działalność prądu. Nadto znaczny opór w drutach sprowadzałby zbyt wielki spadek potencyału między źródłem elektryczności, a przyrządami, do których prąd dopływa. Ważną wszakże pomoc dają pod tym względem transformatory (ob.), pozwalają bowiem energię elektryczną, pochodzącą z jakiegokolwiek źródła, przenosić na znaczną odległość za pośrednictwem zwykłych drutów telegraficznych, a następnie zużytkować ją w sposób dla danego celu pożądany.—Natężenie prądu w każdem odgałęzieniu bocznem prądu głównego oznacza się na zasadzie prawa Ohma (ob. Ohma prawo); co do sposobu zaś, jak w obieg prądu wtrącane być mogą oddzielne przyrządy odbiorcze, lampy elek tryczne, przyrządy telegraficzne i telefoniczne, ob. Elektryczne oświetlenie, Telegraf, Telefon.

Kanalizowanie rzek

rzek.

ob. Regulacya

Kanał, czyli ściek, służący do odprowadzania wód brudnych.

Kanał, ob. Cieśnina.

Kanał w anat., ob. Przewód.

Kanałowe promienie, ob. Katodalne promienie.

Kanały. K. są to sztuczne drogi wodne, służące za odgałęzienia od naturalnych dróg wodnych lub za połączenia dwóch mórz lub rzek rozgraniczonych działem wód. Stosownie do celu rozróżniamy: 1) K. morskie; 2) K. wewnątrz lądu, które często tylko do spławu służyć mogą; 3) K., które prócz celów kommunikacyjnych służą do osuszenia błot, nawodnienia, doprowadzenia wody i t. p. Biorąc za podstawę podziału położenie kanału i układ gruntu, otrzymamy: 1)

K. w zupełnie płaskiej miejscowości; 2) boczne K., które biegną w dolinie rzeki; 3) obchodowe, są to zwykle krótkie K., służące do obejścia jakiej przeszkody, naprzykład zbyt gwałtownych spadków; 4) K. spławne o punkcie przedziałowym, przełęczowe, łączące dwa dorzecza, przechodzące przez dział wodny i mające na każdym stoku góry pewną ilość szluz. K. szluzo-we umożliwiają dopiero rozszerzenie sieci wodnej na całe kraje, bez względu na znaczne różnice wysokości. Pierwszy kanał tego rodzaju był wykonany we Francyi, pomiędzy rokiem 1604 i 1642, kauał Briare, łączący Sekwanę z Loarą. Urządzenie kanału jest tam usprawiedliwione, gdzie trzeba przewozić na znaczne przestrzenie wielkie ilości produktów rolnych i mineralnych, albowiem koszt budowy 1-go kilo metra kanału jest zwykle znacznie niższy niż koszt budowy drogi żelaznej; we Francyi kosztowały drogi żelazne 2'/₂ razy więcej niż K. Koszta utrzymania drogi wodnej są również znacznie mniejsze niż drogi żelaznej, a skutkiem tego przewóz kanałem nierównie mniej wynosi, niźli koleją. Przy urządzeniu kanału ważnemi są: wybór kierunku, profil podłużny, profil poprzeczny, ziemne roboty, uszczelnienie i umocowanie brzegów, czas potrzebny na przeszluzowanie statku, zużycie wody, urządzenia dla zasilania, przelewy dla zbytecznej wody, wrota przezorności, porty K-owe, uścia K-ów, w końcu koszty budowy i utrzymania.— Z K-ów bezpośrednio nas obchodzących należy wymienić: Augustowski, Królewski czyli Dnieprowsko-Bus-ki, Berezyński, Ogińskiego, Bydgoski. — Kanał Augustowski łączy Wisłę z Niemnem. Połączenie z Wisłą uskutecznia się przez Narew i wpadającą do niej Biebrzę, połączenie zaś Niemna przez Czarną Hańczę. Pomiędzy temi dopływami leży dział wodny w zagłębiu piaszczysto-błotnistem. Kanał Augustowski, nazwany od miasta Augustowa, korzysta, podobnie jak i kanał Bydgoski, z głównej dyluwialnej doliny, aby połączyć dwa dorzecza. Od Narwi do uścia kanału pod Dębowem Biebrza ma długości 69.6 kilometrów, stamtąd aż do jeziora Nec-ko pod Augustowem 33 km., od tego punktu do połączenia z Czarną Hańczą 38.4 km., nareszcie skanalizowana Czarna Hańcza i wschodnie uście kanału 31 km.—tak, że cała długość kanału, włączając Biebrzę, wynosi 172 kilometry, bez tej rzeki 102.4 km. Część kanału od Augustowa do Biebrzy biegnie wzdłuż Netty, naturalnego odpływu jeziora Necko. Korzystając na pewnej przestrzeni z jej łożyska, poniżej szluzy pod Dębową rzeka Biebrza jest wyprostowaną. Od Augustowa w przeciwległym kierunku pogłębioue i rozszerzone zostały natnral-ne K., łączące jeziora: Necko, Białe, Studzie-niczne. Na wschodnim końcu jeziora Stndzie-nicznego, przy pomocy szluzy „Swoboda”, osięga się najwyższą część kanału, przechodzącą przez szereg małych jezior, których odpływ przy Mi-kaszówce jeszcze poprzednio wpadał do Czarnej Hańczy. Od Mikaszówki do Soniczy spożytkowano, przy odpowiedniej przebudowie, łożysko tego dopływu Niemna na długości 30 km.; w prawo od Soniczy odgałęzia się kanał, dosięgając Niemna na znacznie krótszej drodze pod Niemnowem, 5 km. powyżej uścia rzeki Czarnej Hańczy. — Pod Niemnowem urządzona jest. potrójna szluza. Pomiędzy najwyższą częścią kanału i Niemnem różnica poziomów wód wynosi 41.5 metra, w przeciwnym kierunku ku rzece Biebrzy różnica poziomów wynosi 15.6 metra.—Aby przezwyciężyć te spadki wybudowano dla wschodniej części 11 szluz, z których jedna potrójna pod Niemnowem ma 9.4 metra spadku, pozostałe średnio 3.21 metra. Od szlu-'zy „Swoboda” do odgałęzienia z jeziora Necko mieści się jedna szluza, w południowym spadzie mieści się 5 szluz, najwyższa pod Augustowem, najniższa pod Dębowem. Kanał Augustowski wybudowany został pomiędzy r. 1824 i 1837 przez korpus inżynierów b. wojska polskiego; ma szerokości 11.5 m. na dnie; głębokość przy całkowitem napełnieniu wynosi 1.43 m., a szerokość powierzchni wody 2 ) metrów. Szluzy murowane mają długości 47.6 m., szerokości wrót 6.4 m. Z obu stron kanału urządzone są drogi 0.6 m. powyżej normalnego stanu wód do ciągnienia statków. Do zasilenia służą wody gruntowe, których poziom w okolicy znacznie się obniżył, wywierając wpływ dobroczynny; następnie jeziora Necko, Serwy, Sajno. Ruch statków, pomimo dostatecznej głębokości kanału i ilości wody, jest nadzwyczaj mały. Ponieważ rzeki, które on łączy, tylko na wiosnę i je-sienią mają dostateczną głębokość dla berliuek, statków 43 m., długich, 5.2 m. szerokich i 1.2 m. zagłębienia. Częściej przepływają przez ten kanał małe barki, dowożące zboże z Niemna do Warszawy. W okresie czteroletnim między rokiem 1890 i 1894 przepłynęło przez cały kanał w obu kierunkach średnio po 26 statków; w roku 1894 przepłynęło prócz tego po 50 stat ków w obu kierunkach przez szluzę Niemnowo, które przez szluzę „Dębowa” nie przeszły, służyły zatem dla miejscowej kommunikacyi. Tratew przepływało rocznie po 390 we wspomnianem czteroleciu. — Kanał Królewski nazywa się obecnie Dnieprowsko-Buskim. Budowę jego rozpoczęto w roku 1786 za panowania Stanisława Augusta i dla tego Królewskim nazwano, dla większych statków dopiero w latach 1839 do 1843 przebudowany i wówczas drugą nazwę otrzymał. Kanał ten łączy dorzecze Wisły z rozgałęzioną siecią wodną Dniepru. Przecina na całej swej długości Polesie, ten dziwnie błotnisty kraj, którego brzegi od strony Bugu spadają ku dorzeczu Wisły, od rz. Szarej i górnego Niemna ku dorzeczu Niemna się schylają, co umożliwiło budowę wspomnianego wyżej kanału i kanału księcia Ogińskiego, dwóch dróg wodnych, łączących morze Czarne z morzem Baltyckiem.— Kanał Dnieprowsko - Buski jest to szeroki i dosyć głęboki rów pomiędzy górną Piną i górnym Muchawcem. Na wiosnę, podczas wysokich wód, rozdział ich dokonywa się w okolicy Gołówczycy, mniej więcej na połowie drogi między Pińskiem i Brześciem Litewskim. Statki, płynące wówczas z Wisły do Kijowa, zmuszone są tylko raz pod Pińskiem przejść przez komorę szluzową. Gdy następnie wody spadną, podnoszone są tak nazwane półszluzy, tj. jazy szpilkowe, powstrzymujące odpływ wody. Od komory szluzowej pod Pińskiem do początku kanału łączącego, Pina ma długości 47 kilometrów, kauał sam 79 km., spławna część Muchawca 90 km. czyli cała długość drogi wodnej pomiędzy Pińskiem i Brześciem Litewskim wynosi 216 km. Część wierzchołkowa ma długości 26 km. pomiędzy półszluzami Za-leszczyce i Dwornicą.—Spadek ku Pińskowi wynosi 17.4 metr., ku Bugowi 12.8. — Dla przezwyciężenia tych spadków posiada wschodnia część kanału wspomnianą już komorę szluzową z 6.8 m. spadku i 7 półszluz ze spiętrzeniem średnio 1.52 metra; zachodnia część kanału posiada 13 półszluz, ze średnio 0.98 m. spiętrzę nia każda. Prócz tych, poniżej uścia Muchaw-ca, wybudowana jest półszluza w korycie Bugu. Szluza pod Pińskiem może przepuszczać statki 40 m. długie, 6 m. szerokie i o 1.2 m. zagłębieniu. Półszluzy tworzą się z jazów szpilkowych, mających 14.9 m. w świetle, kozły wspierające, z żelaza kutego, ustawione jeden od drugiego 1.1 metra, wysokość ich 2.7 metr. Szpilki drewniane mają po 5 cm. grubości. Spód i boki są zbudowane z drzewa na palach. Na początku zimy składa się kozły jazowe na dno i podnosi się je dopiero po spłynięciu wiosennych wód. W lecie, czasowo, bywają również składane dla wyrównania spadku, gdy trzeba przepuścić karawanę tratew i statków (około 29-u) pomiędzy dwoma jazami. Odległości pomiędzy dwoma spiętrzeniami, wynoszące od 5.3 do 16 km. były obliczone w ten sposób, że, przez spiętrzenie wody przy dolnej półszluzie, na całej długości otrzyma się najmniej 1.1 metr. głębokości. Głębokość ta czasem się zmniejsza, szczególniej w lecie, wskutek zamuleń kanału piaskiem podczas wiosennych rozlewów. Zasilania kanału wodą dokonywa się w części wierzchołkowej za pomocą dwóch kanałów: Białoje-zierskiego (21.4 km. długości) i Orzechowskiego (32 km. długości), prócz tego dostarczają wody górny Muchawiec i Pina. Wzdłuż kanału urządzone są po obu stronach drogi, 2—3 metrów szerokie, wznoszące się 0.7 m. nad najwyżej spiętrzonym poziomem. Statki płynące w górę ciągną najczęściej ludzie, czasami konie. Do Pińska tratwy holują statki parowe, stamtąd ciągną ludzie. Od połowy listopada do początku kwietnia kanał pokryty jest lodem. Podczas wiosennych rozlewów rozpoczyna się spław i trwa do listopada, czasami z małemi przerwami podczas suchego lata. Skutkiem u-dogodnionej kommunikacyi kolejowej zmniejszył się ruch statków przewożących zboże, łój, kamienie, wapno itp.—Kanał B e r e z y ń s k i, wybudowany pomiędzy rokiem 1798 i 1805, miał ożywioną żeglugę w pierwszych latach swego istnienia, obecnie służy ta droga wodna do spławu drzewa, głównie w kierunku Dźwiny. 0-gólna długość kanału wynosi 45 kilometrów; dzieli się na następujące części: kanał Berezyń-ski—łączy średni bieg rzeki Sierhuczy z Berezyną, górny bieg rzeki Sierhuczy do jeziora Maniec; jeziora Maniec i Pławio; kanał wierzchołkowy (przedziałowy) pomiędzy jeziorami *Pławio i Bereszto; jezioro Bereszto; górny bieg rzeki Bereszty; Wierebski kanał, łączący rzekę Beresztę z Essą, wpadającą do Lepelskiego jeziora, z którego wypływa rzeka Uła, wpadająca do Dźwiny*. — Kanał Ogińskie-

E. Sz.

Z. N.

Kąnaparz, zakonnik, którego obowiązkiem było zawiadywanie śpiżarnią, piwnicą i kuchnią klasztorną.

Kanara, wązka kraina nadbrzeżna w brytań-skich Indyach Przedgangesowych, na wybrzeżu Malabarskiem, na południe od portugalskiego terrytoryum Goa, składa się z północnego obwodu, należącego do południowej części prezydentury Bombayskiej, i z południowego, należącego do prezydentury Madraskiej. — Północna K. zajmuje 10126 km. i liczy przeszło 446000 m-ców, miastem głównem jest port Karwar z 14579 m.—K. Południowa zajmuje 10 106 kilom, i przeszło 1056 081 mieszkańców, miasto główne Maugalur. Kraj obfituje w cenne gatunki drzewa, stanowiące obok ryżu, bawełny, kawy i korzeni, przedmiot wywozu. W połowie w. XVIII K. wpadła w ręce Haidar Alego i przeszła po upadku Ti-

dzioba.

g o służy do połączenia Dniepru z Niemnem za pomocą rzek Jasiołdy i Szczary. Kanał prócz jezior Wólki i Wygonowickiego, służącego za główny zasilający wodozbiór, ma długości 47 kilometrów. Kanał wierzchołkowy (przedziałowy) wznosi się ponad poziom rzeki Jasiołdy

15.8    metra; dla przezwyciężenia tej wysokości służy dziewięć szluz. Ku rzece Szczarze jest urządzona jedna szluza. Najsłabszą częścią kanału jest rzeka Szczara, cierpiąca na częsty brak wody. Kanał ten wybudowany został przez hetmana w. litewskiego Ogińskiego, w drugiej połowie XVIII wieku, od niego też wziął nazwę.— Kanał Bydgoski łączy Wisłę z Odrą przez rzekę Brdę z jednej strony a rzeki Noteć i Wartę z drugiej. Punktem przedziałowym jest jezioro Szleszyńskie, przyczem kanał wierzchołkowy ma przeszło 16 kilometrów długości. Spadek kanału w stronę rz. Brdy wynosi 24 metry, rozdzielony na 8 szluz, w stronę Noteci

4.8    m. rozłożony na 2 szluzy. Długość kanału wynosi 26.7 kilometra.

Kananga, albo Ylang-Ilang, lub też Alan-Grilan, olejek eteryczny, zwany także Olej kiem storczykowym (orchidyowym), wyciągany z kwiatów Gananga odorata, drzewa z rodziny Anonaceae, rosnącego w Azyi południowej. Olejek ten zaczęto sprowadzać od r. 1864 z Manili; pierwotnie wyciągano go z pewnego gatunku storczyków.

Kananur, t. j. Miasto Kryszny, po ang. Cannanore, miasto w obwodzie Malabar, prezydentury Madraskiej, nad morzem Arab-skiem, posiada z okolicą 27 418 m-ców (w roku

1891), port niedość bezpieczny z powodu silnego falowania, forty, więzienie; wywóz orzechów kokosowych, drzewa i pieprzu z żyznych okolic. K. jest bardzo stary. W r. 1498 Vasco de Gama założył tu kolonię. W r. 1656 osiedlili się tu Hollendrzy. W czasie wojny Anglików z Ti-pu Sahibem K. przechodził z rąk do rąk, wreszcie w roku 1791 dostał się ostatecznie Anglikom.

s. Pł.

dyjskiej.

Kanarek (Serinus canarius, syn. Dryospira canaria)—ptak, należący do rzędu wróblowatych (Passeres), podrzędu śpiewających (Oscines), grupy stożkowatych (Gonirostres), rodziny łuszczaków (Fringillidae); został przywieziony do Europy, pierwotnie do Kadyksu, w wieku XVI z wysp Kanaryjskich, spotykamy go później jako ptaka pokojowego we Włoszech, a następnie w całej Europie. W ojczyźnie swej zamieszkuje miejscowości zadrzewione i podszyte roślinnością krzaczastą, przeważnie takie, w których podczas okresów deszczowych tworzą się większe zbiorowiska wodne. K. w stanie dzikim jest nieco mniejszy i szczuplejszy od naszego pokojowego; posiada dziób krótki, u nasady trochę spłaszczony; u samców dwurocznych strona grzbietowa jest barwy zielonkawo-żółtej, brzegi piórek popielate, głowa zwierzchu na stronie tylnej żółto-zielona, zprzodu i nad oczami barwy złocisto-żółtej z zielonkawym odcieniem, takiej samej barwy gardziel i pierś; strona brzuszna jasna, również dolna część ogonowa, skrzydła u nasady zielone; samce różnią się od samic tylko szaro-brunatną barwą strony grzbietowej. — K-i karmią się wyłącznie pokarmami roślinnemi: ziarnkami, owocami soczystemi, szczególniej figami. Gniazdo budują nad ziemią, zwykle na drzewkach młodych, wcześnie okrywających się zielenią; posiada ono kształt kulisty, u dołu nieco rozszerzone, zbudowane przeważnie z puchu roślinnego; składa do pięciu jaj jasnozielonych, upstrzonych brunatnemi plamkami; pisklęta wylęgają się po 12—15 dniach i pozostają w gnieździe do zupełnego opierzenia się. W ciągu roku składa jaja 2—4 razy. K-i trzymane w niewoli zachowały wszystkie prawie (oprócz barwy upierzenia) cechy kanarków dzikich; śpiew, pomimo warunków sztucznych, w jakich się one znajdowały w przeciągu kilku wieków, pozostał takim, jakim był w lasach ojczystych. Hodowla K-ów prowadzona jest na wielką skalę w Niemczech, Hollandyi i Anglii; dzięki łatwości z jaką można uwydatnić żądane cechy, istnieje wiele drogą doboru sztucznie otrzymanych odmian, różniących się barwą upierzenia lub ukształtowaniem ciała; u nas i w Niemczech większość hodowanych K-ów posiada u-pierzenie jednobarwne, jasno żółte,— odmiana ta należy do n aj wy trwalszych, nie wymaga wielkiej staranności w chowaniu, pięknie śpiewa i jest bardzo dogodną dla hodowców z tego względu, że samców należących do tej odmiany z łatwością można odróżnić od samic w ciągu pierwszych dni po wylęgu podług ciemniejszego zabarwienia piórek naokoło oczu i nasady

K. B-cz.

Kanaris Konstantyn, marynarz grecki, słynny bohater walki o niepodległość (* r. 1790 na wyspie Ipsara—f 1877 w Atenach). Przed

76

Bno, pow. iluatr. Zeis, 266. T. XXXIV.

L. K.

powstaniem greckiem był kapitanem małego statku kupieckiego. W r. 1822 w nocy z 18 na 19 czerwca K. dwoma statkami palnemi rozpędził stojącą niedaleko od wyspy Chios flotę turecką i wysadził w powietrze okręt admiralski. 22 listopada r. 1822 podpalił pod Tenedos okręt admiralski. Po powrocie do Ipsary otrzymał od eforów wieniec laurowy; żadnej innej nagrody przyjąć nie chciał. W r. 1824 Ipsara wpadła w ręce Turków; K. próbował podpalić ich flotę, ale bez skutku. Służył potem przez czas jakiś pod Miaulisem, jako przełożony nad statkami palnemi, i przysłużył się sprawie narodowej pod Samosem; 17 sierpnia, niedaleko od przylądka Trogilion, spalił dużą fregatę turecką i kilka statków transportowych, przez co ocalił wyspę. W r. 1825 powziął śmiały plan spalenia floty egipskiej w porcie Aleksandryi, gdzie okręty te czekały na wojska wicekróla Mehemeda Alego, aby je przewieść do Peloponezu. Wiatr niepomyślny nie dał doprowadzić zamiaru tego do skutku. W r. 1826 dowodził fregatą „Hellas”; w r. 1827 zasiadł w Zgromadzeniu narodowem jako przedstawiciel Ipsary. Był jednym z najwierniejszych stronników prezydenta Kapo dTstrias, który go mianował w r. 1828 kommendantem Monembazyi i oddał pod jego rozkazy eskadrę statków wojennych. Po zamordowaniu prezydenta (1831), K. podał się do dymissyi i zamieszkał na Syrze. W r. 1847 król Otto zamianował go senatorem; był też K. kilka razy, ostatnio w latach 1854 — 55, ministrem marynarki. W styczniu r. 1852 objął prezydyum gabinetu i przedstawił królowi program liberalny; odrzucenie tego programu skłoniło go do przyłączenia się w październiku do powstania przeciwko Ottonowi i do wstąpienia do rządu tymczasowego. Należał do deputacyi, która w r. 1862 ofiarowała koronę królowi Jerzemu I; w r. 1864 i 1865 stał dwa razy na czele mi-nisteryum, ale krótko. Gdy po wybuchu wojny pomiędzy Rossyą a Turcyą w czerwcu r. 1877 stronnictwa greckie połączyły się w celu wspólnej akcyi patryotycznej, sędziwy K. postawiony został na czele ministeryum koalicyjnego; umarł w kilka miesięcy potem.

Kanarkowa trawa, ob. Ph al ar is.

Kanarowie, jeden z wielkich ludów rodziny lingwistycznej, zaludniającej południowe dzielnice Indyj Przedgangesowych. K-owie zajmują płas-kowzgórze mysorskie, liczą około dziesięciu milionów przedstawicieli. Język kanarski zachował śród języków drawidyjskich mnóstwo form i zwrotów bardzo starożytnych. Kanarowie posiadają własny alfabet.

Kanarski albo Kannadzki język, ob. Dra-widyjskie języki.

Kanaryjskie wyspy, grupa wysp na zachod-niem wybrzeżu Afryki północnej, między 27°40' i 29°20' szer. pn., w odległości 400 km. od lądu Afryki, przylądka Dżuby. Grupa ta składa

się z siedmiu wysp głównych i wielu drobnych; ciągną się one łukowatym szeregiem, zwróconym wklęsłością ku północy. Szereg ten rozpoczynają na północo-wschodzie wysepki Alle-granza, Clara i Graciosa. Dalej idą w kierunku połudn.-zachodn. większe podłużne wyspy Lan-zaro i Fuerteventura, blizkie afrykańskiego lądu i noszące jego charakter. Od Fuerteventury, która zbliża się najbardziej do lądu, łańcuch wysp skręca dość nagle na zachód wzdłuż 28° szerokości; spotykamy w tym kierunku wyspy: Gran Canaria, Tenerifa i Gomera; podczas gdy dwie ostatnie: Palma i Ferro (albo Hierro) leżą nieco poza szeregiem: pierwsza nieco na północ, druga nieco na południe. Obszar tych wysp wynosi razem przeszło 7 270 km. Pod względem budowy geologicznej wyspy K. zdają się mieć podłoże niewulkanicme, będące w związku z sąsiednim -ysteroom Atlasu, ale cała plastyka tych wysp, ich charakter krajobrazowy są uwarunkowane całko w cie przez starsze i młodsze utwory wuU°: Iczne. Najwyżej wypiętrzyły się te utwory na wyspie Tenerifie; rozróżniają tu według najnowszych badań trzy chronologiczne stopnie wulkanicznych utworów: najstarszy tworzy na wschodzie góry Anaga, najmłodszy—w środku wyspy olbrzymi massyw Pico de Teyde („góra piekielna” pierwszych mieszkańców, Luanchów): trachitowy stożek, wznoszący się z olbrzymiego cyrku, na 3 730 m. wysoki. Właściwy krater tego stożka jest stosunkowo mały, wybuchy z niego miały miejsce w latach 1704—1706 i w 1798. Na północo-wschodzie stożka rozciąga się dolina Orotara— mała nizina, z trzech stron otoczona górami na 800 m. wysokiemi. Prócz Tenerify były też w historycznych czasach wybuchy na Lanzaro-cie i na Palmie. Miejscowe nazwy Caldera i Bar-ranco, używane na Palmie, stały się ogólnemi dla wszystkich wulkanicznych kraterowych kotlin oraz dla dolin erozyjnych, zbiegających ze szczytów wulkanicznych po zboczu stożków i rozszerzających się ku dołowi. Wysokość szczytów poza Tenerifą wynosi: na Palmie 2 358, na Gran Canarii 1951, na Ferro 1415, na Gomerze 1341, na Fuerteventurze 844, na Lanzarocie tylko 684.—Klimat wysp K-ch zależy od sąsiedztwa Sahary i położenia na południe od Azorskiego maximum ciśnienia, wskutek tego, mimo charakteru wyspowego, jest ubogi w opady. Wahania temperatury roczne zresztą są nieznaczne, temperatury krańcowe znacznie się opóźniają: październik jest jeszcze prawie tak gorący, jak lipiec, listopad cieplejszy niż maj. Średnia roczna w Orotavie na wysokości 100 m. wynosi 19°, w Laguna na wysokości 570 m.—jeszcze 16.7°, w Santa Cruz na wysokości tylko 40 m.— 18.8°. Wszystkie te trzy stacye leżą na Tenerifie, w Las Palmas na Gran Canaria, na wysokości 10 m., średnia temperatura wynosi 19.7°. Średnie minimum temperatury wynosi w Las

Palmas, miejscowości nadbrzeżnej, 10.8° śred-uie maximum—35°; w wyżej leżącej Lagunie te krańcowe temperatury wynoszą 3.4° i zdaje się 41°. Roczna wysokość deszczu jest nieznaczna: Orotava 335, Santa Cruz 307, Laguna mimo wysokiego położenia 554 mm. Główna pora deszczowa przypada na zimę, lato jest prawie bezde8zczowe. Opady śnieżne, najczęstsze od lutego do kwietnia (a więc też opóźnione), sięgają w dół do 1 500 m. nad poz. morza; lód tworzy się zresztą czasami i w Lagunie. Panują-cemi wiatrami, z powodu położenia względem Azorskiego maximum, są północne i północno-wschodnie, ale zdarzają się niekiedy i wschodnie, gorące wiatry pustyni, które przynoszą tu pył i piasek, tworzący diuny, a czasami też— chmury szarańczy. Burze wirowe nawiedzają czasem te wyspy; w r. 1826 Teneriffę nawiedziła tak silna burza, że przeszło 200 osób utraciło tam życie.—Flora wysp K-ch wykazuje pokrewieństwo z Afryką, ale także z florą śródziemnomorską szczególniej trzeciorzędową. Na Tenerifie, a jeszcze bardziej na innych starszych wyspach, znaleziono wiele roślin endemicznych, ale flora miejscowa i tu, jak zwykle na wyspach, ustępuje szybko przed przybyszami, których zawędrowanie tutaj odbywa się głównie przy pomocy wiatrów i ptaków. Najuboższe w rośliny są wyspy wschodnie, najsuchsze. Pod względem pionowego rozkładu roślin, rozróżniają tu następujące regiony: region poniżej obłoków (do wysokości 700 m.), gdzie uprawa roślin odbywa się przy pomocy sztucznego nawadniania; jest to kraina afrykańskich roślin nadbrzeżnych i stepowych, wielu roślin endemicznych, skalnych, kaktusowych i słynnego drzewa smoczego (Dracena draco). Region obłoków (700 do 1 600 m.) posiada dość częste opady i gaje wawrzynowe; uprawa zboża i kartofli wkracza tu dość daleko, żyto na południowym stoku wulkanu Pico de Teyde, sięga nawet do wysokości 1900 m., u-prawa pszenicy—do 1350 m., uprawa wina do 950 m. Region powyżej obłoków posiada znów klimat suchy; w dolnej części tego regionu występuje kanaryjska pinia oraz zarośle wrzosowe, a wyżej rétama blanca (Spartocytisus nubi-genus); roślin dalekiej północy na szczycie nie znaleziono.—Śród świata zwierzęcego występują szczególniej ptaki i owady, z ptaków przeważna część jest wspólna z Europą, reszta należy do afrykańskich oraz miejscowych. Znany kanarek, tutaj zielonawy, jest właściwy wyspom K m wraz z Madeirą. Płazy i gady, jak również i ryby słodkowodne, są tu bardzo nieliczne. Owady są też przeważnie południowoeuropejskie. Muszle słodkowodne przekonywają, że wyspy K. musiały mieć niegdyś połączenie z zachodnią Europą, lub północną Afryką, ale połączenie to «musiało być już bardzo dawno przerwane, albowiem niema tu zwierząt ssących, oprócz nietoperza i zwierząt domowych przez człowieka sprowadzonych (wielbłąd, muł, osioł, koza, owca, Świnia). Europejscy odkrywcy zualeźli na wyspach K-ch pierwotnych mieszkańców, którzy musieli tu naturalnie zawędrować przez morze na statkach; fakt, że jeszcze za czasów najazdu normańsko-hiszpańskiego mieszkańcy ci nie posiadali statków, nie znali żeglarstwa, sądzili, że „Bóg przeniósł ich na te wyspy, a następnie opuścił i zapomniał”, nie przeczy temu bynajmniej. Jakkolwiek bowiem na drzewie do budowy statków nie zbywało tutaj, to jednak wybrzeża wysp są tak skaliste, i niedostępne z powodu silnego falowania morza, że żegluga jest bardzo niebezpieczna i nawet obecnie mało praktykowana. Dostanie się zaś pierwszych osadników na te wyspy, zresztą niedaleko lądu Afryki leżące, można objaśnić mi-mowolnem porwaniem przez wiatry i prądy morskie, albo też wyparciem przez zdobywców. Po przybyciu na wyspy, nowi osadnicy mogli zupełnie zerwać z morzem i niebezpieczną żeglugą, a zwrócić się ku wnętrzu kraju, który dawał im w obfitości wszystko, czego potrzebowali. Ślady, jakie pierwotni mieszkańcy pozostawili w skieletach i mumiach, pozwalają wnosić, że należeli oni do trzech różnych ras, które w różnych czasach przybyły na te wyspy. Najliczniejszą i cieleśnie najdoskonalej rozwiniętą rasą byli Guanchowie (Guan = mąż, człowiek); mieszkali oni na Tenerifie. Guanchowie odznaczali się wyniosłą postawą; wysokość wzrostu dosięgała przynajmniej 1.70 m., zwykle zaś 1.90, a niekiedy 2 m. Barwa skóry była jasna, włosy blond, rudawe lub kasztanowate. Kształt czaszki — długogłowy, prognatyzm mało rozwinięty, usta mięsiste. Wogóle pod względem cielesnym przedstawiają oni podobieństwo do przedhistorycznej rasy Cro-Magnon. Obok jasnych Guan-chów, mieszkała na wyspach K-ch inna rasa, drobniejsza, rasa brunatna, o czaszce mniej podłużnej, podobna do Hamitów. O ile z mate-ryalnych szczątków zdołano sobie odtworzyć cechy antropologiczne Guanchów, o tyle z opisów kronikarzy czasu normańsko-hiszpańskiej kon-kwisty dowiadujemy się nieco o cechach duchowych tego zaginionego ludu. Pod tym względem Guanchowie stali wysoko, z pewnością wyżej niż wielu europejskich zdobywców, z których wtargnięciem w XV stuleciu na wyspy K. zaczęły się pełne okrucieństw dzieje wytępienia wyspiarzy. Naturalnie, że te świadectwa z czasów konkwisty są bardzo niedostateczne, albowiem wojownicy normańsko hiszpańscy mieli ważniejsze rzeczy do roboty, niż opisywać dzieje „dzikich niewiernych”. Mimo to grube natury normańskich i hiszpańskich kronikarzy były tak silnie uderzone niepospolitemi cechami charakteru swych wrogów, że opowiadają o nich z pełnem podziwu uznaniem; wszystkie przykłady, jakie przytaczają, są dowodami szlachetności duszy i siły charakteru Guanchów. Łagodni i gościnni w pokoju, wykazywali oni w czasie wojny niepospolite męstwo i ulegli tylko wskutek wewnętrznych niezgód, które Hiszpanie potrafili wyzyskać. Guanchowie, prawdopodobnie pokrewni jasnemu typowi Berberów, żyli długi czas na owych wyspach w zupełnem odosobnieniu, zanim wyspy te zostały odkryte. Pierwszymi odkrywcami byli prawdopodobnie żeglarze feniccy, czyli kartagińscy, pod wodzą Hannona. W każdym razie król maurytański Juba II, w I w. przed Chrystusem, rozkazał zwiedzić te wyspy i wedle otrzymanych stąd świadectw nazwał je Insulae Fortunatae („Wyspy Szczęśliwe”), o czetn dowiadujemy się z Pliniusza starszego. Z u-padkiem Rzymu wyspy Szczęśliwe poszły w zapomnienie. Arabowie, według wszelkiego prawdopodobieństwa, nie znali ich zupełnie. Dopiero w r. 1341 król Alfons 1Y, portugalski, wysłał do tych wysp wyprawę, ale ta nie miała powodzenia; potem jeszcze wysyłano tam wyprawy w celu chwytania niewolników. W r. 1344 papież Klemens VI darował „Wyspy Szczęśliwe” pewnemu szlachcicowi, hiszpańskiego pochodzenia (Luis de la Cerda), i mianował go królem tychże, z obowiązkiem obdarzania tamtejszych mieszkańców korzyściami chrztu. Ale ten „król” nie widział uigdy swego państwa. Następnie Henryk III, kastylski, darował wyspy admirałowi francuskiemu, Bracamonte, a ten odstąpił je normańsko - francuskiemu szlachcicowi, Bethen-courtowi. Pierwsza wyprawa tego ostatniego w r. 1402 rozpoczyna podbój i kolonizacyę wysp K-ch w imieniu Hiszpanii i z jej pomocą. Ale wszystkie okrucieństwa, zdrady i mordy tego zdobywcy zostały zaćmione, gdy w 1478 król Ferdynand katolicki kupił te wyspy za 15 000 dukatów od Bethencourta i wysłał tu hordy żołdaków hiszpańskich. Jak wszędzie, tak i tutaj, Hiszpanie w imię Chrystusa, w imię religii i miłości mordowali tysiące ludzi; co zaoszczędził miecz, to dosięgał ogień inkwizycyi. Obecnie niema już bezwątpienia na wyspach K-ch ani jednego człowieka czystej rasy Guanchów, ale dość krwi Guanchów płynie w żyłach mieszańców hiszpańskich, zamieszkujących te wyspy, albowiem zdobywcy, jak zwykle, tępią mężczyzn, a zdobywają kobiety rasy zwyciężonej. Obecny mieszkaniec wysp K-ch, „Isleno”, pomimo hiszpańskiego języka, różni się znacznie od hiszpa-nów wyglądem, a szczególniej charakterem. Przy pięknym oceanicznym klimacie (szczególniej zachodniej części wysp) i bujnej przyrodzie, kwe-stye pożywienia, ubrania i opału nie grają tu takiej roli, jak u nas. Wprawdzie grunt, który uprawia isleno, należy do hiszpańskich właś-cic e 1 i, którym on, jako dzierżawca, musi ustępować połowę zbiorów, ale pozostająca reszta wystarcza na niewielkie potrzeby wyspiarza, który nawet w ubóstwie zachowuje dobroduszną wesołość; nie przychodzi mu nawet na myśl, by miał zazdrościć swemu właścicielowi lub inuym

bogaczom. Żyje bez troski chwilą obecną, odkładając zawsze na jutro to, czego nie może zrobić dzisiaj; „manana” (jutro) ulubiouy wyraz wszystkich hiszpańskich mieszkańców między-zwrotnikowych, zaczyna już mieć wagę i na podzwrotnikowej Tenerifie. Isleno, w przeciwieństwie do gwałtowności i uporu prawdziwych Hiszpanów, jest łagodny, dobrotliwy, wesoły, skromny, gadatliwy, umiarkowany, pełen zamiłowania do przyrody. Kto z kipiącej sporami i walkami Europy przybywa wprost do Teneri-fy, sądzi się być przeniesionym do jakiejś utopijnej krainy. Isleno, obcy naszym walkom społecznym i politycznym, patrzy na nie obojętnie; zresztą mało co wie o nich, albowiem czasopisma kanaryjskie notują zaledwie wypadki hiszpańskie, a wielki ruch żeglarski przechodzi wprawdzie koło tych wysp, ale są one tylko stacyą przechodnią. O ideach, które kierują ruchem wszechświatowym, Isleno nic nie wie. Jego bieg myśli i całe życie porusza się w małem kółku, w zakresie drobnych spraw codziennych. Z horyzontem jego wyspy, kończy się też horyzont jego myśli. Isleno lubi zwiedzać miejsca święte; wiele tu jest kaplic i dawnych klasztorów. W r. 1887 jeszcze 80% mieszkańców było analfabetów. Całkowita liczba ludności w r. 1897 wynosiła 334 520, to jest 46 mieszkańców na 1 klm. (H. Wyspiarze zajmują się rolnictwem, hodowlą bydła, szczegół niej kóz, oraz rybołówstwem. Dawniej uprawiali wino, ale następnie zarzucili je z powodu choroby winorośli i wzięli się do hodowli ko-szenili, w ostatuich zaś czasach z powodu rozwoju chemicznej fabrykacyi farb i ta produk-cya zaczyna upadać, natomiast mieszkańcy zaczynają powracać do uprany wina. Z miast tutejszych najważniejsze są: port Las Palmas na Gran-Canarii i Santa-Cruz na Teneryfie. Hiszpanie uważają wyspy K. nie za kolonię, lecz za prowincyę hiszpańską, należącą do Europy. — (Ob. Sievers-Hahn „Afrika”, oraz artykuł Hansa Meyera w Hettnera „Geographische Zeitschrift” ).    w- N-

Kanaryjskie wina, pochodzące z wysp Ka naryjskich, rzadko w handlu noszą tę nazwę, najczęściej występują jako Madeira albo Szer-ry. Uprawa winnej latorośli najszerzej jest rozwiniętą na Teneryffie (w Lagunie, Orotavie, Ta-carouie i Matanzy), na Gomerze (w Hermindze), na Ferro (w Jolfo) i na Palmie. Pierwsze miejsce zajmują Sekt, zwany także „Malwazyą” (u nas „Malmazyą”) i B i d o g n a. Bidogna są to tak zwane wina suche, nie bardzo eseu-oyoualne i ze słabym bukietem. Sekt jest to wino słodkie, jikworowe, niedorównywająee ma-derze, w klimacie chłodnym łatwo się psujące. Po trzech leciech nabiera ouo zapachu ananasowego. Dawniej jako Sekt kanaryjski pijano zwyczajne białe wino su^he, zaprawiane cukrem, cynamonem, gałką muszkatołową, pieczo-

R.

z. N.

N.

Ohio.

z. N.

A.

nemi jabłkami i jajkami (ulubiony napój Falstaf-fa). Filoxera na wyspach Kanaryjskich uprawę wina zredukowała do dziesiątej części tego, co dawniej było; najwięcej go wywożą do Brazylii.

Kanatha, miejscowość w Palestynie, ob. Ke-n a t h.

KanatldŻ, Kanodż (ang. Kanauj, sanskryc. Kanyakubdż), wspaniałe ruiny w obwodzie Faruehabadzkim, w północno-wschodnich pro-wincyach Iudyj Brytańskich, nad rzeką Kali-Naddi, wpadającą o 5 kim. poniżej K. do Gan-giesu, liczy 17 648 (w r. 1891) ludności, zamieszkującej nędzne chaty. K. jest jednem z najstarszych miast Indyj. Rumowiska dawnych budowli zajmują obszar równy Londynowi. Ze zwalisk sterczą tu i owdzie budynki Hindów i mauzolea władzców mahometańskich.

Kanavelovic (Kanavelić) Piotr, poeta dubrownicki (* r. 1681—f 1719); szczegóły jego młodości nie są znane; wiemy tylko, że większą część swego życia spędził w Dubrowniku, gdzie brał żywy udział w owoczesnym ruchu literackim Pozostawił po sobie zbiór wierszy lirycznych p. t. „Pjesni razlike”; są to utwory religijne przeważnie, a obok nich erotyczne i satyryczne. Prócz tego napisał — pod tytułem „Muka Gospodina naśego Jezusa” — dramat a właściwiej religijny dyalog dramatyczny, jakich wiele spotykamy w literaturze Europy zachodniej; komedyę p. t. „Andro Stitikeca” (imię i nazwisko bohatera), pełną umyślnie użytych wyrazów gwarowych; wreszcie dramat „Oferni pastir”, będący naśladowaniem utworu włoskiego pisarza Guariniego (I pastor fido).—Najważ niejszym atoli działem poezyi K-a są jego poematy, z których trzy zasługują na głębszą uwa gę, jako utwory prawdziwego talentu: „Dubrovnik oslobodjen od haraca r. 1685” (ogłoszony drukiem dopiero w r. 1846); „Oslobodjenje Be-ca ^(Wiednia) od Turćina” (Dubrownik 1850) i „Zivot sv. Jana, biskupa trogirskoga” (Osiek 1858). „Oswobodzenie Wiednia” ma za treść swą zwycięstwo Jana Sobieskiego w r. 1683; jest to drugi z kolei (po „Osmanie” Gundulicza) poemat w literaturze dubrownickiej, opiewający, niekiedy z wielkim zasobem fantazyi poetyckiej, zwycięstwa oręża polskiego nad Turkami. Poemat „Żywot św. Jana” jest osnuty na tle walk króla węgierskiego, Kolomana, w r. 1105 w Dal-macyi i stosunku jego do św. Jana, ówczesnego biskupa trogirskiego. Aczkolwiek w całości swej ten religijuo-romantyćzuy poemat jest dość rozwlekłym, zawiera jednak niekiedy ustępy bardzo żywo i poetycznie napisane. Wogóle utwór ten uważany jest za najpiękniejszą pracę poetycką K-a.

Kanawha, dwie rzeki w Stanach Zjednoczonych, w stanie Zachodniej Wirginii, wypływające

z Aleghanów i wpadające z lewej strony do

z. N.

Kanazawa, miasto główne dawnej prowincyi japońskiej Kaga i Iszikawa Ken, leży na wyspie Hondo, w odległości przeszło 7 klin. od morza Japońskiego, liczy 83 662 m-ców (w r. 1899), posiada przemysł bronzowniczy, malowanie na porcelanie, przędzalnie jedwabiu.

Kancelarya. W Wiekach Średnich wyraz łaciński Gancellaria, pochodzący od cancelli — kraty, oznaczał miejsce otoczone kratami, gdzie pisarze, pod dyrekcyą kanclerza, sporządzali akta publiczne, postanowienia państwowe, wyroki trybunalskie i t. p. Dziś K-ą nazywają najczęściej ogół funkcyonaryuszów jakiejbądź instytucyi rządowej, mających obowiązek załatwiania wszelkich czynności piśmiennych, mianowicie: prowadzenie regestru przyjmowanych i wydawanych papierów, spisywanie protokółów, oraz kopij dekretów i t. p. Nazwę tę wszakże nieraz noszą i poszczególne dykasterye pewnej instytucyi, mające swoje funkcye samodzielne, np. w Ros-syi K-e niektórych ministeryów.

Kancelarya w Polsce i na Litwie. Urząd kanclerza, a z nim i właściwa kancelarya książęca powstaje w Polsce, zdaje się, dopiero za Krzywoustego lub nieco wcześniej (ob. Kanclerz). Pierwotnie kanclerze sami załatwiają czynności kancelaryi; jako ich zastępcy występują podkanclerzowie. W XIII wieku atoli zjawiają się także zwykli pisarze (notarii), pozostający pod rozkazami kanclerza. Liczba ich zwiększa się dopiero za czasów Kazimierza W., wtedy też jeden z nich, zdaje się, jako przeło żony nad resztą, dostaje tytuł protonotaryusza. W ciągu wieku XV przybywa sekretarzy, jest ich po kilku równocześnie, co było wypływem rozwoju zajęó kancelaryi. Wreszcie w końcu tego wieku jeden z nich dostaje tytuł pierwszego sekretarza. Kiedy dotąd podlegali oni kan clerzowi i podkanclerzemu i nie mogli sami wydawać aktów, w tym czasie nadano to prawo pierwszemu sekretarzowi; akta takie zaopatrywał małą sygnetową pieczęcią króla, przedstawiającą tarczę z orłem bez żadnego napisu. Stąd zwie się niekiedy: annularis secretarius. W r. 1504 statut króla Aleksandra postanowił, iż ma on być przypuszczanym do wszystkich tajemnic państwowych, narówni z kanclerzem i podkanclerzym. Z tego też powodu musiał odtąd składać przysięgę, że nie wyjawi tajemnic i ochrauiać będzie króla i państwo. Sekretarz przybrał później nazwę wielkiego. Pozostał on jednak do końca Rzeczypospolitej urzędnikiem dworskim, jako pierwszy z dworskich urzędów po koronnych. Byli to zwykle duchowui. Za strzegały też dla nich statuty z r. 1504 i 1507 espektatywę na wyższe godności duchowne. Często przechodzili na podkanclerstwo lub kancler-stwo. Wzywano ich do pisania tajnych listów i w zastępstwie nieobecnych kanclerzy. Na sejmach im przypadało w udziale odczytywanie „pactów conventôw”, uchwał senatu i innych

sk.

pism publicznych. W XVI wieku z pisarzy i sekretarzy, do których należało prowadzenie zwykłych czynności kancelaryjnych, wyróżniono osobnych regentów kancelaryi, jednego przy kanclerzu, drugiego przy podkanclerzym. Kiedy więc poprzednio wskutek tego, iż kanclerz i podkanclerzy zajęli wysokie stanowiska ministrów, jako właściwi kierownicy kancelaryi zajęli ich miejsce sekretarze, teraz znów przeszły czynności kancelaryjne w taki sam sposób na regentów. Przedstawiali ich kanclerze, a zatwierdzał król Do nich należało czuwać, aby nic z kancelaryi nie wyszło przeciwnego prawu, pisma większej wagi mieli sami przeglądać, w wątpliwościach radzić się kanclerza. Oni-to podawali królowi do podpisu pisma urzędowe w imieniu kanclerza. Byli to bądź duchowni, bądź świeccy. — Na Litwie kancelarya nie tak szybko się rozwijała. Ostatecznie zorganizowała się ona w wieku XVI na wzór polski. Ma odtąd więc obok kanclerza i podkanclerzego—wielkiego sekretarza, dwóch regentów i liczny zastęp zwykłych sekretarzy i pisarzy. — Literaturę ob. pod wyr. Kanclerz koronny i litewski.

Kancelarya rzymska czyli apostolska, ob. Kurya rzymska.

Kanclerz (po łacinie Cancellarius, po franc. Chancelier, po ang. Chancellor) w Wiekach Średnich urzędnik wyższy przy dworach monarszych, którego obowiązkiem było wygotowywanie dokumentów państwowych, zwłaszcza dyplomatycznych, i któremu wskutek tego poruczona była straż pieczęci państwowej. Za Merowingów funkeye powyższe spełniał wielki referendarz (summus referendarius); godność K-rza wielkiego (summits cancellarius) zjawia się dopiero w wieku IX i łączy się początkowo z urzędem naczelnika archiwum królewskiego. Na urząd kanclerski powoływano zwykle osoby ze stanu duchownego (najczęściej z kapelanów nadwornych), który podówczas był głównym pionierem wiedzy i zwyczaj ten stał się regułą dla Wieków Średnich. — We Francyi urząd ten zajmowali często prałaci wyżsi, np. arcybiskup z Reims. W w. XII królowie francuscy usiłują obniżyć znaczenie kanclerza, a Filip II August w ciągu lat 38 obchodził się nawet bez niego. Wpływ kanclerzy francuskich wzrasta w wieku następ nym. Odtąd K. uważany bywa za pierwszego urzędnika w królestwie. Od Karola V aż do Ludwika XI obierano K-y francuskich drogą ba-lotowania w radzie królewskiej. Od w. XVI K. we Francyi został urzędnikiem dożywotnim. Chcąc go się pozbyć, królowie mianowali obok niego strażnika pieczęci (Garde des sceaux). Godność K-a Francyi (Chancelier de France) zniesiona została w r. 1790, Napoleon I mianował arcykanclerza (archichancelier). Za Restauracyi przywrócono urząd K-a, który ostatecznie zniosła Rewolucya lipcowa w r. 1848. Strażnikiem pieczęci we Francyi jest obecnie minister sprawiedliwości.—W dawnem cesarstwie Niemieckiem urząd K-a wielkiego (Erzkanzler) należał do najwyższych stanowisk przy dworze monarszym (archi officia, Erzämter). Począwszy od czasów Ottona I, który zorganizował na trwałych podstawach kancelaryę cesarską, aż do samego niemal upadku cesarstwa Niemieckiego, arcybiskup i elektor moguncki z urzędu był arcykanclerzem. Właściwie w b. cesarstwie Niemieckiem było trzech arcykanclerzy: arcybiskup moguncki był arcykanclerzem państwa Niemieckiego; arcybiskup koloński—arcykanclerzem Włoch i arcybiskup trewirski — arcykanclerzem burguudzkim. Od chwili utworzenia w Wiedniu cesarskiej rady nadwornej arcybiskup moguncki miał w stolicy swego stałego przedstawiciela, w godności wicekanclerza, który był właściwie naczelnikiem cesarskiej kancelaryi nadwornej tajnej i jedynym ministrem cesarskim. Cesarzowa niemiecka (zarówno jak królowa, synowie i wnukowie królewscy i pierwszy książę krwi we Francyi) miała także własnego K-a, którym był zwykle opat fuldajski. Akta starożytne, wydawane przez Stolicę Apostolską, kontrasygnował naczelnik kancelaryi papieskiej (primocerius notariorum). W w. XI urząd ten zlał się z urzędem bibliotekarza Kościoła rzymskiego w tytule „K-a świętego tronu apostolskiego”. WT r, 1052 Leon IX arcybiskupom kolońskim nadał urząd honorowy K ów Wielkich i w ich imieniu K. rzeczywisty akta podpisywał. Dlatego zapewne pod koniec XII wieku przybrał on tytuł wicekanclerza. Grzegorz VII zniósł urząd K-a wielkiego i naczelnicy kancelaryi papieskiej podpisywali się odtąd, jako K-rze. Aleksander III, pragnąc obniżyć znaczenie naczelników swej kancelaryi, kazał podpisywać się im jako wicekanclerze. Innocenty II oddzielił wreszcie urząd K-ski od urzędu bibliotekarza.—W Anglii K. wielki, lord Wielkiej Brytanii (Lord High Chancellor of Great Britain), należy do najstarożytniejszych i najwybitniejszych funkeyonaryuszów w ustroju państwowym. Pierwszego kanclerza angielskiego mianował Edward Wyznawca w połowie XI w. Już podówczas K. pełnił obowiązki jednego z głównych sekretarzy króla, kapelana głównego i strażnika pieczęci królewskiej. Wskutek zogniskowania tylu ważnych urzędów w jednej osobie już w wieku następnym, za Henryka II, kanclerze angielscy w hierarchii urzędniczej stanęli w jednym szeregu z justycyaryuszami wielkimi (Justiciar)\ kiedy urząd justycyaryu-szów zniesiono (na początku w. XIII), przejęli także ich funkeye sądownicze. Do czasów Edwarda III (połowa w. XIV) urząd kanclerski w Anglii piastowali zwykle duchowni. Pierwszym K-em świeckim był Robert Bourchier w r. 1340. Obecnie lord K. angielski jest pierwszym urzędnikiem świeckim w państwie, członkiem królewskiej rady tajnej (privy council), przewodniczącym ex officio izby lordów, szefem kancelaryi państwowej i osobą ogniskującą w sobie władzę sądową (ministeryum sprawiedliwości w Anglii niema); dalej przewodniczącym jednego z wydziałów sądu najwyższego i wyższej izby appe-lacyjnej (Court of appeal) i prezesem komitetu są dowego w radzie królewskiej. Król zwykle wręcza mu wielką pieczęć państwa i stąd K. nosi tytuł strażnika wielkiej pieczęci (Keeper of the Great Seal), aczkolwiek K. faktycznie wybierany bywa przez premiera gabinetu. K-owi powierzana jest także opieka nad małoletnimi, sierotami, obłąkanymi i wogóle nad wszelkiemi zakładami dobroczynnemi. Prócz tego istnieje w Anglii K. księstwa Lancasterskiego, który zarządza dobrami domu królewskiego i K. skarbu (Chancellor of the Exchequer), który jest właściwym angielskim ministrem finansów, stałym i jednym z najgłówniejszych członków gabinetu, wybieranym zawsze z pośród przedstawicieli Izby gmin. Często premier pełni jednocześnie ten urząd. Irlandya ma własnego K-a, który jest przełożonym wydziału sądowego w Irlandyi i jednym z najbliższych doradzeów wicekróla.— W innych państwach urząd kanclerski zjawia się dopiero w połowie wieku XV, ale zakres jego obowiązków jest bardzo różny. Najczęściej godność K-a otrzymywali przełożeni wyższej instancyi sądowej lub administracyjnej. W Pru-siech Fryderyk II nadał tytuł K-a wielkiego w r. 1746 Samuelowi v. Cocceji (ob.), naczelnikowi wymiaru sprawiedliwości. Ks. Hardenberg piastował godność kanclerza państwa, ale urząd ten zniesiono po jego śmierci (f 1882), aczkolwiek godność K-a (dawnego) królestwa Prus (Wschodnich) istnieje tam dotychczas jako jeden z urzędów honorowych nadwornych. Po utworzeniu obecnego państwa Niemieckiego na czele rządu stoi K. Rzeszy (Reichskanzler), który jest jednocześnie przewodniczącym w radzie Związkowej i mianowany bywa przez cesarza. Pierwszym K-em Rzeszy niemieckiej był Bismark. Na zasadzie prawa z dnia 17 marca r. 1878 K. niemiecki może mieć swego zastępcę w godności wicekanclerza. W Austryi prezes ministrów tytułowany bywa K-em państwa, ale właściwie urząd kanclerski piastował jedynie Fryd. Ferd. hr. Beust (ob.). Urząd K-rza istniał i w Danii, skąd przeszedł do Rossyi za czasów Piotra Wielkiego. Przedtem sporządzanie aktów państwowych, zwłaszcza dyplomatycznych, należało do dyaków i koncentrowało się w „prykazie poselskim”. Dopiero Piotr W. w tabeli o rangach ustanowił urząd K-a i powierzał go w r. 1709 G. I. Gołowino-wi. Po utworzeniu ministeryum spraw zagranicznych przełożony jego miewał tytuł kanclerza lub wicekanclerza. Ostatnio piastował ten urząd w godności kanclerskiej Gorczakow (1867 — 82). W Szwajcaryi K. związkowy jest zarazem naczelnikiem kancelaryi związkowej (Bundeskanzlei, Chancelerie fédérale). — W Kur-landyi, za czasów księstwa (1561—1795), K. był to tytuł jednego z sześciu członków rady najwyższej i należał do rzędu tych godności, których dostąpić mogła tylko szlachta. Niekiedy nazywają także kanclerzami przełożouych biur niektórych, jak np. przy poselstwach lub konsulatach, a czasem zwierzchników niektórych in-stytucyj wyższych, np. zakonów, uniwersytetów. Na uniwersytetach w Cambridge i Oksfordzie kanclerzami są najwyżsi reprezentanci uniwersytetu, wybierani zwykle zpośród arystokracyi angielskiej; właściwy zaś zarząd uniwersytetem sprawuje wicekanclerz. Przy niektórych uniwersytetach w Niemczech tytuł kanclerza (a przy innych kuratora) ma przedstawiciel ministeryum oświaty, który jest pośrednikiem pomiędzy uni-werytetem a ministeryum i ma pieczę o rozwoju wszechstronnym uniwersytetu, zwłaszcza pod względem gospodarczym.—Por. Du Chesne „Histoire des chanceliers et gardes des sceaux” (Paryż 1680); A. Tessereau „Histoire chronologique de la chancellerie de France” (Paryż 1710); Stumpf - Brentano „Die Reichskanzler vornehmlich des X, XI und XII Jahrh.” (Innsbruck 1865 — 83); Seelinger „Erzkaiizler und Reichskanzleien” (tamżo 1889).

Kanclerz koronny i litewski. Urząd K-a spotyka się w Polsce po raz pierwszy dopiero za Bolesława Krzywoustego. Bezwątpienia atoli powstał on wcześniej. Kiedy? — na to nie da się odpowiedzieć. Wprawdzie odkąd powstała władza książęca, a z przyjęciem chrześciaństwa rozwinęły się stosunki z Zachodem, nieraz trzeba było wysyłać listy, pisać dokumenty. Atoli aż do czasów Krzywoustego zdarzało się to dość rzadko, tak, że nie było konieczności tworzenia osobnego urzędu, a w razie potrzeby załatwić mógł snadnie takie czynności który z kapelanów książęcych, znający język łaciński. Jeszcze przez długi czas później utrzymuje się praktyka, iż dokumenty, wystawiane dla klasztorów i kościołów, pisze często ta strona, której je dają, a książę przywiesza tylko swoją pieczęć do gotowego już aktu. Bezwątpienia było to regułą za Bolesławów, kiedy wogóle jeszcze takich dokumentów wystawiano bardzo niewiele. W każdym razie urząd K-a ustalił się jeszcze za Krzywoustego. K. oczywiście jest jeden tylko, jako K. księcia, względnie króla.—Po śmierci Krzywoustego rozpadło się państwo na szereg księstw dzielnicowych. Od tego też czasu wzrasta także znacznie z różnych przyczyn ilość dokumentów, które wydają książęta. Każdy z nich tworzy sobie osobny dwór, złożony z szeregu urzędników. Wśród nich pojawiają się nieraz i K-e. Ale niezawsze. Zdarza się bowiem, że książęta, choć mają dwór, nie mają przecież K-y; dokumenty piszą wtedy zwykli notaryusze, lub który z kapelauów, lub też książę korzysta z kancelaryi innego księcia, zwykle swego najbliższego krewnego. Nieraz dwóch książąt ma wspólnego

K-a. Ale znów nieraz obok K-a, jako jego zastępca, występuje podkanclerzy.— Dzielnice ulegają w tym czasie wcale częstym zmianom, to rozpadają się na mniejsze, to znów łączą się razem. Początkowo urzędy mają charakter ściśle dworski. Jeśli ginie dzielnica, znika i dwór księcia tej dzielnicy. Atoli już w początkach XIV wieku spotykamy inny objaw, który później coraz silniej występuje, iż nawet w razie złączenia kilku dzielnic pod władzę jednego księcia, urzędy, jakie się wytworzyły w tych dzielnicach koło osoby księcia, zostają, zmieniając się z dworskich na ziemskie, t. j. związane już nie z księciem, lecz z dzielnicą. K-a to jednak przez czas długi wcale nie tyczy. Pozostaje on jeszcze przez cały prawie wiek XIII urzędem ściśle dworskim, jest jedynym K-em nawet dla kilku dzielnic, jeśli jednemu podlegają księciu. Dopiero w końcu XIII wieku ten prąd, przetwarzający urzędy dworskie na ziemskie, owładnął także i K-y. Odtąd zostają się oni, jako K-e dzielnicowi, mimo, że dzielnice łączą się w większe całości.—Kiedy Łokietek w roku 1306 połączył w swoich rękach znaczną część dzielnic polskich, ma on już kilku takich K-y dzielnicowych. Są to: K. i podkanclerzy (jako zastępca K-a) krakowscy—a raczej małopolscy, kanclerzowie: wielkopolski, łęczycki, sieradzki i kujawski. Zostają się oni już nadal. Za Kazimierza W. przybywa uowo w r. 1361 utworzony K. dobrzyński (choć pierwej w Dobrzyniu nie było K-y), a także —choć tylko chwilowo— K. ruski dla Rusi i sądecki dla ziemi Sądeckiej. — W wieku XIV postępuje silnie naprzód proces, dążący do utworzenia z tego konglomeratu dzielnic, jaki przedstawia wówczas Polska, jednego państwa. Siłą rzeczy musiały powstać urzędy centralne, rozciągające swoją władzę na całe państwo, na wszystkie jego dzielnice. Jedne z tych urzędów powstały w ten sposób, iż je utworzono wtedy dopiero, jako dworskie, związane tylko z osobą króla, inne zaś rozwinęły się z urzędów dotąd dzielnicowych, przez powiększenie swej władzy, przez rozszerzenie jej na cały obszar państwa. Do tych drugich należą także urzędy K-a koronnego i podkanclerzego koronnego. Powstają te urzędy z urzędów K-a i podkanclerzego krakowskiego. K-e innych dzielnic (wielkopolski, łęczycki, sieradzki, kujawski, dobrzyński) zachowują jeszcze przez czas jakiś swoje atrybucye, za rządów Łokietka i Kazimierza W. Król nie przebywa ciągle w jed-nem miejscu, lecz jeździ po kraju. Gdy przybywa do której z tych dzielnic, wtedy załatwia oczywiście jej sprawy. Wówczas to zjawia się zwyczajnie na jego dworze K. tej dzielnicy i przez jego ręce król wydaje dokumenty, tych spraw tyczące, a więc w Wielkopolsce przez K-a wielkopolskiego, na Kujawach przez K-a kujawskiego itd. Ale działalność ich coraz bardziej słabnie. Od czasu do czasu staje się żywszą, kiedy K-em której z takich dzielnic zostanie jakaś wybitniejsza, energiczniejsza osoba. Coraz bardziej jednak ustępują oni miejsca krakowskiemu K-owi i podkanclerzemu. W granicach Małopolski, gdzie król najczęściej przebywa i najwięcej wydaje dokumentów, do nich w pełni należy redagowanie tychże aktów. Kiedy inne dzielnice mają tylko K-y, to spotykamy obok K-a i podkanclerzego, jeszcze licznych notaryu-szy, zostających pod ich rozkazami. Ale na tern nie kończy się ich działalność. Rozszerzają oni ją szybko na niekorzyść K-y innych dzielnic. Tyczy się to zwłaszcza podkanclerzego krakowskiego. .lest to jedyny podkanclerzy w Polsce, gdyż w innych dzielnicach ich niema. Z tego-to, zdaje się, powodu zaczyna on uważać się za zastępcę nietylko krakowskiego K-a, ale wogóle wszystkich K-y, za uprawnionego do działalności we wszystkich dzielnicach Polski. Już za Łokietka towarzyszy on władzcy bardzo częssto w jego podróżach po kraju i redaguje dokumenty narówni z K-ami dzielnic w Wiel-kopolsce i na Kujawach, w Sieradzu, czy Łęczycy lub Dobrzyniu. Z tego też powodu, iż rozciąga swoją działalność na całe państwo, zaczyna on już za Łokietka przybierać niekiedy tytuł podkanclerzego dworu (subcancellarius curiae regiae lub aulae regiae) zamiast dawnego tytułu podkanclerzego krakowskiego. Za Kazimierza W. używa już tylko tego nowego tytułu, a w końcu rządów tego króla zmienia go na szumniej-szy, choć co do istoty rzeczy równoznaczny wówczas, tytuł K-a państwa Polskiego (subcancellarius regni Poloniae) czyli—jak później od XVI w. mówiono: Podkanclerzego koronnego. Za jego przykładem idzie K. krakowski, ale powolniej. Jeszcze za Kazimierza W. nie przekracza on swoją działalnością granic Małopolski, ale już niekiedy zaczyna się pisać K-em dworu. Stale używa tego tytułu od czasów Ludwika, a wreszcie w początkach XV stulecia i on także zmienia go na tytuł K-a państwa (cancellarius regni Poloniae) czyli koronnego.—Działalność K-y dzielnicowych po śmierci Kazimierza zanika zupełnie. Atoli przecież oni istnieją jeszcze dalej. Powodem tego była kwestya uposażenia. Każdy z tych K-y bowiem miał wyznaczone dla siebie pewne dochody, zwykle kilka wsi. I nadal więc król obsadzał te kanclerstwa; K-e ci jednak dostawali tylko to uposażenie; poza tem nie mieli żadnych praw, ni obowiązków. Dopiero w r. 1401 wcielił król uposażenia kanclerstw: wielkopolskiego, sieradzkiego i łęczyckiego do kol-legiaty przy kościele św. Floryaoa w Krakowie, przeznaczając je jako prebendy dla profesorów wskrzeszonego wówczas uniwersytetu krakowskiego. K-y dobrzyńskich i kujawskich — oczywiście już tylko tytularnych — spotykamy jeszcze później. Ale i te kanclerstwa zanikają ostatecznie w pierwszej połowie wieku XV. Odtąd więc w Polsce istnieją już tylko K. koronny

09

i podkanclerzy koronny. Kiedy przyłączano do Polski dzielnice mazowieckie ostatecznie w r. 1526 —urząd K-y tych dzielnic odrazu znoszono.— Na Litwie powstaje urząd K-a z urzędu K-y wielkich książąt. Każdy z tych wielkich książąt, którzy tu rządzą, ma swego K-a. Jeśli Litwę łączył król z Polską, nie nadając jej wielkiego księcia (np. Kazimierz Jagiellończyk), wtedy utrzymywał dla niej sam osobnego K-a. Nosi on wtedy tytuł K-a W. Ks. Litewskiego. Na Litwie nie spotyka się jednak przez długi czas podkanclerzych. Zaprowadzono ich dopiero w roku 1566, oczywiście naśladując pod tym względem urządzenia polskie. Utrzymali się też ci osobni K-e i podkanclerzowie litewscy także i po ostatecznej unii Polski z Litwą w roku 1569.—Godności K-y i podkanclerzych sprawują w Polsce przez cały okres Wieków Średnich prawie bez wyjątku duchowni. Dopiero w wieku XV zdarza się niekiedy — choć rzadko — iż król nadaje te urzędy osobom świeckim. Jeszcze Zbigniew Oleśnicki radzi Kazimierzowi Jagiellończykowi, by świeckim kanclerstwa nie nadawał, bo duchowni mają daleko więcej kwalifi-kacyi do dobrego sprawowania czynności tego urzędu. Za Piastów było to rzeczą konieczną już z tego względu, iż wyższe wykształcenie, a zwłaszcza znajomość języka łacińskiego, którego wyłącznie używa wówczas kancelarya, oraz form kancelaryjnych, było faktycznie wyłącznym przywilejem osób duchownych. Za Jagiellonów jednak i wśród świeckich nie brakło już ludzi odpowiednich na ten urząd. Dopiero atoli statut Zygmunta I z r. 1507 zastrzegł wyraźuie co do K-y i podkanclerzych, iż jeden z nich ma być duchowny a drugi świecki. Było to widocznie ustępstwo na rzecz szlachty, której zależeć musiało na tem, by ten najważniejszy — choć nie najwyższy—urząd państwowy nie pozostawał ciągle w rękach osób duchownych, jak to dotąd było regułą prawie bez wyjątków. Sam Btatut motywuje ten przepis tem, iż niektórych spraw kanclerskich nie mogą załatwiać duchowni, że więc jest to rzeczą konieczną, by jedną z tych godności miał świecki, niekrępowany w takich wypadkach przez przepisy kościelne. Zasady tej odtąd bardzo ściśle przestrzegano. Utrzymuje się też ona do końca bytu Państwa Polskiego. Przyjęło się też nadto, iż godność K-a nadawano naprzemian raz świeckiemu, drugi raz duchownemu. Był to jednak nie przepis prawny, lecz tylko zwyczaj, wynikający z poprzednio umówionego przepisu, oraz z tej praktyki, że zwyczajnie po kanclerzu zajmował opróżnione miejsce podkanclerzy, a więc, wskutek działania statutu z r. 1507—świecki po duchownym, duchowny po świeckim. Ale są wyjątki, np. za Zygmunta III, kiedy raz K-em zostaje duchowny po duchownym, to znów świecki po świeckim. Tak też się działo wtedy, jeśli podkanclerzy nie posuwał się na kanclerstwo, ale zostawał na

Buc. powsz. ilustr. Zesz. 266. T. XXXIV.

swem stanowisku, co również było wynikiem prze pisu z r. 1507. Z tego także powodu, dopóki K. trzyma się swego urzędu, na podkanclerstwie idą po sobie świecki po świeckim, a duchowny po duchownym. Inaczej było na Litwie, gdyż tam, przeciwnie, urzędy K-a i podkanclerzego prawie ciągle pozostawały w rękach osób świeckich. W drugiej połowie XV i w pierwszej XVI stulecia prawie stale urząd K-a piastuje wojewoda wileński. Do wyjątków należało nadawanie kanclerstwa lub podkanclerstwa duchownym. Nie potrzeba zaznaczać, iż ani ów statut z r. 1507, ani też o trzy lata wcześniejszy statut Aleksandra nie miał tu mocy obowiązującej.—K-e, będący duchownymi, zajmowali zwyczajnie wyższe godności kościelne, przynajmniej kapitulne. Nieraz też zdarzało się, iż K-ami byli biskupi, zwłaszcza w czasach księstw dzielnicowych. W w. XV niema jeszcze żadnych stałych norm, wskazujących które godności kościelne można łączyć z kancler-stwem. Zwyczajnie K-e nie są biskupami, a kiedy osiągną tę godność, składają urząd K-a, czy podkanclerzego. Powodem tego jest zwłaszcza kollizya między obowiązkiem rezydencyi, który wiązał biskupa z jego stolicą, a koniecznością przebywania na dworze monarchy w charakterze jego K-a czy podkanclerzego. Dopiero jednak statut z r. 1504 rozstrzygnął kwestyę, o ile duchowni mogą otrzymywać te urzędy. Wyłączono mianowicie od piastowania obu godności biskupów, mających bogate biskupstwa, t. j. gnieźnieńskich, krakowskich, włocławskich, poznańskich, warmijskich i płockich (V. L., I, 296). Jeśli więc K. lub podkanclerzy otrzymał takie biskupstwo, musiał ze swej godności ustąpić. Była to zwykła praktyka. Wyjątkowo tylko zdarza się, iż biskup zatrzymuje nadal kanclerstwo lub podkancler-stwo. W późniejszych czasach musiał na to wyraźnie zgodzić się sejm, uchylając ze względu na pewną osobę tę inćompatibilitas, wynikającą ze statutu z r. 1504. Zdarza się także, iż biskup, by objąć urząd K-a, zrzeka się swego biskupstwa i przechodzi na inne, mniej bogate, które można było łączyć z tą godnością. Od XVI wieku bardzo to rzadki już fakt, by K-em lub podkanclerzym był duchowny niebi-skup; są nimi prawie stale biskupi mniej hojnie uposażonych biskupstw, niepodpadającycli więc pod rygor statutu z r. 1504. Zastrzeżenia te wpływały wskutek tego na bardzo częBte zmiany osób na tych urzędach; albowiem właśnie duchowni-kanclerze i podkanclerze są to główni kandydaci na biskupstwa, zwłaszcza bogate: już w XV wieku, jak mówiliśmy, bardzo często przechodzą na nie, zaś statuty z r. 1504 i 1507 nawet prawnie zawarowały dla nich pierwszeństwo. Pierwszy z tych statutów zastrzegł, iż oni są primi expectantes na arcybi-skupstwo, biskupstwa i prelatury; drugi stwierdził to jako prawo króla w miarę zasług tychże osób. Z tego powodu wytworzył się nawet

77

sk.

znany zwrot, iż się „wychował w królewskiej kancelaryi na biskupa”. Była to bowiem często droga, którą starano się dojść do tych wysokich godności kościelnych. — Nominacya K-y i podkanclerzych należała do króla. Już w w. XV wyrabia się zwyczaj, że król wyższe urzędy nadaje na sejmach. Co do K-y wyraźnie przepisał to statut Aleksandra z r. 1504. Nie zawsze jednak stosowano się do tego przepisu, zwłaszcza kiedy nie dochodziły sejmy. W takim razie król najczęściej mianował K-y na radzie senatu. Już też od XV wieku na znak władzy oddawał król K-owi pieczęć większą (ob.), podkanclerzemu — pieczęć mniejszą. Przy odbiorze dziękują oni za pieczęć królowi i składają przysięgę, iż wierni zostaną królowi i Rzpli-tej, że nie będą wydawali żadnych aktów na szkodę państwa lub wbrew prawu. W razie u-stąpienia zwraca K. (albo też podkanclerzy) pieczęć; jeśli zmarł, czyni to najbliższy krewny jego, lub niekiedy kapituła, w której zasiadał.— Pierwotnie zadaniem K-y było prowadzenie kancelaryi (ob.). Oni redagują wszystkie dokumenty, wychodzące w imieniu króla Podkanclerzy jest zastępcą K-a w jego czynnościach. Z biegiem czasu czynności kancelaryi znacznie się zwiększają, a równolegle z tern także rośnie znaczenie K-a. W XVI w. dochodzi do tego, iż tylko niektóre akty wydawane są za wyraźną wiedzą i wolą króla (listy pergaminowe); inne wprost K. wydaje. Kancelarya pisze listy w sprawach publicznych tak do cudzoziemców, jak i do krajowców, wysyła uniwersały i polecenia królewskie, ogłasza konstytucye, wydaje przywileje itd. Z tego powodu K. zyskuje w stosunku nazewnątrz stanowisko ministra spraw zagranicznych, gdyż on przedewszystkiem prowadzi kor-respondencyę polityczną. Stąd wytwarza się jego prawo, iż przyjmuje posłów zagranicznych, znosi się z nimi, przedstawia rzecz królowi i odnosi im jego odpowiedź. O ile chodzi o sprawy wewnętrzne, on również zastępuje króla. Na jego ręce wnoszą prośby do króla. On przemawia publicznie w imieniu króla, czy to na sejmie do stanów, czy też poza sejmem. Do niego należy czuwanie nad tern, by przestrzegano przepisów prawnych, a zwłaszcza, by nie wydawano żadnych pism, któreby były przeciwne prawu. Za Jagiełły K. na tej podstawie odmówił przyłożenia pieczęci swej do aktu, który według jego zdania przeciwny był prawu. Wyraźnie przepisuje to statut z r. 1504, by K-e nie wydawali żadnych papierów, przeciwnych prawu pospolitemu. Rozszerzył te jego prawa znacznie zwłaszcza traktat warszawski z r. 1716, który K-om polecił czuwanie: by bez wiedzy Rzpltej król nie rozpoczynał wojny, ani nie rozdawał, bawiąc w Saksonii, godności i królewszczyzn; by posłowie sascy nie traktowali w sprawach polskich lub nie znosili się z obcymi władzcami na szkodę państwa; by król rządził krajem sto

sownie do praw i dotrzymywał paktów; by se-natorowie-rezydenci przebywali na dworze króla itd. Według tego traktatu więc miał być K. jakby z urzędu powołanym obrońcą praw państwa przeciw nadużyciom monarchy. — Od XVI wieku są K-e także naczelnikami sądu asse-sors kiego (ob.). Stanowisko K-a zatem było bardzo wysokie; zdobył je atoli dopiero w biegu czasu. W XIV w. jeszcze niema ustalonego miejsca wśród urzędów. W wieku XV ostatecznie zajmuje je po biskupach i po wojewodach. Jak mówiło się wyżej, nieraz przechodzili K-e na biskupstwa, ale tylko lepsze. Nawzajem znów świeccy niekiedy przechodzą na godność wojewódzką lub kasztelana krakowskiego (na Litwie wileńskiego). Choć jednak te godności za wyższe uważano, to przecie zdarzało się to bardzo rzadko, by je K. chciał dostać wzamian za kanclerstwo, chyba z powodu starości lub choroby. Kanclerstwo zapewniało mu bowiem większe znaczenie, niż tamte, wyższe, ale tylko tytularne, godności. Toż samo i podkanclerzych się tyczy. W rzędzie ministrów K. i podkanclerzy szli po marszałkach. Uposażenie ich polegało na pre-bendach kościelnych, lub — jeśli szło o świeckich — na starostwach niegrodowych, które im król nadawał.— Reformy za Stanisława Augusta ograniczyły nieco atrybucye K-y, choć nie tak bardzo jak innych ministrów. W r. 1774, tworząc radę nieustającą, ustanowiono w niej departament interesów cudzoziemskich, przekazując mu sprawy zagraniczne. Rezydował w nim jeden z K-y, wybrany przez króla z czterech istniejących. Zastrzeżono też, że K. nie może odmówić przyłożenia pieczęci, jeśli to rada uchwali. Kiedy w r. 1791 utworzono—na miejsce zniesionej w styczniu 1789 r. rady nieustającej— straż, weszli w jej skład dwaj z K-y, jeden jako minister spraw zewnętrznych (pieczęci), drugi jako minister sprawiedliwości. Konfederacya targowicka, burząc wszystko, wróciła także i K-om dawny zakres ich władzy. — Literatura: Maurer R. „Urzędnicy kancela-ryjni książąt i królów polskich aż do r. 1856” («Przewodnik nauk. i lit.» r. 1884, osob. Lwów 1886); tenże „Urzędnicy kancelaryjni Władysława Jagiełły” («Bibi. Warsz.» i osob. Warsz. 1877); tenże „Urzędnicy kancelaryjni z lat 1434 —1506” («Jahresber. d. Gymn. zu Brody» 1881); Krzyżanowski Stan. „Dyplomy i Kancelarya Przemysława II” («Pamiętnik Akad. Um.» t. VIII r.

1890); Kwiatkowski S. „Urzędnicy kancelaryjni, koronni i dworscy Władysława III” («Rozprawy wydz. hist.-fil. Ak. Um.» t. XVII); Wolff J. „Senatorowie i dygnitarze W. X. Litewskiego” (1885); Lengnich G. „Jus publ. Regni Poloniae” Gdańsk 1742—6; wyd. 2-e t-że 1765—-6); tenże „Prawo pospolite Królestwa Polskiego” (Kraków 1836, przekład Helcia J. Z.); Skrzetuski W. „Prawo polityczne narodu polskiego” (1782); ob. Polska: Organizacya państwa.

Z dawniejszej literatury przed Lengnichem:

s.

n.

” (wyd. 4-e Warszawa 1847); Dembiński Maciej ks. „Cantionale Locu-pletissimum....” (Poznań 1850); Herburt Mamert ks. „Cantionale eccl....” (Wilno 1862); Grabski Wawrzyniec, organista gnieźnieński, 1865; Siedlecki J. „Cant. eccl. ad usum ecclesiarum Po-

S. Pł.

Z. N.

St. Sow.

Kanczyndżynga, góra w Himalajach, najwyższa po Gaurizankarze (8588 m.), we wschodnim Nepalu. Piękny widok na K-ę roztacza się z krainy Dardżiling.

Kandahar: 1) chanat w Afganistanie, ograniczony na południu Beludżystanem, na zachodzie pustynią perską, na północy i wschodzie Kabulistanem i górami Soliman, jest żyzny tylko w nawodnionych dolinach swej wschodniej, górzystej połowy. Na suchej, w końcu zupełnie przechodzącej w pustynię, zachodniej równinie wysychają nawet najznaczniejsze rzeki; Hilmend z Argandabem uchodzi do bagna Hamun. Poza pierwotnymi mieszkańcami, Tadżykami, i zdobywcami Afganami, są tu jeszcze Beludżowie i Ki-zilbaszi.—2) Miasto główne chanatu K. leży na żyznej, dobrze uprawnej równinie między Argandabem i Tarnakiem, należącemi do dorzecza Hilmendu, na kolei żelaznej Szikarpur-K., na wysokości przeszło 1 000 m. nad pow. morza i liczy przeszło 50 000, według innych tylko 25 000 in-ców. K. posiada domy z cegły i jest obwarowany. Znaczniejszemi gmachami są: bazar i pomnik Ahmad Szacha. Jest to naj-

Kromer M. „Polonia” (Kolonia 1577, wyd. nowe Kraków 1901; przekład Syrokomli Wilno 1853); Krasiński Jan X. „Polonia” (Bononia 1574, Warszawa 1761, przekł, Warszawa 1853); Krzysz-tanowicz St. „Status Regni Pol. compendiosa descriptio” (Moguncya 1609; w wyd. elz. „Resp. Rive Status R. P.” Lejda 1642); Heidenstein Reinh. „De dignitate ac officiis cancellarii Regni Pol.” (Brunsberga 1610, Gdańsk 1742); zur Horst Rutgerus „De Cancellariorum cum in Sum-mi Pontificis Curia, in Imperio Romano, reguis-que diversis, tum praecipue in florentissimo Regno Pol. et M. D. Lithuaniae... praeclarissi-mis officiis et praemiis libri duo” (Gdańsk 1628, 1632); Chwałkowski M. „Regni Pol. jus publicum” (Królewiec 1676, 1684); Hartknoch Kr z. (ob.) „Respublica Polonica” (Jena 1678, wyd. 4-e 1699); Naramowski Ad. X. „Signatores Regni signati meritorum laude et Procancellarii Reg. Pol.” (Warszawa 1727); Schultz J. P. „Com-mentarius de Cancellariis Reg. Pol.” (Gdańsk 1742). Z autorów o całości prawa politycznego polskiego najstaranniej zebrał wiadomości i wskazówki aż po koniec XVII wieku Załaszowski Mik. w t. I „Jus Regni Pol.” (Poznań 1699 fol., wyd. 2-e Warszawa 1741 fol., str. 506 — 10, właśc. 507—11). Znajduje się tu i rota przysięgi kanclerskiej, i dokładne wskazanie funkcyi i obowiązków, .i wymowne obrazowe określenie kanclerstwa przez Przyłuskiego (1553). Jezuita Bielski mówi o instytucyi K-y w cz. III swego „Widoku” (Poznań 1763), str. 70—81.

Podobnie jak cesarzowa rzymsko-niemiecka, tak też i królowa polska miała swego K-a, tylko kanclerz królowej nie posiadał, oczywiście, tego znaczenia, co K. króla; był to urzędnik pry-watuy, obowiązki jego były nie polityczne, lecz tylko majestatyczne, to jest podnoszące majestat królowej.—Podobnie jak we Francyi, dzieci królewskie w Polsce, począwszy od Zygmunta III, miewały też swoich K-y. Mieli ich również i prymasi i biskupi krakowscy jako książęta siewierscy; miały ich kapituły katedralne i kollegiac-kie; miała wreszcie Akademia krakowska, a papież obowiązek ten włożył na biskupów krakowskich. (Ob. artykuły J. Bartoszewicza w En-cyklop. S. Orgelbranda).

Kancyonał (cantus — śpiew), śpiewnik, zbiór śpiewów i pieśni nabożnych, do XVIII w. więcej znany pod nazwą „Kantyczek”, gdy K-ami przeważnie śpiewniki protestanckie zwano. W XVIII wieku poczęto wydawać K-y w formie obecnie używanej. K. zazwyczaj dzieli się na dwie części: w pierwszej—zebrane jest wszystko, co w kościołach podczas obrzędów i uroczystości śpiewane być winno, a ułożone według kolei świąt, przypadających w roku kościelnym; w drugiej części zamknięte jest tak zwane „Officium defunctorum” (Nabożeństwo żałobne). Wreszcie w dodatku umieszczone bywają śpiewy, rzadziej lub w pewnych tylko kościołach używane.

Hymny, antyfony, pieśni gęsto przeplatane są wskazówkami liturgicznemi, stąd K. dopełnia rytuał i do pewnego stopnia zastępuje ceremoniał. Wśród śpiewów łacińskich znajdują się i polskie. K-y wydali: Rzymski Paweł ks. „Cantio-nale Ecclesiasticum loniae” (Kraków 1886).

Kancyonał Przeworszczyka, ob. Przewor-s z c z y k Jan.

Kancyum, hrabstwo Kent (ob.) w Anglii.

Kanczen, miasto w Chinach, prowincyi Kiang-si, leży przy uściu Kan-Kiangu do Tung-ho, pod 25°52' szer. płn. Znaczny handel.

Kanczuk v. Kańczug. Nazwa pochodzenia tatarskiego, podobnie jak Nahaj (ob.), oznacza bat spleciony z rzemiennych pasków; wązki taki pasek skręconego rzemienia naprzód rozcina się w kierunku długości na czworo, potem na ośmioro, wreszcie na szesnaścioro coraz to węższych pasków i splata się z początku na cienki, potem stopniowo grubiejący splot, ponieważ w miarę postępu roboty, cienkie rzemyki oplatają się dokoła t. zw. „duszy” czyli sznurka konopnego, włożonego we środek. Upleciony bat przyczepia się do drewnianego, trzcinowego lub wyrobionego z sarniej nogi trzonka. K. różni się od myśliwskiego harapa (ob.) tern, że jest krótszy. Wyrobami tego rodzaju słynęło u nas miasteczko Boćki, położone w gub. Grodzieńskiej, pow. Bielskim i dzisiaj jeszcze liczące najwięcej rymarzy wśród zamieszkujących je rzemieślników.

z. N.

bardziej handlowe i przemysłowe miasto w kraju (wyroby jedwabne i filcowe, uprawa owoców i wina). K. jest bardzo stary; jest to prawdopodobnie założona przez Aleksandra Wielkiego

z. N.

w Arachozyi Aleksandrya.

(ład. lampadarium). Wielkie lichtarze, wspominane już u Homera (Od. 18, 307), służyły jednocześnie do oświetlenia i ogrzania. Umieszczano też na K-rze palące się kadzidła. For-

Kandałakska zatoka morza Białego, ob. B i a-ł e morze.

Kandau, miasto w gub. Kurlandzkiej, w pow. Talseńskim, oddalone o 80 wiorst od Mitawy, na prawym brzegu rzeki Abau, pierwotnie założone zostało (r. 1254) wkoło warownego zamku. Dotąd przechowały się ruiny zamku, który był siedliskiem jednego z 4-ch wójtów zakonnych. Liczy 1 625 m-ców, w tern 58°/₀ Żydów. Kościół luterański, synagoga i 3 domy modlitwy, dwa

browary z produkcyą na 10 000; 3 szkoły, 4

z. N.

ii

jarmarki.

Kandanles, ostatni król Lidyi, ob. Gyges. Kandaweńskie starostwo grodowe było położone w Kurlandyi, nad rz. Abawą. Powstało ze starostwa Tukumskiego i należało do pięciu dzierżaw czyli parafij, na jakie to starostwo dzieliło się. Podług „Voluminôw legum” ostatnim starostą tego grodu był Ernest de Rahden, jeden z komissarzy, wyznaczonych przez sejm z r. 1773—1775 do rozgraniczenia dóbr Birżań-skicb od dóbr Poniemunie Wielkie i Stare.—„Słów. Geogr.”.

Kandawu, Kandavu, wyspa, największa z grupy tegoż nazwiska, należącej do archipelagu Fidży, leży na południe od Viti-Levu, oddzielona od niej cieśniną K., około 19° szer. płd.; obszar jej wynosi 530 kim. □; we wnętrzu ciągnie się łańcuch gór, zwężony w przesmyk między zatokami Malatta i Natheva; na zachodnim krańcu wyspy wznosi się wygasły wulkan Mbuke-levu. K. jest najbardziej malowniczą i najżyźniej-szą wyspą archipelagu. Część jej wschodnia nosi nazwę Nabuke Levu albo Kap land.

ii

■WS*

iîj

Fig. 105. Kandelabry etruskie z bronzu. (Enc. franc.).

mę stojącego K-u stanowi najczęściej jeden wysoki kształt, zapożyczony z architektury, jak oto: kolumna, balas (kształt pionowy poręczy), dalej trzon drewniany, używane są też formy wazonowe (w Japonii). Powyższa część nosi ogólną nazwę „rękojeści” (gr. xaoXôç). Inne części są: podstawa (gr. ßaat?) — okrągła, bądź 3- 4-wielokątna, oparta u Rzymian na stopach kozich,

z. N.

Kandel lub Langenkandel, miasteczko w królestwie Bawarskiem, w regencyi Pfalckiej, na kolei żelaznej Winden-Maxau; 3 601 m-ców (r. 1900); fabryki ksiąg handlowych, cygar itd.

Kandelabr (gr. \oyyobyoz, łać. candelabrum, fr. candélabre, niem.Leuchter, pol. świecznik), sprzęt stojący, albo ujęty w jeden kształt, albo rozgałęziony, który podtrzymuje ognie, lampy, zwykle zaś świece. Mniejszy, jednoramienny K. zwie się pospolicie lichtarzem, K. wieloramienny zaś, lub choć jednoramienny, ale większy, — świecznikiem; wiszący u ściany, o kilku płomieniach— świecznikiem ściennym; wiszący u stropu, lub sklepienia, o wielu płomieniach—żyrandolem, pająkiem, świecznikiem wiszącym (fr. girandole, lustre, niem. Kronenleuchter)-, K. z ochroną dla światła zwie się latarnią. Podstawy świeczników zwane są we Francy i torchère, guéridon, po niem. Leuchterstuhl rrr słupek świecznika; część podtrzymująca lampę nazywa się podstawą lampy

MS

Fig. 106. Kandelabr pompejański w stylu etruskim. (Muzeum neapolitańskie).

lwich. Wierzchołek, czyli kapitel, głowica (gr. xaXàfimv) bywa w kształcie czary, lub misy. Kapitel unosi częstokroć figura, stojąca na rękojeści (fig. 107). Materyałem, z jakiego robiono K-y, były: drzewo, palona glina, alabaster, marmur, bronz,

kruszce szlachetne, nawet drogie kamienie (Cic. ] wielkości w podstawie, trójkątne, nader ozdob-Verr. 4, 25, 28). W wiekach XVI i XVII uży- ; ne. K-y Barberinich odznaczają się wyjątkowo wano bronzu i srebra, do K-ów ulicznych w epo- rozwiniętemi liśćmi akantu, oraz płaskorzeźba-ce Roccoco żelaza kutego, a w w. XIX — lane- mi. K-y z czaplami z Neapolu są w rodzaju go.—O greckich K-ach pozostały tylko wzmian- etruskim.—W epoce Romańskiej (wiek X—XIII) ki, np. o K-rze w Erechtejonie ateńskim, robo- pojawiają się, szczególnie na Północy, K-y wiszą-ty Kallimacha, z końca V w. przed Chr. Z grec- ce u kościelnych stropów i sklepień. Z tego kich słynęły z ornamentacyi K-y na Eginie, a z pro- też czasu pochodzą K-y siedmioramienne, rozga-porcyi i kompozycyi — K-y w Tarencie. Liczne łęzione w jednej powierzchni, robione na podo-są natomiast K-y etruskie (w Rzymie w Museo bieństwo świecznika jerozolimskiego; jest on etrusco Gregoriano w Watykanie i w Museo Kir- odtworzony wiernie w płaskorzeźbie na Łuku cheriano, oraz w neapolitańskim Museo Nazio- ; Tryumfalnym Tytusa w Rzymie (fig. 110). Z na-nale w zbiorze Małych bronzów). Etruskie K-y śladowań tego K-u przytoczymy świecznik bron-przedstawiają urozmaicenia trzonów za pomocą zowy w kształcie drzewa, stojący w katedrze figurek ludzkich, siedzących, gonitwy zwierząt Medyolańskiej, w ramieniu lewem nawy po-

/£■

mmwiyv

ft

i (U

4:

p

reifes

(i

ls\

'l

(Km

WSp-

I: •

in

Ti

■ ''it®

W.

ni

A?)

Fig. 108.

Kandelabr rzymski. (Muzeum Watykańskie).

Fig. 107. n) Kandelabr rzymski z czaplami, marmurowy, w stylu etruskim (Muzeum neapolit.);—b, d, d, e: Części kandelabrów rzymskich;—c) Kandelabr pompejański w kształcie drzewa z lampkami. (Lübke „Kunstgesch.”).

wzdłuż słupów, nad paterami gołębie, podstawy, oparte na nogach ludzkich, albo zwierzęcych (fig. 105). Trzony mają niekiedy wygląd drzewa rozgałęzionego, z którego zwisały lampki na łańcuszkach (fig. i07c). K-y rzymskie, spotykane głównie w Muzeum watykańskiem w Galeryi Kandelabrów (N?J\? 93, 97, 157, 219, pochodzące z San Constanza), tamże w galeryi „delle Statue” JVîJVî 412 i 413 — kandelabry zw. Barberinich (z willi Hadryana), największe z klasycznych (fig. 109). Dalej w Neapolu w Muz. naród, w zbiorze marmurów (pokój VII) dwa wielkie K-y marmurowe z czaplami (fig. 107 a). K-y rzymskie są z białego marmuru znacznej przecznej, uważany za robotę francuską z XIII w., jako zdobycz jednego z Trivulzich, z Francyi przyniesiona. Z okresu od XI w. do połowy XIV w. pochodzą nader liczne w Rzymie i w południowych Włoszech t. zw. lichtarze wielkanocne, wysokie K-y jednoramienne, stojące zazwyczaj wpobliżu mównic najdawniejszych kościołów. Należą one do stylu zw. kozma-tycznym, od rodziny dekoratorów Cosmati; są pięknie członkowane, — trzony niekiedy kręcone, — wogóle zaś wykładane wzorzyście kawałkami szkliwią kolorowego, złoconego, lub często też barwnemi kamieniami (między niemi świeczniki w S. Clemente w Rzymie; również w ka-

tedrze w Salerno, fig. 111). W Rzymie w ko- Włoszech, dopiero wiek XV szczególnie w nie ściele SS. Nereo e Achilleo jest balustrada obfituje. Sam świecznik, jako sztywny kształt kozmatyczna, takiemiż czterema świecznikami architektoniczny, przestaje zajmować artystów, w górze zakończona. Na Sycylii, w Capella Pa- którzy przetwarzają go rozmaicie, bogato deko-latina w Palermo, z czasu około r. 1150, znaj- rują plastycznie, lub przeistaczają niemal zu-duje się lichtarz marmurowy, 4'/₂ m. wysoki, nie dekorowany mozaiką, lecz figurycznie (postaci Chrystusa, aniołowie, biskupi i t. d.), roboty normandzkiej.—W epoce romańskiej (X—XII

fff

MA

eü

Fig. Ilu. Siedmioramienny świecznik ze świątyni Jerozolimskiej. — Z płaskorzeźby na Łuku Tytusa w Rzymie.

UL

s* "

nT

V:

■*

wrnmz.,"

Wâ

Hi

mm

fa

Am

ĘM

Fig. 109. Kandelabr rzymski, zwany Barberinich, marmurowy, największy; dekoracya z liści akantu. (Muzeum Watykańskie).

w.) w Europie północnej pojawiają się w kościołach świeczniki metalowe, na łańcuchach zawieszone u sklepień, podobne do świetlnjch wieńców i koron (naprz. w katedrze Akwiz-grańskiej, w Hildesheimie). Późniejsze wiszące świeczniki otrzymują trzon środkowy zwieszony, z rozgałęzieniem promienistem w dole; mate-ryalem częstym staje się kryształ.— Wiek XIV stosunkowo ubogi jest pod względem K-ów we

Fig. 112. Kandelabr romański ołtarzowy, z Hôtel de Cluny w Paryżu. — (Lübke „Kunsthist. Atlas”).

pełnie na postać rzeźbioną anioła, przyklękającego z niedużym stosunkowo K-em w ręku. — Z dość licznych prac w tym rodzaju wymienimy niektóre ważniejsze. W katedrze Sieńskiej

dują się dwie takież postacie. Jedna, anioł lewy, znakomicie rzeźbiona, jest dziełem Niccolo dell’Arca (w czasie 1469—1473), błędnie uwa-żanem dotąd za dzieło Michelangela, gdy tymczasem prawy, gorszy anioł, jest właściwą pracą Michelangela z młodości, z 1494 r. W kościele św. Antoniego w Padwie stoi na lewo, obok głównego ołtarza, słynny bronzowy K. Riccia, wykonany w czasie od 1507 do 1516 r., wysokości 6 m. 30, nader bogato członkowany, ornamentowany i przybrany postaciami zwierząt i ludzi, kompozycyami płasko- i wypukłorzeź-bionemi z mitologii i z czasów chrześciańskich. Nadto bronzowe renesansowe K-y spotykamy w nawie poprzecznej Certosy pod Pawią, w Rzymie u św. Piotra, 2 K-y z XVI w. do ozdoby

w ołtarzu głównym z boków cyboryum stoi para aniołów z bronzu z K-ami z r. 1489, wyko-nanemi przez Franciszka di Giorgio. Druga, znajdująca się tam para, jest roboty Giovauniego di Stefano. Także w Sienie, w kościele San Domenico,

mmmm

~.-J

IV

mli

hfi

Mi

i':'-'- ' ‘

Pr! -

mmi

Fig. 111. Kandelabr, zwany Świecznikiem Wielkanocnym (robota kozmatyczna). Katedra w Salerno, w. XII.

przy głównym ołtarzu, są dwa słynne z piękności anioły z K-ami, z marmuru, Benedetta da Ma-jano (fig. 113). W Bolonii w kościele św. Dominika, w kaplicy tego świętego, u grobu, znaj-

Pig. 113. Kandelabr prerafaelityczny z XV w., dzieło Benedetta da Maj ano, w kościele San Domenico w Sienie (marmur). — (L. Richter).

głównego ołtarza, przechowywane w zakrystyi, oraz w Wenecyi wiele K-ów, na wzór Riccia, przez Andrzeja Bresciano w kościołach S. Marco i S. Maria della Salute, wreszcie późniejsze, barokowe, w S. Stefano, jeden z 1617 r.—We Francyi XVII w. w epoce Ludwika XIV świeczników bronzowych, złoconych, o kilku rozgałęzieniach, wraz z zegarem bronzowym, poczęto używać we wnętrzach pałacowych, do ozdoby kominków. Od tego czasu K-y były we Francyi zawsze modne i każdy styl Ludwików kładł na nie oryginalne piętno. Z rodzajów Louis XIV, XV, XVI, oraz Empire podajemy K. w stylu Ludwika XVI, jako najbardziej dotąd jeszcze we Francyi w architekturze, zarówno jak w sprzętach,

if

!»

mm

rozpowszechnionego (fig. 114).—W końcu XIX w. w Europie zwrócono uwagę na sztukę japońską. Pod względem K-u daje ona formy własne, zwykle nie architektoniczne, lecz wazonowe, z fajansu; np. fig. 115 przedstawia podstawę świecy, w formie wazonu, z gliny Owari. Są jednak K-y japońskie podobne nieco do naszych, robione z drzewa i lakowane.—Z nowszych polskich K-ów wymienić należy piękne projekty K-ów Antoniego Kurzawy, wykonane w fabryce Frageta w Warszawie, a także K-y secessyjne prof. krak. Akad. sztuk pięknych, Konstantego Laszczki, na Wystawie Sztuki krak. w Warszawie 1903 r. (fig. 117).— W „Tyg. 111.” Jß 14,

mm

sir. ^

lift

ri

-——

Fig. 114. Kandelabr w stylu Louis XVI. (Paryż. Mobilier national).

mmi

¥

Ï4

Fig. 116. Kandelabr w kościele św. Karola Bo-roraeusza w Warszawie, pomysłu Teofila Godec-kiego, wykonany przez firmę J. Frageta.

fjj

Fig. 115. Kandelabr japoński. — (Z Morsea „Japanese Homes”).

1903 r., w artykule „Muzeum huculskie hr. Edm. Skarżyńskiego w Kołomyi”, opisano K-y tamtejsze cerkiewne, drewniane, nader dawne, w stylu prostych zdobin ludowych, malowane jaskrawo, w części złocone i srebrzone.—Formę K-a stosowano, choć zrzadka, i w budownictwie, w dużym rozmiarze do latarni morskich, jak np. do Aleksandryjskiej przy wejściu do przystani. W r. 1811 w Turyngii, w miejscu, gdzie miał ongi stanąć pierwszy kościół chrześciański, wystawiono K. z piaskowca, 9 m. wysoki. — W malarstwie K-y mają znaczenie, gdyż bywają często wybitną zewnętrzną cechą obrazu, albo nawet motywem, koło którego sku-

toncourt) widzimy grupę K-ów w misach i zabiegającymi koło nich chłopcami

—-*4-44

nicza klimatyczna.

Z. N.

pia się czynność w obrazie. Znaną jest Botti-cellego Madonna w Berlinie, otoczona 7 aniołami, trzymającymi wazonowe K-y do gromnic. Podobnież spotykamy K-y u Botticellego w rysunku jego do Dantego „Purgatorio XXX”. W National Galerie w Londynie jest Rafaela Madonna z K-ami. W Rafaela „Wypędzeniu Helio-dora” w Stanzach watykańskich w głębi oddany świecznik jerozolimski. W jednem z malowideł Mantengi do „Tryumfu Cezara” (w gal. Hamp-

płomieniami

■À

Fig. 117. Kandelabr pomysłu K. Laszczki, wyk. przez firmę braci Łopieńskich.

Motyw ten szczególnie rozwinął Correggio we freskach kopuły katedralnej w Parmie. Cała balustrada, wymalowana w dolnej częśoi kopuły, ozdobiona jest K-ami i zajętemi koło nich aniołami. Daje to piękny motyw ruchu.—Z danych powyższych uwydatnia się w pewnej mierze znaczenie w dziejach sztuki świeozników, które artyści wszystkich czasów traktowali z pietyzmem, jako jeden ze szlachetniejszych wyrazów epoki.—Literatura: Fr. Liibker „Reales Wörterbuch d. klass. Alterthums”, art. Candelabrum; J. Burghardt „D. Cicerone” (Lipsk 1898, cz. II,

Kno. Pow, Tlu.tr Ze«*. 286 T. XXXIV,

str. 15, 81, 91, 104, 108, 155; Luise Richter „Siena” (Lipsk 1901, str. 186 i 138); W. Lüb-ke „Kunstgeschichte” (Sztutgard 1892, t. I str. 253 i nast., t. II str. 197); Henry Thode „Correggio” (wyd. Knackfussa, Lipsk 1898, str. 80); E. Morse „Japanese Homes” (New York 1895, str. 219 — 224); K. Baedecker „Italie” (Lipsk 1900); J. Adeline „Lexique des Termes d’art” (Paryż, str. 69, 395) ; Katalogi Muzeów europejskich.    J- Musz-

Kander, ob. Kanderthal.

Kandern, miasto w okręgu Badeńskim, na wysokości 354 m. nad pow. morza, nad Kanderem, na bocznej kolei żelaznej Haltingen-K.; 2 021 m-ców (r. 1900), w tem 346 katolików; poczta, telegraf, bank przemysłowy; dalej przędzalnia wełny, wyrób sukna, papieru i kamieni ogniotrwałych, handel winem i zbożem. Tu miała miejsce w r. 1848 bitwa między powstańcami, pod wodzą Hackera, i badeńskiem wojskiem rzą-dowem pod Fryderykiem von Gagern, który tu został zabity. Wpobliżu ruiny Sausenburg i zamek Bürgeln auf der Höh, obecnie stacya lecz-

Z. N.

Kanderthal, dolina Kanderu w Berneńskim Oberlandzie, wypływającego z firnów Tcbingel-hornu i uchodzącego o 4 klm. poniżej Thunu do jeziora Thuńskiego. Wyższy taras doliny Gaste-renthal, leży na wysokości 1 600—1 300 metr. nad pow. morza, ma 10 kim. długości i kończy się romantycznym wąwozem Gasteren. K. w ściślej szem znaczeniu ma 11 kim. długości, na dnie rzadko przechodzi szerokość 1 kim., sięga na północ do Tellenburga, niedaleko Frutigen, i rozpada się na tarasy Kandersteg i Kandergrund. Z lewej strony dolina zamknięta jest skalistym grzbietem Lohneru (3055 metr.), przytykającym dalej na południe do zlodowaciałego masywu Wildstrubla (3 253 m.), z prawej—odgałęzieniami Doldenhornu (3 647 m.) i Blümlisalp (3 670 m.). Początek doliny tworzy północny spadek Geni-nu. Dolina stanowi gminę Kandergrund, berneńskiego obwodu Frutigen, z 1111 m-cami (w r. 1888) reformowanymi; głównemi źródłami dochodu jest uprawa roli, gospodarstwo alpejskie i ożywiona turystyka. Najwyżej leżąca wieś doliny Kandersteg (1169 m.), gdzie zbiegają się ścieżka na Gemmi, ścieżka i przejście Lötzeben, Tschingel itd., jest ulubionym punktem wyjścia dla turystów. Do najpiękniejszych miejscowości okolicy należy öschinensee (1 592 m.) i idylliczne jezioro Błękitne, niedaleko ruin Felsenburga. Poniżej Frutigen zaczyna się droga kołowa. Dawniej Kander wpadał na 2 kim. poniżej Thunu do Aaru; by zapobiedz częstym wylewom, wykopano tu w roku 1711 kanał (1 kim.) wpoprzek wzgórz morenowych i rzekę odprowadzono do jeziora, gdzie otoczaki rzeczne utworzyły deltę Kandergries (70 h.). Kander ma 44 kim. długości; dorzecze jego obejmuje 1 305 klm.

78

wiele dzikich zwierząt.

nar. Chr.

S. K.

Su).

w r. 1836.

Kandesz (Candeisch) albo Dulia, okrąg w indobrytańskiej prezydenturze Bombaj, pro-wincyi Dekkan, pod 22°21° szer. płu., 26 319 kim. □ (bez Akraoni i Mehwassi), jedna z dawnych prowincyj Mahrattów; rzeki Narbadda i Tap-

ti; grunt w dolinach żyzny, lecz mało obrabiany;

z N.

Kandi (Kandy, po ang. Candy), główne miasto we wnętrzu brytańskiej wyspy Cejlonu, w kotlinie, otoczonej podwójnym łańcuchem gór, wysokim na 610 m., silnie obwarowane, na kolei żelaznej Colombo-K. (132 kim.), 26 532 mieszkańców (w r. 1901). Dawny pałac królewski służy w części za mieszkanie agentom rządu angielskiego, sala przyjęć zamieniona została na salę sądową. Cztery świątynie hinduskie i dwanaście buddyjskich znajdują się w upadku; w jednej z buddyjskich przechowuje się święty ząb Buddy. K. jest jednym z głównych punktów protestanckiej działalności missyonarskiej na Cejlonie. Prócz tego słynny królewski ogród botaniczny w Paradenii.—K. zostało po raz pierwszy wspomniane jako miasto w wieku XIV po

z. N.

Kandi (ang. candy, wym. kendi, także beli ar, bahar, lub bar), jednostka wag wscho-dnio-indyjska w handlu towarowym, obejmuje 20 man czyli m a u n d (ob.) K. urzędowa w Bombaju i na wyspie Cejlon = 5 cetnarów ang. (hundredweights) czyli 254.01 kg., w Madras — 500 funtów ang. avd. czyli 226.8 kg., w Surate 339.65 kg. Są jednak także K. po 28, 26, 21 man, a w ogólności jest to waga bardzo różna w handlu różnemi towarami, pierwszorzędnego nawet znaczenia.

Kandil Dagłl, góra w Armenii, na 3 740 m. wysoka, na północo-wschód od Erzerumu, między źródłowiskami Araksu, Kury i Eufratu (Kara

z. N.

Kandiltagh, łańcuch górski w Azyi Środkowej, w Turkiestanie rossyjskim, stanowi gałąź Tien-Szanu, ciągnie się począwszy od Ałatau pasem szerokim w kierunku północno-zachodnim i tworzy wododział między dorzeczami rzek Ili i Czu. Nie jest zbyt wysoki, nie przekracza bowiem linii śnieżnej. Do najwyższych szczytów w K-u należą: Sonok-Tiube (3 050 metr.), Biszmajnak (2 960 m.) i Mussboe. Z przełęczy zawsze dostępnych wymieniamy Kastek i Kurdaj (1220 m.). Przez nie przeprowadzona jest ważna kolej z Taszkientu do Wiernoje.

Kandier Franciszek S a 1 e zy (* 23 sierpnia 1792 r. w Kloster-Neuburg, w Niższej Austryi—f 26 września 1831 r. w Baden), historyk muzyki. W r. 1802 K. uczęszczał do szkoły śpiewu chóralnego, przy kapeli dworskiej w Wiedniu, później wstąpił do uniwersytetu, zarazem kształcił się w teoryi muzycznej u Albrechtsbergera, Salierego i Gyrowetza. Po ukończeniu nauk humanitarnych i muzycznych K., otrzymawszy posadę przy ministeryum wojny, został wysłany w r. 1817 do Wenecyi, a 1821 do Neapolu, gdzie bawił przy armii cesarskiej. W r. 1826 odwołany do Wiednia, w pięć lat później zmarł na cholerę w Baden pod Wiedniem. W czasie swego pobytu we Włoszech K. zajmował się gorliwie zbieraniem ma-teryałów do historyi muzyki włoskiej i niemieckiej, w różnych archiwach weneckich, boloń-skich, rzymskich, neapolitańskich i w. in. Prócz wielu artykułów, zamieszczonych w pismach muzycznych, zdołał wykończyć dwa wielkie dzieła: „Cenni storicocritici intorno alia vita ed opere del celebro compositore G. A. Hasse, det-to il Sassone” (Wenecya 1820, wyd. 2-e Neapol w tymże roku), oraz „Über das Leben und die Werke des G. Pierluigi da Palestrina, genant der Fürst der Musik” (wydane przez Kie-sewettera w Lipsku 1834 r.); kilka innych dzieł mniejszych rozmiarów i wyjątków z papierów pozostałych po K-rze zamieściło pismo „Cacilia”

A. Pol.

Kandier Wilhelm, malarz czeski (* 1816 w Chrastawie — f 1896 w Pradze). Pierwotne wykształcenie artystyczne zawdzięczał ojcu swojemu, Michałowi, który w r. 1823 przesiedlił się był do Królestwa Polskiego, ale już w 1824 wrócił do Czech i został nauczycielem szkoły rysunkowej w Żatcu. Wilhelm kształcił się dalej samodzielnie, wzorując się na spółziomku swoim, Fürichu, którego ryciny były bardzo rozpowszechnione, a w r. 1830 wstąpił do Akademii malarskiej w Pradze, gdzie na utrzymanie swoje zarabiał, rysując wzory dla jakiegoś zakładu fabrycznego; przy pomocy wszakże pewnego mecenasa, wkrótce się z tego jarzma wyzwolił i wykonał obraz, przedstawiający „Kazanie św. Prokopa”, który został nabyty do wiejskiego kościoła. Potem dostarczał dużo ilustra-cyj do „Panorama des Universums”, a z pejzażystą Würb8em robił dla nakładców praskich obrazki świętych, widoki Pragi itp. Fürich był zawsze dla niego wzorem, w jego też kierunku skomponował pierwszy swój większy cykl „Ojcze nasz”, wydany r. 1838 w zakładzie litograficznym Henniga, z tekstem profesora Vehana. Po koronacyi cesarza Ferdynanda I na króla czeskiego posłany był do Karlsztejnu dla kopiowania obrazów z czasów Karola IV; potem przez dwa lata pracował w kaplicy zakładu ociemniałych na Małej stronie, zdobiąc ją freskami. Przy tern uprawiał i malarstwo olejne, religijne i historyczne. W r. 1843, otrzymawszy sty-pendyum za obraz „Sąd Spitygniewa”, udał się do Rzymu, gdzie przebył aż do r. 1850. Pierwszą jego pracą tam wykonaną była kopia „Sądu ostatecznego” Michała Anioła, według kopii Marcela Venustego. Potem, między innemi odmalował „Jonasza, każącego w Niniwie wobec króla i ludu”; „Papieża Grzegorza IX, stawiającego się przeciw wzburzonemu ludowi”, „Znie-

li.

Hü

mmsmSsl

Fig. 118. Kandor (herb).

sienie Templaryuszów i osądzenie ich W. Mistrza, Jakóba Molay” i „Odkrycie źródeł Karlsbadz-kich”, najgłówniejsze dzieło swoje z tych czasów. Wróciwszy z Rzymu, wystawił celniejsze swe obrazy naprzód w Wiedniu, a potem w Pradze. W późniejszych czasach zajął się K. malowaniem przeważnie obrazów ołtarzowych (według wykazu z lat 1859 — 1882, wykonał ich 87). Zajmował się także ilustratorstwem i dostarczył 42 tablic do wydawnictwa Mikowca i Zappa „Starożitnosti a pamńtky zemë Ôeské” (1800). W końcu wspomnieć wypada o jego pracach literackich: do Almanachu Klara p. t. „Li-bussa” napisał: „Aeneas Silvius und die Pico-lomini in Böhmen” (1853); „Die antiken Wasserleitungen der Campagna bei Rom” (1854); „Der Carneval in Rom” (1855); „Die October-feste und Rafaels Landhaus zu Rom” (1857); „Die alte Marienstatue in Neuhaus” (1858). Obok obrazów historycznych i religijnych malował też architektoniczne i pejzażowe. — „Ottuv Slovnik naucnÿ”.

Kandollina, ob. Candollea.

Kandor, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu czerwonem, dwie lilie srebrne rzędem. Nad tarczą korona szlachecka, w której tkwi pałasz. Nadany Franciszkowi, Maciejowi i Antoniemu, braciom Dobrzyńskim, neofitom, przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w r. 1764; dyplom wydany dnia 17 grudnia 1761 roku. — Metr. Litew., ks.

190, f. 69; Ks. Kancl.

42 a, f. 47; „Volumina Legum” VII, 420; Polaczek (mylnie nazywa herb ten Kondorem), d.

Kandya, Kreta, wyspa we wschodniej części morza Śródziemnego, oddzielona na północy od Archipelagu Greckiego morzem Kreteńskiem, opiera się w południowo-wschodniej swej części na 35 równoleżniku. Krańcowe jej punkta: na północy przylądek Lithinos, leży pod 34°55' szer. płn., na południu południowy kraniec Gaudo pod 34°47' szer. płn. Północno-zachodnie jej krańce (przylądki Buso i Spada) są blizko na 100 kim. odległe od przylądku Malia greckiego półwyspu Morea, 266 kim. zaś dzieli ją od północnych wybrzeży Afryki. Rozciągłość wyspy z zachodu na wschód wynosi 260 kim., rozciągłość zaś z północy na południe waha się między 12 i 57 kim., obszar 8 632 klm. Cieśnina, dzieląca K-ę od odległej o 32 kim. wyspy Cerigot-to, jest na 800 m. głęboka. Na wschód od K-i wyspy Kazos i Karpathos leżą na tym samym, co K., nigdzie 500 m. głębokości niedosięgająeym, cokóle, podczas gdy od Rhodosu i Azyi oddziela je na przeszło 1000 m. głęboka fosa, przekątnia szczelina egiejska. Tym sposobem K. stanowi zewnętrzną krawędź obszaru egiejskiego, wał ochronny dla greckich grup wyspowych. Stok jej zewnętrzny, dużo bardziej stromy od północnego, spadający do wielkich głębin (2000— 3 000 m.) kotliny lewanckiej, gdzie jedynie Gaudo i parę mniejszych wysepek jest połączonych 500-metrową izobathą z wyspą główną (zapewne szczątki trzeciego grzbietu fałdowego, który do czasu środkowego pliocenu tworzył ląd stały na południe K-i, Karpathosu i Rhodosu aż do Azyi Mniejszej) stanowi granicę dawnego egiejskiego lądu. Dopiero rozpadnięcie się tego lądu w peryodzie dyluwialnym oddzieliło K-ę od Azyi Mniejszej, podczas gdy od Peloponezu była ona oddzielona już dawniej. — Pod względem budowy geologicznej, zresztą niedość dobrze jeszcze znanej, wyspa składa się głównie, jak

1    góry Grecyi, z wapieni kredowych, tworzących najwyższe góry, oraz z piaskowoów kredowych, tworzących pagórki; rozciąg warstw jest tu zachodnio-wschodni, a więc równoległy do systematu fałdowego Grecyi wschodniej; a jak w tym ostatnim występują często łupki krystaliczne, tak również i w górach K-i, a mianowicie w tej ich części, która występuje w najza-chodniej8zym krańcu wyspy; gdzie występują łupki, tam rzeki, gdzieindziej znikające, nabierają trwałości. Niższe części kraju pagórkowatego K-i, oraz niziny, mianowicie wzdłuż jej krawędzi północnej, są, również podobnie jak greckie, złożone z młodszego trzeciorzędu. Od wewnętrznej budowy wyspy, mianowicie od jej tektoniki, zależy jej kształt podłużny: jest on mianowicie uwarunkowany przez dwa równoleżnikowo rozciągające się górskie grzbiety fałdowe. Główny grzbiet rozpada się na trzy części, rozdzielone szerokiemi i głębokiemi zagłębieniami, przy których pomocy można łatwo przejść wpoprzek wyspy od jednego wybrzeża do drugiego; najzachodniejsza z tych części, wapienna masa Aspra Yuna (Góry białe) dosięga blizko

2    500 m.; góry te, złożone z warstw bardzo silnie zdy alokowanych, są dostępne jedynie przy pomocy głębokich, wązkich wąwozów (pha-rangi), wyżłobionych przez erozyę, i to dostępne tylko wtedy, gdy wypełniające je potoki wysychają. Ta niedostępna górska kraina, której szczyty tylko na bardzo krótko w lecie pozbywają się opony śnieżnej, jest naturalną fortecą wyspy; mężni jej mieszkańcy, Sfakjoci, brali zawsze udział we wszystkich powstaniach, dążących do zrzucenia jarzma tureckiego. Druga, środkowa część głównego grzbietu (Ida albo Psi-loriti), dosięga prawie tej samej wysokości, co i część zachodnia, podczas gdy część trzecia (Lasithi) jest nieco niższa. Tym sposobem, tak pod względem ukształtowania poziomego, jak i pionowego, K. jest podobna do Jawy. Wszystkie powyższe trzy części składowe głównego

9 311 m-ców.

grzbietu leżą bliżej wybrzeża południowego i zwracają ku niemu swoje stromsze spadki, tak, iż brzeg południowy jest stromy, jednostajny, nie posiada portów. Zwłaszcza góry Aspra Vuna stromo spadają ku wybrzeżu południowemu, a 8tromiej jeszcze i głębiej spada tu dno morza, podczas gdy na północy rozciąga się kraina pagórkowata oraz niziny i tu wybrzeże jest urozmaicone: występują półwyspy i zatoki, oraz drobne wysepki nadbrzeżne. Tutaj leżą zatoki: Ki-samo, Kanea, Suda, Armiro i Mirabella; ostatnia z tych zatok odcina najwschodniejszy wąz-ki kraniec wyspy, półwysep Sitia z grupą gór Afendi Vuno (1575 m.). Najważniejszą z wyżej wymienionych zatok jest Suda, która, będąc za-słoniona od morza obwarowaną wyspą tegoż nazwiska, tworzy jeden z najwspanialszych portów świata; przytem posiada ona łatwą kommunika-cyę z miastem Kanea, od którego dzieli ją tylko równikowy przesmyk, łączący półwysep Akrotiri z głównym korpusem wyspy. K. tym sposobem zwrócona jest swą stroną najlepiej uposażoną ku Grecyi i Archipelagowi; ku tej stronie góry K-i wysyłają też głównie swe wody, które zresztą wypływają zwykle dopiero u stóp gór z obfitych źródeł, albowiem same góry, jako wapienne, pełne szczelin, pochłaniają wodę — znika ona w szczelinach i pojawia się dopiero u stóp gór. Tym sposobem góry posiadają tylko pastwiska, służą za ojczyznę pasterzom, oraz za schronienie powstańcom (zwłaszcza, iż obfitują w jaskinie), równiny zaś nadbrzeżne północne są dobrze nawodnione, żyzne i posiadają gęstą ludność osiadłą i miasta portowe. — Pod względem klimatu K. jest najkorzystniej uposażona ze wszystkich krain greckich: południowe położenie i wyspowość (wraz z małą szerokością) zapewniają jej łagodność zim, a drugi z tych warunków zapewnia też łagodność lata, to jest złagodzenie upałów przez wiatry, wiejące od morza; przytem wiatry te, wznosząc się po stokach wysokich gór, wywołują tu obfite opady; zresztą właściwe klimatowi śródziemnomorskiemu susze letnie dają się i tutaj uczuwać, jednakże pora suszy nie trwa tu o wiele dłużej nad 5 miesięcy. Średnia temperatura roczna w pasie nadbrzeżnym wynosi około 19°C., średnia stycznia przynajmniej 11°, lipca — około 27°. Chwilowy spadek temperatury do 0° i opady śnieżne na nizinach nadbrzeżnych wogóle nie zdarzają się, ale szczyty Aspra Vuna, jak wspomniano, tylko na krótko pozbywają się śniegu. Roczny opad w Kanei wynosi 589 mm., z których na zimę przypada 55%, na lato tylko 2°/₀, reszta rozdziela się na wiosnę i jesień prawie równomiernie (nieco więcej w jesieni).—Ludność i zajęcia. Liczba ludności, oceniana w czasie rozkwitu panowania weneckiego na 1 milion, wynosi według spisu z r. 1900 — 399 349 mieszkańców, w tern 269 246 wyznawców Kościoła greckiego, 32 281 mahometan, 726 izraelitów

i 6 096 cudzoziemców. Pod względem pochodzenia mieszkańcy, a między nimi mężni Sfakio-ci, są głównie Grekami. Domieszkę stanowią elementy słowiańskie, arabskie i tureckie. Część mahometan jest greckiego, część tureckiego pochodzenia. Głównemi zajęciami są: rolnictwo i hodowla bydła; przemysł, handel i żegluga są w upadku; kultura umysłowa zaczyna obecnie wzrastać; porty są po większej części zapiaszczo-ne. Głównym produktem jest oliwa, obracana tu przeważnie na wyrób mydła, w które zaopatruje Wschód po większej części K. Wywożone są również jedwab i pomarańcze, chleb świętojański, winogrona, wino, migdały, cytryny, skóry, żołędzie, zwierzęta i szczególnie poszukiwany na wschodzie ser sfakiocki. Wartość wywozu, zależnego głównie od każdorocznego zbioru oliwek, wynosiła w r. 1901 7285 480, przywozu— 14 448 347 drachm. Zboże i bawełna muszą być przywożone.— Rząd i administracya. K. jest krajem wasalnym państwa Tureckiego, którym rządzi wyznaczony z ramienia czterech mocarstw opiekuńczych (Francyi, Wielkiej Brytanii, Włoch i Rossyi) komissarz (książę Jerzy Grecki). Przy boku komissarza pozostaje Rada zarządzająca, złożona z trzech wybranych przezeń członków. Rząd centralny rozpada się na 4 departamenty (finansów, spraw wewnętrznych, oświaty, wyznań, sprawiedliwości). Według rozporządzenia z d. 16 (28) kwietnia 1899 r. utworzona została jako przedstawicielstwo ludowe Izba deputowanych (Vuli), składająca się z 64 deputowanych, wybieranych na dwa lata, i 10-u naznaczonych przez komissarza, mających przynajmniej lat 30. Na czele pięciu obwodów administracyjnych (nomoi, odpowiadające dawnym tureckim sandżakom): Kanea, Kandya albo Herakleion, Rethymnon, Sphakia, Lasithi, stoją prefekci, zwani „nomar-chami”. Głównym miastem K-i jest Kanea (ob.), z innych miast ważniejsze są Kandya albo Megalokastron na miejscu dawnego Herakleio-nu, 22 331 m-ców (1900), Retimo (Rethymnon)

z. N.

Wieki Starożytne. Geografia. Potężne pasmo górskie, z piaskowca, a przeważnie z czystego wapienia złożone, w Starożytnych Wiekach słynące z najwspanialszych lasów, przerzyna wyspę przez całą jej długość i tworzy trzy większe grupy. Zachodnia część ich zwała się Białe Góry (ta XeoxàoçTrç, dzisiaj Aspravuna albo Madaras), wysokie na 2 470 metrów; z nich rozbiegają się ku morskiemu wybrzeżu przedgórza: Kriu Metopon (dzisiaj Krio), Kory kos (Grabusa), Ti tyros albo Diktyonajonze szczytem Psakos (Spada), K y a m o n (Akrotiri) i Drepanon (Kephalas). W środkowej części wyspy sterczy główne pasmo górskie, zwane I d e albo I d a j o n (dzisiaj Psiloritis), dochodzące wysokości 2458 metrów, większą część roku śniegiem pokryte; ku północy wysuwa się z niego przedgórze Di on (Dia), ku południu Lis-s o s (Karos Lithinos). Na wschodzie wyspy wreszcie wznosi się grupa gór, Dikte (dzisiaj Lasi-thi) zwana, 2165 metr. wysoka, sławna przez kult Zeusa, z dwoma ku wschodowi wysunięte-mi przedgórzami: S a m o n i o n (Sideros) i Ampel o s (Karałoś). Rozliczne strumienie, przeważnie o krótkim, lecz wartkim biegu, zraszają wyspę, latem wprawdzie po większej części wysychają; i tak w północnej części płyną: Jarda-n o s (dzisiaj Platanios), na zachód od miasta Kydonii, Oakses (Mylopotamos), wypływający z pasma Idajskiego, Amnisos i Kajratos, w obwodzie miasta Knossos; w południowej części zasługują na wzmiankę strumienie: Katar-r hak tes (Anapodiaris), Lethajos (Mitropoli-potamos) z Elektrasem, w sąsiedztwie miasta Gortys. — Klimat wyspy, na której szczęśliwie się kojarzą powietrze górskie i morskie, jest nadzwyczaj zdrowy, a już Hippokrates gorąco go chorym zalecał. — Z płodów wyspy Błynęły szczególnie: olej, wino, miód i pigwy, których wyspa ta jest właściwą macierzą, przepyszne lasy z wysokopieunemi dębami, jodłami, Cedrami i cyprysami dostarczały znakomitego budulca okrętowego; w gorącej części wyspy ku południu, w okolicy Gortys, zwanej przeważnie Pedion (== równina), dojrzewały także daktyle. — Z miast wyspy wymienić wypada, jako najważniejsze, następujące: Na północnem wybrzeżu leżały: Phalasarna, ze sławną świątynią Artemidy Diktynny albo Britomartis; Ki-samos, miasto portowe Polyrrhenii, najznaczniejszej osady achajskiej i doryokiej w północno-zachodniej części wyspy; Pergamos, z rzekomym grobem Likurga; K y d o n i a (dzisiaj Kanea, Chanea albo Kania), potężne miasto, według legendy przez Minosa założone, zwane także Apollonią, w żyznej równinie leżące, z wybornym portem i wspaniałą świątynią bogini Britomartis, macierzysta ziemia pigwy, zwanej stąd malum Cyd onium (—jabłko Cy-dońskie, por. Herod. III, 44, 59); A p t e r a; we wnętrzu wyspy leżały: Lappa, Amphimalla, Rhithymna (dzisiaj Retimo), Eleutherna, u stóp gór Idajskich, z portem Pantomatrion, Oaksos, Knosos albo G n o s s o s (dzisiaj Ma-krotichos), z miastami portowemi M a t i o n albo Herakleion (dzisiaj Kandya albo Megalo-kastron, stolica wyspy) i Amnisos, rezydeneya Minosa, wpobliżu której znajdował się sławny ów labirynt (ob.); L y 11 o s albo L y k t o s, największe miasto we wschodniej części wyspy; Miletos, Arkady a, Mino a, Oleros, z posągiem Britomartis, według tradycyi z drzewa przez Dedala wyrzeźbionym, Prajzos, Itanos. Na południowem wybrzeżu leżały miasta: Hierapytna (dzisiaj Jerapetra albo Kasteli), w najwęższem miejscu wyspy leżąca, Gortyn albo G o r t y n a, także Gortys (dzisiaj Hagii Deka), stolica wyspy za panowania rzymskiego, sławna z inskrypcyi wielkiej, tutaj w r. 1884 odkrytej, zawierającej konstytucyę miasta tego z początku IV wieku przed Chr., z miastami portowemi Leben i Matal a; Fajstos, miejsce urodzenia Epimenidesa. Po bliższe szczegóły historyczne, dotyczące miast wymienionych, odsyłamy do osobnych artykułów, w „Encyklop.” zamieszczonych. — Dzieje. Przez położenie swe szczęśliwe pomiędzy trzema częściami świata i przez korzystną konfiguracyę wybrzeży stać się musiała K. wkrótce głównem centrum ożywionej żeglugi i handlu kwitnącego, a bogatsze w wygodne porty i przystanie wybrzeże północne zwracało z samej woli przyrody główny ruch okrętów kupieckich i wszelkie stosunki międzynarodowe szczególnie w kierunku Europy. Tern też wytłómaczyć wypada naprzód pierwszorzędną rolę, jaką ta wyspa w greckiej mitologii odgrywa, dalej rozliczne tradycye mityczne o rozgałęzionej kommunikacyi handlowej, o hegemonii jej na morzu, o wielkich organizacyach politycznych, jakie się tutaj w najdawniejszych czasach wytworzyły, o mądrych ustawach Minosa i Rha-damanthysa, piękne opowieści o Idomeneuszu i wiernym jego towarzyszu Meryonesie, a wreszcie o niezwykle wielkiej ilości miast, których już Homer (Iliada, II, 649) nie mniej jak sto naliczył. Najstarsza ludność K-yi należała do szczepu frygijsko-karyjskiego; Grecy zwali tych mieszkańców Eteokrete8 (— prawdziwi Kreteńczy-cy), resztki ich dochowały się we wschodniej części wyspy aż do historycznych czasów. Około r. 1200 przed Chr. zjawili się tutaj Fenicyanie, którzy, jak tego przeróżne nazwy i mityczne o-powieści niezbicie dowodzą, liczne stacye handlowe na całem wybrzeżu pozakładali; fenickiego szczepu byli też prawdopodobnie Kydonowie, wspomniani już w Odyssei, którzy później na północno - zachodnim krańcu wyspy mieszkali. Nastąpiły potem, pod koniec drugiego tysiącole-cia przed Chr., czasy żywej kolonizacyi K-yi przez greckie plemiona Jończyków, Achajczyków, szczególnie przez Doryjczyków, którzy pierwotną ludność ujarzmili i właściwe sobie organizacye polityczne utworzyli. Temi względami tłómaczyó też należy nadzwyczajne podobieństwo konstytu-cyi większych gmin miejskich na tej wyspie do ustroju politycznego, jaki znachodzimy w Spareie, chociaż Herodot (I, 65) i inne źródła twierdzą, że Likurg z K-yi właśnie zabrał prawa swe i zaprowadził na półwyspie Peloponeskim. Od fenickiej ludności, zajmującej wyższy stopień o-światy, przejęły doryckie osady na K-yi dobre i złe pierwiastki kultury, a więc pismo i sztukę, lecz także ohydny kult Minotaurosa i Aryadny,

t. j. fenickiego Baala i Aszery-Astarty. Wszakze polityczne instytucye zachowały zawsze znamiona doryokie. Ster więc rządów dzierżyła na K-yi na modłę spartańską arystokracya wojskowa; pod nią stali rcepioixoi albo otu^xooi, poddani, osobiście wolni, zobowiązni jednakże do płacenia rocznego haraczu i wszelkich politycz-

1870). Ob. Kreta.

Kandyba, herb polski. Na tarczy, w polu srebrnem, serce przeszyte dwoma mieczami. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Przyjaciel (ob.), powstała prawdopodobnie w połowie XVI stulecia, a używana przez litewsko - ruską rodzinę Kandybów p. Prokszyc.—Pieczęć Szymona Kan-dyby z roku 1603 w zbiorach ś. p. Gieysztora; „Obszezyj gierbownik Rossijskoj Imperii” IV, 133.

nych praw pozbawieni; byli to prawdopodobnie Grecy, którzy, do innych plemion należąc, twarde zwierzchnictwo możniejszych Doryjczyków uznać musieli; najpodrzęduiejsze stanowisko nie-wolnych ludzi zajmowała podbita ludność miejscowa, którą w służbie publicznej zwano Mnoi-t a m i albo M n o t a m i ([ivon-cat, (ivorcai), w służbie prywatnej Afamiotami albo KI ar o tarn i; miejskie prawo gortyńskie zwie ich „komornikami” (olxésç). Wyraźniej jeszcze przypominają konstytucyę spartańską: Rada starszych, prawdopodobnie z 30-u członków złożona, po-dobua do spartańskich gerontów; dalej dziesięciu wysokich urzędników, xóop.oi zwanych, odpowiadających urzędowi eforów, zobowiązanych do czuwania nad całością konstytucyi i do głównego nadzoru nad administracyą rządową; a wreszcie wspólne biesiady dorosłych mężczyzn, zwane tutaj àvôpsfa, publiczne wychowywanie młodzieży i ścisłe związki przyjaźni młodzieńców (àyékca) pomiędzy sobą i pomiędzy starszymi, które w pierwszych wiekach polegały na czystej moralnej podstawie, później jednakże zwyrodniały w naj wyuzdańszą rozpustę (Strab. X, 480 i nast.). Od czasów, kiedy niemal cała wyspa charakter zupełnie dorycki przybrała, nie stanowiła ona nigdy jednolitej organizacyi politycznej, chociaż przez odosobnione położenie swe i wielką zamożność mogła była zajmować stanowisko pierwszorzędnej potęgi morskiej, lecz rozpadała się na mniej-więcej dwadzieścia niezależnych od siebie, możnych republik miejskich, które bezustannie pomiędzy sobą krwawe zwodziły boje.. Najznaczniejszemi pomiędzy niemi były miasta: Knossos, Gortyn, Eleutherna, Lyt-tos i Hierapytna. Udział żywy, jaki brała owa wyspa jako sprzymierzona z Mitrydatesem, królem Pontu, i z grasującymi po całem morzu Egejskiem, a na K-ie zawsze główną pomoc i najlepsze kryjówki znajdującymi, korsarzami, podał Rzymianom pożądaną sposobność do zupełnego jej podbicia pod swą władzę Dokonał tego dzieła od r. 68—67 przed Chr. wódz znakomity, Quintus Caecilius Metellus, któremu z wdzięczności nadał senat rzymski zaszczytny przydomek Creticus. W r. 27 przed Chr. połączył tę wyspę cesarz Augustus razem z Kyre-naiką w jedną prowineyę. Począwszy od czasów nowej organizacyi mocarstwa Rzymskiego, dokonanej przez Dyoklecyana i Konstantyna, zarządzał K-ą osobny namiestnik cesarski. Przy podziale państwa Rzymskiego w r. 395 dostała się ona pod władzę Wschodnio Rzymskiego cesarstwa. Kreteńczycy słynęli zawsze jako zawo łani łucznicy i procarze, a w obcych wojskach znajdujemy ich bardzo często jako zaciężnych żołnierzy. Pod względem moralnym zażywali oni jednakże, jako pierwsi łgarze i rozpustnicy, zarówno z Kapadojczykami i Kilikij czy kami (albo też, według innych autorów, z Karyj czy kami), bardzo lichej reputacyi; greckie bowiem przysło-

wie brzmiało: vp(a xàTCîta xàxtata; a własny ich ziomek, Epimenides z Knossos, wyraża się o nich: xprjTeç àsi ^soatat, xaxà łbjpia, Taotepsę àpyaî, co znaczy: Kreteńczykowie zawsze kłamliwi, złe bestye, brzuchy leniwe (list św. Pawła do Tytusa, rozdz. I, wiersz 12). — Por. główne dzieło K. Hoecka „Kreta, ein Versuch zur Aufhellung der Mythologie und Geschichte der Religion und Verfassung dieser Insel” trzy tomy (Getynga 1823 —1829); Spratt „Travels and researches in Crete” 2 tomy (Londyn 1867); Bursian „Geographie von Griechenland” t. II (Lipsk 1872); Raulin „Description physique et naturelle de l’île de Crete” 3 tomy, z atlasem (Paryż

S. Drz.

D.

Kandydat (po łać. candidatus, w skróceniu cand.) nazywał się u Rzymian każdy starający się o urząd państwowy: kwestora, edyla, pretora itd. z powodu, że podczas swego dwuletniego oczekiwania na urząd nosił białą togę (toga Candida); w todze tej obchodził obywateli-wy-borców, aby pozyskać ich głosy, przyczem prawo zabraniało surowo posługiwać się środkami niesprawiedliwemi. Podczas wyborów stał zwykle obok urzędnika kierującego wyborami. Obrany większością głosów zwał się „designatus” i z tego miejsca dziękował wyborcom za okazane sobie zaufanie. Chrzęścianie w pierwszych wiekach nadawali miano kandydatów neofitom, dla białej sukienki, którą do ośmiu dni po odbytym chrzcie nosić byli powinni. Teraz nazywają lównież K-mi osoby ubiegające się o jakikolwiek urząd rządowy lub społeczny, o przyjęcie do pewnego towarzystwa, a także osoby, które często wbrew ich woli opinia ogółu wskazuje, jako godnych zajęcia danego stanowiska. W tern znaczeniu mówią o K-ach do korony, prezydentury, krzesła poselskiego i t d. W ściślej3zem znaczeniu nazywają kandydatami w Niemczech tych, którzy zdali pierwszy egzamin państwowy i rozróżniają K-ów teologii, medycyny, prawa, do posad górniczych, nauczycielskich (Berg-Schulamtskandidaten) itd. Z Niemiec wyraz ten przeszedł do Rossyi i oznaczał niższy stopień naukowy, nadany studentom którzy ukończyli uniwersytet celująco i napisali rozprawę na temat przez siebie obrany. Stopień powyższy, zajmujący miejsce pośrednie między stopniem wyższym naukowym magistra i niższym — rzeczywistego studenta, zaprowadzony w r. 1804, zniesiony w r. 1884, utrzymał się

Z. N.

Z. N.

do dnia dzisiejszego na uniwersytetach w Warszawie, Jurjewie (Dorpacie) i Jarosławiu. Prócz tego w Rossyi w dziedzinie służby cywilnej in-stytucya K-ów istnieje tylko w sądownictwie. Kandydaci sądowi dzielą się na młodszych i starszych. W 9-u guberniach zachodnich Cesarstwa K-mi nazywają pomocników pośredników pokojowych, mianowanych przez gen.-gubernatorów.

Kandżur, również Kagyur, Kangyur a właściwie B k a g y u r, nazwa świętych ksiąg buddystów w przekładzie tybetańskim, który obejmuje 1083 dzieła, połączone w siedem wielkich grup, zawierających po 100 — 108 to mów każda. Zebrano je po raz pierwszy, wyryto w drzewie i odbito z rozkazu Miwanga, regenta Shassy (1728—46) w klasztorze Narthang pod Taszilhunpo; następnie przełożono je również na język mongolski. Urywki K-ów znajdują się w Petersburgu, Londynie i Paryżu; kompletny, systematyczny ich index wydał z polecenia Akademii petersburskiej J. J. Schmidt w r. 1855.—Porówn. Schlagintweit „Bud-dism in Tibet” (Londyn 1863).

KandŻut, kraina między 37°—36° szer. pła. i 74°18—75°18' dług. wschód, położona, na południowo-wschodnim stoku Hindukuszu, w miejscu, gdzie przytyka doń pod kątem prostym łańcuch górski Mustag. Zajmuje dorzecze rz. Kandżutu, wpadającej ze strony lewej do Gil-gitu, dopływu Indusu. Właściwie K. przedsta wia olbrzymi, głęboko wrzynający się w góry wąwóz, przez który przepływa w kierunku z północy na południe rz. K. z mnóstwem swoich dopływów, krótkich, rwących potoków, spadających z górskich lodowców. Jedynie tylko Szem-szal, oddzielający Mustag od głównego grzbietu Karakorumu, dosięga większej długości. Nad wąwozem wznoszą się góry, wysokie 6000 metr., a nawet 7 500 m. dosięgające, pokryte liezuemi lodowcami, nieraz dziesiątki wiorst długości ma-jącemi i spuszczającemi się aż do 2 500 metr. Klimat ma suchy, gorący, granica śniegu wiecznego leży dość wysoko (ponad 5 000 m.). Roślinność leśna dosięga samej niemal granicy śnieżnej, jęczmień rodzi się na wysokości 3 000 — 3 500 m., drzewa owocowe dojrzewają na wysokości 2 000 m. Osada najwyższa leży 3 000 m. nad pow. morza niedaleko źródeł rz. K., na północ od nich, Baltit zaś, stolica krainy i rezy-dencya chana, na wysokości 2 300 m. w stronie południowej K-u. W okolicy Baltitu dojrzewa także winograd i ryż. Ludność, której ilość nie jest znana, pochodzenia aryjskiego, wyznania mahometańskiego, trudni się rolnictwem, sadownictwem, a czasami łupiestwem karawan w oko-olicach sąsiednich: Pamirze i Turkiestanie wschodnim. Do r. 1891 K. był chanatem niezawisłym; od tego zaś roku jest pod protektoratem angielskim. Należy do krajów bardzo mało zbadanych. Pierwszym z Europejczyków, który go zwiedził, idąc z Kaszmiru, w r. 1886, był Anglik, Loghkar. Drugim w r. 1888—Polak, Bronisław Grąbczewski, delegowany przez rossyj-skie T-stwo geograficzne. Do opisu swej podróży Grąbczewski dołączył mapę K-u.—Porów. „Izwiestija Imp. Rossii. Geograf. Obszczestwa” (z r. 1889, t. VI).

Kane Elisha Kent, amerykański podróżnik polarny, ur. się 3 lutego 1820 r. w Filadelfii, studyował medycynę, w r. 1843 przedsięwziął jako lekarz okrętowy podróż do Chin i na Filipiny i powrócił w r. 1845 przez Egipt i Europę do ojczyzny. W maju r. 1846 zwiedził północne i zachodnie wybrzeże Afryki. Później czynny był przy pomiarze brzegów zatoki Meksykańskiej, brał udział w r. 1850 — 52 jako lekarz i badacz przyrody w wyprawie do bieguna północnego, która została wyekwipowana przez kupca Grinella z New-Yorku dla odszukania Franklina, celu jednak nie osiągnęła. Znaczniejsze rezultaty przyniosła druga wyprawa polarna, do której dostarczył w części środków sam K. odczytami, wygłaszanemi we wszystkich znaczniejszych miastach Stanów Zjeduoczouych i którą sam dowodził. Dnia 30 maja 1853 r. wyruszył K. z New-Yorku na małym, lecz dobrze wyekwipowanym statku „Adwance”, przezimował dwukrotnie w zatoce Reuslaer (Unartok) na za-chodniem wybrzeżu Greulandyi (78°37' szer. płn.), dosięgnął w r. 1854 80°30' szer. płn. i po pełnej przygód podróży z opuszczeniem okrętu powrócił w r. 1845 do New-Yorku. Umarł 16 lutego r. 1857 w Habanie. K. ogłosił „The United States Grinell expedition in search of Sir John Franklin” (New-York 1854) i „Second Gri-nel expedition in search of Sir John Franklin” (2 tomy, Filadelfia 1856 — 57; w jednym tomie Londyn 1861; nowe wydanie 1883 r.).

Kanea (Canea, C h a n i a), niegdyś turecki sandżak, dzisiejszy nomos w północno-zachodniej części wyspy Krety, posiada 76 354 mieszkańców (1900 r.), w tern 60 542 Greków, 11578 mahometan 641 żydów i 3 593 cudzoziemców. Miasto główne nomosu i zarazem wyspy Krety nosi też nazwę K., leży na miejscu starożytnej Cydonii, posiada 20 972 m-ców, jest siedliskiem konsulów generalnych: angielskiego, francuskiego, włoskiego i austryackiego, konsula rossyjskiego i biskupa greckiego.

Kanefory, po grecku Kav7]<pópot (wyraz złożony z rzeczownika Kdtvsov=koszyk i z czasownika <pśpw=no8zę), zwały się w rozmaitych miejscowościach Grecyi, lecz przeważnie w Atenach, dziewice, które podczas uroczystych processyj Panateneów, jako też w święta Demetery i Dyo-uizosa i w inne jeszcze dni uroczyste, koszyczki, ze spiżu albo złota misternie wyrobione z darami obiatowemi i sprzętami świętemi, do ofiar potrzebnemi, na głowie nosiły; za niemi szły inne dziewice, córki meteków (ob.) z para-solikami i krzesełkami, na których K. zmęczone odpoczywać mogły. Zaszczytu owego dostę-

S. Dr z.

Z. N.

livii w okolicach La Paz.

powały córki z pierwszych rodów attyckich, nieposzlakowanych obyczajów. Dla ich ujmującej postawy brały sztuki piękne te powabne, smukłe dziwicze postaci, jako nadzwyczaj wdzięczny temat, do swych utworów. Wielkiej sławy zażywały posągi, jakie ze śpiżu i marmuru utworzyli artyści Polykleitos i Skopas. Przedewszyst-kiem wszakże architektura starożytna skorzystała z nich w genialny sposób, biorąc postaci owe pięknych, wysokich, wysmukłych dziewic, w długie szaty strojnych, w postawie spokojnej, podobnie jak Atlasów (ob.), w miejsce kolumn i filarów, unoszących i podtrzymujących na głowach swych strop lub architraw świątyni lub innego jakiego gmachu publicznego. W architektonicznej sztuce noszą one wtedy szczególnie miano Karyatyd (po grecku Kot-poazlôeç). Nazwę tę wywodzą od dziewic, pojmanych w niewolę w mieście Karyai, w północnej Lakonii położonem, albo też od dziewic lacedemońskich, które w uroczystych processyach, w swobodnych, lecz spokojniejszych pląsach, podczas świąt, na cześć bogini Artemidy, w mieście Karyai obchodzonych, przednie zajmowały miejsce. Przedziwne arcydzieło owych Karyatyd starożytnych, pojętych i skomponowanych w najczystszym stylu klasycznym sztuki greckiej, dochowało się po dzisiejsze czasy na ateńskiej Akropoli, w świątyni Erechthejon, w której zrąb przysionka otwartego od południowej strony dźwigają na głowach swych nieśmiertelne owe postaci dziewicze. Równowagę ich między ciężkiem brzemieniem, spoczywaj ącem na głowach, a lekkiem znowu zadaniem, odpo-wiadającem siłom ich świeżym, młodzieńczym, wyraził artysta po mistrzowsku przez samą postawę Karyatyd, gdyż jedna ich noga silnie jest oparta, aby unieść mogła przeznaczony ciężar, druga zaś zlekka, jakby od niechcenia, wysunięta, charakteryzuje młodzieńczą rzeźkość i bożą, wabiącą swobodę. Sztuka renesansowa przejęła z wielkim zapałem ten piękny pomysł wieków starożytnych, przekształcając go wprawdzie na swój sposób. Włoscy więc artyści długo się wahali obarczać ludzkie postaci zbyt wielkiem brzemieniem architektonicznem, natomiast francuski, niderlandzki i niemiecki renesans wyzyskał z osobnem upodobaniem znakomitą ową ideę artystyczną. A tak słusznie wielkiej sławy zażywają wspaniałe Karyatydy, jakie mistrz wielki Goujon stworzył dla „Sali Karyatyd” w Luwrze. Epoka barokowa znowu niemal wyłącznie powierzyła ciężkie brzemiona silnym barkom Atlasów, albo też przetworzyła Karyatydy na rodzaj Hermów (ob.), przybierających więcej znamię architektonicznego ornamentu. Dopiero nowsze, tak zwane „klasyczne”, wieki wskrzesiły znowu pierwotną postać Karyatyd, dotychczas w sztuce architektonicznej powszechnie używaną.

Kanelina, ob. Can ell a.

Kanelowanie, oh. żłobkowanie.

Kanem, dawne państwo hołdownicze Wadaju w Sudanie środkowym, obejmuje w obszerniej-szem znaczeniu kraj, leżący na północ jeziora Tsad, między wielką drogą karawanową, krainę Manga i Bahr-el-Ghasalem (80 000 kim. i około 100 000 in-ców); w ściślejszem znaczeniu jest to obszar, ciągnący się wązkim pasem wzdłuż półn. i wschodn. wybrzeża jeziora Tsad, zamieszkany przez lud Kanembu. Kanembu przywędrowali przed wiekami z Północy i zostali w części wyparci na wyspy i do Bornu, w części jednak pozostali tu jako rolnicy i pasterze. Z typu murzyńskiego posiadają wzrost i siłę, ale zarazem niezgrab-ność. Twarz okrywają zasłoną zwyczajem Tua-regów. Głównemi miastami są: stolica Ndżimi i Mao, leżące na południo-wschód stąd o dzień drogi. W Mao zamordowany został w r. 1863 Beurman. Kraj przed podbiciem przez Francuzów (wyprawa Joalland - Meyniera) w r. 1898 i 1900 pozostawał pod panowaniem dynastyi arabskiej Aulek Soliman. Od roku 1900 K. należy do Territoire militaire des pays et protectorats du Tchad; władzę sprawuje tu w charakterze wasala Francuzów Balifa Dżerab.

Kanfildyt, minerał regularny, pokrewny asgi-sadytowi, zawiera 74.10 srebra, 6.94 cyny, 1.82 germanu, 16.12 siarki, 0.21 cynku i żelaza, co

odpowiada wzorowi Ag₈(Sn, Ge)S₆. Znany w Bo-

z. w.

Kanga, narzędzie kary w Chinach; jest to rodzaj stolnicy drewnianej, z otworami na głowę i ręce, składający się z dwu połówek i ważący przeciętnie 37 funtów, niekiedy wszakże ciężar K-i wynosi 200 funtów. Przy wkładaniu na szyję zamyka się i przykłada pieczęć. K. nie stanowi odrębnego rodzaju kary; zwykle skazanego na bambusy skazują również na noszenie K-i, gdy wyjątkowe okoliczności zwiększają przestępstwo; zależnie od stopnia winy podlega tej karze kilka dni, miesięcy lub nawet lat. Ku większemu pohańbieniu noszący K-ę wystawiony bywa na widok publiczny, często również oprowadzają go po podwórzu w gmachu posiedzeń sądu. Za powtórne schwytanie na złodziejstwie w stosunku do wartości rzeczy skradzionej winny podlega karze 60 uderzeń kijem bambusowym, poczem przez dni 20 nosi K-ę; do każdych 10 razów doliczają 5 dni K-i; skazani na zesłanie bezterminowe noszą K-ę przez dwa lata, a przeznaczeni do ciężkich robót nawet 3 lata. Co miesiąc skazany na K-ę obowiązany jest stawić się do władzy miejscowej w celu oględzin pieczęci, przy rozpowszechnionej jednak w Chinach sprzedajności, zdaje się, że tylko wtedy nakładają K-ę, poza tern wykupują się od kary datkami pieniężnemi.

Kangail (kampan), osobliwa jednostka monetarna na wyspie Mindanao, należącej do wysp Filipińskich, jest to bowiem kawał płótna chińskiego, oznaczonej wielkości; 25 takich sztuk

czynią gantang, który ma wartość 4000 do 4 500 1 i czyli k e s z (zdawkowej monety chińskiej), co czyni około 10 srebrnych piastrów hiszpańskich. Zresztą używane są tam w miejsce monet i niektóre inne tkaniny.

Kangelang (Kangeaug, Kangiang), wyspa w archipelagu Sundzkim, na północo-wschód od Jawy, na północ od Bali i Da wschód od Ma-dury, otoczona wysepkami i podwodnemi skałami.

z. N.

î/;’

gSis

ggi

s. K.

z. N.

Kang-Hi, albo Kang-Ho, cesarz chiński, drugi z kolei monarcha z dynastyi tatarskiej Tai-Tsing (* r. 1654—f 1722).—K. wstąpił na tron w r. 1662 po ojcu swoim Chun-Teki,—na razie pod opieką czterech mandarynów; już jednak w trzynastym roku życia ogłosił się pełnoletnim. Pomimo oporu otaczającej go rady, K. wprowadził wkrótce po objęciu rządów europejski sy-stemat astronomiczny do państwa Niebieskiego. Ułatwienie znalazł w tej mierze w uprzedniej pracy jezuitów na gruncie -chińskim. Zwolennik kultury Zachodu, zamianował K. O. Verbiesta przełożonym najwyższej instancyi matematycznej w Chinach.—Otoczony wpływami Europy, K. lubował się w nich, zrywając z despotycznem okrucieństwem przodków i zezwalając na krzewienie się chrystyanizmu w Chinach; nie przeszkodziło mu to jednak w utrzymaniu powagi i siły swej władzy, która kilkakrotnie nieposłusznym wasalom dała się we znaki. Za panowania K. Chiny rozszerzyły się nawet na wschodzie; wewnątrz zaś zyskały wiele na tej opiece, jaką monarcha zasłużony nad nauką, sztuką i przemysłem roztaczał, wprowadzając do izolowanej przedtem wytwórczości swego państwa prądy nowe, europejskie. K. założył bogaty księgozbiór, pomnażając go własnemi pracami. Z nich: Nauczanie dzieci i Słownik Chiński stały się, dzięki missyonarzom, znane w Europie. Do zasług jego należy również zgromadzenie postanowień administracyjnych chińskich. Postać K., jakkolwiek mało dotąd, jak wszystko, co chińskie, przez Europejczyków zbadana, zarysowuje się jednak na tle państwa Niebieskiego wspaniale i potężnie.

Kangra, okrąg w indobrytańskiej prowincyi Pendżab, na stokach Himalajów, 22 693 kim. □; miasto główne tegoż nazwiska.

Kangur (Halmaturus v. Macropus), zwierzę kręgowe, ssące, należy do rzędu torbaczy czyli workowatych (Marsupialia), największy przy tern rzędu tego przedstawiciel. Zamieszkuje K. Australię i poblizkie wyspy. Odziany krótkiem a gęstem i miękkiem futrem, koloru brunatnego o różnych odcieniach, na kończynach, szyi i głowie nieraz zupełnie jasnem, jest K. zwierzęciem bardzo nierównomiernie w tylniej i przedniej połowie ciała zbudowanem: podczas gdy pierwsza posiada wymiary ogromne, spotęgowane jeszcze olbrzymiemi kończynami tylnemi i również olbrzymim ogonem, przednia część, słabo rozwinięta, opatrzona jest w małe kończyny; względnie długa szyja łączy z tułowiem głowę kształtu cokolwiek końskiego, na której zaznaczają się bardzo widocznie długie i ruchome uszy; w związku z tern, byó może, znajduje się dobry słuch zwierzęcia, które mne zmysły, jak wzrok i powonienie, posiada słabo rozwinięte. Cechę charakterystyczną K-a stanowi stek, t. j. niewielkie zagłębienie, w którem mają uście zarówno kanał pokarmowy (kiszka) jak i przewód mo-czopłciowy. Z właściwości skieletu K-a wymienić należy kości workowe (samcom również jak i samicom właściwe), z kośćmi łonowemi związane; podtrzymują one zewnętrzną ścianę jamy brzusznej, zabezpieczając niejako w ten

f

■i

~ Br

>'

iii

■»w J499

mmm

r*'

«S

Fig. 119. Kangur (Halmaturus).

sposób od ucisku zwewnątrz potomstwo, noszone przez matkę w worku na brzuchu. Worek ten, który samice tylko posiadają i w którym donaszają one swe przedwcześnie zrodzone dzieci, utworzony jest przez fałdę skóry brzusznej, otwartą od przodu, a zamykającą wewnątrz dwie lub cztery sutki. Pozbawiony przy braku łożyska ściślejszego związku z ciałem matki, zarodek K-a nie może w jego wnętrzu długo się rozwijać — i rzeczywiście, okres właściwej ciąży trwa u K-ów zaledwie dni 39, poczem świeżo urodzonego K-a, który ma kończyny nieledwie w zaczątku i nie większy jest od ziarna fasoli, matka, ująwszy ostrożnie w wargi, wkłada do worka, odchylając brzeg jego przedniemi łapami; tu, bardzo silnie do nabrzmia-

79

Enoykl. Powie, Iluitr. Zoia. 966. X. XXXIV.

kryjówki. Wreszcie Umiejętnością łażenia po drzewach odznacza się K.-n i e d ź w i e d ź (Dendrolagus nisinus), mieszkaniec Nowej Gwinei i Australii północnej, należący do rodzaju K-ów tak zwanych drzewnych (Dendrolagus). Najmniejszym nakoniec przedstawicielem rodziny K-ów jest K.-szczur (Hypsiprimnus murinus). nieprzechodzący wielkością zająca.—Z K-ów wymarłych, których szczątki trafiają się w pieczarach australijskich, na szczególną uwagę zasługuje Diprotodon australis-, czaszka jego mierzy 3 stopy długości. ^ Kangurowa wyspa (Kangaroo-Island), wyspa u południowego wybrzeża Australii, na południe zatoki św. Wincentego, na 155 kim. długa i 37 kim. szeroka, przedstawia pokrytą zaroślami wyżynę z jednem jeziorem. Wyspa została odkrytą w r. 1802 przez Flindersa i nazwaną od wytępionych już kangurów. W r.

z. N.

łej sutki przyczepiony, ciałem matki ogrzewany, przebywa jeszcze młody K. przez 8 miesięcy, lecz i po tym okresie czasu odwiedza nieraz dawne swe schronienie; gdy mianowicie poczuje się niezupełnie bezpiecznym, podbiega do matki i głową naprzód wskakuje do worka. Wo-góle zauważyć trzeba, że K-y są bardzo płochliwe, ale też natura uzbroiła je słabo; wprawdzie, żywiąc się pokarmem roślinnym, jak: trawą, liśćmi, korą, korzonkami i t. d. (w związku z czem znajduje się słaby rozwój kłów, nb. tylko w górnej szczęce obecnych), nie bywają one do napaści zmuszone; w razie grożącego niebezpieczeństwa, jako jedynym środkiem obrony, może się K. ucieczką tylko posługiwać. Ucie kając, wykonywają K-y wciąż olbrzymie skoki, dochodzące niekiedy do 10 metrów długości, przyczem odbijają się z wielką siłą tylnemi nogami, przednie zaś trzymają złożone na piersi. Ponieważ skacze K. również na wysokość znaczną (około 3 metrów), z łatwością więc może przeskakiwać tego rodzaju przeszkody, jak wysokie zarośla i krzaki, które przez goniące go, naprzykład, psy lub myśliwych muszą być obchodzone dokoła. Gdy jednak mimo to nie uda się K-owi uść spotkania z psami, broni się zębami, lub też, z większym jeszcze skutkiem, o-strym i długim pazurem, znajdującym się na czwartym palcu tylnych kończyn, które posiadają tylko po 4 palce (pierwszego im brak); przednie kończyny o 5-u palcach służą jako organa chwytne; opiera się zaś na nich K. jedynie wtedy, gdy w spokoju żeruje na trawie; lecz i tu często przybiera postawę siedzącą, opierając się, jak na trójnogu—na ogonie i tylnych kończynach; jest to naturalna poza K-a, w której go nieraz widzimy w ogrodach zoologicznych. Niewolę znosi K. dobrze, niektóre egzemplarze przeżyły w tych warunkach i do lat 25. Coraz bardziej w ojczyźnie swej tępiony, bądź dla mięsa smacznego i futra, bądź poprostu dla przyjemności polowania, staje się K. w Australn coraz większą osobliwością; za to u nas w Europie pewien rodzaj jego (Halmaturus benetti), sprowadzony przez któregoś z magnatów nadreńskich, zaaklimatyzował się w tamtejszych lasach doskonale. Wśród rodziny K-ów (Halmaturidae) kilka rodzajów należy rozróżniać. K. olbrzym (Macropus giganteus) odznacza się przedewszystkiem swemi rozmiarami; długość jego dochodzi 3 metrów wraz z ogonem 90 cm. długim; waży około 300 funtów; w niewielkich stadkach, po 3 lub 4 sztuki, zamieszkuje trawą porosłe równiny Australii. Następujące dwa gatunki z rodzaju K-a górskiego (Petrogale) trzymają się miejscowości górzystych: K. żółtonogi (Petrogale xanthopus) i po łudniowo australijski K. skaln y (Petrogale penicillatus); godna jest podziwu zdolność tych K-ów do wdrapywania się na strome zupełnie skały; rzadko jednak można się spotkać z temi zwie-jętami, ponieważ tylko nocą opuszczają one swe

1897 odkryto tu dyamenty.

Kangurowe wino, ob. Cissus.

Känguruh, ob. Kangur.

Kanheri, miejsce na wyspie Salsette, niedaleko Bombayu, słynne z grot, zawierających przeróżne zabytki przeszłości. Pomiędzy niemi zasługują na szczególną uwagę napisy na skałach w języku pehlewi. Z Europejczyków pierwszy zwiedzał te groty Anquetil-Dupper-ron, oryentalista francuski (ob.) w r. 1760, ale wziął te napisy za mongolskie. Odczytał je dopiero E.-W. West i wydał z objaśnieniami w latach 1866 — 80. Napisy w K. oznaczają daty i nazwiska Parsów, którzy zwiedzali groty między r. 356 a 390 ery Jezdegerdów (tj. między r. 988 a 1022 naszej ery); czytać je należy z góry na dół, od strony prawej do lewej. Aczkolwiek pochodzą z okresu o 3 stulecia wcześniejszego od manuskryptów znanych najdawniej w Europie (z r. 1323), mało jednakże różnią się od nich charakterem. W Cottayamie na brzegu Malabarskim znajdują się także napisy w języku pehlewi, stanowiące wyjątek z przywileju nadanego w IX w. przez władz-ców indyjskich kolonii chrześciańskiej i zawierające nazwiska świadków. Zarówno napisy w K. jak i w Cottayamie są jedynemi pomnikami języka pehlewi z IX i X wieku. — Por. E.-W. West w „Journ. of Asiatic Soc. Bombay” z 1862 i w dzienniku „Zartoshti Abhias”, wydawanym w języku gudżerackim, z r. 1880, w art. p. t. „Indian Antiquary”; Haug „Essay on the Pahlavi” (1870).

Kania (Mïlvus regalis) należy do rzędu drapieżnych (Rapt at or es), rodziny sokołowatych (Fal-conidae)-, dziób krótki, zagięty, skrzydła bardzo długie, ogon dosyć szeroki, długi, rozdwojony, rdzawo-czerwony, strona grzbietowa barwy ciemno rdzawej,— u samca pióra grzbietowe o brzegach białych; strona brzuszna światlejsza z ciem-uo-brunatnemi plamami i pasami; głowa i szyja białe w ciemno-bronzowe pręgi; końce skrzydeł czarne. Długość ciała wynosi 65 — 72 cm.,

K. B-cz.

KI

•À ï

dît

SS

-m

i-

üip

stępnie w „Kłosach”.

skrzydeł 50 cm., ogona 30 cm. — K-e znajdują się na wszystkich równinach Europy, od południowej Szwecyi do Hiszpanii i na wschód do Syberyi; u nas dosyó pospolite, zjawiają się w lutym, wędrują na południe we wrześniu; podczas przelotów łączą się w stada, składające się z 50 do 200 osobników, i przez całą zimę trzymają się razem. Lot K-i powolny, leniwy; w przeciągu bardzo długiego czasu może utrzymać się w powietrzu, nie ruszając skrzydłami a sterując tylko ogouem. Karmi się małemi ssakami, ptakami, płazami, gadami i owadami. Szkody wyrządzane przez nią w ptactwie domo-wem nikną wobec korzyści, jakie przynosi, tępiąc szkodliwe owady, a szczególniej myszy polne. Jaja, w ilości 2, składa raz do roku w kwietniu; w niewoli daje się z łatwością oswoić.

■V

S-;

mt

mIBIf

fr

Fig. 120. Kania włochata (Archibuteo lag opus)

Kania Emmanuel (* 1827 we wsi Uszyce na Szląsku—f nagle w Warszawie 1887 r.), pianista i kompozytor muzyczny, uczeń Sznabla w Wrocławiu. W r. 1845, przybywszy do Polski, pełnił obowiązki „metra muzyki” w różnych miejscowościach na prowincyi; w r. 1850 wyjechał do Berlina, gdzie w ciągu dwóch lat uzupełnił studya muzyczne, poczem, w r. 1853, o-siedlił się w Warszawie, skąd czynił częste wycieczki artystyczne po kraju. Jako kompozytor K. odznaczał się melodyjnością tematów i starannem, aczkolwiek niezbyt wykwintnem, o-pracowaniem swych utworów, zarówno harmo-nicznem jak kontrapunktycznem. Napisał: ko-medyo-operę „Werbel domowy” (do słów Grego-rowicza) w swoim czasie dość popularną, muzykę (krakowiak) do „Wiesława” Brodzińskiego, balladę „Chatka w cieniu” (słowa Wolskiego), bardzo dobre etudy na fortepian, wiele polonezów, nokturnów, mazurów, oraz pieśni na jeden głos, z których kilka, jak „Moja pieszczotka”, „Dwie róże” i „Rêverie”, dużą cieszyły się wziętością w kołach artystycznych. Prócz tego K. uprawiał przez długie lata niwę krytyki muzycznej, naprzód w „Kuryerze codziennym”, na-

A. Pol.

Kania, rzeka, ob. Ko przy wianka.

Kania indyjska (botan.), ob. Cassytha.

Kanianka (botan.), ob. C us cut a.

Kanibalizm, ob. Lud o ż erst w o.

Kaniewski Ksawery, znakomity malarz polHki (* na Wołyniu r. 1809 — f w Warszawie r. 1867). Oddany w młodym wieku do liceum krzemienieckiego, był on w niem ulubionym uczniem Pitschmanna, a że należał do najzdolniejszych, wysłanym został następnie do Akademii petersburskiej, którą zaszczytnie ukończywszy, miał sobie przyznany wielki złoty medal i stypendyum na wyjazd do Rzymu. K. przybył do tego miasta w r. 1834 i w ciągu swej dziesięcioletniej w niem bytności należał do wykwintnego świata Stolicy Apostolskiej, którego centrem naówczas był Watykan i panujący w nim od r. 1831 Grzegorz XVI. Dystyngowany młodzieniec, obyty już z salonami Petersburga, jest wyróżniony przez głowę Kościoła. Papież pozuje mu do dużego obrazu, wyobrażającego „Mszę papieską”, obdarza go następnie medalem zasługi. Uznanie to stawia K-go na wyjątkowem stanowisku. U progu nieledwie karyery, na którą młody petersburski laureat wstępuje, wdziewać pomału poczyna profesorską togę. Maluje w wielkiej ilości portrety i w krótkim czasie staje się oficyalnym malarzem rzymskiej ary-stokracyi kosmopolitycznej, ma wstęp do ambasad i do książęcych pałaców. Z epoki tej, poza nieco oficyalną kompozycyą Mszy papieskiej, najcelniejszem jego dziełem jest portret Lady Seymour. Portret ten ugruntował ostatecznie jego sławę znakomitego portrecisty. Otoczony jej blaskiem powraca w r. 1843 do Petersburga i tu w dalszym ciągu uprawia niwę portretową wśród najwyższych sfer stolicy. W trzy lata potem, po śmierci Aleksandra Kokulara, K. mianowany profesorem uowozawiązanej Warszawskiej Szkoły sztuk pięknych, w końcu swego życia staje się jej dyrektorem. Na stanowisku tem pozostawił bardzo dodatnie wspomnienia, lubiony przez uczniów dla miłego obejścia, wyrozumiałości i charakteru, jak wspomina prof. Gerson we wzmiance o nim. Poza szkolnym obrazem: „Filip i Aleksander Wielki”, malowanym na wielki złoty medal w Akademii petersburskiej, K. produkował bardzo niewiele obrazów, a i te noszą charakter okolicznościowych grup portretowych, jak: „Msza papieska”, „Pius IX na Monte Pincio”, gdzie sportretowana jest klęcząca przed papieżem cała rodzina Józefa Mianowskiego, b. rektora Szkoły Głównej, i parę innych. Prócz tego pozostawił kilka religijnych, bez głębszej wartości, kompozycyj, i całą masę portretów, rozrzuconych, śmiało rzec można, po

....

Steg

M. p.

S. Pł.

całej Europie. W Warszawie namalował też wielką ich liczbę, z których: portret baronowej Edwardowej Rastawieckiej oraz autoportret artysty znajdują się w zbiorach Towarzystwa Zachęty. Po zamknięciu Szkoły sztuk pięknych i następnem zorganizowaniu szkoły rysunkowej K. był przez dwa lata od r. 1865—1867, t. j. do śmierci, jej dyrektorem. Zmarł w sile wieku, nie doszedłszy sześćdziesięciu lat, żałowany powszechnie. K. był typowym przedstawicielem kierunku, który w pierwszej połowie XIX wieku wszczepiano młodzieży szkolnej w Petersburgu. Wyjechawszy do Włoch, pragnął wynaleźć słowa zagadki zamkniętej w twórczej potędze mistrzów Odrodzenia, lecz, zmożony akademicznym wpływem, nie jest już zdolny otrząsnąć się z rutyny i ta mu służy przez całe życie. Pozostał przez ciąg całej swej karyery wielce dystyngo-

àm

m\

-i

Fig. 121. Ksawery Kaniewski, artysta-malarz.

wanyrn, ale zimnym, konwenansowym, oficyal-nym portrecistą. Był kapitalnym rysownikiem, co znać w każdej jego pracy. W r. 1867, po zgonie artysty, „Tygodnik Illustrowany” zamieścił jego portret i życiorys obszerny, skreślony przez Pawłowicza; w „Wizerunkach polskich” Fajan-sa jest również jego portret.

Kanigowski Franciszek, biskup-suffragan kujawski (f r. 1756), proboszcz w Kowalu, archi-dyakon płocki, był protektorem oo. reformatów i ufundował im klasztor w Płocku.

Kanin, półwysep, należy do powiatu Mezeń-skiego, gub. Archangielskiej; oblany od zachodu morzem Białem, od północy wodami morza Lodowatego, od wschodu — zatoką Czeską, dosięga wybiegającym na północo-zachód przylądkiem Kanin Nos 68° 39⁷ szer. płn. Brzeg półwyspu, poczynając od zatoki Mezeńskiej do K. Nosa, ma prawie kierunek południkowy, bardzo tylko nieznacznie odchyla się ku zachodowi, nie tworząc na tej przestrzeni ani jednej znaczniejszej zatoki lub przylądka (wyjąwszy przylądek Konuszin). Od przylądka K. brzeg skręca na wschód i, przeszedłszy w tym kierunku do 100 wiorst, wraca na południo-wschód i południe do przylądka Mi-kułkin (wpobliżu którego znajdują się półwyspy Czajcyn i Nerpiaczi); stąd, zaginając się, przyjmuje kierunek zachodni i płd.-płd.-zach. do uścia rzeki Czeszy, od której skręca znów na południo-wschód. Największej szerokości dosięga półwysep na równoleżniku przylądka Mi-kułkin (do 70 w.), najmniejszej — na równoleżniku Czeszy. Powierzchnia półwyspu przedstawia tundrę, poprzerzynaną licznemi jeziorami; gdzieniegdzie wznoszą się niewielkie wzgórza — odosobnione (jak sopki Wostraja, Kijskaja, Noryn-skaja i Mochowaja), albo rozciągające się mniej lub więcej prawidłowemi rzędami. Od przylądka K. do przylądka Mikułkin w kierunku z pół noco-zachodu na południo-wschód, oddzielony wązkim pasem gliniasto-piaszczystym od oceanu Lodowatego, ciągnie się grzbiet Tiuński (lub po-[ prostu kamień), o stromym spadku zachodnim i łagodnym—wschodnim. Nie posiada on cha rakteru wyraźnego łańcucha gór: występuje w formie wyżyny, wymodelowanej przez spłó-kanie. Gdzieniegdzie tylko pośród jednostajnej powierzchni wyżyny występują bardziej ' uchronione od spłókania wyniosłości, złożone z łupków, nieprzechodzące 240 m. wysokości nad poziomem morza. Wiele względów skłania do przypuszczenia, że grzbiet ten uważać należy za przedłużenie gór Timańskich, oderwane przez zatokę Czeską. Wybrzeża K-u przedstawiają na znacznej przestrzeni wyraźne tarasy, wznoszące się od 6 do 20 m. nad poziom morza. W skład tarasów tych wchodzą glina i piasek, które zawierają muszle mięczaków morskich dziś jeszcze żyjących, co dowodzi podniesienia się tutaj lądu w epoce czwartorzędowej. Starsze formacye, wchodzące w skład półwyspu, składają się z różnych łupków, przerżniętych żyłami kwarcu i potężnemi pniami porfirów i granitów. Na krystaliczno - łupkowych utworach leżą transgresywnie warstwy młodsze. Po obu stronach grzbietu legł wapień węglowy. Formacya permska występuje tylko na południu od grzbietu; utworami panującemi są margle i wapienie, ubogie w skamieniałości, ale zawierające zwęglone szczątki roślin. Osadów mezozoicznych nie udało się tu dostrzedz Grevingkowi w położeniu pierwotnem, tylko w formie głazów narzutowych. K. przerzynają liczne niegłębokie rzeczki. Do morza Białego (licząc z południa na północ) wpadają: Semża, Mgła, Nieś, Cziża, Kija, Szojna, Mięsna, Mez-czina; do morza Lodowatego zaś (licząc z północy na południe): Krestowaja, Moskwina, Mako-waja, Kambalnica, Rybnaja, Pieszczanka, Żem-czużnaja, Dwojniki, Gubistaja, Czeszą, Wiżas. Rzeki Cziża i Czeszą, płynące w przeciwne stro-

z. N.

ści półwyspu.

w. N.

ny, mają źródła bardzo blizko siebie i są rozdzielone bardzo nieznacznym działem wodnym; niegdyś znikał on prawie zupełnie, a łodzie mogły przepływać z jednej rzeki na drugą.

Kanińska tundra, gmina Samojedów, zamieszkujących w liczbie około D/₂ tysiąca półwysep Kanin; prowadzą oni życie koczownicze, latem w północnej, a zimą w południowej czę-

z. N.

Kaniony, głębokie doliny o stromych zboczach. Nazwa, pochodząca z hiszpańskiego (ca-ńón = rura), stosowana z początku do dolin sy-stematu rzeki Kolorado, stała się z czasem ogólną dla wszystkich dolin tego typu. Najgłębszy kanion rzeki Kolorado, słynny z malowniczości Grand canon, sięga 2 000 m. głębokości. Głębokie K. spotykamy też w chińskiej krainie lössowej, w wapiennych skałach Sewennów, w piaskowcach Szwajcaryi saskiej; u nas w wapieniach Ojcowa (dolina .Prądnika), w lössie sandomierskim itd. Geolog lipski H. Credner tak opisuje Wielki Kanion Kolorado: „Błędem-by było wyobrażać sobie Grand canon jako zwyczajny wąwóz: jak się ma katedra medyolańska ze swemi niezliczouemi ostremi wieżyczkami, ze swe-mi szeregami kolumn i setkami posągów, do prostego domku w małem miasteczku, — tak się ma Grand canon do zwyczajnego wąwozu. Główne wrażenie wywiera przedewszystkiem jego stromy przeciwległy widzowi spadek. Nie jest to bynajmniej gładka olbrzymia ściana, lecz labirynt skał dziwacznie poszarpanych, pełen wąwozów, zagłębień amfiteatralnych, pomiędzy któ-remi wybiegają ku środkowi K-u skaliste przylądki w formie bastyonów, wież poszczerbionych murów olbrzymich, kopuł, platform i zrujnowanych pałaców. Wszystkie te przylądki są obstawione słupami, palisadami i igłami, ostremi piramidami i klocami, które wznoszą się nieraz na kilka tysięcy stóp wysoko. Takież samo skomplikowane wymodelowanie powtarza się na tej ścianie K-u, nad którą my stoimy, i to w ten sposób, że od każdej ściany przylądka wybiegają ku środkowi K-u naprzemian. Wskutek tego cała prawie szerokość K-u jest wypełniona labiryntem skał dziko poszarpanych. I wszystko to, choć pozbawione szaty roślinnej, błyszczy najrozmaitszemi barwami, albowiem każda serya warstw paleozoicznych, z których zbudowana jest wyżyna i które zostały odsłonięte przez system wąwozów, posiada swą osobną właściwą barwę, odróżniającą się ostro od barw seryj leżących nad nią i pod nią. Najwyższe ogniwo tego systematu warstw, zgodnie poziomo na sobie leżących, stanowi 225 metrów gruby ja-sno-szary wapień, pod nim przypada na 450 metrów gruby piaskowiec, zabarwiony w pasy ży-wo-czerwone i białe; niżej leży znów 350 m. gruby wapień ceglano- lub purpurowo-czerwony, spadający stromą ścianą („Red Wall”). Pod tym systemem warstw formacyi węglowej następują na 400 metrów grube zielone gliny łupkowe i brunatne piaskowce formaoyi dewońskiej i kambryjskiej; pod niemi stoją wyprowadzone z pierwotnego poziomego położenia pstre warstwy przedkambryjskiej, a wreszcie jako fundament występuje czekoladowo - brunatny gnejs z czerwonemi żyłami granitu. Wskutek stałości barwy właściwej każdej warstwie, oraz wskutek zupełnie poziomego położenia warstw, występują wszędzie te same barwne pasy w jednakowym porządku, powtarzają się na każdej ścianie, każdej odosobnionej igle, każdej skale jakiegokolwiek kształtu po obu stronach K-u, jak daleko oko zasięgnie. Zarazem to poziome uwarstwienie i różna wytrzymałość pojedynczych warstw warunkuje charakterystyczną budowę wszystkich skalnych utworów K-u; twardsze ławice wapienia i piaskowca wybiegają z powierzchni stromych ścian jako gzymsy lub schodowate spadki i nadają wszystkim utworom K-u, mimo rozmaitości form, jeden styl architektoniczny, któremu obce są wszelkie zaokrąglenia, wszelkie kontury łukowate i który posiada tylko linie poziome i pionowe. Pomimo tych cech, powtarzających się jednostajnie po tysiące razy, obraz K-u nie jest stężały i martwy: owszem, jest pełen życia i zmienia się prawie co chwila, ze zmianą stanowiska słońca. W miarę tej zmiany otwierają się niespodzianie nowe głębokie przepaście, z gładkich napozór ścian wysuwają się wieżaste mury i bastyony; w innych miejscach—przeciwnie: urozmaicenia znikają, zlewają się w jednostajne ściany. Połamane, pokrzywione olbrzymie cienie skał przesuwają się zwolna jak widma; cienie wysmukłych obelisków, kręcąc się po silnie oświeconej ścianie, czynią wrażenie kolosalnych kompasów. Przytem cała głębia K-u wydaje się, jakby powleczona błękitną mgłą, która przysłania i łagodzi przerażającą stromość skał. Ponad niezmierną równiną i przerzynającym ją kanionem rozpościera się ciemno - błękitne sklepienie nieba; przezroczyste powietrze pustyni nie stawia oku żadnych przeszkód: jeszcze w odległości 20 kim. poza przeciwległą krawędzią K-u można rozeznać wierzchołek każdego drzewa”. Doliny kanio-nowego typu powstają tam, gdzie erozya wód płynących znacznie przeważa nad spłókiwaniem, które stępia kanty dolin, nadaje im formy łagodne, zaciera więc charakter kanionu. Dlatego też K. są najczęstsze w klimatach suchych i w skałach przepuszczalnych albo szczelinowatych, zwłaszcza, naturalnie, gdy szczeliny mają kierunek pionowy. Zapadanie się skał wapiennych nad podziemnemi potokami, np. w Se-wennach, może też (według Martela) przyczyniać się do powstawania K-ów (por. Erozya).

Kaniów (dzieje), miasto powiat, w gub. Kijowskiej, przy uściu rzeczułek Kaniówki i Dunajca do Dniepru. Położenie niezwykle malownicze. Na jednej z gór tutejszych, „Moskow-ską” dziś zwanej, w dawnej jakiejś niedościgłej dobie, miało stać, według ludowego podania, miasto greckie; było ono otoczone osobnym wałem, dziś jeszcze znacznym, ale uszkodzonym wielkiemi wodomyjami porytej od deszczów góry. Nazwa „Kaniów” jest zarazem turecką i tatarską: Kane-wi bowiem po turecku i tatarsku oznacza „miejsce krwi” lub „dom krwi”. Pie-czyngi i Połowcy, którzy pod bokiem Rusi usadowili się, mogli byli słusznie to miano nadać miejscu temu. Bo też odwieczne tu było pole śmiertelnej walki Rusi z temi stepowemi ludami, a dzieje tych walk i ich zapasów są, zaiste, dziejami pełnemi krwi. Ruś wszakże wcześnie z rąk tej dziczy ościennej miejsce to wyrwać musiała, skoro K. był już znacznem miastem, kiedy Wse-wołod Olegowicz (r. 1145) budował w niem cerkiew św. Jerzego. Rewizya województwa Kijowskiego z roku 1789 wspomina, że Wołodar, syn Wsewołoda, księcia perejasławskiego, założył tu klasztor około r. 1097. Książę Jerzy Suzdalski, po zwycięstwie nad w. ks. Izasławem Mścisła-wiczem i po zawładnięciu Kijowem, oddał K. Hlebowi. Miał K. swoich biskupów: latopis wspomina biskupa Damiana pod r. 1155. Miasto to prowadziło wielki handel z Carogrodem. Karawany, idące ze Wschodu do Kijowa i wgłąb Rusi, przechodziły tędy. Kiedy Połowcy grabili ciągle kupców, władzcy kijowscy musieli ustawicznie zjeżdżać do K-a dla umów z połowieckimi posłami, skłaniając ich do spokojnego sąsiedzkiego zachowania. Ale ci gwałcili umowy; książęta więc występowali ku K-owi z drużynami, które rozjeżdżały się po okolicznych stepach, wiodąc ciągłe walki z połowieckiemi szajkami. W r. 1195 w. ks. kijowski, Ruryk, oddał K. na dzielnicę Wsewołodowi Jurjewieżowi; ale w następnym roku odebrał go sobie napowrót. W r. 1239 K., wzięty przez Batego, był przez cały pe-ryod mongolski miejscem przebywania baskaków, rządzących okolicą. W r. 1246 poseł papieski, Plano Car pi ni (oh.), wraz z towarzyszem, Polakiem, braciszkiem Benedyktem, jadąc w poselstwie do Batego, przez Kijów i K. przejeżdżał. Mongołowie Litwinom w tych stronach zostawili posiadłość dziedzicznych pustek. Dawna rewizya zamku kaniowskiego z r. 1552 utrzymuje, że Gedymin, po zdobyciu Perekopu, osadził był K. i Czerkasy jeńcami czerkieskimi (Arch. JZR. ez. 9, T. I str. 65). Ale dopiero pod skrzydłem Witolda życie tu się budzić zaczyna. Władzca ten zrobił K. handlowym i ludnym, i uczynił miejscem przeprawy karawan, idących z Indyj, Per-syi, Syryi i Arabii — z jedwabiami, złotem i korzeniami. Dniepr był tego handlu przyrodzoną wskazówką i drogą. Naprzód kupcy przystawiali towary do Tawania, wyspy na Dnieprze, gdzie była komora i cła Witoldowe, a stamtąd przebywszy Dniepr, szły one lądem do Kijowa, skąd się do północnych państw moskiewskich, szwedzkich i duńskich obracały. W handlu tym przeszkadzały im łupiestwa Tatarów, ale Witold wzniósł właśnie zamki w K-wie i Czerkasach, aby te kupców, idących z towarami, od napaści zasłaniały. Prócz tego tenże władzca wzniósł w K-ie komorę celną, zwaną „Witoldową łaźnią”, mówi Michalon, Litwin. Roku 1394 Skirgiełło, zainstalowany przez Witolda na w. ks. kijows., ciągnął z wojskiem swem pod K., Czerkasy i Zwinigródkę, których Włodzimierz Olgerdowicz nie chciał puścić aui Witoldowi, ani Skirgielle, aż nareszcie Skirgiełło zamki te „mocą dobył i opanował” (Stryjk. „Kronika” t. II str. 103). Roku zaś 1411 król Władysław Jagiełło przepływał Dnieprem popod K., w podróży swej z Kijowa do Czerkas. Tymczasem w r. 1453 Konstantynopol był wzięty przez Turków; odtąd K. stracił swój handel zewnętrzny a stąd i bogactwa. Atoli z koleją czasu z grodu handlowego i zamożnego miasto to na obronne stanowisko, na zbrojną, wysuniętą przeciwko Tatarom, przekształca się placówkę. Odtąd płynie tu życie przeważnie rycerskie. Mur dzielnych bohaterskich piersi wciąż od K-a Tatarów odpiera i dlatego oszczędził go najazd Mendligireja w roku 1483. Około r. 1503 król Zygmunt I straż zamków K-a i Czerkas Ostafiemu Daszkiewiczowi powierzył. Wódz ten też tu czuwał z urzędu, siedział w zamkach tych jak przykuty; nie ruszał się z miejsca, co mu król ciągle zalecał (Regestr metr. lit. w zbiorach K. Swidz.). On-to zamek kaniowski z rozkazu króla opatrzył i u-mocnił; pierwszy kozaków „horodowych” uorga-nizował i egzystencyę legalną im zabezpieczył. Bojownik nielada, liczne siły Tatarów łamał. Z zamków swych rozsyłał strażnicze rozjazdy, które ze stepów dawały szybkie hasła o zbliżeniu się ordy, to jest t. zw. „jassą”, czyli ogniową sygnalizacyą na kurhanach. Gdy K. po śmierci starosty, Dymitra ks. Sanguszki, w r. 1554 zostawał bez zwierzchnika, ks. Dymitr Wisznio-wiecki wpadł był do K-a i zajął go przemocą, i stąd wiódł umowy z carem moskiewskim, o-biecując mu oddać Ukrainę. Ale car nie chciał rwać pokoju, przywołał tylko księcia do Moskwy i dał mu Bielew. Był to najpierwszy junak Ukraińskiej ziemi, ale był to zarazem temperament gwałtowny, charakter niesforny, indywidualność rozhukana. Wiszniowieeki jednak w r. 1561 wrócił z Moskwy; król przyjął go łaskawie; w rok później, z Olbrachtem Łaskim wplątawszy się w sprawy wołoskie, w Carogrodzie zginął tragicznie na haku. W r. 1582 kozacy, zabrawszy zwłoki wodza Iwana Podkowy, „Ser-piahą” zwanego, ściętego we Lwowie z rozkazu Batorego za awanturniczą wyprawę do Mołdawii, zawieźli je do K-a i ze czcią w monastyrze kaniowskim pochowali. Już wtedy dla duchów burzliwych, dla ludzi wyrzuconych z własnych kolei lub wyjętych z pod prawa, stała otworem droga na Niż Dnieprowy. Tam też wybrał się i banita, Samuel Zborowski, i z orszakiem 70-u szlachty polskiej, oprócz hajduków, zatrzymał się w K-ie, dokąd Niżowcy wyprawili byli na spotkanie jego swych posłów. W r. 1625 Kozacy zbuntowani, ustępując z K-a przed hetmanem Stanisławem Koniecpolskim, spalili miasto. R. 1630 wpadli do K-a Tatarzy i spustoszyli go rabunkiem i pożogą. W wojnie, wywołanej przez Chmielnickiego (1648), Kozacy zawładnęli K-em i rządy starościńskie na długo w nim ustały; a kiedy Chmielnicki poddał się Rossyi (1654), tu zjechał kniaź Semen Bołhowskij dla przyjęcia przysięgi od miejscowych Kozaków. W następnych czasach K. był ciągłą widownią walk między Kozakami, Polakami i Rossyauami, i z rąk do rąk wielokrotnie przechodził, często palony i niszczony. Jurko Chmielnicki na ciężkie go przejścia naraził, bo gdy r. 1662, po pogromie cudnow8kim, poddał się Polsce i, chcąc zawładnąć lewą stroną Dniepru, przeprawił się przez tę rzekę pod K-em; tam uderzył na niego wódz rossyjski, Romodanowski, i pobił go na głowę, tak, iż ledwie z życiem ujść zdołał, a zwycięzca, przeszedłszy na brzeg polski, pustoszył go ogniem i mieczem. Jurko, z resztkami wiernych sobie Kozaków, wezwawszy w pomoc ordę tatarską, również palił i niszczył kraj nieprzyjacielski. Ale gdy nie miał czem ordy opłacić, oddał jej w jassyr K. i Korsuń, wskutek czego 12 000 ludu ruskiego Tatarzy zapędzili w niewolę. R. 1664, kiedy Jan Kazimierz opuścił Zadnieprze, K. poddał się hetmanowi Brzucho-wieckiemu, który w nim całą zimę przepędził, choć dokoła (w Korsuniu, Czehrynie i Białej Cerkwi) stały polskie załogi. Czarniecki darmo się kusił opanować miasto, które wszakże roku 1665 dobrowolnie poddało się wojsku polskiemu, lecz Kozacy znowu je odebrali, a Brzuchowiecki, na mocy umowy z carem, załogą moskiewską je obsadził; wkrótce jednak sam powstał przeciwko wojewodom carskim, uwiedziony przez Doroszeńkę, który, wypędziwszy załogę, zawładnął na rzecz własną K-em. Odebrał mu go i poddał carowi pułkownik podolski, Michalczewski, ale w r. 1668 Doroszeńko znów stał się jego panem. Takie ciągłe przechodzenie tego miasta z rąk do rąk trwało przez cały ciąg wojny Doroszeńki z Moskwą, aż do ostatecznego upadku byłego hetmana zaporoskiego; lecz w tym że czasie i dla K-a wybiła już ostatnia godzina: r. 1678, po zburzeniu Czehryna, Turcy z Jurkiem Chmielnickim wpadli do tego miasta, zamek w powietrze wysadzili, a podpaliwszy cerkiew Uspieńską, wielu w niej ludzi ogniem wydusili. K. się w zgliszcza i popioły obrócił, a traktatem andruszowskim w r. 1667 na lat 30, następnie drugim traktatem Grzymułtowskiego r. 1686 cała wschodnia Ukraina, tudzież Kijów z obwodem po Irpień i Stuhnę, przeszły na zawsze do Rossyi. Ale nadto jeszcze traktaty te warowały, aby po prawej stronie Dniepru, od Stajek aż do Krylowa, gdzie dawniej stały „horody” kozackie, jak oto: Trechtymirów, Kaniów, Czerkasy i Czehryn, pas nieosiadłego kraju granicę obu państw dzielił. Jednakże niepodobieństwem prawie było, aby ów cały pas pobrzegowy, żyzny i urodzajny, skazać na pustkowie. I pomimo zakazu też nietylko dawne w tej „barryerze” utrzymywały się osady, ale i nowe przybywały, jak to widać z listu hetmana Mazepy do Goło-wina, ostrzegającego, że wszyscy mieszkańcy z lewej strony gotowi są przejść na polską, u-nikając powinności, mianowicie z pułków, t. j. powiatów granicznych. Jakoż Gołowin odniósł się z tem do hetmana Jabłonowskiego, a ten znów w r. 1700 dnia 10 lipca wydał od siebie uniwersał, aby nikt odtąd nie ważył się nad zakaz ostatniego traktatu, w tych miejscach nowych osadzać słobód, a jeżeli już jakie słobody są, to aby je zaniechać i ludzi posprowadzać. Ale pomimo zakazów ludność się tu osiedlała. Jakoż Piotr W. polecił hetmanowi Skoropackie-mu ogłosić uniwersałami mieszkańcom K-a, Czeh-ryna i innym rozkaz przesiedlenia się natychmiast za Dniepr, do miast wschodniej Ukrainy. Skoropacki zagroził mieszczanom i ludowi, nawet duchowieństwu, że wypędzi ich wojskiem, jeżeli dłużej będą się ociągali, a mieszkania ich spali. Zaczął się tedy t. zw. „przegon” ludności (zhin). K. znowu się wyludnił, został pu-stem uroczyskiem. Wszelako stan ten rzeczy trwać długo nie mógł i skończyło się na tem, że, za staraniem panów, którzy w tej baryerze mieli swe latjfundya, posłowi Chomętowskiemu, w roku 1720 jadącemu do Petersburga, Rzplita w instrukcyi poleciła starać się o „załatwienie kontrowersyi niektórych miast, jak oto: Kaniowa, Czehryna, Czerkas, Trechtymirowa, Moszen, Rzyszczowa, Borowicy, Krylowa, na pustowanie zostawionych, aby dalszej spórki nie było, i żeby te miasta do Polski należące i teraz należały i zwrócone były dziedzicom i królewszczyznom, ponieważ obracanie kraju w pustynie, między mocarstwami chrześciańskiemi prawie nigdy, ale tylko grubemi pogańskiemi narodami zda się być praktykowane” („Teka Podoskiego” VI str. 268). To też wyższe względy cywilizacyjne widać, że przeważyły w końcu, i dozwolonem nareszcie zostało, aby w tym na pustkowie skazanym zakątku życie się nanowo rozwijało. Odtąd w K-ie rządy starostów nanowo się rozpoczynają. Pamiętny jest czas starostowania na K-ie Mikołaja Bazylego Potockiego, głośnego z dziwactw i burd magnata. Założył on w starostwie, od swego imienia i nazwiska, dwie wioski: Mikołajówkę i Potok. Potem, z pana, więcej miliona intraty mającego i wojska do trzech tysięcy utrzymującego, po rozdaniu całego majątku familii, został bazylianem, a po wystąpieniu z tej reguły nakoniec kawalerem maltańskim, dlatego umyślnie, aby młoda jego żona, z którą jednak nie żył, wolną była od ślubów i powtórnie za mąż wyjść miała prawo. Na jego miejscu został starostą kaniowskim Ignacy Potocki. Ten, jak wiadomo, wspierał konfederacyę barską. Roku 1768 pułkownik nadwornych kozaków, Zeller, tudzież Piotr Moderat, kommendant rezydującej w zamku dragonii, i rotmistrz konfederacyi barskiej, Mioduszewski, spędzili na rynek kaniowski ze 300 ludzi i kazali im przysięgać na kon-federacyę. Izydor Iwanowicz, mieszczanin ka niowski, przeciwko tej ich czynności protestacyę do grodu zaniósł. Ale tegoż roku rozpoczęła się na Ukrainie, znana z krwawej pamięci, Ko-liszczyzna. Potężny zastęp hajdamaków, pod wodzą Neżywego i Szwaczki, wpadł do K-a i zwróciwszy się ku zamkowi, usiłował go zdobyć. Pułkownik Zeller, na czele milicyi i nadwornych kozaków, dowodzonych przez kozaka Oksentego, dzielnie kierował obroną; ale że niedługo w zamku tym mógł się bronić, albowiem zamek był źle w obronę zaopatrzony, uderzył więc przebojem i obronną ręką przeszedł śród napastników, a z milicyą i mieszkańcami zamknął się w obszernych rozwalinaoh murowanej Uspeńskiej cerkwi. Szwaczka radził, aby cerkiew zewsząd otoczyć i oblężonych głodem do poddania się przymusić. Ale i to się nie udało, bo w nocy, gdy wszyscy popici, snem twardym pozasypiali, jeden z nich, Jacko, ostrzegł o tern oblężonych. Owoż ci wyszli z cerkwi cicho, przekradli się przez uśpione dokoła tłumy, i, przeprawiwszy się przez Dniepr, udali się na tamtą stronę (z podania). Gdy tłumy hajdamackie wpadły były do K-a, na samym wstępie watażka Neżywy własną ręką zastrzelił parocha unickiego kościa-nieckiego, ks. Tomasza Piskorzewskiego (wypis z ksiąg grodz, wojew. Kijów.). Po wymknięciu się zaś milicyi nocą z K-a hajdamacy, sami zostawszy, Żydów wyrżnęli, miasto i zamek spalili, poczem uszli w lasy. Regimentarz Stempkowski wysłał za nimi tedy oddział jazdy, który, złączywszy się z oddziałem kozaka Oksentego i do-pędziwszy hajdamaków w lasach, u wsi Piekar, poraził ich na głowę i rozpędził. Obecnie jeszcze koło Piekar miejsce, gdzie zaszła ta potyczka, nazywa się „hajdamackim jarem”. Ale nareszcie minęły te krwawe dni i rzeczy znów wróciły na dawną stopę. Roku 1775 starostwo Kaniowskie, jak świadczą konstytucye drukowane w „Vol. Leg.”, zostało darowane od Rzplitej królowi Stanisławowi Augustowi, jako dziedziczne i własne, z zachowaniem wszakże praw i wolności, jakie tamtejsi mieszczanie mieli i posiadają. Nadto, ówczesny starosta, Jan Potocki, miał zostać przy starostwie do śmierci. Król Stanisław August atoli darował dobra kaniowskie synowcowi swemu, Stanisławowi Poniatowskiemu, i jego potomstwu. Nowy zaś dziedzic K-a zaproponował Potockiemu, aby mu za życia swego dożywotnie prawo na starostwie odstąpił. Jakoż Potocki zbył mu je za małą kwotę. Stanisław Poniatowski, podskarbi litew-ßki (ob.), oprócz K-a otrzymał też w darowiźnie od króla i Korsuń. W Korsuniu zbudował pałacyk. Tak względem kraju tutejszego jak i dóbr swoich znakomicie się zasłużył. Oddawszy się zajęciom gospodarskim, wszędzie rozwinął żywą działalność ; głównie usiłował dopomagać i rozkrzewiać przemysł, pozaprowadzał fabryki sukna, zwierciadeł; winnice, ogrody pozakładał; plantacye tytoniu w swych dobrach uprawiał; stada koni rasowych hodował. Ou-to, troskliwy o byt włościan swoich, w r. 1777 ustawę czynszu generalnego wprowadził, ustępując włościaninowi, żonie jego, jako też dzieciom i najpóźniejszemu ich potomstwu, grunta, ogrody, dom, gdzie mieszka, i wszystkie zabudowania w wieczystą posessyę. Wszelkie pańszczyzny zniesione; płacono tylko czynsz w czterech ratach za kwitami, bez żadnych dodatkowych opłat. Do rozsądzenia zaś spraw włościańskich ponaznaczał delegatów z tychże włościan, którzy rozstrzygali sporne sprawy sądem polubownym („Dziennik handl.” roku 1791, str. 434). Książę-podskarbi miał przy boku swoim cudzoziemca, Miiutza, majora w służbie polskiej, który był doradzcą i pomocnikiem w wielu jego przedsięwzięciach. Müntz zostawił nam swoje bardzo ciekawe notatki, bedące w rękopiśmie, p. t. „Voyages pic-toresques etc. par la Pologne etc. consistants en esquisses originales de vues et faites dans le cours des voyages en années 1781 — 82—83”. Zrysował też cały prawie ówczesny kraj polski, nie wyłączając Litwy, Wołynia i Ukrainy. Widoków K-a, zdjętych z natury, dał nam kilka, a mianowicie: Widok ogólny K-a i Dniepru; K. w czasie burzy; Widok portu; Powrót z jarmarku; Rudera cerkwi Uspeńskiej. Książę-podskarbi czynnej też przykładał ręki do zabezpieczenia i podniesienia handlu w tych stronach, co mu tern łatwiej przychodziło, iż Rossya podówczas całą usilność w to wkładała, aby handel polski odciągnąć od Bałtyku a ku morzu Czarnemu skierować. Podskarbi kosztem też własnym odbudował z ruin dla bazylianów cerkiew Uspeń-ską, a także oddał tymże zakonnikom dom murowany, w którym od r. 1787 szkoły się mieściły. Ożywiło się też miasteczko, tak handlem jak i rojem młodzieży szkolnej; zakwitło w niem życie, nowemi zasilone siłami. Roku 1787 król Stanisław August na spotkanie cesarzowej Katarzyny II, jadącej do Chersonu, wybrał się do K-a. Po 30-u dniach podróży d. 24 marca przybył monarcha polski do naddnieprowego miasteczka, gdzie dla niego i dworu jego dziedzic miejsca dom i dworki umyślnie kazał zbudować. Na powitanie króla wyszło pospólstwo, także szkoły pod dozorem kss. bazylianów, mając na czele ks. Fizykiewicza, opata miejscowego. Tymczasem miał król w pierwszych dniach swojego pobytu zmartwienie oglądać pożar, który całe prawie miasteczko, prócz zamku, w perzynę o-brócił. Nareszcie d. 6 maja flotylla imperato-rowej rossyjskiej ukazała się na wodach Dniepru,

tuż naprzeciw K-a. Król Stanisław August w szalupie imperatorowej do jej galery, wraz z synowcem, ks. Poniatowskim, i kilku innemi osobami, popłynął. Na galerze był podany obiad, potem imperatorowa wraz z królem trzymała do chrztu syna hr. Tarnowskiej, z domu Ustrzyc-kiej. Biskup Naruszewicz dopełnił obrzędu. Gdy król odjeżdżał, armaty flotylli dały salwę. Pod noc nastąpiła illuminacya. [Po bliższe szczegóły pobytu Stanisława Augusta w K-ie odsyłamy czytelnika do źródeł następujących: „Diariusz podróży Stan. Aug. na Ukrainę w r. 1787” przez Adama Naruszewicza B. S. (Warszawa 1805); „Podróż króla Stan. Aug. do Kaniowa w 1787 roku” podług listów Kaz. Konst, hr. de Broël Platera, opisana przez J. I. Kraszewskiego (Wilno I860); „Extrait des feuilles de Kiew” w «Wyciągach Piotrowickich» Edw. Koźmiana (Wrocław 1842); „Pamiętnik hist.-polit.” (kwiecień 1787)].— Po rozbiorze kraju ks. Stanisław Poniatowski całą Kaniowszczyznę i Bohusław-szczyznę osobom prywatnym rozprzedał. Sam tylko Kaniów przeszedł na własność rządową.— Według artykułu Edw. Rulikowskiego w „Słów. geograficznym”. O ruchach zbrojnych w K-e: Rawita-Gawroński „Historya Ruchów Hajdamackich” (Lwów 1901, 2 t.). Ob. Brzuchowi eck i, Chmielnicki, Doroszeńko. — Literatura nasza, odnosząca się do Kaniowa, jest dość obfita, nietylko pamiętnikarska, ale też powieściowa i poetyczna, że wspomnimy „Zamek Kaniowski” Goszczyńskiego; „Koliszczyznę i Stepy” M. Grabowskiego, oraz „Starostę Kaniowskiego” A. Grozy. Ob. Jabłonowski Al. „Ukraina”. k.

Kaniów (teraźniejszy) leży o 39'/₂ w. od najbliższej stacyi kolejowej, Mironówki (linia Eastowska), o 196‘/₂ w. od Kijowa i 835 w. na południowo - wschód od Warszawy. W roku 1900 liczył 9 245 m-ców, w tej liczbie 4488 mężczyzn i 4 757 kobiet. Pod względem wyznaniowym ludność kaniowska składa się z 6 456 prawosławnych, 44 katolików, 4 ewangielików i 2 741 żydów. Ma władze powiatowe, pocztę, telegraf (I rzędu), przystań, bibliotekę, klub, szpital, zakład dobroczynny i hotel; dalej sobór, cerkiew parafialną, kaplicę katolicką i 2 domy modlitwy starozakonne. Przemysł miejscowy reprezentują: młyn parowy walcowy, zakład ślusarski, garncarski, fabryka powozów, 14 kuźni i 20 wiatraków. Zpośród 1380 domów tylko 10 murowanych. Dwuklasowa szkółka miejska, jednoklasowa szkoła, 2 cerkiewne szkółki i cheder prywatny. Pierwsze szkoły kaniowskie (1783 r.), założone zostały przez oo. bazylianów i były licznie uczęszczane. Dzięki dbałości opata Bonifacego Fizykiewicza i gorącemu poparciu ze strony Komissyi edukacyjnej stały one w swoim czasie wysoko. Wpobliżu K-a, w dół rzeki, wznosi się góra Czerńca, 60 sążni wysokości mająca. Tutaj w r. 1861 pochowano wieszcza ukraińskiego, Tarasa Szew-

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 266. T. XXXIY.

czenkę. Nad mogiłą usypano kurhan i postawiono szopę dla turysów. K. został miastem powiatowem, najpierw w r. 1796, ale tylko przez jeden rok stał na tern stanowisku. Potem w r. 1836 przeniesiono do niego zarząd powiatowy z Bohu sławia, a dopiero w r. 1844 powiat Bohusław-ski przemianowano na Kaniowski.

Kaniowa, herb polski, ob. Jastrzębiec.

Kaniowski powiat leży we wschodniej części gub. Kijowskiej i graniczy na północy z pow. Kijowskim i Taraszczańskim, na południo-zacho-dzie i południu z pow. Zwieuogródzkim i Czeh-ryńskim, wreszcie na wschodzie z gub. Połtaw-ską, od której linię graniczną stanowi Dniepr. Ogółem powiat zajmuje 2 868.6 w. Q obszaru. Pod względem ukształtowania powierzchni dzieli się na dwie wyniosłości górzyste, oddzielone od siebie doliną rz. Rosi. Do rzek miejscowych należą: Dniepr, który skrapia powiat na przestrzeni 54 wiorst, Roś (na przestrzeni 116 w.), z Rossawą (56 w.) itd. Spławnym jest tylko Dniepr. Większyoh jezior i błot niema. Grunt po większej części urodzajny, czarnoziem. Liczne parowy są powodem znacznych nieużytków, które zajmują 6°/₀ całego obszaru. Pod względem gieologicznym powiat składa się z ziem napływowych, z podłożem na zachodzie granito-wem rozmaitych formacyj, a w pasie bezpośrednio do prawego brzegu Dniepru przytykającym z ziem osadowych: glin, piasków i piaskowców. Okolica naddnieprzańska między Trechtemiro-wem i Piekarami przedstawia ciekawy pod względem tektonicznym okaz, jako przykład geologicznej dyslokacyi intensywnej. Z ciał kopalnych zasługują na wzmiankę: granit (około 79y2 sążni sześciennych rocznie), kamień młyński (140 sążni sześciennych), różne rodzaje glin: ceglana i garncarska; w granicie w okolicy Kor-sunia spotyka się grafit, a wpobliżu miasteczka Steblowa węgiel brunatny. Klimat umiarkowany, flora i fauna podobna do flory i fauny okolic przejściowych między pasem leśnym i stepowym. Ludności w r. 1900 było 270 191, w tej liczbie 134053 mężczyzn i 136138 kobiet. Pod względem wyznaniowym ludność składała się z 88°/₀ prawosławnych (237 719), 11.5°/₀ żydów (31151), reszta V₂°/₀ byli raskolnicy (44), sztun-dyści (392), katolicy (591), ewangielicy (31), mahometanie 214 i innych wyznań 29. Z o-gólnej ilości ziemi (267 441 desiatyn) 110 965 desiatyn należało do wielkich właścicieli ziemskich, a 152 400 desiatyn do włościan. Sieje się najwięcej oziminy i żyta. Urodzaje wynoszą: żyta ozimego 7.2, jarej pszenicy 4.8, ozimej 6.8, owsa 10.2, jęczmienia 6.5, gryki 5.5, prosa 5.5, kukurydzy 6, kartofli 49.4, grochu 6.3 itd. Lasy, przeważnie dębowe, zajmują 3.7°/a obszaru powiatowego. Gospodarstwo łąkowe słabo rozwinięte, wskutek tego i hodowla bydła nieznaczna: w roku 1892 liczono 15 013 koni, 31125 sztuk bydła rogatego, 55995 owiec, 817

80

kóz i 24 246 świń. Dobrze rozwija się ogrod- ki, synowiec Stefana, znanego bohatera wojen nictwo: ogrody zajmują 6.3% powierzchni po- szwedzkich i kozackich (tu się kolej następstwa wiatu. Przemysł wielki głównie rolny: 13 cukrowni produkuje na sumę 4% mil. rb., 7 gorzelni z obrotem 1 % mil. rb., 9 młynów parowych, 1033 wiatraki, 60 młynów wodnych, 2 odlewnie, fabryka narzędzi rolniczych, garbarnia i 3 cegielnie. W r. 1900 było 5 szkółek dwuklasowych, 15 jednoklasowych, 50 początkowych i 88 cerkiewnych, Dwa klasztory prawosławne są w Bohusławiu i Korsuniu. Liczne kurhany, mogiły i horodyszeza. W roku 1893 w jednym kurhanie odkopano dobrze zachowany skielet rycerza w pełnej zbroi, wraz z koniem w kompletnej uprzęży, z XI czy XIII w.

starostw przerywa); 1741, f 1782 Mikołaj Bazyli Potocki; 1782 Ignacy Potocki; Jan Potocki. Starostowie częstokroć zdawali trudy urzędów na podstarościch, czyli, jak ich pierwotnie nazywano, „sprawców”. I tak: w r. 1540 sprawcą był Nikifor Bobojeda, w 1548 Jan Chrzczonowicz, Wasyl Piotrowicz Zahorowski, w r. 1560 Semen Kmita.— „Enc. S. Org.”; „Słów. Geogr.”.

Kanisza: 1) Nagy Kani sza, miasto w węgierskim komitacie Zala, na liniaoh Wiener-Neustadt-K. (198 kim.), K.-Bares (84 kim.) i Bu-dapeszt-Pragerhof austryackiej kolei żelaznej Południowej; siedlisko królewskiej izby sądowej, sądu okręgowego, zarządu poczty i telegrafu i zarządu obwodu (34433 m-ców); w r. 1890 miało 7 811 m-ców, przeważnie Węgrów i katolików, w r. 1900—2 397 m-ców; dwa klasztory, wyższe gimnazym katolickie, wyższa szkoła dla kobiet i handlowa, liczne instytucye kredytowe i kasy oszczędności, więzienie; znaczue fabryki spirytusu, likierów i cegielnie, targi na szczecinę, bydło rogate i zboże. K. była dawniej drugą fortecą węgierską, lecz w r. 1702 została zniesiona.— 2) Kanisza Turecka (Török Kanisza), albo Nowa (Mała, Kis) Kanisza, wielka gmina i główna miejscowość obwodu Turecka Kanisza (42 300 m-ców) w komitacie Torontal, na lewo od Cisy, na linii Szegedyn-Karlova Gros Becskerek węgierskich kolei żelaznych państwowych, 3 429 m-ców, Węgrów, Niemców i Serbów (1890), stacya parowców, most, piękny zamek. — 3) Stara albo Węgierska K a n i s z a (O-Kanisza), wielka gmina w obwodzie Zenta, komitatu Bńes-Bodrog, na prawo od Cisy, naprzeciw Nowej Kaniszy, na linii Szege-dyn-Kókus-Zenta węgierskich kolei państwowych; 23 978 m-ców, przeważnie Węgrów katolików, (1900); żegluga, rybołówstwo, hodowla bydła,

uprawa pszenicy, prosa i tytoniu na obszarze

z. N.

Kaniowskie starostwo niegrodowe było położone w województwie i powiecie Kijowskim.

W r. 1773 składało się z miasta Kaniowa przy uściu Kaniówki i Dunajca do Dniepru, i z 39 wsi, między któremi zaliczały się: Sielec, Jabłonowo i Potok. W r. 1771 było w posiadaniu Ignacego Potockiego, kasztelana lwowskiego, który z niego opłacał kwarty złp. 22 299 gr.

Kaniszka (na monetach czytać należy Ka-neszki, a nie „Kanerki”, jak to czynił M. A. Stein), król indoscytyjski Baktryany i Indyj północnych, opiekun buddyzmu, uchodzi za twórcę ery Saka, datującej się od r. 78 po Chr. Nowsze badania wszakże podważyły mocno wia-rogodność tego roku, jako daty wstąpienia króla na tron i z wielkiem prawdopodobieństwem wykazują, że K., najsławniejszy książę z plemienia Jue-czûp czyli Kuszanów, panował od r. 12 przed Chr. do r. 45 po Chr. Był władzcą rozległego państwa, które na “południu ^dosięgało Gangesu, a na północy rozciągało się poza Himalaje do Jarkandu i Kokanu. Monety indoscy-tyjskie K-i z wyobrażeniami nie tylko Buddy, ale i bóstw greckich, jak np. Heliosa, irańskich, jak Mithry, bramińskich, a nawet scytyjskich, świadczą o indeferentyźmie religijnym króla. Buddyści jednak czczą pamięć K-i bardzo. Za

15. Na sejmie warszawskim z r. 1773 —1775 stany Rzpltej chcąc wynagrodzić królowi ubytek dóbr stołowych przy pierwszym rozbiorze kraju, nadały mu toż starostwo na własność, w roku jednak 1777 król Stanisław August darował je synowcowi swemu, ks. Stanisławowi Poniatowskiemu, generał-lejtenantowi. Na tymże sejmie wyznaczoną była komissya specyalna z 45-u u-rzędników do rozgraniczenia tego starostwa od dóbr ziemskich Tabańczy. Oto jest wykaz imienny starostów kaniowskich: r. 1511 Ostafi Daszkiewicz (był on zarazem i starostą czerkaskim), starostwa te były mu dane w nagrodę za okazane męstwo w bitwie z Tatarami w r. 1511; r. 1539 Wasyl Tyszkiewicz (zarazem i czerka-ski), ten za życia ustąpił; r. 1547 Onikij Hor-nostaj. Od r. 1553 do 1554 Dymitr książę San-guszko. Od r. 1554 starostwo nie miało starosty przez lat kilka; Zygmunt August pisał tegoż „Ziemi Czarnej”, roku do Mikołaja Radziwiłła: „żądamy, abyś nam oznajmił widzenie swe, ktoby się twojej miłości zdał się być godny na to starostwo w Czerkasach i Kaniowie, bo trzeba wczas na te miejsca starosty dać” (Lachowicz „Pam. do dziejów Polski” str. 69); 1560 — 1 — 3 — 9 Michał książę Wiszniowiecki (brat stryjeczny ks. Dymitra „kozaka”), był oni starostą czerkaskim; 1581 Hieronim Chodkiewicz; r. 1584 Aleksander książę Wiszniowiecki (był i starostą czerkaskim); 1596 f 1620 Janusz ks. Ostrogski; roku 1622 Stefan Snopkowski (był i starostą bohusławskim); roku 1625—32 Maciej Leśniowski, ten w r. 1632 u-stąpił starostwo Hieronimowi Charlęskiemu za 42 000 złp.; 1632—35 Hieronim Charlęski; roku 1636 do 1646 Samuel Łaszcz Tuczapski, strażnik kor.; r. 1649 Jeremiasz książę Wiszniowiecki, f 1651 (za wojny Chmielnickiego); Aleksander Koniecpolski, f 1653; 1654 Stefan Czarniec-

D.

jego czasów buddaizm stał się religią światową i szerzyć się zaczął w Tybecie i Chinach. Kaszmir i Gandhari zostały ogniskami główne-mi tego ruchu. Za niego wreszcie miał się odbyć w Kaszmirze czwarty sobór buddyjski, na którym ustanowiono kanon dla buddaizmu północnego (Tybetu, Mongolii, Chin).— Por. P. Gardner „The Coins of the greek and Scythic kings of Bactria and India in the British Museum” (Londyn 1886).

Kanitz, herb polski. Na tarczy, w polu srebr-nem, dwa czerwone pasy, ukośnie skrzyżowane, między czterema takiejże barwy pięciolistnemi różami. Nad tarczą dwa hełmy: nad pierwszym, nakrytym czapką purpurową z białym wyłogiem, złote kółko, z ośmiu wetkniętemi w nie pochodniami złotemi; nad drugim, nakrytym czapką w szachownicę czerwono-srebrną i z wyłogiem białym — trzy pióra strusie: białe między czer-wonemi. Labry czerwone, podbite srebrem. Herb

£$>

\-

Vy)

Fig. 122. Kanitz (herb).

rodziny saskiej von Kanitz, oddawna w Prusiech Zachodnich osiadłej.—Niesiecki, Ostrowski, Borkowski.

Kanitz Filip Feliks, podróżnik, etnograf i archeolog (* r. 1829 w Budapeszcie); od r. 1846 studyował w Wiedniu głównie historyę sztuki, potem odbył podróż po Niemczech, Fran-cyi, Belgii i Włoszech. Zwiedzenie w r. 1858 Dalmacyi, Hercegowiny i Czarnogórza, zdecydowało ostatecznie o jego karyerze naukowej: odtąd poświęcił się całkiem etnografii i liistoryi sztuki krajów naddunajskich. W roku następnym objechał Serbię i Bulgaryę, a i potem był bardzo częstym gościem Słowian bałkańskich. W r. 1871 założył Towarzystwo antropologiczne w Wiedniu, w r. 1874 został kuratorem Muzeum wschodniego tamże, w r. 1878 był organizatorem działu antropologicznego austryackie-go na wystawie powszechnej w Paryżu, w r. 1879 przewodniczył wraz z Brocą (ob.) i Qua-trefagem na międzynarodowym kongresie etnograficznym w Moskwie. Mieszka stale w Wied-niu. Napisał dzieła: „Die römischen Funde in Serbien” (Wiedeń 1861); „Serbiens byzantinische Monumente”, praca znakomita i niezbędna dla poznania sztuki średniowiecznej (tamże 1862); „Reise in Südserbien und Nordbulgarien” (t.

1868); „Serbien, historisch-ethnographische Reisestudien aus d. J. 1859—68” (Lipsk 1868; wyd. 1877); „Donau-Bulgarien und der Balkan. Historisch-etnographische Reisestudien aus den Jahren 1860—75” (tamże, wyd. 3-e 1882); „Katechismus der Ornamentik” (tamże, wyd. 4-e

1891) ; „Römische Studien in Serbien” (Wiedeń

1892)    i kilka większych prac w wydawnictwach akademii Wiedeńskiej i w czasopismach.

Kanitz Hans Wilhelm Aleksander, hrabia, polityk niemiecki (* 17 kwietnia r. 1841 w Mednicken w Prusach Wschodnich), studyował nauki prawne na uniwersytetach w Berlinie i Heidelbergu, brał udział w wojnach r. 1866 i 1870/71, od wojny prusko-francuskiej aż do r. 1877 był landratem w okręgu Szprotawskim na Szląsku, poczem zasłynął jako wybitny rolnik i znawca stosunków rolnych. Wybrany w r. 1899 posłem do sejmu Związku północno-niemieckiego przyłączył się do stronnictwa konserwatystów niemieckich i odtąd został przywódzcą agraryuszów, których interesów bronił żarliwie zarówno w sejmie pruskim (od r. 1884), jak i w parlamencie niemieckim (od r. 1889). Domagał się zwłaszcza ustanowienia ceł ochronnych zbożowych, dogodnych dla ziemian niemieckich taryf kolejowych i traktatów handlowych. Słynny jest szczególnie jego wniosek zwany pospolicie projektem K-tza, przedłożony po raz pierwszy w r. 1894, a po raz drugi w r. 1895 parlamentowi o unormowaniu cen zboża. Projekt upadł ostatecznie dnia 17 stycznia r. 1897; polegał on na tern, że w celu u-trzymania w Niemczech cen zboża na pewnej wysokości dla ziemiaństwa niemieckiego bardzo dogodnej, państwo miało zmonopolizować handel zbożem zagranicznem i sprzedawać je na rynku wewnętrznym narówni ze zbożem niemiec-kiem. Otrzymany ze sprzedaży państwowej dochód miał iść w jednej części do kasy państwa, z drugiej zaś części miano utworzyć fundusz rezerwowy. Z niego państwo czerpać miało w celu wyrównania cen wówczas, gdyby zboże zagraniczne było droższe od niemieckiego. W swoim czasie projekt K-tza spotkał się z surową krytyką G. Schmollera („Einige Worte zum Antrag K.” w czasopiśmie „Jahrbücher für Gesetzgebung” Lipsk 1895), J. Conrada („Die Preisentwickelung der letzten Jahre und der Antrag K.” w czasopiśmie „Jahrbüchern für Nationalökonomie” Jena 1895), Pichlera („Der Antrag K.” Kolonia 1896). Projekt K-tza według zapewnień agraryuszów niemieckich zaradziłby skutecznie dręczącemu oddawna Niemcy przesileniu rolnemu. Z prac K-tza zasługują na wzmiankę: „Aphorismen! über Getreidezölle”

z. N.

(Berlin 1879); „Das Wirtschaftsprogramm des Reichskanzlers” (tamże 1879); „Die Denkschrift Delbrücks über Getreidezölle” (1879); „Die preussischen Ostprovinzen u. die Zollreform” (1880).

Kanitz August, botanik węgierski (* 25 kwietnia r. 1843 w Lugosie [kom. Krasso-Szö-rény] na Węgrzech—f w r. 1896 w Koloszwa-rze), od r. 1861 kształcił się w Wiedniu, a potem w Tubindze; po ukończeniu studyów odbywał liczne podróże naukowe po Niemczeoh, Hollandyi, Francyi i Włoszech. W r. 1869 został profesorem historyi naturalnej w akademii rolniczej w Altenburgu (Magyar Ovar), a w r. 1872 profesorem botaniki i dyrektorem ogrodu botanicznego w Koloszwarze. Zajmował się hi-storyą botaniki na Węgrzech i badał florę krajów austryacko-węgierskich, bałkańskich i środ-kowo-europejskich. Napisał: „Geschichte der Botanik in Ungarn” (Hannower 1863), „Uebersicht der pflauzengeografischen Verhältnisse Ungarns, Siebenbürgens, Dalmatiens, Kroatiens u. Slawoniens”; „Anthophyta quae in Japonia” etc. (spis roślin zebranych wraz z Weissem w Japonii, Peszt 1878); „Plantae Romaniae hucusque co-gnitae” (Koloszwar 1879—81); „Die botanischen Resultate der Zentralasiatischen Expedition der Grafen Bela Széchény”. Z Aschersonem wydał spis roślin Serbii, Bośni, Hercegowiny, Czarno-górza i Albanii (Koloszwar 1877). Wespół z Knappem, Schulzem i Müggenburgiem opracował florę Sławonii. W pracach Towarzystwa zoologicz-no-botanicznego w Wiedniu (1862) i w czasopiśmie „Linnaea” (1863) wydrukował „Addita-menta ad floram hungaricam” Kitaibela. Od r. 1877 redagował węgierskie czasopismo botaniczne w Koloszwarze.

Kanizyusz Piotr, ob. Canisius.

Kankakee, miasto główne County K., nad rzeką K., w stanie Illinois Ameryki Północnej, punkt przecięcia kolei żelaznych, 13 595 m-ców (1900 r.), dom obłąkanych, odlewnie żelaza, fabryki, przędzalnie, łomy kamienia.

Kankroid (patolog.), ob. Rakowiec, por.

Rak.

Kankryn (Cancrin) Jerzy, hrabia, pisarz i mąż stanu rossyjski (* w r. 1774 w Kanau— w r. 1845), kształcił się w Niemczech, w roku 1796 przybył do Rossyi i początkowo pomagał ojcu, który zajmował posadę technika górniczego w warzelni soli. Potem był radzcą wydziału ekonomii państwowej przy ministeryum spraw wewnętrznych, a następnie inspektorem kolonij niemieckich w gub. Petersburskiej. Prace p. t. „Fragmente über die Kriegskunst nach militärischer Philosophie” (1809) i „Ueber das System und die Mittel zur Verpflegung der grossen Armeen” zwróciły na autora uwagę sfer wojskowych i cesarza, i w r. 1811 zamianowano go pomocnikiem generała zarządzającego prowiantem („prowiant-meister”), w r. 1812 generałem intendentem pierwszej armii, w roku zaś 1813 generałem intendentem armii czynnej. W r. 1820 został członkiem rady wojennej i napisał dzieło „Weltreichtum, Nationalreichtum und Staatswirthschaft”, w którem skrytykował surowo działalność ministra finansów Gurjewa Dymitra (ob.), i „Ueber die Militär-Oekono-mie im Frieden und Kriege und ihr Wechsel-verhältniss zu den Operationen” (1820 —1823). Przed samą śmiercią, bawiąc za granicą, napisał ostatnią, najsłabszą swą pracę p. t. „Die Oekonomie der menschlichen Gesellschaften und das Finanzwesen”. Zasłynął głównie jako zdolny minister finansów (urząd ten pełnił od roku 1823 do r. 1844) i jako twórca ściśle stanowego systemu finansowego, opartego na podatku pogłównym. Z nazwiskiem K-a związane jest w Rossyi przywrócenie monety brzęczącej, wzmocnienie systemu polityki protekcyjnej i polepszenie rachunkowości państwowej i buchalteryi. W celu podniesienia wartości rubla assygnacyj-nego zarządził dewaluacyę: w r. 1839 zaprowadził kasę depozytową, która wydawała bilety depozytowe, zapewniające wjpłatę rubla za rubla; w r. 1841 wypuścił bilety kredytowe, wreszcie w r. 1843—bilety kredytowe państwowe, przy-jąwszy za jednostkę monetarną rubla. W cłach protekcyjnych K. widział nietylko środek obrony przemysłu rossyjskiego, ale i sposób opodatkowania klas uprzywilejowanych, wolnych od podatków bezpośrednich. Założył instytut technologiczny w Petersburgu, wprowadził preliminarze budżetowe, rozwiuął przemysł złoty w kopalniach rządowych. Dbały bardzo o rozwój przemysłu fabrycznego, po - macoszemu traktował przemysł rolny wogóle. Jako minister finansów rossyjski, przyczynił się w czasie swego urzędowania do podniesienia podatków bezpośrednich o 10 milionów rubli srebrem, wciągnąwszy „inorodców” do płacenia pogłownego i powiększywszy podatek handlowy; w r. 1842 podniósł podatek stemplowy; w celu powiększenia dochodów państwowych, zamiast skarbowej sprzedaży wódki wprowadził system propinacyjny, który bardzo źle wpłynął na moralność ludu. Zaprowadził akcyzę od tytoniu. Dbał szczególnie o lasy i usiłował wyciągnąć z nich korzyść dla państwa. Był przeciwnikiem banków prywatnych i kas oszczędności, aczkolwiek sam lubił o-szczędność i nie cierpiał deficytów budżetowych: w celu zrówuoważenia ich potrafił nawet zmniejszyć wydatki na wojsko—Por. Keyserling „Aus den Reisetagebüchern des Grafen Cancrin, mit einer Lebensskizze” (1865); cały szereg artykułów o K-ie w „Journal de St. Petersbourg” (I860); „Finause Rossyi w XIX wieku” (Petersburg 1882, 4 tomy); Siemientkowskij „J. F. K.”; Bunge „Myśli grafa K-a o bumażnyeh dieńgach” („Russ. Wiestnik” 1884); Sudiejkin „Wozstano-wlenije w Rossii mietalliczeskago obraszczenija”.

Kankrynit, minerał heksagonalny—glinokrze-mian typu sodalitowego, złączony z węglanem wapniowym i wodą. Wzór jego może być wyrażony w sposób następujący:

szczytnie jako wyborny tłómacz utworów poetyckich włoskich, prowansalskich, angielskich, łacińskich itd. Wymienimy tu: Dzieła dramatyczne Beaumonfa i Fletschera (Berlin 1808, 2 tomy); Boską Komedyę Dantego (Lipsk 1809 — 20, wyd. 5-e tamże 1873) i Poezye Liryczne (wespół z Wittem, tamże 1827, wyd. 2-e 1842); Pieśni Leopardiego (tamże 1837); „Heliand” (ob.; Berlin 1847) i Poezye Trubadurów (Tubin-ga 1852 i 1855).

Kannenbäckerland, kraina w obwodzie Dolnego Westerwaldu, pruskiej regencyi Wiesbadeń-skiej. Tutaj wyrabiają kamionki do wód mineralnych (rocznie przeszło 11 milion.). Ogniskiem przemysłu tego jest Rausbach, dalej Baumbach, Dernbach, Grenzhausen, Moggendorf itd. z- N-

Kannobin albo Kanobin, klasztor w górach Libańskich, w odległości 25 kim. od Tripoli, w Syryi. Według podania założony był przez Teodozyusza W. i po części wykuty w skale masywnej (379 — 395). W w. VII Jan Maro, zostawszy patryarchą Libanu, założył w klasztorze tym swoją rezydencyę i z owczarni swojej duchownej zorganizował rodzaj stałej obrony od napaści Arabów. Dyecezyanie jego należeli do sekty chrześciańskiej Monotheletów, od niego zaś przezwali się Maronitami, a nazwa ta zczasem zatraciła znaczenie sekty, zwłaszcza odkąd Monotheleci pojednali się z Rzymem, i stała się niejako narodową, a przynajmniej plemienną. Ob. Mar on i ci.

Kannstadt, miasto w król. Wirtemberskiem, ob. Cannstadt.

4Na₂Al₂Si₂0₈. 2CaC0₃. 3H₂0.

b.

co odpowiada analizie Tschermaka: krzemionki 37.2, glinki 30.3, wapnia 5.1, tlenku sodowego 17.4, wody 4.0, dwutlenku węglowego 5.2. Jest on zatem krystalograficznie zbliżony do nefelinu, a chemicznie do minerałów grupy sodalitów, w każdym razie i nefelinowi, i sodalitom pokrewny. Znanym jest też K. wapienny z Wezuwiusza, będący glinokrzemianem składu

nCaAl₂Si₂0₈. CaC0₃,

i K. sodowy, otrzymany sztucznie przez działanie roztworu wody w temperaturze podniesionej na eleolit, anortyt, kaolin i in., będący zespoleniem wyrażonego na początku glinokrzemianu sodowego z węglanem sodowym i wodą krysta-lizacyi. Wobec czego K. właściwy czyli powszechny zwać należy kankrynitem sodo-wo-wapiennym. Minerał ten bardzo rzadko występuje w słupkach heksagonalnych z podstawą i piramidą tępą. Zwykle zbity w massach niezindywidualizowanych lub skupieniach pręcikowych. Łupliwość zupełna w kierunku pryzmatu wyraźna równolegle do podstawy, a zatem w tych samych kierunkach co i nefelinu.

B.

Kannstein (właściwie Canstein) Karol Hildebrand Freiher von (* 1667—f 1719), był w r. 1689 kamerjunkrem kurfiirsta brandenburskiego i pełnił w Niderlandach służbę wojskową, którą uniemożebniła mu choroba. Upamiętnił się przez założenie ze składek Instytutu biblijnego, który ostatnią wolą swoją hojnie uposażył i połączył z zakładami Franckego (ob. Francke August Herman). Zadaniem tego Instytutu, zwanego „kansztejnowskim”, było wydawanie i sprzedawanie jaknajtaniej w możliwie największej liczbie egzemplarzy Pisma świętego. Pierwsze wydanie Nowego Testamentu ukazało się r. 1712 w cenie dwugroszowej, cała Biblia r. 1713 po 9 groszy.— Oprócz tego K. jest autorem dzieła „Harmonie der vier Evangelien” (Halla 1719) i „Leben Speners” (tamże 1719).— Por. Bertram „Geschichte der Cansteinschen Bibelanstalt” (Halla 1819).

Kannushi, nazwa kapłanów S z i n t o w Ja-

Twardość od 5 do 5.5. Ciężar właściwy od 2.43 do 2.46. Białawy, często różowawy od wrosłych weń drobniutkich inkluzyj hematytu, cytrynowo-żółty, zielony, niebieskawy. Na płaszczyznach łupliwości połysk szklisty do perłowego. Na powierzchniach odłamu połysk tłusty.

Przezroczysty lub przeświecający. Dwójłomność odjemna, mocniejsza niż nefelinu. Wypalany mętnieje, w płomieniu dmuchawki łatwo się topi na białe pęcherzowate szkło. W kwasie solnym rozkładny zupełnie z żywem burzeniem się cieczy, roztwór otrzymany tym sposobem po zagotowaniu lub zgęszczeniu, wydziela galaretę krzemionkową. Nawet kwas szczawiowy rozkłada go i w roztwór przeprowadza, strącając jednocześnie szczawian wapniowy. K. jest często napotykany jako minerał skałotwórczy sye-nitów eleolitowych, często występuje z sodalitem.

z. w.

Znany w Ditro (Siedmiogród), w Barkeviku (w Norwegii południowej), w Miasku (Ural południowy), w Lichtfieldzie (Canada).

Kannanur, ob. Kananor.

B.

Kanny (po łac. Cannae), miasto w starożytnej Apulii, niedaleko uścia Aufidusu (obecnie Ofanto) do morza Adryatyckiego w prowincyi neapolitańskiej Terra di Bari, słynie straszną

Kannegiesser Karol Ludwik (* r. 7781 — t 1861 w Berlinie). Ukończywszy studya filologiczne w Halli był rektorem gimnazyum ponii. w Prenzlau (1814j, dyrektorem gimnazyum Fry deryka we Wrocławiu (1822), a potem nauczycielem prywatnym w Berlinie. Wydał Poezye (Wrocław 1824) i dwanaście tomików Dramatów dla młodzieży (1844 — 49), lecz były to rzeczy klęską, jaką tu ponieśli od Hannibala Rzymianie małej wartości. Natomiast odznaczył się za- w dniu 2 sierpnia r. 216 przed Chr. Wojskiem

Nigrycyi.

rzymskiem, liczącem 80000 ludzi piechoty i 6 000 jazdy, dowodzili dwaj konsulowie: Lucius Emi-lius Paulus i Cajus Terencyusz Varro, mieniając się codziennie w dowództwie. Hannibal miał wszystkiego 40 000 ludzi piechoty i 10 000 jazdy i stanął w szyku bojowym na lewym brzegu Aufidusu, gdzie usadowiła się również część wojska rzymskiego, którego główna siła stała atoli na prawym brzegu rzeki. Chcąc prędzej rozpocząć bitwę, Hannibal przeprawił się z wojskiem na prawą stronę, ale Varro bitwy nie przyjął, ponieważ nie był to dzień jego dowództwa naczelnego. Następnego dnia Varro przeniósł się z wojskiem na lewy brzeg rzeki i o-parłszy o nią swoje prawe skrzydło, daleko rozpostarł się na równinie. Ponieważ ta przedstawiała doskonały teren operacyjny dla słynnej jazdy numidyj8kiej Kartagińczyków, Hannibal przeprawił się w miejscu łatwem przez Aufldus po raz wtóry i zajął pozycyę w kształcie sierpa naprzeciwko Rzymian. Niecierpliwy i chciwy sławy wojennej Varro rozpoczął bitwę. Kiedy Rzymianie rzucili się na stojących w pierwszej linii Iberów i Gallów i nieostrożnie w zwartym szyku wysunęli się zbytnio naprzód, Libijczycy natarli całą siłą na oba skrzydła wojska rzymskiego, a jednocześnie jazda afrykańska zaatakowała Rzymian z tyłu. Wówczas walka przeszła w rzeź: pod razami Kartagińczyków padli otoczeni zewsząd Rzymianie, a w ich liczbie konsul Lucius Emilius Paulus, były konsul Gn. Servilius, b. konsul i dyktator Marcus Minu-tius, dwóch kwestorów i 29 trybunów wojskowych. Strata Rzymian wynosiła 45 000 ludzi, a według Polibiusza 70 000. Zaledwie kilka tysięcy niedobitków pociągnęło częściowo do Ca-nusium, gdzie nad nimi objęli dowództwo Publius Scipio Africanus i Appius Claudius Pülcher, częścią do Venusia, dokąd z 70 jeźdźcami uciekł Varro. Hannibal utracił 8 000 ludzi i dlatego nie odważył się, mimo doradzań Ma-harbala, na natychmiastowe wkroczenie do Rzymu. Ścisłe oznaczenie miejsca bitwy pod K-ami, zwłaszcza brzegu, na którym ją stoczono, dotychczas nie jest stanowczo stwierdzone, a w swoim czasie wywołało wiele sporów pomiędzy uczonymi (Niebuhr).—Por. Stiirenberg „De Romauorum cladibus Trasimena et Cannensi” (Lipsk 1883;; Reusch „Die Schlacht bei Cannae” (Altkireh 1888); Solbisky „Die Schlacht bei Cannae” (Weimar 1888).

Kano, „ogród Sudanu”, prowincya państwa Sokoto, w północno-zachodniej Afryce, kraj uposażony bogato we wszystkie owoce zwrotnikowe, o powierzchni malowniczo falistej, z przeszło 200 000 wolnych mieszkańców (Julbowie i murzyni Haussa) i tyleż niewolników. Miasto główne K., z 80—80 000 m-ców osiadłych, prowadzi znaczny handel i wyrabia błękitne, bawełniane materye, zwane „sudańskiemi”, które stanowią przedmiot wywozu; wyrabiają tu też piękne trze-wiki i sandały, sztylety i inną broń. K. sprzedaje w dużej ilości zboże, indygo, towary bawełniane, wyroby skórzane, handluje zaś głównie saletrą i orzechami kola. Jest to najdalej na południo - zachód posunięty rynek Arabów, którzy przybywają tu z Tripolisu, Tunisu, nawet z Egiptu, i wymieniają towary własne lub europejskie na niewolników, kość słoniową, strusie pióra. Po upadku Katseny zakwitło K. Dziś.

należy ono do angielskiego obszaru Północnej

z. N.

Kanobos albo Kanopos, po grecku K4vco-ßoc, Kàv(j)7ioç, po łacinie Canobus, Canopus, znaczne miasto Dolnego Egiptu, trzy mile na północo-wschód od Aleksandryi położone, w pobliżu zachodniego uścia Nilu, według niego Ka-nobejskiem zwanego. Kanał osobny łączył to miasto, po egipsku zowiące się P egu at, najbogatsze i najhandlowniejsze w owych okolicach przed założeniem Aleksandryi, z jeziorem Mareockiem i Aleksandryą. Mieszkańcy jego osławieni byli ze zbytkownego i rozwiązłego życia (Kavo)ßiap,0<;), objawiającego się szczególnie podczas świąt uroczystych, które, obchodzone w kulcie mistycznym, rzeczywiście zaś rozpuście wyuzdanej poświęconym, zwiedzali także licznie zamożniejsi obywatele aleksandryjscy. Sławy wielkiej zażywała w niem wyrocznia w świątyni Serapisa, zburzonej za panowania cesarza Teodozyusza. Jak Herodot wspomina, były tutaj wielkie instytuty, w których zmarłych balsamowano. Nazwę swą miało miasto owo, według mitycznej tradycyi, otrzymać od Kano-bosa, zmarłego tutaj sternika króla Menelaosa, którego zwłoki również na tem miejscu pochowano, albo też nadać mu ją miano od Serapisa, czczonego w tem mieście podobno w postaci dzbana, zwanego KAvwßoę, symbolu, wyobrażającego, według egipskiego pojęcia, żyzność ziemi. Najnowsze badania wszakże dowodzą, że takiego bożka, noszącego miano „Kanobos” wcale nie było. Równie mylnem jest zdanie, jakoby pewne egipskie dzbany, albo wazy, zwano k a-nobami albo kanopami. Odkrywane często w grobach staroegipskich wazy, mające na przykryciach wyobrażenia głowy, zwą wprawdzie i dzisiaj jeszcze często kanobami, służyły one jednakże do przechowywania zabalsamowanych szlachetniejszych części ciała wewnętrznych, jak serca, wątroby, płuc, i przyozdabiane są w głowy czterech synów Ozyrysa, czuwających pilnie nad wnętrznościami zmarłych; a tak Amseta wyobraża głowa ludzka, Hapiego (Api-sa) łeb byka, Duamutefa—łeb szakala, a Kebh-senufa—łeb krogulca. Dla wielkiego podobieństwa do owych waz egipskich nazywają się także kauopami znachodzone często w grobach etruskich dzbany i wazy, które, czarno pokostowane, noszą również wyobrażenie głowy ludzkiej i ramion, wznoszących się przy uchach o-wych naczyń grobowych. Najstarsze z nich od-

S. Drz.

H.

455).

nieść należy do VIII albo VII wieku przed Chr. W mieście K. zgromadzili się także w r. 238 przed Chr. kapłani egipscy, aby uchwalić tak zwauy dekretkanopejski, na mocy któ-rego królowi Ptolemeuszowi, noszącemu przydomek Euergetes, oddawać miano cześć boską. Dekret ów, skreślony w hieroglifach, a prócz tego w demotycznym i greckim języku, w kamieniu wykuty, publikowano i wystawiono we wszystkich świątyniach królestwa Egipskiego. Odkrycie jednej z owych inskrypcyj trójjęzyko-wych w rozległych ruinach Tanis w r. 1867 przez uczonego Lepsiusa, potwierdziło z całą stanowczością, jak trafnie sławni egiptologowie, jak Champollion, umieli odcyfrować trudne hieroglify egipskie. Od tego czasu odkryto jeszcze dwa inne egzemplarze owego dekretu sławnego. Z wielkiego miasta K., które już od czasów zaprowadzenia chrześciaństwa zupełnie podupadło, pozostały dzisiaj tylko znaczne rumy, znajdujące się o pół godziny drogi ku zachodowi od Abukiru.

Kanodż, miasto w Indyach, ob. Kanaudż.

Kanoe (z ang.), łódź dzikich plemion, wyrabiana z jednego puia, wązka i długa, nieprzydatna do żagla i trudna do wiosłowania. Gren-landczycy budują K. z kości wielorybów i pokrywają je skórą—do wiosłowania używają długich dwuskrzydłowych wioseł, za pomocą których bardzo prędko i zręcznie jeżdżą—w celu zastosowania żagli łączą 2 K. ze sobą, jedno obok drugiego.

Kanold Jan (* we Wrocławiu d. 15 grudnia r. 1679—f tamże d. 15 listopada r. 1729), lekarz, wielce zasłużony jako pisarz dziejów chorób nagminnych. Do zawodu lekarskiego sposobił się w Halli od r. 1701 i tam przejął się zasadami J. E. Stahl a (ob.), mistrza swego, i do końca życia był im wierny. Osiągnąwszy w r. 1704 dyplom doktorski, po obronieniu rozprawy „De abortu et foetu mortuo”, osiadł w rodzinnym Wrocławiu i pracował tam do śmierci. Jako lekarzowi wiodło mu się uieosobliwie, tak, źe umarł nawet w biedzie, ale też nietyle się trudnił wykonawstwem dochodnem, ile pracą naukową, której był duszą całą oddany.—W dziejach medycyny K. zajmuje miejsce bardzo zaszczytne, co zawdzięcza pracom swym wybornym o zarazie morowej oraz innych chorobach nagminnych. Prace jego, będące owocem poszukiwań mozolnych, a zarazem oparte na spostrzeżeniach i badaniach osobistych, dla nas muszą być tern ciekawsze, ponieważ w nich znajdujemy też wiele wzmianek i wiadomości, kraju naszego dotyczących.—Z dzieł K-a najsłynniejsze jest: „Einiger Medicorum Sendschreiben von der in Preus-sen 1708, in Danzig 1709, in Rosenberg 1708, in Frauenstadt 1709 grassirten Pest, von der wahren Beschaffeńheit des Bubonis, des Schweis-ses und der Pestgeschwüre, sonderlich der Beulen etc.” (Wrocław 1711, wyd. 2-e tamże 1713);

podobne treścią i również cenne jest drugie p. n. „Einiger Marsilianischen Medicorum in französischer Sprache ausgefertigte und in’s Teutsche übersetzte Senschreiben von der Pest in Mar-silien und mit einigen reflexionibus sonderlich von dem wahren Ursprung der Pestilenz aus dem Orient” (Lipsk 1721; nie jest to, jakby się z napisu zdawać mogło, przekład, lecz praca własna K-a, oparta jeno na wiadomościach o morze, z Francyi pochodzących). Bardzo doniosłe dla dziejów chorób nagminnych jest wydawnictwo kwartalne K-a, wspólnie z Kundmannem i Brunschwitzem ogłoszone, p. n. „Sammlung von Natur- und Medicin-Geschichten, wie auch hierzu gehörigen Kunst- und Literatur-Geschichten, so sich in Schlesien und anderen Ländern begaben von 1717 — 1727” (Wrocław 1718 — 1729; 37 zeszytów i 24 dodatki); kwartalnik ten, znany i przywodzony przez historyków zwykle jako „Breslauer Sammlung”, po śmierci K-a wydawał do r. 1733 Büchner w Erfurcie pod napisem zmienionym „Miscelanea physico-medica” (Skorowidz do wydawnictwa całego wyszedł w Erfurcie 1736). Oprócz prac powyższych K. ogłosił jeszcze: „Historische Relation von der Pestilenz der Hornviehes, welche a. 1711 und 1712 in Schlesien wie nicht weniger im Jahr 1710 in Mähren, Polen, Ungarn, Oesterreich, Siebenbürgen grassirte” (Wrocław 1713) i „Kurze Historie von der Seuche des Viehes von 1701 bis 1717, vorzüglich von der grossen Pestilenz unter dem Horn- und Pferdevieh von 1709 bis 1717 aus vielerley Correspondenz und anderen Berichten zusammengetragen” (Budyszyn 1720 i powtórnie, tamże 1721), nadto mnóstwo prac drobniejszych w „Acta” c.-k. Akademii Leopol-dyńskiej, której był członkiem. — Por. „Medicorum Silesiacorum satyrae” (Wrocław i Lipsk 1737; spec. II, str. 95); „Biographie médicale” (T. V str. 406), „Diction, hist, de la méd.” (T. III str. 310); „Allgem. Deutsche Biogr.” (T. XV str. 80) i Haesera „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 1095 i T. III str.

Dr j. p.

Kanoldt Edmund, pejzażysta, ur. 1845 pod Weimarem, uczeń Prellera tamże, pobyt w Rzymie 1869 — 72, gdzie ustalił swą manierę na wzór Franz - Drebera. Od 1876 w Karlsruhe, tu doznał wpływu Ferd. Kellera. Kompozycye K-a są, według ocen niemieckich, trzymane w wielkim stylu, poetyzujące starożytność klasyczną. Obrazy K-a znajdują się w wielu ga-leryach Niemiec, w Berlinie, w Nationalgalerie jest jego „Penelopa”. Ilustrował dzieła współczesne niemieckie i Szekspira „Sen nocy letniej” i wydał „Pejzaże mitologiczne” (Lipsk 1888).

Kanon, wyraz grecki, oznaczał pierwotnie laskę, drążek, linię, węgielnicę, a stąd przenośnie prawidło. W tern ostatniem znaczeniu wyraz ten wcześnie zaczął być uważany w najdawniejszych kodeksach prawa kościelnego greckiego, skąd przeszedł do mowy Kościoła łacińskiego, który poprzednio używał słowa reguła, na oznaczenie w ogólności prawa kościelnego, dla odróżnienia od nomos, prawa cywilnego albo doczesnego. Stąd pochodzi Nomokanon, to jest zbiór praw cywilnych i kościelnych. Ustawa cywilna, przyjęta do kodeksu kościelnego lub zatwierdzona przez prawo kościoła, nazywa się lex canonicata. W szczególności K-ami oznaczano pewne rodzaje prawa kościelnego, jak np.: 1) Sentencye czyli zdania Ojców świętych, 2) Decyzye albo uchwały soborów, dotyczące karności kościelnej, zwane na soborach łacińskich regulae, dla różnicy od dogmatów, t. j. uchwał w rzeczach wiary i obyczajów. Na soborze trydenckim te ostatnie nazywane są canones; postanowienia zaś, dotyczące karności i wyjaśnień propozycyj dogmatycznych, objętych K-ami, zwane są dekreta. 3) Dekreta czyli postanowienia papieżów (ob. Kościelne prawo). Wyraz K. oznacza jeszcze spis ksiąg świętych czyli biblijnych, uznanych przez Kościół za prawdziwe, natchnione od Boga, kanoniczne, dla różnicy od apokryfów, t. j. ksiąg nieuzna-nych za prawdziwe, natchnione od Boga (ob. Kanon biblii i Księgi apokryficzne). Canon missae, K. we Mszy (ob.). K. wyraża także spis świętych kanonizowanych, album sanctorum; listę księży przywiązanych do jednego Kościoła, którą zwano także matricula ecclesiae, album, tabula clericorum. U niektórych zakonników K. jest to księga, obejmująca ich przepisy i ustawy. Wyraz ten mieści się także w słowie Kanonizacya (ob).— „Eue. S. Org.”.

Kanon biblijny jest to zbiór ksiąg, uznanych za Boskie, z tego więc określenia wypływa, że księga kanoniczna będzie tylko taka, która przez Kościół uznana jest za natchnioną. Księgi, które zawsze i wszędzie były uznane za natchnione, nazywają się protokanoniczne, te zaś, które były wątpliwe przez pewien czas i dopiero powagą Kościoła uznane za Słowo Boże, nazywają się deuterokanoniczne; księgi a-pokryficzne są te, które, chociaż uznane za prawdziwe przez niektóre kościoły, przez Kościół katolicki odrzucone zostały. Nazwy pro-tokanoniczny i deuterokanoniczny datują z XVI wieku, użył ich pierwszy Sykstus z Sieny w swej „Bibliotheca sacra”, jednak Euzebiusz w swej historyi kościelnej już odróżnia księgi, przyjęte przez wszystkich, księgi, o których są wątpliwości, i wreszcie takie, które nie miały za autorów apostołów lub ewangielistów. Księgi deuterokanoniczne Starego Testamentu są: Tobiasz, Judith, ks. Mądrości, Ekklezyastyk, Baruch i ks. Machabejskie. Deuterokanoniczne N. Testamentu są: list do Żydów, list św. Jakóba, list drugi św. Piotra, list drugi i trzeci św. Jana, list św. Judy i Apocalypsis. Oprócz tego dodatki deu-torokanoniczne do ksiąg Star. Test. są: Esther rozdz. X w. 4 do XVI. 24, do księgi Daniela: modlitwa Azaryasza i hymn trzech młodzieńców w piecu ognistym, III, 24—90; historya Zuzanny i Starców, XIII, historya Bela i Smoka, XIV. Dodatki deutorokan.: do N. Test. są: koniec Ewau-gielii św. Marka, XVI, 9—20; opowiadanie o pocie krwawym u św. Łukasza, XXII, 43—44; hi-historya cudzołożnicy u św. Jana VII, 2—12; przy tem dodatek V, 7 do 1-go listu św. Jana. Aby zrozumieć ten podział na księgi proto-i deuterokanoniczne trzeba przejść historyę K-u Starego, a potem Nowego Testamentu. — Kanon Starego Testamentu. Można rozróżnić trzy kanony: 1) Żydów z Palestyny, 2) Żydów z Ale-ksandryi i 3) Chrześcian. — 1. Kanon Żydów z Palestyny zawiera księgi, napisane po he-brajsku (z kilku dodatkami chaldejskiemi i a-ramejskiemi); tych ksiąg jest 36, lecz łączą je razem, by była liczba 22, t. j. ilość liter alfabetu, i dzielą na trzy kategorye: a) prawo (tora): 1. ks. rodzaju, 2. wyjścia, 3. kapłańska,

4. liczb, 5. powtórzonego prawa; b) prorocy (ne-biim): 6. Jozue, 7. Sędziów z Ruth, 8. Samuela (dwie pierwsze królewskie, wedle Vulgaty), 9. królewskie, 10. Izajasz, 11. Jeremiasz z lamen-tacyami, 12. Ezechiel, 13. dwunastu małych proroków; c) pisarze święci (ketubim): 14. Psalmy, 15. Przypowieści, 16. Hiob, 17. Pieśń nad pieśniami, 18. Ekklezyastes, 19. Esther, 20. Daniel, 21. Ezdrasz i Nehemiasz, 22. Kroniki. Żydzi z Babilonu wybierają 24 księgi, dodając: 23. Ruth, 24. Lameutacye. Bardzo mało mamy danych kto i kiedy ten kanon ustanowił, wiemy jednak, że Mojżesz księgi prawa oddał Lewitom i kazał je chować w arce, odczytując ludowi co 7 lat (Deut XXXI, 9—56), — był to początek kanonu; następnie dodawano księgi później napisane, o czem mamy liczne wzmianki w księgach, np. Daniel opowiada, że czytał zbiór tych ksiąg, między innemi cytuje Jeremiasza (Dan. IX, 2). Po niewoli babilońskiej Ezdrasz i wreszcie Juda Machabeusz zebrali księgi, które uformowały kanon. Do XIX wieku było mniemanie tak katolików, jak protestantów z bardzo małe-mi wyjątkami, że Ezdrasz ostatecznie ułożył kanon palestyński; w XIX wieku utrzymują, że dopiero w erze chrześciańskiej kanon był utworzony, tylko zgodzić się nie mogą ani na dobę, ani na autora; jednak wśród wielu zdań można wyprowadzić następne twierdzenia ogólne, że Ezdrasz przyczynił się bardzo do ułożenia kanonu, że do niego należały wszystkie księgi protokanoniczne, że przy końcu drugiego wieku ery naszej kanon był zamknięty i że wszystkie w nim zawierające się księgi były uznane przez Żydów za natchnione od Boga, t. j. za Słowo Boże.—2. Kanon aleksandryjski, t. j. ułożony przez Żydów mieszkających w Aleksandryi, różni się od kanonu palestyńskiego tem, że zawiera oprócz protokanonicznych wszystkie deuterokanoniczne. Należy wytłómaczyć, czemu jest ta różnica między dwoma kanonami żydowskie-mi i czemu Żydzi aleksandryjscy przyjmowali za natchnione księgi, odrzucone przez Żydów palestyńskich? Żydzi aleksandryjscy dlatego księgi deuterokauoniczne uważali za natchnione, że początkowo i Żydzi palestyńscy je przyjmowali, dlatego też przy początku naszej ery Żydzi palestyńscy nietylko że nie ganią kanonu aleksandryjskiego, lecz go nawet chwalą (por. Józefa, Antiq., talmud Jeroz., Megillotb); następnie widzimy, że tak talmud jak i inne księgi żydowskie cytują księgi deuterokanoniczne; przytem te księgi, z wyjątkiem księgi Mądrości i drugiej Machabejskiej, były napisane po hebrajsku lub aramejsku — i Żydzi aleksandryjscy od braci palestyńskich je otrzymali; stąd więc widzimy, że dopiero gdy chrześciaństwo się rozszerzyło i przyjęło za swój kanon aleksandryjski, Żydzi palestyńscy powyrzucali ze swego kanonu deuterokan. księgi. — 3. Kanon chrześciański. Jezus Chrystus i a-postołowie używali ciągle wyjątków ze Starego Testamentu, tak z ksiąg proto- jak i deuteroka-nonicznych, nie czyniąc między niemi żadnej różnicy, przytem apostołowie — jak jest dowiedzione — brali teksty z greckiej wersyi nietylko deutero-, lecz i protokanoniczue; stąd dali nam w Nowym Testamencie kanon aleksandryjski za pewny. Ojcowie apostolscy, jak też i kościelni z II, III i IV wieku, używają ksiąg deu-terokanonicznych narówni z protokauonicznemi, a katalog ksiąg Starego Testamentu, znajdujący się w t. zw. „Codex Claromontanus”, pochodzący z III wieku i pisany po łacinie, daje nam spis cały wedle kanonu aleksandryjskiego. Przy końcu IV w. mamy już dekret papieża Damaze-go „de recipiendis et non recipiendis libris”, gdzie wszystkie księgi Starego Testamentu są wymienione; taki sam wydany w V w. przez papieża Gelazego (decretum gelasianum). Że ohrześcia-nie wierzyli w natchnienie ksiąg deuterokano-nicznych mamy liczne dowody i w pomnikach znalezionych w katakumbach, jak oto w malowidłach, na grobach i sprzętach: historya Zuzanny, Młodzieńców w piecu, Daniela w jaskini lwów i inne, zaczerpnięte z deuterokanonicznych ksiąg. Od VI wieku do soboru Trydenckiego mamy wiele kanonów, lecz wszystkie prawie, tak Wschodniego jak i Zachodniego Kościoła, przyjmują deuterokanoniczne księgi. Dopiero Luter odrzucił deuterokanoniczne i dlatego sobór Trydencki d. 8 kwietnia r. 1546 zatwierdził kanon aleksandryjski i żadnej różnicy między proto- i deuterokanonicznemi nie uczynił, a chociaż protestanci nie przyjęli dekretu, jednak do XIX wieku Towarzystwa biblijne drukowały deuterokanoniczne przy protokanonicznych. Oto więc kanon Starego Testamentu, tak jak go Kościół przyjmuje: kss. Rodzaju, wyjścia, kapłańska, liczb, powtórzonego prawa, Jozue, Sędziów, Ruth, 4 królewskie, 2 Paralipomenon, 2 Ezdraszowe, Tobiasz, Judyth, Ester, Hiob, Psalmy, Przypo-

Eno. pow, iluatr Zeac, 867. T. XXXIV.

wieści, Ekklezyastes, Izajasz, Jeremiasz z trenami, Boruch, Ezechiel, Daniel, Ozeasz, Joel, Amos, Abdyasz, Jonasz, Micheasz, Nahum, Haba-kuk, Sofoniasz, Aggeusz, Zacharyasz, Malachiasz, 2 Machabejskie. — Kanon Nowego Testamentu. Początek istnienia tego kanonu pogrążony jest w ciemnościach, gdyż ani apostołowie, ani pierwsi ich następcy kanonu nie ustanowili, jednak, jako reguły kanoniczności, t. j. natchnienia ksiąg, Kościół postawił, aby one pochodziły od apostołów, lub były przez nich przyznane, jak Ewangielie Łukasza i Marka; że jednak niezawsze łatwo można było dowieść pochodzenia niejednej księgi, stąd podział, jak w Starym Testamencie, napro-tokanoniczne i deuterokanoniczne. Ojcowie apostolscy cytują Nowy Testament i okazują różnice między natchnionemi księgami a innemi koś-cielnemi pismami, np. św. Klemens, pisząc do Koryntyan, mówi im, że nie jest natchniony jak Paweł, gdy do nich pisał. W Nauce apostolskiej, znalezionej w r. 1883, a która sięga epoki Ojców apostolskich, spotykamy wyjątki z św. Mateusza, Łukasza, Jana, z 1-ego do Koryntyan, do Efezów, z 1-ego i 2-ego Piotra, z Judy i A-pokalypsy. Heretycy tej epoki w swych pismach przytaczają wyjątki z 4-ech ewangielij i listów apostolskich. Tłómaczenie syryjskie Nowego Testamentu, zwane „leschito”, z II wieku zawiera 4 Ewangielie, Dzieje apostolskie, 14 listów św. Pawła, 1-szy Jana, 1-szy Piotra i Jakóba, zatem nie posiada tylko 2-go Piotra, 2-go i 3-go Jana, Judy

1    Apokalypsis, jest to więc cały prawie K. Lecz mamy z II wieku jeszcze K., zwany „kanon Muratori”, a pochodzący z Kościoła Rzymskiego. Niestety, brak tu początku; fragment zaczyna się od słów odnoszących się do ewangielii św. Marka, poczem mówi o ewangielii św. Łukasza jako o trzeciej księdze N. Test.; potem o ewangielii św. Jana, o Dziejach apostolskich, o 13 listach św. Pawła (bez listu do Żydów), o liście św. Judy,

2    listach św. Jana i Apokalypsis. W III w. przyjmują cały prawie kanon teraźniejszy, tylko mają wątpliwość co do Apokalypsy, listu do Żydów i 5-u listów katolickich, t. j. Jakóba, Judy, 2-ch Piotra, 2-go i 3-go Jana; taksamo w IV w. w Kościele Wschodnim, chociaż niektórzy pisarze, jak Euzebiusz, piszą, że te listy są autentyczne, tylko nie przez wszystkie Kościoły czytane. W kościele Zachodnim są wątpliwości co do listu do Żydów; nawet biskupi afrykańscy odrzucili ten list, bo jeden z wyjątków, ale tłómaczony, zdawał się potwierdzać herezyę N owacyanów. Kanon św. Damazego, powtórzony przez św. Gelazego, daje już cały kanon teraźniejszy. Gdy Luter odrzucił deuterokanoniczne księgi N. T., sobór Trydencki wydał dekret o kanoniczności, t. j. natchnieniu wszystkich ksiąg Nowego Testamentu, któremi wedle brzmienia tegoż dekretu są: Ewangielie 4-y,

t. j. Mateusza, Marka, Łukasza i Jana; Dzieje apostolskie; listów św. Pawła 14, t. j. do Rzy-

81

Ks. Jeł.

mian, do Koryntyan, do Galatów, do Efezów, do Filipensów, do Kolossan, do Tessalończyków dwa, do Tymoteusza dwa, do Tytusa, do Filemona, do Żydów; św. Piotra dwa, św. Jana trzy, św. Ja-kóba, św. Judy, Apokalypsis św. Jana. Sobór Watykański potwierdził kanon tak Starego jak Nowego Testamentu, przyjęty przez sobór Trydencki. — Bibliografia: „Encyklopedya kościelna” (t. IX str. 421); „Dictionnaire de la Bibie” (t. II str. 134); Vigouroux „Manuel Biblique”; Reuss „Histoire du Canon des S-tes Ecritures dans l’église chrétienne”; Credner „Zur Geschichte des Kanons”; Brooke Foss Westcott „A history of the Canon of the New Testament”; Loisy „Histoire du Canon du N. T.”—i bardzo wiele innych.

Kanon Mszy ŚW. (Canon Missae), z greckiego xavdbv — reguła, jest to najważniejsza, niezmienna część Mszy św., następująca po Prefa-cyi (ob.). Inaczej nazywa się agenda czyli actio (czynność), gdyż tu się Sakramenty Pańskie sprawuje. Św. Grzegorz zowie kanon preces — prośby; Cypryan— oratio v. orationes= modlitwy; Wigiliusz—textus canonicae precis=tekst prośby kanonicznej. Z początku K. był bezwątpienia bardzo krótki, składały go bowiem słowa ustanowienia Eucharystyi i proste podziękowanie, ale już sami apostołowie dodali niektóre modlitwy i jakiś ich porządek wskazali. Resztę zaś, jak i dziś jest, postanowili papieże, a zwłaszcza Leon i Grzegorz WW.—Zaczyna się K. po Prefacyi (właściwie po zadzwonieniu na Sanctus) od słów: „Te igitur clementissime Pater... petimus = Ciebie tedy, najłaskawszy Ojcze... prosimy”, kończy się zaś wedle jednych na kommunii kapłana, wedle innych, i to słuszniej—przed samym wstępem do Modlitwy Pańskiej. Modły przed konsekracyą, forma konsekracyi i modlitwy po konsekracyi — to trzy składowe części K-u.—Według liturgistów Kościół wybrał słowa „Te igitur...” do rozpoczęcia wielkiego dzieła ofiary, ponieważ litera T, zaczynająca je, przybliża się do kształtu krzyża, a ofiara, która ma być odprawiona, jest wyobrażeniem i dalszym ciągiem ofiary krzyżowej. Dlatego też na początku K-u we wszystkich Mszałach jest umieszczony wizerunek Jezusa Ukrzyżowanego. — W pierwszej części K-u kapłan, przeżegnawszy dary, które ma konsekrować, modli się najpierw za papieża i biskupa, potem za wiernych wogó-le, wreszcie specyalnie za tych, którzy go proszą o modlitwę we Mszy św. (Memento vivorum). Wszystko to czyni, łącząc się z tymi zasłużonymi w Kościele świętymi, których imiona umieszczone zostały w dyptychach (ob.). W części 2-ej od słów „qui pridie quam pateretur”, kapłan, przenosząc się myślą do Wieczornika Pańskiego, wymawia słowa Konsekracyi: „bierzcie a jedzcie z tego wszyscy, to jest bowiem ciało moje”. W tej chwili następuje cud nad cudami, istota bowiem chleba przemienia się w prawdziwe i żywe ciało Boskiego Zbawiciela. Z chleba pozostają tylko postaci. Wtedy kapłan, chcąc uczcić obecnego na ołtarzu Chrystusa , klęka, powstawszy zaś podnosi hostyę, aby i wierni w kościele obecni oddali Mu pokłon. Potem modli się nad kielichem i zawarte w nim wino, przez słowa konsekracyi: „to jest bowiem kielich krwi mojej”, przeistacza w prawdziwą krew Pana Jezusa. Uczyniwszy to, sam najpierw adoruje ją, a przez podniesienie kielicha lud do tegoż pobudza. Najważniejsza ta chwila podczas całej Mszy św. nazywa się Podniesieniem. Dawniej w tern miejscu podnoszenia hostyi i kielicha nie było, tylko Konsekracya. Wprowadzono je dopiero w XI wieku najpierw we Francyi, a potem i w innych krajach, a to z powodu herezyi Be-rengaryusza (ob.). Dzwonienie przy podniesieniu nastało od w. XII, dla pobudzenia ludu do większej uwagi i skupienia. Konsekracya pod dwiema postaciami wyobraża śmierć Pana Jezusa, podniesienie zaś hostyi i kielicha ma przypominać podniesienie Go w górę, gdy wisiał na krzyżu. Dla tejże przyczyny, t. j. dla okazania, że Msza św. jest pamiątką śmierci Chrystusowej, kapłan zaraz po konsekracyi kie licha powtarza słowa Pana Jezusa wyrzeczone przy ostatniej wieczerzy: „To ilekroć czynić będziecie, na moją czyńcie pamiątkę” (Haec quo-tiescunąue feceritis in mei memoriam facietis). Grecy, dla uskutecznienia konsekracyi, oprócz powyższych słów Chrystusowych używają wezwania do Ducha św., w którem proszą, aby ten dopełnił przeistoczenia chleba i wina. Modlitwa ta zowie się è7rtxXY]oiç (wzywanie). W 3-ej wreszcie części K-u kapłan zanosi do Boga Ojca modlitwy, wyrażające uczucia miłości i wdzięczności, któremi jest przenikniony, prosi Boga o pożytek z Ofiary św. dla oznaczonych dusz w czyśćcu cierpiących (Memento mortuorum), dla siebie samego i wszystkich wiernych, jakiegokolwiek są stanu i godności... W tejże części, zaczynając modlitwę „Nobis quoque peccatori-bu8”, kapłan podnosi nieco głos, aby wzbudzić uwagę wiernych i pobudzić do żalu za grzechy. Sam bowiem bije się w piersi, aby za przykładem celnika wyznać swą winę i niegodność. Na zakończenie K-u kapłan czyni 3 krzyże hostyą św. nad kielichem i podnosząc ją nieco w górę (dawne podniesienie) głośno zanosi błaganie, aby całej Trójcy św. oddawano „wszelką cześć i chwałę po wszystkie wieki wieków”. Na te słowa służący uderza dzwonkiem 9 razy, a lud odpowiada: Amen. Następuje potem Modlitwa Pańska, która stanowi przygotowanie do Kommunii św. — Oprócz tej konklu-zyi i wyrazów „ Nobis quoque peccatoribus”, które się głosem podniesionym wymawiają, cały K. po wszystkie czasy odmawiano po cichu, t. j. tak, ażeby tylko sam kapłan mógł się słyszeć, w czem oo. św. upatrują pewną wspaniałość i tajemni-

J. Musz.

czość. Twierdzą mianowicie, że „przeistoczenie nie powinno być ani widzianem, ani słyszanem, aby stąd nie poszło w lekceważenie”. W Kościele greckim od czasów Justyniana konsekra-cya odbywa się na głos, a lud odpowiada: Amen. Kalwini i Lutrzy powstawali przeciwko cichemu odmawianiu K-u, przytaczając te same racye, co i przeciwko językowi łacińskiemu w liturgii. Zdanie ich jednak potępił Sobór Trydencki na sessyi XXII. Kapłan odmawia K. po większej części z podniesionemi rękami, przez co wyraża Ukrzyżowanie Chrystusa i gotowość pierwszych chrześoian na męczeństwo.

Kanon paschalny, ob. Pas chał.

Kanon w znaczeniu estetycznem pochodzi z greckiego xàvwv, co znaczy: pręt mierniczy, miara, prawidło. K. określono, jako „takie stosunki wymiarów w dziele sztuki, aby z jednego szczegółu można było wnosić o całości, a z wymiaru całości o każdej choćby drobnej części” („Dictionnaire de l’Académie des Beaux Arts”, wyraz Canon). Ustala się K., gdy się orzeka, że każda figura, bądź część figury, mająca być proporcyonalną, tyle a tyle razy zawrze w sobie daną jednostkę miary, t. j. np. długość głowy, lub długość średniego palca u ręki. W architekturze greckiej istniał K., czyli moduł, określający wszystkie stosunki części gmachu. Jednostką miary była w tym wypadku średnica kolumny lub długość trójwrębka (try-glifu). Mając dany rozmiar najmniejszej nawet części porządku jońskiego, albo doryckiego, można określić prawie z matematyczną ścisłością rozmiary bądź innych części kolumny, bądź belkowania. Witruwiusz mówi (Arch. Lib. III) co następuje: budowla zależy od współmierności (symetrya), obowiązującej architektów. Współ-mierność oparta jest na właściwości proporcyi, która się po grecku zwie àvaXoYla. Witruwiusz atoli nie podaje owej zasady proporcyi, właściwej dla architektury, podaje tylko jednostki miary, oraz klasyczne dane wymiarów budowli greckich w cyfrach. Dane Witruwiusza, jako oparte na ścisłej obserwacyi i pomiarach, mogą posłużyć do ustalenia zasady proporcyo-nalności greckiej, zachodzi mianowicie w pro-porcyach tego budownictwa przestrzeganie prawa, znanego z planimetryi, o dzieleniu całości na części, zwanego „złotym podziałem”, gdy całość tak ma się do części większej, jak część większa do mniejszej. Prawo to było znane jeszcze Euklidesowi. Równie też Plato znał tę zasadę; w dyalogach „Filebos” i „Sofista” wspomina, że miara i współmieruość (piipov xat ao{jL{JLSTpta) były w Grecyi piękna koniecznym warunkiem. W rzeźbie greckiej istniał również K. Jednostką miary była dla ciał i posągów długość głowy, lub środkowy palec ręki. W rzeźbie greckiej K-em, wzorem proporcyi ludzkiej był w V w. przed Chr. posąg Polikleta Doryphoros, chłopiec z włócznią, zrobiony w myśl ustalonych wówczas przez Polikleta prawidłowych wymiarów ciała, stąd Doryphoros sam zwany K-em. Później (IV w. przed Chr.) proporcye się zmieniły i wyrazem tej zmiany jest Apoxyomenos (chłopiec ze zgrzebłem) Lizyppa (ob.). Według Zei-singa, zasadą proporcyj greckich ciała był ten sam podział złoty, co i w architekturze. Zeising przytacza teorye i prace różnych artystów i filozofów, aż do XIX w., chcących ustalić K-y,

t. j. właściwe im o proporcyach ciała pojęcia. Do takich artystów należał Leonardo da Vinci, Albert Dürer, William Hogarth. K-y więc istniały niewątpliwie, podlegały jednak ciągłym zmianom. Największą trwałość K-u w architekturze i rzeźbie upatrywano w sztuce Egiptu, o-pierając się na ustępie Diodora (I, 98, 5 — 7). Odnaleziono też w grobowcach figury, podzielone na równe części liniami, przecinającemi się pod kątem prostym. Lecz w Egipcie zachodziły, jak i gdzieindziej, zmiany w proporcyach: kratowania służyły do ułatwienia roboty, nie zaś dla ustalenia proporcyi, gdyż liczba i wielkość kratowań, znalezionych na figurach egipskich, jest bardzo rozmaita. Wogóle proporcye ciała w sztuce egipskiej, nawet w tej samej epoce, bywają zmienue. Przyznać jednak należy, że całe późniejsze epoki powtarzały proporcye kształtów dawniejszych. W architekturze egipskiej natomiast żaden K. nie istniał, żadnej nie było stałej proporcyonalności między rozmiarami np. trzonu, głowicy i belkowania, bądź też między wysokością i szerokością tych części. W tym samym gmachu i stylu stosunki podlegały zmianom.—Bibliografia: G. Perrot et Ch. Chipiez „Hist, de l’art. L’Egypte” (Paryż 1882, str. 103, 765—9, 774); A. Zeising „Proportionen d. menschlichen Körpers” (Lipsk 1854); Friederich

S. „Doryphoros von Polyklet” (Berlin 1863); Ch. Blanc „Grammaire des arts du dessein. Chap. Des proportions du corps humain” (str. 38); K. Kleczkowski „Analiza kształtów archit.” (Warszawa 1885, rozdz. VI: Miara i współmierność str. 63).

Kanon w muzyce greckiej był nazwą tej części matematyki, która naukę o dźwiękach, stosunku interwalów, rodzajach tonów i akustyce opierała na liczbach. Stąd pytagorejczyków, głównych krzewicieli tego rodzaju teoryi mate-matyczno-muzycznej, zwano kanonika mi, a samą teoryę kanoniką, w przeciwieństwie do harmoników (Arystoksenos i jego szkoła), którzy swej teoryi na liczbach nie opierali. W muzyce dzisiejszej K. jest nazwą najsurowszej z form muzyki polifonicznej, w której me-lodya wprowadzona przez jeden głos, instrumentalny czy ludzki, powtarza się kolejno w innych głosach, w pewnym, większym czy mniejszym, od woli kompozytora zależnym, lecz stałym odstępie; co ćwierć, pół taktu, cały takt itd., bez żadnych zmian w rysunku melodyi i rytmie. Ze względu na liczbę użytych w nim

zrozumienia, allegorycznemi, słowem: zagadkowe-mi; np. „Clama, ne cesses!” — wołaj, nie ustawaj!; „Semper contrarius esto” — bądź zawsze sprzeczny!; „Qui non est mecum, contra me est” kto nie ze mną, przeciw mnie jest i t. p. Urabianie takich K-ów zagadkowych, niemających nic zgoła wspólnego ze sztuką prawdziwą, było niegdyś w modzie; kto ułożył trudniejszy do rozwiązania, uchodził za mędrca w swoim rodzaju. Takich mędrców najwięcej wydała szkoła niderlandzka w XV i XVI wieku. W fugach wielogłosowych większych rozmiarów (Bach, Mozart i w. in.) często używa się formy K-u w „ruchu przeciwnym”, w „rączym”, „przez zwiększenie” lub „zmniejszenie”, a to w celu uniknięcia jednostajności melodyjnej i rytmicznej, jaką wyradza obrabianie jednego i tego samego te-

A. Pol.

Dr j. p.

Oraculum

głosów K. może być dwu- (co najmniej), trzy-, cztero- i więcej-głosowy. Najczęściej zuajduje się w użyciu dwugłosowy, najprostszy i najłatwiejszy do urobienia. Temat wprowadzony do K-u przez głos drugi może występować na różnych stopniach odległości względem pierwszego. Może więc melodyę głosu pierwszego powtarzać głos drugi nietylko w jednodźwięku (unisono) lub oktawie, lecz i w sekundzie, tercyi, kwarcie, kwincie, sekscie oraz septymie. Gdy melodya głosu pierwszego powtarza się dokładnie w głosach innych, t. j. gdy każdy z głosów następnych występuje w nutach tej Bamej wartości co i pierwszego, oraz przechodzi przez te same stopnie, taki K. zwie się ścisły; gdy zaś tej dokładności niema, to jest, gdy w głosach innych interwale, naprzykład, wielkie z głosu pierwszego zmieniają się tu na małe, małe na wielkie, zmniejszone na zwiększone i przeciwnie, wtedy K. zwie się wolny. To są K-y najprostsze. Są i bardziej sztuczne. Naprzykład K. taki, w którym głos drugi powtarza melodyę głosu pierwszego wprawdzie dokładnie, ale w nutach większej, czy mniejszej wartości (np. jeśli głos pierwszy prowadził melodyę w nutach ćwierciowych, to głos drugi może ją prowadzić w półnutach, lub przeciwnie). W pierwszym razie zwie się kanonem o temacie zwiększonym, Canon per augmentationem, — w drugim o temacie zmniejszonym, Canon per di-minutionem. Bardzo też sztucznym jest K., zwany rakiem — Canon cancrizans, w którym głos drugi prowadzi całą melodyę głosu pierwszego od tyłu, to jest zaczyna tę melodyę od nuty, na której kończy się ona w głosie pierwszym, a kończy na tej, od której tam się zaczyna. K. zwie się skończonym (Canone finito), jeśli kompozytor sam przerywa, w miejscu odpo-wiedniem, melodyą głosu drugiego i na zgodnym interwalu kończy obie melodye. Jeżeli tego nie czyni, kanon może powtarzać się bez końca, dopóki wykonawcy sami go nie zakończą w miejscu dowolnem. Taki kanon zwie się bez końca (Canone in finito). Gdy głos pierwszy ma być przez inne prowadzony w sekundzie, tercyi i t. d., oznacza się to nadpi-sem na początku kompozycyi: alla seconda, alla terza itd.; ilość głosów w K-nie objaśnia nadpis: a tre, a quattro itd. Dawniej zamiast tych nad-pisów kładziono na początku K-u kilka różnych kluczów, jeden po drugim, według których czytało się nuty w głosach wchodzących w skład utworu. K-em kolistym (Canon per tonos) zwie się taki, w którym każdy z głosów, powtarzających dany temat, wchodzi o jakiś interwal wyżej, czy niżej; to się ciągnie tak długo, dopóki K. nie przejdzie przez wszystkie dwanaście tonacyj i nie wróci znów do tej samej to-nacyi z której wyszedł. Jeżeli dwa pierwsze głosy wprowadzają dwie różne melodye, a dwa drugie, czy więcej, powtarzają te melodye jedno

cześnie, taki K. zwie się podwójny. Jest kilka jego rodzajów, a każdy musi być co najmniej czterogłosowy. Robiono też K-y zagadkowe (Canon enigmaticus). W tych ostatnich całą kompozycyę, dwu- czy więcej-głosową uzmysławiano w nutach, zwykle w jednym wierszu, lecz bez kluczów i bez objaśnień, gdzie każdy z głosów wstępuje. A jeśli z objaśnieniami — stale łacińskiemi — to zawsze niełatwemi do matu w całej fudze.

Kanon w prawie polskiem, ob. Podatki w Polsce.

Kanon Avicenny, właściwie po arabsku „El-Kaniin fi’t-Tib” (=. Canon medicinae), z pięciu ksiąg złożone, słynne w Wiekach Średnich i znacznie później jeszcze, dzieło lekarza arabskiego Ib n-Siny, zwanego na Zachodzie zwykle Avicenną (ob.).—K. obejmuje całość lecznictwa arabskiego z czasów najbujniejszego rozkwitu jego w opracowaniu systematycznem, oraz według znawców jest napisany językiem i stylem wytwornym; dziś, oczywiście, posiada jeno wartość, ale to niemałą, dla badacza dziejów lekarskich. K. istnieje w wielu rękopisach, wydaniach i przekładach, głównie łacińskich (Chou-lant zna 29), z których najdawniejszy, drukiem ogłoszony, wyszedł r. 1473 w Medyolanie. — Por. A. von Haller „Bibliotheca medico-prac.” (T. I str. 384) i H. Haeser „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 585).

Kanon Jędrzej, kaznodzieja polski ze zgromadzenia jezuitów (* w r. 1613 — f w Sandomierzu r. 1690), był rodzonym bratem Jerzego, burgrabiego zamku sandomierskiego, przez wiele lat kaznodzieją i po różnych szkołach swego zakonu nauczycielem, nakoniec rektorem kollegium sandomierskiego. Wydał z druku:

Senatus Theologici, doctor Angelicus seu Oratio penegyrica in laudem D. Thomae Aquinatis” (1677, b. m. dr., w 4-ce); „Oratio in solenni studiorum instauratione more institutoque Socie-tatis Jesu habita in Collegio Gostomiano die 3 Augusti an. 1647” (Kraków 1648, w 4-ce); „Ex-peditio Legatorum in Galliam ad dispensandam

konnych. W istocie wiele klasztorów dało się namówić do tego rodzaju reformy, a stąd początek i nazwa k a no ni kó w regularnych (ob.). Inni pozostali przy wprowadzonem już rozwolnieniu co do życia wspólnego i stąd nazwani są kanonikami świeckimi (saeculares). Około połowy wieku XIII życie kanoniczne tych kanoników zupełnie ustało, wzrosła zaś ich powaga, honor i znaczenie, zwłaszcza gdy i prawa państwowe przyznały im osobne, a wyższe, niż reszcie duchowieństwa świeckiego, przy wile je. — K. świeccy (stosownie do obecnej karności kościelnej) dzielą się na katedralnych (ob. Kapituła katedralna), kollegiackich (ob. Kollegiata) i honorowych (ob. artykuł na-

Ks. Wł. Kr.

Ludovicam Gonzagam Wladislai IV regni Polo-niae” b. m. dr. i r. Pisał także i poezye łacińskie, których zbiór wyszedł p. t. „Lyricorum Libri IV Epodon I” (Kraków 1673, w 8-ce); „Lu-cubrationeB oratoriae Regum, Principum” (tamże 1676, w 4-ce). — „Enc. S. Org.”.

Kanonicy. W pierwszych wiekach Kościoła nazwa ta służyła wszystkim duchownym, z trojakiego mianowicie powodu: a) że byli wpi sani w kanon czyli katalog Kościoła, przy którym sprawowali święte czynności; b) że z dóbr tegoż Kościoła otrzymywali kanon, czyli pewne określone uposażenie; wreszcie c) że obowiązani byli prowadzić życie według kanonu, czyli według pewnej reguły. W wieku V św. Augustyn, biskup Hippony w Afryce, idąc za przykładem innych biskupów, jak śś. Bazylego, Euzebiusza Wercelleńskiego, Ambrożego, postanowił zobowiązać kler swego Kościoła do zachowywania surowszej karności, mianowicie zaprowadził dlań życie wspólne, w rodzaju klasztornego, poddane określonej regule. Taki rodzaj życia zaczęto odtąd nazywać życiem kanoniczne m (t. j. ujętem w pewne reguły i przepisy), a duchownych w ten sposób życie prowadzących— kanonikami. Życie kanoniczne w krótkim czasie weszło w powszechny niemal zwyczaj w Afryce północnej, we Włoszech, Hiszpanii, Gallii i innych krajach Zachodu, w których wiara chrześcijańska już wówczas była zaprowadzona. Sw. Augustyn jednakże pisanej reguły wspólnego życia kleru nie zostawił. Oparte ono było na żywej praktyce, zaprowadzonej przezeń w Hipponie, i na przepisach porozrzucanych w licznych pismach wielkiego Nauczyciela Kościoła. Dopiero w VIII wieku św. Chrode-gang (f 765), biskup w Metz, ułożył osobną regułę życia kanonicznego; inną podobną potwierdził synod w Akwizgranie r. 817 odbyty, a dzięki usiłowaniom biskupów i Karola Wielkiego zaprowadzono ją pomiędzy klerem świeckim, tak, iż duchownym nie pozostawało nic innego, jeno albo wstąpić do zakonu, albo poddać się przepisom życia kanonicznego. Zawsze więc, pomimo reguły i wspólnego życia, istniała różnica pomiędzy kanonikami a zakonnikami. Życie kanoniczne nie wiązało tak ściśle, jak zakonne, było raczej radą, niż obowiązkiem; K. otrzymywali na własność część offert, co wzbronione było zakonnikom, związanym ślubem ubóstwa. Wszelako zewnętrzne podobieństwo życia jednych i drugich było przyczyną, że mieszkania K-ów również nazywano klasztorami, a przełożonych dosyć powszechnie — opatami. Same zgromadzenia przyjęły nazwę kapituł (ob.) z powodu, że codzień na wspólnem zebraniu odczytywano jeden lub kilka rozdziałów (caput, capitulum) obowiązującej wszystkich reguły. Kapituły Kościoła katedralnego nosiły miano katedralnych, innych kościołów—kollegial nych.— Takie wspólne życie K-ów trwało do wieku X, w niektórych miejscach do XI. Od owego czasu poczęli K. wspólne fundusze, z których żyli dotąd, rozdzielać pomiędzy siebie i tworzyć osobne dla każdego prebendy (ob.) z osobuemi mieszkauiami. Biskupi usiłowali utrzymać wspólne żvcie K-ów i w tym celu skłaniali ich nawet do składania ślubów za-stępny).

Kanonicy honorowi są to kanonicy nadliczbowi (supranumerarii), t. j. mianowani przez biskupa poza liczbą kanoników należących ściśle do kapituły. Przysługuje im sam tylko honor i pewne przywileje, bez ciężarów i obowiązków, ale też i bez płacy i jakichkolwiek dochodów z tytułu kanonii. Zwyczaj mianowania kanoników honorowych znany był już przed soborem Trydenckim; nominacya dawała im najczęściej prawo ekspektatywy, t. j. prawo otrzymania mającej zawakować w danej kapitule prebendy kanonickiej. Po zniesieniu przez sobór Trydencki wszelkich ekspektatyw powoli zaczął się upowszechniać zwyczaj nominowania kanoników bez żadnych praw prócz honoru, ubioru i niekiedy stalli czyli siedzenia w chórze kanonickim. Zwyczaj ten, z początku przez Stolicę Apostolską tolerowany, otrzymał w końcu wyraźną saukcyę prawno - kościelną. Kanoników honorowych mianuje biskup za zgodą lub nawet bez zgody kapituły, stosownie do miejscowego zwyczaju. Dostateczną zaś zgodą ze strony kapituły będzie dopuszczenie nominowanego do stalli kanonickiej i umieszczenie jego nazwiska w aktach kapitulnych. Nominacya powinna mieć powód ważny, więc pożytek Kościoła, uświetnienie służby Bożej,— odznaczenie kapłanów gorliwych, uczonych i zasłużonych Kościołowi. Duchownych obcej dyecezyi niewolno biskupowi mianować kanonikami honorowymi bez pozwolenia ich własnego biskupa. Co dotyczy ilości kanoników honorowych, niema na to ścisłego przepisu, uczą jednak kanoniści, iż liczba ich zbyt wielką być nie powinna; najstosowniej jest, aby nie przenosiła trzeciej części rzeczywistych członków kapituły. Najnowsze rozporządzenie Leona XIII z 21-go stycznia r. 1894 Illud est brzmi, że K. honorowi oznak godności kanonickiej używać mogą

Ks. Wł. Kr.

jedynie w kościele katedralnym czy kollegiac-kim, gdzie są kanonikami; w innych zaś kościołach tejże dyecezyi tylko o tyle, o ile występują kollegialnie; poza granicami dyecezyi przywileju powyższego są pozbawieni, a wszelkie zwyczaje przeciwne i dawne, odmiennie brzmiące przywileje, powyższem rozporządzeniem Leon XIII zupełnie skasował.

Kanonicy regularni, zakon reguły św. Augustyna, powstał w wieku XI skutkiem reformy życia kanonicznego (ob. art. Kanonicy). Gdy, mianowicie, życie kanoniczne kleru świeckiego, tak pięknie zapoczątkowane w Hipponie przez św. Augustyna i bujnie rozrosłe po całym Zachodzie, pomimo ujęcia go w regułę św. Chrodeganga (766), zaczęło się rozluźniać, zwłaszcza w wiekach X i XI, wówczas dzięki usiło waDiom św. Piotra Damiana i papieży Mikołaja II (1059) i Aleksandra II (1063) reforma w wielu miejscowościach wskrzesiła dawną karność. Owszem, byli i tacy, którzy, nie zadawalając się dotychczasową normą życia kanonicznego, usiłowali je utożsamić z życiem zakonnem. Stąd w wieku XI dwojaką spotykamy reformę kanoników: świecką i zakonną. Ci, którzy przyjęli pierwszą, odtąd nazywają się kanonikami świeckimi (Canonici saeculares)\ którzy poszli za drugą—kanonikami regularnymi (reguläres). Ta druga nazwa datuje się od czasów Iwona, biskupa karnoteńskiego (Chartres), który, będąc jeszcze kanonikiem i przełożonym u św. Kwintyna w Beauvais (Bellovacum), urządził tam klasztor wedle obmyślonej przez się reformy ok. 1078 r. tak, iż jemu najsłuszniej należy przyznać zaszczyt twórcy Kanoników regularnych. Odtąd zakon ten rozszerza się stale nietylko we Francyi, lecz i w Niemczech, Anglii, Szkocyi, Irlandyi, Hiszpanii i Polsce. Z biegiem czasu rozrósł się też w wiele gałęzi i pod różuemi nazwami znany był i jest w katolickim świecie. Z niego wyłonił się w w. XII zakon Norbertanów (ob. Norbertanie). Reiffenstuel w swem „Corpus Juris Canonici” (III, t. 31, n. 37) wylicza aż 34 kongregacye kanoników regularnych; tu wymienimy te jedynie, które miały swe klasztory i w Polsce.

I. Kanonicy regularni laterańscy — tak nazwani od kościoła laterańskiego w Rzymie. Duchowieństwo tej najpierwszej bazyliki, według Baroniusza, należało do rodziny zakonnej św. Benedykta i dopiero Innocenty II papież oddał świątynię kanonikom regularnym; ci zaś pozostawali tam do czasów Bonifacego VIII, który w r. 1299 swą katedrę kanonikami świeckimi obsadził. Wrócili później do Laterauu za Eugieniusza IV (1446), lecz za Kaliksta III (1455 —1458) powtórnie ustąpić musieli miejsca kanonikom świeckim, a dopiero Sykstus IV (1484) dał im kościół N. Panny della Pace i pozwolił zatrzymać nazwę kanoników laterańskich (SS. Redemptoris).

Kapituła generalna w Rawennie, r. 1618 odbyta, ostateczną ułożyła dla nich regułę, potwierdzoną dekretami Stolicy Apostolskiej. Co do treści reguła owa nie różni się od reguł innych gałęzi kanoników regularnych: przepisuje wspólne ćwiczenia pobożne, ścisłe ubóstwo dla pojedynczych członków, klauzurę, umartwienia, pieczę nad ubogimi, odbywanie co trzy lata kapituły generalnej w klasztorze portueńskim pod Rawenną i coroczną wizytacyę wszystkich klasztorów.—W Polsce mieli trzy opactwa: a) Naj-pierwsze co do godności, choć nie najstarsze, zapoczątkowane zostało przy kościele Bożego Ciała na Kazimierzu pod Krakowem. Stąd nazwa Bożeciałków, pod którą znana jest u nas ta kongregacya. Pomieniona świątynia, zbudowana przez Kazimierza W., przez lat prawie 60 znajdowała się pod zarządem świeckich kapłanów, aż dopiero Władysław Jagiełło, spełniając wolę Jadwigi, sprowadził kanoników regularnych z Kładzka (Glatz, na granicy Czech i Szląs-ka) i r. 1405 oddał im kościół Bożego Ciała. Pierwszy przełożony klasztoru, Konrad, rodem Niemiec, mąż wielkiej świętobliwości, rozpoczął budowę nowego murowanego kościoła i klasztoru, ukończoną dopiero pod piątym zwierzchnikiem, Jakóbem Wadowskim (1475). Klasztor Bożego Ciała zasłynął z cnót zakonnych i nauki. Tu przez lat 33 świętobliwe prowadził życie Stanisław Kazimierczyk (f 1489) (ob.); tu również byli zakonnikami Mikołaj Wy-życki, późniejszy biskup chełmski (f 1705), ks. Chodani, potem profesor akademii wileńskiej i głośny kaznodzieja. Przełożeni tego klasztoru nosili tytuł prałatów, innych zaś domów, od krakowskiego zależnych, tytułowali się proboszczami (praepositi). Pius IX papież przez breve z 20 września r. 1861 nadał prałatom Bożego ciała godność opacką. Ten też tylko jeden klasztor Bożeciałków utrzymał się dotąd, gdy wszystkie inne w Polsce istnieć przestały. Prócz dwóch wyżej wzmiankowanych przełożonych zakonu głośniejszymi byli: jedenasty z kolei, ks. Marcin Kłóciński, z kapłana świeckiego powołany na przełożeństwo i znaglony prośbami zakoników, przywdział habit r. 1612 i rządził zakonem lat 33. Powiększył i przyozdobił kościół Bożego Ciała i grobowiec bł. Stanisława Kazimierczyka, podniósł karność zakonną, pomuożył liczbę braci i nowe otworzył klasztory. Używany był również przez biskupów krakowskich do załatwiania ważnych spraw kościelnych. Zakończył świętobliwy żywot r. 1644. Jego koadjutorem i następcą był Jacek Libery u sz, dr. teologii, mąż uczony i głośny w swym czasie kaznodzieja (f 1673). Kollegia czyli klasztory zależno od krakowskiego, były w Koronie: 1) w Kurozwękach, fundowany r. 1451 przez Piotra z Kurozwęk, skarbnika koronnego.

2) w Kłobucku odr. 1454; osadził ich tu Kazimierz Jagiellończyk za staraniem Jana Długosza, sławnego dziejopisa a tamtejszego proboszcza. Rząd pruski, zabrawszy tę część kraju, dobra zakonne skonfiskował, skutkiem czego i klasztor przestał istnieć. 3) w Kraśniku fun-dacyi Jana z Zenczyna r. 1568, zniesiony 1864 (ob. „Pamiętnik rei. moral.” 1845, VIII str. 34). 4) w Suchej od r. 1624, fund. Piotra Komorowskiego. 5) w Wolbromie kollegium założone r. 1630, staraniem ks. Marcina z Wolbromia, zniesione r. 1864. Na Litwie: 6) w Krzemienicy od r. 1617, dzięki hojności Mikołaja Wolskiego, marszałka w. k., zniesiony r. 1832. 7) w By chowie, fundacyi Jana Karola Chodkiewicza, wojewody wil. i hetmana, od r. 1619, zniesiony 1845. 8) w Wilnie kanonicy laterańscy osiedli r. 1625 na Antokolu, gdzie im biskup Eustachy Wołłowicz oddał kościół drewniany św. Piotra. Ubogą fundacyę wsparł hojnym datkiem Michał Kazimierz Pac, wojewoda i hetman lit., i wystawił tam wspaniałą świątynię, ukończoną r. 1675. Kollegium wileńskie, równie jak i krakowskie, słynęło ze świętobliwych zakonników. Po podziale kraju klasztory litewskie utworzyły osobną prowincyę, a generalnym prałatem został przełożony wileński. K. reg. kollegium wileńskiego dotrwali do r. 1864. 9) w Słonimie zaprowadzeni przez Jana Sapiehę, marsz. lit. r. 1650, zniesieni 1845, a kościół, wystawiony niegdyś przez Leona Sapiehę, brata fundatora, zamieniony na cerkiew. Tak w Słonimie jak i w Widzach Albrych-towskich (rezydencyi zależnej od klasztoru wileńskiego) kanonicy laterańscy utrzymywali szkoły publiczne od r. 1804 do 1832. 10) w Żurów i each od r. 1730 do 1844. 11) w Ozie-r a nach powstała rezydeneya po pierwszym podziale kraju, uposażona w tę część dóbr klasztoru Bychowskiego, która została w obrębie nowych granic Rzeczypospolitej; dotrwała do r. 1845. — b) Najstarsze opactwo kanoników laterańskich w Polsce było w Trzemesznie. Miał je założyć Mieczysław I ok. 966, sprowadziwszy do nowozbudowanego kościoła i klasztoru kanoników regularnych z Werony. W tym klasztorze złożone były zwłoki św. Wojciecha, zanim je stąd w r. 1000 przeniesiono do Gniezna. Nadania Mieczysława I z r. 966 i zatwierdzenie Kazimierza I, o jakiem wspominają dokumenty trzemeszeńskiego kościoła, nie przechowały się i prawdopodobnie poczynione były tylko ustnie. Przywilej ks. Mieczysława z r. 1145 jest spisanem streszczeniem i potwierdzeniem nadań poprzednich. Odtąd z latami rosną i zaokrąglają się posiadłości klasztoru, a poddani jego, uwolnieni od jurysdykcyi państwowej i ciężarów publicznych, rządzili się prawem nie-mieckiem pod zwierzchnictwem swych panów duchownych. Pierwszym proboszczem czyli przełożonym klasztoru był Bernard (994). Proboszcz Jakób Zawisza Poraj, potomek brata św. Wojciecha, uzyskał r. 1386 dla siebie i swych następców prawo zasiadania w stallach katedry gnieźnieńskiej. Godność opata pierwszy piastował Pielgrzym z Łaska (1441). Opat Michał Kosmowski uzyskał infułę r. 1761. Ostatnim opatem był Edward Markowski (f 1855). Odtąd zawiadują kościołem proboszczowie świeccy. W klasztorze trzeme-szeńskim zmarł (r. 1683) Stefan Damalewicz (ob.), kanonik reguł., uprzednio prepozyt kaliski, żywotopisarz biskupów. Do opactwa trzem, należały rezydeneye wŁąkoszynie i Modlisz ewku; nadto z Trzemesznem związane były konwenty: Ms tows ki (pod Częstochową, fundacyi Iwona, biskupa krakowskiego) od r. 1780 Krzepicki (w po w. Częstochowskim), fundowany i uposażony r. 1466 przez Jana Hinczę, kasztelana sandom. i starostę krzepickiego, skasowany przez rząd pruski; Kaliski św. Mikołaja, w r. 1358 przeniesiony tu ze wsi Mnichów (dziś Męka) pod Sieradzem (Chodyński Adam „Kościół św. Mikołaja w Kaliszu” Warsz. 1874), przetrwał do r. 1810; Lubraniecki na Kujawach, założony r. 1498, skasowany 1818. — Klasztor trzemeszeński utrzymywał szkołę, o której wspominają ustawy konwentu z XIV wieku. Nową szkołę założył opat Kosmowski i za zezwoleniem Stolicy Apostolskiej uposażył ją z dochodów opackich. Wskutek tej fundacyi utrzymywano bezpłatnie w zakładzie 20, a później 30 alumnów, poświęcających się stanowi duchownemu. Młodzież przychodnia miała tylko naukę bezpłatną. Szkoła miewała do 300 uczniów; z niej wyszedł Jędrzej Śniadecki; nauczycielami byli przeważnie sami zakonnicy. Po śmierci Kosmowskiego rząd pruski zarząd szkoły powierzył magistratowi miasta, rektorem został r. 1805 Niemiec dr. Haege, a szkoła upadła. Dopiero jego następca, Meisner, usiłował podnieść zakład, przekształcony r. 1831 na pro-gimnazyum, później. 1839 r., na gimnazyum, a w końcu skasowany r. 1863. — c) Trzeciem wreszcie opactwem kanoników laterańskich w Polsce było Czerwińskie (ob. C z er wińsk) w księstwie Mazowieckiem. W r. 1060 Aleksander, biskup płocki, sprowadził tu z Francyi dwóch kanoników reguły św. Augustyna i założył dla nich mały klasztorek. Piotr Dunin r. 1117 wystawił im wspaniały klasztor i kościół, a następnie ufundował opactwo, którego uposażenie i przywileje z biegiem czasu wzrosły tak, iż liczono je do najbogatszych w Polsce. Z tego powodu oba opactwa, tak trzemeszeńskie, jak i czerwińskie, oddawane były w kommendy duchownym świeckim, a przy przeorach pozostawał wewnętrzny zarząd klasztoru. Na mocy konkordatu r. 1736 dobra zakonne opactwa Czerwińskiego podzielono na kommendataryjne i klasztorne. Rząd pruski dobra skonfiskował, a klasztorowi wyznaczył kompetencyę pieniężną. W r. 1819 opactwo Czerwińskie zniesiono, a klasztor oddano Norbertankom, przeniesionym tu z Płoc • ka. Gorliwsi opaci kommendataryjni tak w Trzemesznie jak Czerwińsku często posyłali swych zakonników do krakowskiego klasztoru Boże-ciałków, aby tam nabywali prawdziwego ducha zakonnego, a po powrocie zaszczepiali go pomiędzy braćmi swego opactwa. Do opactwa Czerwińskiego należała prepozytura przy kościele św. Jerzego w Warszawie i rezydencye K-ów later, w Błoniu (od r. 1288), Łomnie, Czersku i Kłodawie; ta ostatnia założona przez Wojciecha Jastrzębca, arcyb. gnieźn., r. 1428. — Ubiór kanoników laterańskich w Polsce poza klasztorem był: biała suknia białemi nicianemi guzikami spinana, biały pas niciany, biały płócienny kołnierzyk, na kołnierz sukni wykładany, i białe płócienne półrokiecie w kształcie szerokiego szkaplerza, sięgającego do pasa i z dołu, z obu stron, spiętego płóciennemi szerokiemu taśmami. Na ten ubiór do chóru wkładają rokietę i mucet czarny, materyalny z ponsową podszewką i wypustką. Ubioru dopełniał czarny biret. Przełożeni zamiast mucetów używają czarnego mantoletu.

II. Kanouicy regularni S. Mariae Demetri in Urbe, albo de poenitentia bb. martyrum, w Polsce nazywani Markami (w Koronie) albo Białymi Augustyanami (na Litwie). Początek dał im Wilhelm, król Sycylii, który w Benewencie r. 1169 założył zakon Szpitalników Najśw. Panny, celem opiekowania się chorymi pielgrzymami, udającymi się do Palestyny albo wracającymi z niej przez Sycylię. Kanoniczne zatwierdzenie otrzymali od papieża Aleksandra III; następnie, po przeprowadzeniu pewnych reform, na soborze laterańskim IV za Innocentego III r. 1215, zostali potwierdzeni pod nazwą „Kanoników regularnych”. Pobożny senator Demetryusz sprowadził ich do Rzymu i osadził przy kościele S. Mariae in Urbe, aby i tu czynili posługę pielgrzymom przybywającym dla nawiedzenia grobów św. Piotra i Pawła. Od tego kościoła wzięli swą nazwę, a gdy klasztor w Benewencie upadł r. 1265, dom rzymski stał się macierzystym klasztorem. Stąd rozszerzyli się po Węgrzech, Dalmacyi, Czechach, Morawii i Polsce.— Do naszego kraju sprowadził ich z Czech Bolesław Wstydliwy r. 1257 i osadził w Krakowie przy zbudowanym przez się kościele św. Marka Ewangie-listy (stąd nazwa Marków). Przybyło ich dwunastu. W trzy lata później Tatarzy klasztor spalili, a zakonników wymordowali. Nowa kolonia przybyła z Czech, zamieszkała w podniesionym z ruin klasztorze, żywiąc się ze skąpych jałmużn, bo funduszów żadnych nie było. W r. 1261 Wisław, kanonik krakowski, wraz z bratem Dzierży krajem, założyli drugi klasztor, libi-chowski albo trzciański, o 5 mil od Krakowa ku Karpatom, a na utrzymanie 12 zakonników oddali wieś Trzcianę i probostwo (klasztor ten skasowany r. 1816). Trzeci klasztor stanął w Bo gory i, dzięki biskupowi Jarosławo-wowi Bogoryi- Skotnickiemu, r. 1340 (zniesiony r. 1621). Czwarty powstał w Tęgoborzu ok. r, 1400 z fundacyi Hebdy i jego żony Czachny (zniesiony w wieku XVI przez dziedzica, kalwi-nistę, Cyrylla Chrząstowskiego), Piąty klasztor tego zakonu fundowany był w Limanowej, bliz-ko Sącza r. 1528 przez Achacego Jordana, lecz przetrwał tylko do r. 1602. Wreszcie ostatni, w Pilicy, powstał ok. r. 1610 szczodrobliwością Stanisława Padniewskiego, starosty dybowskie-go. — Od czasów Władysława Jagiełły zakon usadowił się na Litwie, celem nawracania i u-twierdzania Litwinów w wierze katolickiej. Już Jagiełło osadził ich w Bystrzycy r. 1390 (skasowani r. 1526), w Miodnikach r. 1391. Później przybył im klasztor w Twereczu, założony r. 1051 przez Mikołaja Wayzgelo (?), upo-sażoDy r. 1650 przez Piotra Paca, wojewodę trockiego; w Widziniszkach z fundacyi Marcina (Maurycego) księcia Giedroycia, wojewo-dzica mścisławskiego. Przełożonym tego klasztoru Stolica Apostolska w początku w. XVII nadała tytuł opatów z przywilejem mitry i pastorału. W Michaliszkach założył klasztor Jan Brzostowski, refer, w. ks. Litewskiego; obficiej uposażył go syn poprzedniego, Cypryan r. 1653. W Poniemuniach założony również przez Marcina Gedroycia przed r. 1640. W Wilnie na przedmieściu Zarzecze zakonnicy otrzymali klasztor i kościół św. Bartłomieja r. 1644 od Jakóba czy Piotra Załamaja. Po roku 1650 przybyły im jeszcze na Litwie następujące klasztory: Miory, fundacyi Sebastyana Swiatopełka Mirskiego; Podbrzezie niedaleko Wilna; Kwet-ki; Jużynty; Kurkle (ten ostatni r. 1700), później: Skiemiany, Smołwy i Suwie k. Mieli tedy na Litwie klasztorów 15, najwięcej przy kościołach parafialnych. Gdy i główny klasztor rzymski S. Mariae Demetri w inne przeszedł ręce, a klasztory poza granicami Polski jeden po drugim upadały (w Czechach z powodu wojen husyckich), naczelna władza przypadła przełożonemu św. Marka w Krakowie. Od końca w. XV, czy może od początku XVI, nosił on tytuł generalnego prowincyała, a papież Juliusz II, biorąc zakon w swą szczególną opiekę, wyraźnie zaznaczył, że już tylko w Polsce ma on swe klasztory. Domy litewskie, do owego czasu podległe generalnemu prowincyałowi krakowskiemu, pod koniec wieku XVIII utworzyły osobną prowincyę. Ukazem z r. 1832 wszystkie klasztory na Litwie, prócz wileńskiego, zostały zamknięte, a i wileński wygasł po niewielu latach. Lecz i klasztory w Koronie, dla braku zakonników, istnieć przestały, i to wcześniej niż litewskie. W początkach XIX wieku klasztor św. Marka obrócono na dom księży emerytów. Perłą tego zakonu byli: błogosławiony Michał Giedroyć (ob.), przyjęty do konwentu bystrzyckiego, a pochowany u św. Marka w Kra

Bi-

kowie r. 1485, i Jakób z Przyrowa, jeden z najświętobliwszych Polaków, ur. 1579, słynny ze szczególnego daru modlitwy i heroicznego umartwienia, urn. r. 1659, pochowany także u św. Marka (ob. Pruszcz. „Forteca duchowna Królestwa Polskiego” Kraków 1662, str. 240).— Ubiór zakonników tej kongregacyi składał się z białego habitu i takiegoż szkaplerza, na którym z przodu wyszyte było serce z krzyżem, czerwonego koloru. Poza klasztorem okrywali się długim czarnym płaszczem. Do chóru brali komżę, a na nią biały jedwabny mucet z szerokim kapturem. Na mucecie również wyszyte było serce z krzyżem, koloru czerwonego, ret, jak i habit, koloru białego.

III. Kanonicy reg. t. n. Szpitalnicy św. Ducha in Saxia de Urbe, w Polsce zwani Duchakami. Początek swój najprawdopodobniej zawdzięczają papieżowi Innocentemu III, który, w Rzymie wybudowawszy i hojnie uposażywszy szpital ok. r. 1201, oddał go w zarząd sześciu bogobojnym mężom, poddanym pod regułę św. Augustyna. Szpital ów leżał pod zamkiem Saxum Neronis, stąd nazwano go in Saxia de Urbe. Zakon kanoników reguł. in Saxia potwierdzili papieże: Aleksander IV, Celestyn V, Bonifacy VIII i inni. Podlegał władzy generalnego preceptora, który zwał się commendator Spiritus s. i był naznaczany przez Stolicę Apostolską. Do Polski sprowadził tych zakonników z Vienne (we Francyi) bł. Iwo Odrowąż i osadził w założonym przez się szpitalu we wsi Prądniku, wpobliżu Krakowa, r. 1220. Uposażenie zapewnił im z dóbr biskupich i oddał im kościół św. Marcina we wsi Biskupice. Prandota, biskup krakowski, przeniósł szpital i klasztor do Krakowa r. 1245. Z początku Duchacy zależeli od przełożonych w Vien-nie, lecz już za czasów Długosza znajdowali się pod posłuszeństwem macierzystem klasztorowi w Rzymie. Benedykt XIV papież (1740 —1758) konstytucyą „Saepe Romanorum” wyjął polskich Duchaków z pod władzy preceptora generalnego, a poddał pod jurysdykcyę biskupów. Przełożeni klasztoru nazywali się u nich magistrami. Za staraniem magistra Mikołaja z Opawy szpital i szkołę drewnianą zastąpiono no-wemi murowanemi budynkami w r. 1474 i 1475. Gdy podczas pożaru Krakowa r. 1528 szpital św. Ducha utracił wszystkie swe papiery i dyplomaty, na prośbę magistra Jana z Raciborza, Piotr Tylicki, biskup krakowski, udzielił inno-wacyi zatraconych przywilejów, a zatwierdził je Zygmunt I r. 1530. Prócz klasztoru i szpitala w Krakowie zakon posiadał inne jeszcze, mianowicie: 2) w Sławkowie, znanym z kopalni ołowiu; fundacya ta zawdzięcza swe istnienie Janowi Muskacie, biskupowi krakowskiemu. Z czasem jednak, gdy kopalnie i miasto podupadły, szpital i klasztor tamże również przestały istnieć.

3) w Sandomierzu, fundacyi Ż ego ty, kaszte-

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 267. T. XXXIY.

lana krakowskiego r. 1222. 4) w Kaliszu, fun-dacyi Przemysława II, księcia wielopolskiego, r. 1283. 5) w Stawiszynie pod Kaliszem roku 1590 powstał klasztor i szpital przez nadanie prepozytury miejscowego kościoła kanonikom de Saxia. 6) w Wiś nicy na Podlasiu, gdzie również otrzymali prepozyturę (przed r. 1651). Nadto kanonicy de Saxia mieli prebeudę św. Benedykta na górze Lasocin pod Krakowem. Prócz klasztorów męskich były jeszcze, tak w Polsce jak i poza jej granicami, żeńskie Kanon i czek de Saxia, które miały obowiązek zawiadywać częścią szpitala, dla kobiet przeznaczoną. Za magistra Alberta Basaeusa Szczebrzeszyńskiego uchwalono nowe statuty, potwierdzone następnie przez Zygmunta Augusta w Lublinie r. 1569. Na mocy owych postanowień magister krakowski, obierany na kapitule generalnej nadzwyczajnej, dzierżył władzę dożywotnią nad wszystkiemi klasztorami swej reguły w Polsce. Magistrowie innych klasztorów byli wybierani co trzy lata na zwyczajnej generalnej kapitule. Zakon dotrwał do r. 1788. Wtedy szpitale św. Ducha obrócono na dom emerytów, a po przeniesieniu ich do klasztoru św. Marka urządzono w dawnej siedzibie Du-chaków szpital dla obłąkanych pod zarządem Sióstr Miłosierdzia. Ubiór kanoników de Saxia stanowiła czarna sutana z krzyżem białym, naszytym na lewej stronie. Na komży nosili rodzaj fioletowych mucetów, wykrajanych na ramionach, na plecach śpiczastych, a z przodu rozwartych. Ob. „Epitome Xenodochii M. Alberti Basaei Scebrzesinensis, ord. Spiritus” (Cra-coviae 1570).

IV. Kanonicy regularni Stróże Grobu Chrystusowego, w Polsce Miechowitami albo Bożogrobcami zwani. Początek swój wywodzą od Godfryda, pierwszego króla Jerozolimy, który kanoników regularnych, przybyłych wraz z wojskiem Krzyżowców do świętego miasta, osadził przy kościele Grobu Chrystusowego. Zakon, zatwierdzony przez Celestyna II (1144), rozszerzył się po wielu krajach. Patryarcha Jerozolimski był zarazem jego generalnym opatem i naczelnym zwierzchnikiem. Prawo elekcyi na wakującą godność patryarszą przysługiwało członkom zakonu. Z upadkiem panowania Krzyżowców na Wschodzie Stróże Grobu Chrystusowego istnieli już tylko w Europie. Gdy zaś i tam Innocenty VIII wiele ich klasztorów wcielił do zakonu Krzyżowców św. Jana, a reszta wygasła, pozostali w samej tylko Polsce i stąd rozrośli się po krajach ościennych.—Sprowadził ich do nas Jaksa herbu Gryf, pan na Miechowie, towarzysz wyprawy wojennej do Palestyny Henryka, księcia sandomierskiego. Uprosił sobie ów Jaksa u Almeryka, patryarcby jerozolimskiego, jednego z kanoników reg., Marcina Galla, a zbudowawszy w dziedzicznej wsi Miechowie klasztor i kościół pod

82

wezwaniem św. Katarzyny, osadził tam pomie-niouego zakonnika, który został pierwszym przełożonym nowozawiązanego konwentu. Zakon przyjęto u nas z wielkim zapałem, fundacye i nowe klasztory mnożyły się niemal na całym obszarze Polski przedjagiełłowej. Przeor Miechowitów, Henryk, zbudował w Miechowie wspaniałą gotycką świątynię po roku 1223. W sześćdziesiąt lat później stanął nowy, murowany, okazały klasztor. Wprawdzie Łokietek, wskutek podejrzenia o spółdziałaniu klasztoru w buncie Alberta, wójta krakowskiego (którego brat, Henryk, był przeorem w Miechowie), rozpędził zakonników; lecz wstawienie się papieża, Klemensa V, i udowoduienie niewinności pokrzywdzonych sprawiło, iż Bożogrobcy po pięcioletniej tułaczce wrócili r. 1316 do swego gniazda. Nowe niebezpieczeństwo dotknęło ich za Kazimierza Wielkiego, który na utrzymanie wybudowanego przez się w Krakowie szpitala, postanowił był zabrać siedem wsi miechowitom; gdy się temu oparli, zasekwestrował wszystkie ich posiadłości i oddał w zarząd świeckiemu prokuratorowi. Wstawiennictwo Innocentego VI znowu ocaliło zakon r. 1362. W czasach późniejszych usiłowano dobra miechowskiego klasztoru przyłączyć do biskupstwa przemyskiego, na co nawet nastąpiła już zgoda Leona X, r. 1517; lecz dzięki zabiegom przełożonego, Tomasza z Olkusza, udało się zabezpieczyć nietykalność uposażenia bożogrobców, poręczoną przez Zygmunta I na sejmie piotrkowskim r. 1525. — Władza przełożonego miechowitów z biegiem czasu coraz bardziej wzrastała i rozciągała się nawet na klasztory poza granicami Rzeczypospolitej położone, a z miechowskiego powstałe. Od początków fundacyi miechowskiej bożogrobcy obierali sobie przeora, a potwierdzał go patryarcha jerozolimski, (po upadku Krzyżowców w Palestynie) w Rzymie rezydujący. Patryarcha Wilhelm nadał był r. 1374 przełożonemu miechowskiemu tytuł i władzę wikaryusza generalnego na wszystkie klasztory w Polsce, Węgrzech i Sławonii. Gdy jednak jeden z późniejszych patryarchów stanął po stronie antypapieży awiniońskich, papież Bonifacy IX prawo zatwierdzania przeorów miechowskich zarezerwował sobie i swym następcom r. 1395. Jan XXIII nadał im tytuł opata z prawem używania mitry i pastorału (1412). W wieku XVI prawo potwierdzania Opatów w Miechowie otrzymał biskup krakowski, jako delegat Stolicy Apostolskiej. Zakon ten posiadał ludzi znanych z nauki, karność przecież niejedno pozostawiała do życzenia, skoro już Długosz na nią utyskuje. Prawdziwą jednak, rzec można, klęską dla bożogrobców, jak zresztą i dla innych bogato uposażonych opactw zakonnych, byli tak nazwani opaci kornenda-taryusze; tj. duchowni świeccy, najczęściej nic wspólnego z zakonem niemający, obierani zwykle pod naciskiem królewskim na opatów gwoli

dochodom opactwa. Pierwszym takim Opatem został w r. 1567 ks. Szymon Ługowski, nota-ryusz skarbu królewskiego, kanonik krakowski i poznański, który, aby prebendy kanonickiej nie utracić, postarał się r. 1568 u biskupa i kapituły krakowskiej o prawo stalli w katedrze dla siebie i dla następnych opatów miechowskich. Byli pomiędzy nimi prawie zawsze znani w Kościele polskim mężowie, najczęściej przyszli biskupi; uważając prelaturę miechowską jako szczebel do wyższych godności, niebardzo myśleli o sprawach zakonu i zwykle zrzekali się opackiego urzędu, przechodząc z mniej intratne-

Fig. 123.

Kanonik regularny Grobu św. w Polsce.

go na intratniejsze biskupstwo. Kapituła generalna bożogrobców usiłowała utrzymać się przy swem prawie wolnej elekcyi, a gdy się to nie udało, kładła za warunek złożenie przez narzucanych jej nominatów królewskich ślubów zakonnych, naprawę walących się budynków klasztornych i kościoła w Miechowie; jednak i te postulaty martwą pozostały literą. Wyjątek stanowili opaci: późniejszy prymas, Maciej Łubieński, który po swej nominacyi złożył śluby zakonne r. 1618 i gorliwie faktyczne sprawował rządy; nadto Andrzej Batory, dbały o dobro i karność zakonu (1583 — 1599), Woj-

Ks. Wł. Kr.

ciech Koryciński, arcybiskup lwowski (f 1677) i Piotr Koryciński, archidyakon pułtuski. Widząc upadek zakonu, gorliwsi miechowici podali prośbę do króla, aby im pozwolił wybierać generalnego przełożonego zpośród siebie i kon-tentować się mniejszem z majątku klasztornego uposażeniem, a reszty dóbr opackich kommenda-taryi zrzec się zupełnie. August II uwzględnił ich pragnienie r. 1725, a Benedykt XIII zatwierdził deklaracyę bożogrobców. Odtąd kommen-dataryusze miechowscy nie są już właściwie Opatami, lecz raczej administratorami dóbr, z których czerpią dochody. Ostatnim takim kommen-dataryuszem był Kacper Cieciszowski, a gdy ten r. 1784 został biskupem kijowskim, dobra kommendatąryi miechowskiej przeszły (w części) na Akademię krakowską celem pomnożenia jej funduszów. Pierwszym rzeczywistym Opatem zakonnym po roku 1725 był ks. Stanisław Stępkowski. Pod nim i jego następcami zakon odżył, podniósł się pod względem naukowym i ascetycznym; spaloną w r. 1745 świątynię miechowską z gruntu odbudowano. Ostatnim przełożonym generalnym był Tomasz Nowiński od r. 1789, biskup tytularny byblijski od r. 1816, rządził zakonem do kasacyi bożogrobców, tj. do r. 1819. — Miechowici posiadali w Polsce 27 klasztorów, mieli nadto swe konwenty z miechowskiego powstałe: na Węgrzech, Szląsku i Czechach, a wszystkich początki datują się z czasów poprzedzających zaprowadzenie kommendataryi ; przywiązane do nich były najczęściej powinności parafialne, lub też utrzymanie szpitali oraz szkół, czy średnich, czy elementarnych. Oto ich szereg: Grodzisko w Wiel-kopolsce, fundacyi Eudoksyi, żony Mieczysława III; Chełm blizko Bochni w Małopolsce, fund. r. 1165; Skaryszów na Mazowszu ok. r. 1169; Uniejów wpobliżu Miechowa r. 1214; Gniezno, fundacyi Przemysława, ks. wielkopolskiego, r. 1243 (Był to co do godności pierwszy klasztor po Miechowie, a jego przełożeni mieli stallę kanonicką w katedrze metropolitalnej), skasowany przez rząd pruski r. 1820; Bytom na Szląsku polskim, dawniej dyecezyi krakowskiej, założony przez Kazimierza, księcia bytomskiego, r. 1300; Wyszogród i rezydencya rembow-ska, fundacyi Wacława, ks. płockiego, r. 1320; Rypin w ziemi Dobrzyńskiej, fundacyi Władysława i Bolesława książąt dobrzyńskich r. 1323; Górzno, fundacyi Floryana z Kościelca, biskupa płockiego, r. 1325; Sempelborg w Wiel kopolsce, założony przez Ostroroga z Pakości, podczaszego brzeskiego, r. 1360. W Krakowie rozpoczął budowę szpitala i klasztoru św. Jadwigi Kazimierz W. r. 1351, a dokończyli jej sami miechowici w r. 1376. W r. 1786 rząd austryacki odebrał im pomieniony klasztor, a dał wzamian opustoszałe po jezuitach kollegium św. Barbary, w którem otworzyli szkołę. Ostatnim miechowitą, rektorem kościoła św. Barbary, był

ks. Piotr Pękalski (f r. 1874). W Przeworsku osadził bożogrobców Jan z Tarnowa, wojewoda sandomierski, r. 1396. Ostatni proboszcz tego zakonu zmarł tamże r. 1836. Dalej idą miejscowości: Wrocieryż, blizko Pińczowa od r. 1395; Leżajsk na Rusi, fundacyi Władysława Jagiełły r. 1400 (Ostatni proboszcz miechowita zmarł tamże r. 1838); Żarnowiec blizko Miechowa i Chodów od r. 1404; Wrocimo-rowice od r. 1410; Urzewice (Urzejowice dyeo. przemyskiej) od r. 1411; Łęgonice fundacyi Mikołaja Trąby, arcyb. gnieźnieńskiego, od r. 1412; Sieradz od r. 1417; Giedlarowy na Rusi, fundacyi Mikołaja Giedlara, miejscowego dziedzica, od r. 1439; Rudołowice niedaleko Jarosławia, z filią Tuligłowy od r. 1446; Wągłczew w po w. Sieradzkim, fundacyi Łubieńskich, Stanisława, łuckiego, i Macieja, chełmskiego— biskupów, ok. r. 1626. Mieli nadto miechowici szpitale i rezydencye w Pyzdrach i w Kole, lecz rok owych fundacyj niewiadomy. W Rawie mazowieckiej posiadali probostwo i szkołę, zamkniętą po r. 1796 z nakazu rządu pruskiego; probostwo nieco później także przeszło w ręce kleru świeckiego. — Ubiór miechowitów w Polsce stanowiła czarna sutana i naszyty na niej z lewej strony czerwony krzyż z dwiema poprzecznicami. — Por. Nakielski „Mie-chovia” (Kraków 1634); Pękalski „O początku, rozkrzewieniu i upadku zakonu księży kanoników Stróżów św. Grobu Jerozolimskiego” (Kraków 1867); „Pamiętnik Rei. Mor.” t. XXII str. 449 i t. XXIV str. 109 i 221; „Eacykl. Kość.” t. II; Benjamin ojciec, prowincyał oo. kapucynów „Rys historyczny zgromadzeń zakonnych obojej płci” tom II (Warsz. 1848 — 9).

Kanoniczki, niewiasty żyjące wspólnie i rządzące się regułą, ustanowioną dla kanoników, a do życia niewieściego zastosowaną. Podobnie jak kanonicy dzielą się na zgromadzenia o charakterze zakonnym, składające śluby zakonne, i zgromadzenia świeckie.—Kiedy powstało pierwsze zgromadzenie K-czek regularnych? — trudno dociec. Niektórzy, jak Le Large, twierdzą, iż istniały już w VI w. Ślady historyczne wykazują ich istnienie w końcu VIII i na początku IX w. (przepisy, wydane na koncilium w Chalons). Próby ułożenia reguły dla K-czek czynione były z rozporządzenia Ludwika Sprawiedliwego w Akwizgranie w roku 816; regułę tę jednak odrzucił Mikołaj II papież (1060). W XII wieku K. poddane zostały regule św. Augustyna, stąd gałąź zgromadzenia nazwana Kauoniczkami regularnemi z Lateran u św. Augustyna. Ubiór ich był biały, welon czarny. We Francyi i Flandryi istniały K. regularne Zgrom. św. Wiktora, przed XVIII w. zgromadzenie to jednak wygasło. W Zachodniej Europie były K. Reg. Grobu Chrystusowego, i kongregacya ta szczególniej rozwinęła się we Francyi, dokąd sprowadzone zo-

ft.

N*'

II

Fig. 125.

Drugiego chóru.

■i

fj

w l. l

Fig. 124.

stały w roku 1622 przez hrabinę de Charligny Klaudyę Mony. Stroju używały czarnego; na wierzchu biała komża z czerwonym wyszytym krzyżem. — K. świeckie powstały, zdaje się, ze zgromadzenia benedyktynek, gdy pierwotna reguła w pewnych klasztorach poszła w niepamięć. To miało miejsce w Remiremont, w Epi-nal, Ponsay, Bouxières (Lotaryngia), w Kolonii, Lindau, Buckau, Hamburgu, Sztrasburgu, Mons, Maubeuge i w wielu innych punktach. Zgromadzenie przybrało charakter świecki, wstęp został dozwolony tylko szlachciankom, miejsce habitu zajął nieraz wspaniały strój; z obowiązków pozostały tylko wspólne modlitwy i wspólne życie pod zarządem ksieni.—

W Warszawie zgromadzenie K-ek założyła Józefa Antonina z Zahorowskich ordy-natowa Zamoyska. Cel założenia zgromadzenia wyrażony jest w uBtawie przez fundatorkę napisanej, wydrukowanej w r. 1745: „aby się chwała boska przez osoby płci białogłowskiej w tern Królestwie Polskiem pomnażała. Zważając zaś z jednej strony, że w tern Królestwie jest dostateczna liczba klasztorów panieńskich, z drugiej zaś strony, że się znajduje niemało panien zacnego i szlachetnego rodu, które, nie mając powołania do klasztoru, ani też przyzwoitego w małżeństwie postanowienia, albo przeciwko inkliuacyi i sercu swemu za mąż idą, albo przez małżeństwa z osobami nierównej sobie kondycyi familiom swoim krzywdę czynią, u-myśliłam założyć taki fundusz, na którymby takowe szlachetnie urodzone damy i przystojnie żyć i P.

Bogu służyć mogły, nie obligując jednak do zakonnej klauzury, ani sobie drogi do przystojnego w małżeństwie, jeżeliby taka wola boska była, postanowienia nie zagradzając”. Nowa in-stytucya otrzymała nazwę Kanoniczek od Niepokalanego Poczęcia Panny Matki Boskiej, a regułę na wzór ustawy K-czek w Remiremont napisaną. Zgromadzenie i ustawa potwierdzone zostały przez króla Augusta III i Teodora księcia Czartoryskiego, prymasa Królestwa, arcybiskupa gnieźnieńskiego. K. osadzone zostały na Marywilu, a na utrzymanie otrzymały dwie summy: 200 000 złp. na dobrach Tygienhoff, w wojewódz. Malborskiem, i 62 000 złp. na Lipkach, w ziemi Warszawskiej. Zgromadzenie składa się z dwóch chórów, do obu mogą należeć tylko szlachcianki, Polki, katoliczki, mające nie mniej niż 15 lat wieku. Zgromadzenie samo obiera za pomocą tajnego głosowania nowe, na miejsce wyszłych lub zmarłych— przyczem do pierwszego chóru kandydat-

X.

y,<i

fD

-f

11

“Sil

I 11*

L-

Kanoniczki warszawskie :

Pierwszego chóru.

ka wykazać się musi legitymacyą szlachectwa z 3-ch pokoleń, tak ze strony ojca jak i matki. Do drugiego chóru wystarcza proste szlachectwo. Po roku nowicyatu składane są uroczyste przyrzeczenia na wypełnianie ustaw i posłuszeństwo ksieni. Na czele kanoniczek stoi, dożywotnio wybierana i czyniąca przed biskupem ślub czystości, ksieni. Ksieni otrzymuje, co rok wybierane przez kapitułę, dwie „konsyliarki” oraz sekretarkę kapituły; dwa razy na rok, w końcu

S. Pł.

Ks. Jeł.

grudnia i w czerwcu, zbiera się kapituła; w ważnych wypadkach może być zwołana przez ksie-nię nadzwyczajna. K. obowiązane są słuchać codzień Mszy św., odmawiać „Officium Parvum de B. V. M.”, kommunikować w uroczystości N. Maryi Panny. Codzienny ubiór nie jest ściśle określony; uroczysty zaś kościelny składa się z płaszcza jedwabnego błękitnego, złotego orderu Niep. Pocz. N. M. P., zawieszonego na wstędze ponsowej przez prawe ramię idącej, i z welonu białego. K. drugiego chóru mają ubiór znacznie skromniejszy i order srebrny na czarnej wstążce. W r. 1817 Marywil zajęty został na teatr, a K. przeniosły się do oddanych im wzamian zabudowań, otaczających kościółek św. Andrzeja. Cesarz Aleksander I potwierdził w r. 1819 to rozporządzenie księcia Zajączka i zapewnił swoim i swoich następców imieniem istnienie zgromadzenia. Tytułem indemnizacyi za utratę rozległej posessyi, Marywilu, miasto zobowiązało się płacić 53 000 złp. rocznie, jednocześnie miało zapewnić K-om utrzymanie, gdyż zapisane na dobrach summy zostały podczas rozbioru kraju zagrabione. — Porów.: Benjamin ks. „Rys hist, zgrom, zak.” II; Bartoszewicz „Kościoły Warszawskie”.

Kanoniczne Ewangielie nazywają się cztery Ewangielie znajdujące się w kanonie N. T., a mianowicie: wedle św. Mateusza, św. Marka, św. Łukasza i św. Jana, uznane przez całe chrześciań-stwo jako natchnione przez Boga, a przez to odróżniające się od licznych Ewangielij apokryficznych, tj. nie natchnionych, nie uznanych przez Kościół. Ob. Apokryfy.

Kanoniczne godziny, ob. Godziny kanoniczne

Kanoniczne prawo (po łacinie jus canonicum albo jus ecclesiasticum), inaczej prawo kościelne katolickie. Prawa innych wyznań chrze-ściańskich niewłaściwie nazywają się K-emi. Nazwa ta specyficznie przysługuje temu prawu, które jest w wyłącznem posiadaniu Kościoła katolickiego. Kanonem (canon) nazywano prawo, ustanowione przez Kościół w odróżnieniu od lex, czyli prawa cywilnego rzymskiego. Prawo kanoniczne jest to prawo, przez Kościół katolicki ustanowione, dla dobra ogólnego społeczeńswa wiernych. Pojęte, jako takie, prawo to oczywiście ma najróżnorodniejsze zadania. I tak o-kreśla ono obowiązki przełożonych i podwładnych, określa przywileje i prerogatywy poszczególnych stanów hierarchicznych, stanowi kary kościelne i kładzie wogóle podstawy pod należytą, organiczną administracyę Kościoła katolickiego, tak ogólnie jak szczegółowo pojętego. — Niektórzy teologowie i kanoniści inaczej jeszcze określają prawo kanoniczne. Według wielu jest to nie co innego, jeno zbiór najrozmaitszych praw kościelnych. Zbiór tych wszystkich dekretów, które były wydawane przez papieży, biskupów i sobory przed zbiorem Gracyana, — zwie się prawem dawnem (jus antiquum). Prawo nowe (ius novum) zawiera się w kollekcyi, zwanej technicznie Corpus iuris canonici. Jest to rodzaj kodeksu, gdzie są zebrane w krótkości (kanonicznie) ważniejsze rozporządzenia prawne w szeregu mniej-więcej pięciu wieków, aż do czasów soboru Konstancyeńskiego. Odtąd bowiem rozpoczyna się prawo najnowsze (jus novis-simum), w najrozmaitszy sposób kodyfikowane, znajdujące się w koilekcyach poszczególnych kongregacyj, które przedstawiają po soborze trydenckim główniejsze odłamy administracyi życia kościelnego pod naczelną, nieograniczoną władzą papieża. — Corpus iuris canonici, czyli kodeks średniowiecznego prawa kanonicznego, dzieli się na sześć części: l-o. Naczelne miejsce zajmuje t. zw. Decretum Gratiani (Dekret Gra-cyana) Był to mnich benedyktyński, który w r. 1151 ułożył głośny zbiór praw p. t. „Con-cordantia discordantium canonum” (Zgoda i u-porządkowanie różniących się praw). Dzieło dzieli się na trzy części: pierwsza traktuje o osobach kościelnych, druga o materyi i formie sądów, trzecia o rzeczach świętych. Część pierwsza ma sto i jedną dystynkcyę, które znowu są podzielone na rozdziały czyli kanony. Tak się cytuje: Np. Cap. Jeiunium dist. 76, albo krócej: dist. 76 cap. 7. Druga część ma 36 rozdziałów, zwanych „causae”, które ze swej strony rozpadają się na kwestye (quaestiones) i artykuły (capita). Cytują kanoniści te ustępy tak: Np. caus. 32, q 5 c., 13. Trzecia część zawiera w sobie pięć dystynkcyj, dzielących się na „capita”. Cytuje się w ten sposób: Np. do consecr. dist. 4, c. 49.—2-0. Drugie miejsce zajmują słynne dekre-tały Décrétâtes Gregorii IX. Skompletował ten zbiór św. Rajmund de Pennaforte narozkaz Grzegorza IX papieża i wydał w r. 1230. Dekreta-ły dzielą się na pięć ksiąg, traktujących z kolei: o sądach kościelnych, cywilnych, rzeczach świętych, małżeństwach i sądach kryminalnych. Cytują prawnicy dekretały tak, np.: Deer. lib. 2, tit. 28, c. 28.—3-0. Sextus (liber)—czyli księga szósta dekretałów. Nazywa się tak, gdyż bezpośrednio następuje po piątej księdze Grzegorza IX. Obejmuje czas od tegoż Grzegorza aż do Bonifacego VIII. Wydaną została ta księga w r. 1298. Dzieli się na pięć ksiąg (libri), te znowu na tytuły (tituli) i rozdziały (capita). Przy cytowaniu zwykle dodaje się do cytaty: in Sexto. — 4 o. Clementinae — są to księgi prawa, zebrane i po większej części wydane przez Klemensa V papieża po soborze wienneńskim w r. 1311. Składają się z 5-u części, posegregowanych na wzór dekretałów. Ogłoszone zostały te ustawy w r. 1317 przez papieża Jana XXII. Przy cytowaniu dodaje się: in Clemeutinis.—5-o. Extravagantes Jnannis XXII. Tak się nazywają konßtytucye, wydane przez Jana XXII w pierwszych latach jego pontyfikatu i przez niego publikowane. Cytaty z tych dekretów tak się przed-

stawiają: Extravag. Joannis XXII tit. 4, c, 1.—

niej si kanoniści te trzy metody łączą i w tei sposób powstają dzieła, obejmujące całośó lui częśó kodyfikacyi kościelnej.—Wymienimy główniejsze nazwiska pisarzy-kanonistów, pomijając dawniejszych. Sławne są prace Anakleta Reif-fenstuela i Fr. Schmalzgrubera. Z papieży najznakomitszym pod względem znajomości prawa kanonicznego był Benedykt XIV. W ostatnich czasach zasłynęli: Philipps, Bouix, Permaneder, Aichner, Craisson, Vering, Palmieri, Lucidi, de Angelis, Grand’ Claude, Santi, Rittner, Pelczar, Opieliński. Najlepszym i najdoskonalszym znawcą historyi prawa kanonicznego w Polsce jest u nas ks. prałat Chodyński Stanisław. Do jego też artykułów, zawartych w XXI tomie „Ency-klopedyi kościelnej”, odsyłamy wszystkich ciekawych. W tejże „Encyklopedyi”, tom IX i tom XXI, znajduje się wyczerpujące przedstawienie literatury wszystkich narodów z zakresu prawa kanonicznego. Artykuły te zasługują na polecenie z tego względu jeszcze, że materyał bogaty jest tu przez kompetentnych jurystów usystematyzowany, tak co do treści jak pod względem historycznego rozwoju prawa kanonicznego.

Kanoniczne przeszkody do zawarcia małżeństwa, ob. Małżeństwo.

6-0. ExU'avagantes communes. Jest to intytula-cya zbioru praw, wydanych przez Jana XXII i przez kilku bezpośrednio po nim następujących papieży. Cytują prawnicy te ustawy tak: Np.

Extrav. com. lib. 5, de liner,, c. 2.—Prawo najnowsze rozpoczyna się od tak zw. Liber Septimus De cr et alium, zbioru, wydanego staraniem papieży Grzegorza XIII, Sykstusa V i Klemensa VIII.

Zbiór ten był wydrukowany, ale zbiegiem okoliczności nie rozpowszechniony. Egzemplarze też jego zaliczają się do rzadkości bibliograficznych. —

Piotr Mathaeus, Lugduńczyk, także ułożył librum septimum decretalium, ale nie jest to autentyczny zbiór i tylko w niektórych edycyach znajduje się na końcu całego corporis iuris canonici. —

Prócz tego jest wiele najrozmaitszych kollekcyj prawa najnowszego. Najautentyczniejszym jest zbiór słynnego prawnika, papieża Benedykta XIV.

Kanonier, żołnierz obsługujący działo, arty-lerzysta,—nazwa „gemajna” czyli prostego żołnierza w korpusie artyleryi. W r. 1767 ułożone było następujące wyszczególnienie powinności dla kanoniera polskiego: „Kanonier powinien być sposobnym i sprawnym do zażycia każdego działa, które powinien umieć odkalibrować i poznać jakiej wagi kulą strzela i czyli jest z umocowanego albo też osłabionego metalu dla lekkości odlane i jest li bateryjnego, wężowego lub polowego rodzaju? jakiego potrzebuje ładunku do zwyczajnej, składanej lub łańcuchowej kuli, albo kartaczy? Vergleichung, tj. porównanie metali zwierzchu do celowania, bądź na większą, bądź na mniejszą odległość. Powinien znać po-miarkowanie: jak do zamierzonego miejsca dosiądź wystrzałem, tudzież we wszelkich wypadkach przy dziale umieć sobie poradzić. Kiedy zaś będzie wyuczony zupełnie artyleryi, w służbie będąc, niema się abszytowaó”. stosownie do czynności, wykonywanych przy działach, kanonierzy nazywali się: „od lontowni-

Br. G.

W w. XIX

ków”, „od wałków” itd.

Kanonierki są to małe statki wojenne, płyt-konośne, przeznaczone do obrony wybrzeży morskich lub rzecznych; zaopatrzone bywają w jedno lub kilka dział. Do walki z pancernikami budują K. pancerzowe, zaopatrzone w pancerz, poza którym znajduje się działo wielkiego kalibru.

H.

Kanonika, ob. Logika.

Uzupełniają prawo najnowsze dekrety soboru Trydenckiego, Watykańskiego i poszczególnych kongregacyj, które funkcyonować zaczęły po wielkiej epoce Trydentu, gdzie położono podstawy pod nowy administracyjny porządek w Kościele, a temsamem pod nowe prawo. Prawo kanoniczne w kodeksach, zbiorach i dekretach jest pisane i głoszone w języku łacińskim, który też jest urzędowym w całem prawodawstwie kościelnem.— Prawo kanoniczne dzieli się na o-gólne, powszechne (ius commune), obowiązujące cały Kościół, i na prawo szczególne (ius particular e), normujące życie kościelne w poszczególnych prowincyach i dyecezyach, które swoje zbiory posiadają, czera już zajmuje się historya prawa w odnośnych zakątkach świata katolickiego. Układ kodeksu prawa kanonicznego jest inny, niż w kodeksach nowych, np. w kodeksie Napoleona. Dlatego też nauka prawa kanonicznego nabiera w Kościele katolickim niezwykłego znaczenia.— Początkowo uczono prawa kanonicznego razem z teologią i specyalnych kom-mentarzy i dzieł nie było. Dopiero od czasów Gracyaua rozpoczyna się rzetelna jurysprudencya kanoniczna, która przybrała po Grzegorzu IX wyraźne formy w wykładaniu dekretałów. U-czono więc niemal do ostatnich czasów, naturalnie ciągle udoskonalając system, podług dekretałów. Kommentowano je, porównywano, dodawano nowe rozporządzenia, systematyzowano i wyciągano ogólne wnioski. Dopiero w ostatnich czasach rozpoczęto organiczny wykład prawa, dekretały i corpus iuris biorąc, nie jako tekst do kommentarza, ale jako źródło do cytowania i popierania tych lub innych zasad. Źródłami prawa kanonicznego (fontes) są: prawo natury, Pismo św., pisma Ojców doktorów Kościoła, sobory powszechne, synody prowincyonalne, dekrety papieskie i kongregacye po soborze trydenckim. Metoda traktowania prawa kanonicz- Kanonizacya jest uroczystem orzeczeniem nego może być trojaka: praktyczna, historyczna Głowy "Kościoła katôîicïïiego, że zmarły sługa i filozoficzna. Obecnie jednak wszyscy wybit- | Boży zażywa już szczęścia wiecznego w niebie

i że, co stąd wynika, ma być czczony na ziemi jako święty. Z powyższego określenia widać, że przez akt K-i papież nikogo do nieba nie posyła, ani go świętym nie czyni. Można bowiem być już w niebie, a jednak nie być kanonizowanym i nie odbierać na ziemi czci świętym należnej. Żeby mieć piawo do czci, jaką Kościół katolicki oddaje tym, których za świętych ogłasza, potrzeba życia szczególnie świętego ponad zwykłą normę chrześciańskiej sprawiedliwości; potrzeba w życiu doczesnem stałego praktykowania cnót w stopniu wyższym, heroicznym; potrzeba nadto znaku po śmierci, będącego tłómaczem woli Bożej, chcącej, aby ten Jego sługa był uznany i czczony na ziemi jako święty. Tym znakiem są cuda, niewątpliwe, stwierdzone najskrupulatniej, spełnione za przyczyną zmarłego sługi Bożego. Bóg sam jest sprawą cudów, tj. faktów, zdziałanych z pominięciem praw natury, a przewyższających siły człowieka; cudami Bóg prawdę tylko potwierdzać może. Cuda więc, za przyczyną nieżyjących już sług Bożych spełnione, są dowodem prawdy, a prawdą tą jest świętość ich życia, oparta na prawdzie ich wiary. Wierni, czcząc świętych, uznają ich temsamem za świadków prawdy Bożej, która ich do takiej podniosła świętości, i pobudzają się do naśladowania ich w wierze i w praktykowaniu cnót chrześciańskicb. — Sprawiedliwych, którzy zeszli z tego świata, cztery rozróżniamy stopnie, oznaczane nazwami: Sługa Boży, Wielebny, Błogosławiony, Święty. Sługą Bożym nazywa się ten, kto zmarł w powszechnej opinii świętości; Wielebnym—gdy rozgłos o jego świętości sądownie został stwierdzony i gdy już sprawa o K-ę wniesioną jest przed forum św. Kongregacyi Obrzędów; Błogosławionym— gdy cześć jego została dekretem Stolicy Świętej dozwolona w jakim kraju, prowincyi, dyecezyi, zakonie lub w jakiej poszczególnej miejscowości; Świętym—gdy cześć jego orzeczeniem papieskiem jest rozciągnięta na cały Kościół powszechny. Z tego widać, że beatyfikacya różni się od K-i. Pierwsza jest aktem, mocą którego papież pozwala (lecz nie nakazuje) pewnym miejscowościom czy zgromadzeniom nazywać sługę Bożego Błogosławionym i z pewnemi ograniczeniami cześć mu oddawać; K. zaś jest wyrokiem ex cathedra, nieomylnie orzekającym, że święty króluje w niebiesiech, i nakazującym czcić go w Kościele powszechnym.—W pierwszych wiekach chrystyanizmu do uznania kogoś za błogosławionego lub świętego wystarczała powaga biskupa, który na synodzie, wspólnie ze sw>m klerem, badał sprawę świętości i odpowiednią wydawał decyzyę. U-znany w ten sposób za świętego odbierał cześć w granicach dyecezyi; biskup zawiadamiał o swej rezolucyi sąsiednich, albo nawet i dalszych biskupów. Jeśli ci wyrok sobie przesłany uznali, cześć nowego świętego przenosiła się również na zależne od nich pod względem kościelnym terrytorya. Przedewszystkiem zaś oglądano się na zdanie Stolicy Apostolskiej, do której niekiedy odsyłano akta biskupów, dotyczące wyroku kanonizacyjnego; skoro nastąpiła aprobata tegoż ze strony papieża, wówczas cześć świętego w całym zaprowadzano Kościele (Berardi „Commen-tarii in librum V Decretalium”). Widać stąd, że już w Starożytności chrześciańskiej dwojaką u-znawano kategoryę Błogosławionych, że mianowicie jedni odbierali cześć w poszczególnych jakich Kościołach na mocy decyzyi biskupiej; inni w Kościele powszechnym na mocy wyroku Stolicy Apostolskiej. Z biegiem czasu władza przyznawania nowym sługom Bożym czci publicznej nietylko w całym, lecz i w poszczególnych Kościołach została zarezerwowaną wyłącznie biskupowi rzymskiemu jako głowie całego Kościoła. Za pontyfikatu Aleksandra 111(1159 — 1181) prawodawstwo kanoniczne było już w tym punkcie zupełnie ustalone, jak to widać z Dekreta-łów lib. III, lit. 45 „De Reliquiis et veneratio-ne Sanctorum”. Papież Sykstus V (1585— 1590) wszystkie sprawy beatyfikacyjne i kanonizacyjne poddał pod utwoizoną przez się nadzwyczajną Kongregacyę Obrzędów. Należą do niej niektórzy kardynałowie, prałaci rzymscy, teolodzy konsultorowie czyli kwalifikatorowie i różnego rodzaju urzędnicy duchowni. Nadto Kongregacya przywołuje do pomocy uczonych, zwłaszcza lekarzy, przyrodników, celem wszechstronnego zbadania cudów i wydania sądu, azali w istocie są one tego rodzaju, iż je niezawodnie działaniu nadprzyrodzonemu przypisać należy.—Kto może być beatyfikowanym i kanonizowanym? Ten tylko, czyja świętość i cuda w zupełności sądownie stwierdzone zostały. Więc oprócz świętości życia Sługi Bożego, którą należy wykazać, tak jego prawowiernością jak i innemi cnotami w stopniu heroicznym, wymagane są również cuda zupełnie autentyczne, do sprawdzenia możliwe, za przyczyną jego zdziałane, świętość Sługi Bożego poświadczające, będące znakiem woli Bożej, jak ten, za kim one świadczą, godzien jest czci od wiernych na ziemi. Do beatyfikacyi i K-i męczennika potrzeba dowodów pewnych, że istotnie pouiósł on męczeństwo, i to dla wiary katolickiej, a nadto zazwyczaj również wymagane są cuda.— I Forma procesu beatyfikacyjnego. |lj) Sprawa rozpoczyna się procesem biskupim albo inf ormacyj ny m w tern miejscu, gdzie sługa Boży żył, umarł i został pochowany. Przystępuje do jej rozpoczęcia rządzca dyecezyi dopiero wówczas, gdy sława świętości zmarłej osoby i zdziałanych za jej przyczyną cudów jest prawie powszechną i trwa nieprzerwanie. Biskup do przeprowadzenia procesu deleguje kilku duchownych, którzy według przepisów kanonicznych badają życie, sprawy, cuda, pisma (jeśli jakie są) Sługi Bożego, wizytują jego grób, przesłuchują świad-

zosobna cud

ków, wywiadują się, czy kto, uprzedzając wyrok Stolicy Apostolskiej, nie ośmielił się oddawać Słudze Bożemu czci jeszcze niedozwolonej— jednem słowem, przeprowadzają ścisłe (pod przysięgą) informacye, czy sprawa jest tego rodzaju, że ją można przedstawić Stolicy Apostolskiej. Biskup wydaje decydujący w tej mierze wyrok, a wówczas akta procesu, przetłómaczone na język łaciński, przesyła się do Kongregacyi Obrzędów; jednocześnie wnoszoną bywa prośba do Ojca św. od monarchów, biskupów, przełożonych zakonnych, od książąt, urzędów i kor-poracyj, aby raczył zadecydować rozpoczęcie właściwego procesu beatyfikacyjnego. Pisma też, których autorem jest zmarły Sługa Boży, zwłaszcza pozostałe po nim autografy, należy przesłać do pomienionej Kongregacyi. —fên Św. Kongregacya Obrzędów, po otrzymaniu N(któw I procesu biskupiego, nie rozpieczętowuje ich przed upływem lat dziesięciu — chyba że papież da specyalną dyspensę na wcześniejsze ich otwarcie. Celem takiej zwłoki jest przekonanie się, czy sława świętości Sługi Bożego nie była oparta na chwilowem i przemijającem wrażeniu, czy trwa stale w ciągu tego czasu, czy nie powstała jaka poważna wątpliwość, a tembardziej jaki zarzut stanowczy przeciwko beatyfikacyi.—

3) Na prośby postulatorów, tj. tych, którzy, czy przez biskupa, zakon, czy przez państwo, miasto jakie, delegowani zostali do popierania sprawy, i wskutek przedstawienia sekretarza K-i, papież naznacza jednego z kardynałów jako ponenta czyli referenta. Nadto wyznaczany bywa osobny adwokat, broniący sprawy, i promotor wiary (defensor fidei), którego obowiązkiem jest wypatrywać wszelkie trudności i zarzuty przeciw przytaczanym dowodom cnót i świętości Sługi Bożego. Jako urzędowy oponent sprzeciwia się on beatyfikacyi; z tego I powodu lu^d nadał mu miano ..adwokata dyabel-i skiego”. —(4)jPo przesłuchaniu obrońcy i promo-/ tora wiary sw. Kongregacya rozważa, czy moż-ł na przystąpić do rozpoczęcia właściwego procesu beatyfikacyjnego, czy też sprawę należy umorzyć i odrzucić, poczem swoje twierdzące (jeśli takie są) wnioski przedstawia Ojcu świętemu. Jeśli papież uzna za stosowne przychylić się do powyższych postanowień, poleca wygotowanie wyroku w formie dekretu i własnoręcznie go podpisuje, poddając sprawę pod wyłączne forum pomienionej Kongregacyi. Odtąd Słudze Bożemu należy się miano wielebnego (venerabilis).— (5)j Św. Kongregacya rozpoczyna proces de non vultu, tj. czy ktokolwiek nie uprzedził wyroku Stolicy Apostolskiej w oddawaniu Słudze Bożemu czci, zwłaszcza publicznej, dozwolonej uznanym tylko Błogosławionym i Świętym (wyjątek pod tym względem stanowi beatyfikacya nadzwyczajna, będąca zaaprobowaniem czci, od wielu wieków oddawanej bez przerwy jakiemu Słudze Bożemu). Idący za tym drugi proces dotyczy zbadania opinii świętości, jaką ma Sługa Boży, zwłaszcza w miejscu, gdzie życia dokonał. W tym celu naznaczani bywają komissarze, którzy sądownie stwierdzają, czy opinia świętości trwa w dalszym ciągu i czy po owym początkowym procesie informacyjnym (biskupim) nie zaszło co takiego, coby mogło stanąć na przeszkodzie dalszemu prowadzeniu sprawy. Jeśli potrzeba, komissarze bywają osobno upoważnieni do tego, aby mogli korzystać z akt procesu informacyjnego; nawet w razie obawy, aby jacy wybitni świadkowie nie zmarli przedwcześnie, z powodu choroby czy starości, ciż sami komissarze, na prośby postulatorów, mogą otrzymać władzę do przeprowadzenia jednocześnie specyalnego procesu, celem przesłuchania świadków starych i chorych, by nie zaginęły dowody, jakie od nich można będzie otrzymać. Po ukończeniu zleconych czynności trybunał ko-missarzów akta dokonanego procesu przesyła do św. Kongregacyi, która bada je jaknajdokład-niej i, jeśli po dłuższych dyskusyach uzna wspomniony proces za należycie przeprowadzony, przedstawia go papieżowi. Ojciec św., po ścisłem rozważeniu, zatwierdza go swoją powagą. Na tern zamyka się pierwszy okres właściwego procesu beatyfikacyjnego. —T6)jNa ponowne prośby postulatorów i po ctabszem — przez Kongregacyę Obrzędów udzielonem, a przez papieża zaaprobowauem — zaleceniu, komissarze przeprowadzają inny proces, dotyczący w szczególności cnót i cudów Sługi Bożego. Po zbadaniu ważności tego ostatniego procesu Kongre-gacya rozpatruje pisma nieboszczyka, a następnie poddaje jak najsurowszemu rozbiorowi każdą poszczególe cnotę jego i k za jego przyczyną zdziałany.-^7M Po latach co-najmniej 50_od śmierci Sługi Bożego (stosownie do rozpÓrządzenla' Urbana VIII papieża, od czego zresztą dzisiaj łatwo uzyskać dyspensę papieską) nanowó cnotÿ⁻''jego bywają badane. Na posiedzeniu przedprzygotowawczem (congr. antepraeparatoria) wobec kardynała po-nenta promotor wiary stawia jeszcze raz zarzuty przeciwko beatyfikacyi; na przygotowaw-czem (praeparatoria) rozbierane bywa pytanie: czy w danym wypadku udowodnione są w zupełności cnoty heroiczne Sługi Bożego, celem przeprowadzenia jego beatyfikacyi? Dyskutują za i przeciw sami tylko konsultorowie i sami też głosują. Wreszcie na posiedzeniu generalne m, odbywanem w obecności papieża, kardynałowie podają na piśmie swe głosy; papież wysłuchuje zdania każdego z nich, głosy odbiera, zaleca modlitwy na uproszenie łaski Ducha św., aby go w tej mierze oświecić raczył. Rezolucyi swej nie wydaje zaraz, lecz dopiero po niejakim czasie, wobec kardynałów i innych zawezwanych osób, i znowu po upływie pewnego czasu podpisuje ją w formie dekretu oznaj-mującego, że wielebny Sługa Boży w istocie

Po wykazaniu he-

zwołuje nowe posiedzenie

odznaczył się cnotami w stopniu heroicznym. —5^0) Następne posiedzenia mają na celu wszechstronne zbadanie podawanych na rzecz beatyfikacyi cudów. Aby je można było uznać za niewątpliwe, potrzeba na pierwszej sessyi ²/₃ głosów konsultorów, na drugiej—zgody wszystkich prawie kardynałów, w końcu na trzeciej — aprobaty samego papieża. Przynajmniej dwa cuda, specyalnym dekretem Ojca św. uznane za cuda, potrzebne są do ogłoszenia beatyfikacyi. Z jaką zaś ścisłą skrupulatnością bywają badane, wystarcza przypomnieć znany dosyć powszechnie fakt z życia Benedykta XIV, który jeszcze jako kardynał sprawował urząd ponenta w pewnym procesie beatyfikacyjnym. Z mnóstwa cudów, które się wydawały dwom innowiercom najautentyczniej stwierdzonemi, Kongre-gacya Obrzędów ani jednego za dowiedziony w zupełności nie uznała. roiczności cnót i prawdziwïïsci cudów Kongre-gacya zastanawia się nad pytaniem: czy można już bezpiecznie przystąpić do beatyfikacyi wielebnego Sługi Bożego? Jednak i tu jeszcze papież nie wyrzeka swego zdania, lecz odwleka wydanie dekretu do późniejszego czasu. Skoro zaś czas odpowiêdni po tern nastąpił i na powyższe pytanie Ojciec św. odpowiedział twierdząco, wówczas f] 0)^ generalne, naznacza dzień uroczystego ogłoszenia beatyfikacyi i poleca zredagować wyrok apostolski. Gdy termin powyższy nadejdzie, sporządzone breve papieskie przez sekretarza Kon gregacyi Obrzędów publicznie bywa odczytane wobec kardynałów, konsultorów, kanoników i duchowieństwa bazyliki watykańskiej. Następuje odsłonienie obrazu nowego Błogosławionego, u-roczyste odśpiewanie Te Deum i Msza św. Tegoż dnia w godzinach popołudniowych papież nawiedza obraz nowego beatyfikowanego i cześć mu oddaje.—Postępowanie w sprawie beatyfikacyi męczennika jest nierównie krótsze, a forma prostszą. Niema tu dochodzenia heroiczności cnót, lecz po procesie informacyjnym i po innych badaniach wstępnych na posiedzeniu ge-neralnem rozbierane bywa i wszechstronnie roztrząsane pytanie: czy pewnem jest męczeństwo i przyczyna tegoż, i czy są cuda stwierdzające świętość męczeństwa? Pierwsza połowa tego pytania należy do istoty rzeczy i wymaga ścisłego zbadania; druga, dotycząca cudów, nie jest z przepisu kościelnego, lecz ze zwyczaju, dla stwierdzenia świadectw i dowodów ludzkich powagą Boga, istotnego sprawcy cudów. —JJForma procesu kanonizacyjnego. K. ( zazwyczaj po u-pływie wielu lat od czasu dopełnionej beatyfikacyi) wtedy tylko ma miejsce, gdy rozgłos świętości Błogosławionego trwa w dalszym ciągu, owszem, wzmaga się bardziej niż przedtem, i gdy za jego przyczyną przynajmniej dwa nowe spełnią się cuda. Jeśli są fakta zadosyćczy-niące powyższym warunkom, postulator wnosi

Enoykl. Powie, lluitr. Ze». 967. T. ZZZIV.

prośbę o podjęcie procesu kanonizacyjnego. Kardynał referent przedstawia sprawę na posiedzeniu Kongregacyi Obrzędów, a papież, na prośby sekretarza tejże Kongregacyi, udziela jej władzy wyznaczenia osobnej komissyi, złożonej z trzech członków, którzy przeprowadzają proces informacyjny według reguł powyżej przy opisie procesu beatyfikacyjnego podanych. Akta tego nowego procesu rozpatrują w Kongregacyi Obrzędów, następnie poddają badaniu rozgłos świętości i prawdziwość nowych cudów. Jeśli wszystko razem wypadnie na korzyść Błogosławionego, wówczas promotor podaje do rozwiązania kwestyę: czy wobec uznanych już cudów można przystąpić do aktu K-i. Zanim jednak, po ukończeniu spornej strony -procesu, do tego dojdzie, papież odbywa jeszcze dwa konsysto-rze, tajny i publiczny. Na pierwszym podaje zebranym kardynałom pod rozwagę, czy ma Błogosławionego kanonizować, i zaleca im modlitwę, I aby w tak ważnej sprawie poznać wolę Bożą. f Na następnym, publicznym, obecni w Rzymie j kardynałowie, patryarchowie, arcybiskupi, bisku- j pi, konsultorowie Kongregacyi Obrzędów dają uroczyste votum, a jeśli głosowanie to przemawia za K-ą, staje się ona rzeczą zdecydowaną. Sam akt K-i odbywa się w sposób nader uroczysty, zazwyczaj w rzymskiej bazylice św. Piotra, a treść formuły kanonizacyjnej, wygłaszanej przez papieża siedzącego na tronie, opiewa: „Ku czci Trójcy Przenajświętszej, dla podwyższenia wiary katolickiej i jej rozszerzenia, władzą Pana naszego Jezusa Chrystusa, świętych apostołów Piotra i Pawła i własną, po dokładnej rozwadze i częstem wzywaniu pomocy Bożej, za radą kardynałów, patryarehów, arcybiskupów i biskupów, w Mieście Wiecznem się znajdujących, błogosławionego N. [papież] uznaje i ogłasza za świętego, wpisuje go do katalogu świętych i poleca, aby w całym Kościele corocznie pamięć jego w dniu oznaczonym była obchodzoną”. Następuje (prócz innych eeremonij, które tu pomijamy) Te Deum, modlitwa do nowego świętego, Msza św. i błogosławieństwo papieskie.—Różnica co do czci publicznej, oddawanej błogosławionym i świętym, jest następująca: Pierwszym, jeśli uznawani są za błogosławionych od czasów niepamiętnych, oddaje się cześć taką, jaka w praktyce istnieje. Jeśli zaś mowa o jakim nowobeatyfikowanym, Stolica Apostolska własnym dekretem rzecz normuje. Tak np. Benedykt XIII w dekrecie beatyfikacyjnym św. Wincentego à Paulo dozwolił, aby jego relikwie były wystawiane ku czci wiernych, nie mogły być jednak processyonalnie obnoszone; aby jego obrazy przyozdabiać aureolą; aby jego uroczystość obchodzoną była corocznie w kościołach Lazarystów, w kaplicach Sióstr Miłosierdzia i w czterech miejscowościach, wsławionych jego urodzeniem, życiem i śmiercią. Nadto imię jego wpisane zostało do rzymskiego Martyrolo-

83

räch, tak licznych w V i VI wieku, postanowiono wiele innych nowych kanonów pokutnych, pomyślano też i o tern, aby wszystkie zebrać w jedną całość, któraby obowiązywała w całym Kościele. Zbiór takich postanowień nazwano „Poeni-tentiale“. Na Zachodzie wielce był niegdyś rozpowszechniony „Libellus poenitentialis” Teodora z Cylicyi, biskupa kantuaryjskiego od r. 668. Wiele innych takich zbiorów, obejmujących czę-tynie i ołtarze pod ich wezwaniem i na ich pa- sto bardzo niewłaściwe postanowienia, istniało pod miątkę odprawiać ku ich uczczeniu Msze świę- fałszywemi tytułami: „Poeuitentiale Romanum”, te i modły brewiarzowe, obchodzić uroczystością „Ordo Romanus” itp., a za ich autorów poda-kościelną ich rocznice, wystawiać ich obrazy wano sławnych mężów, jak Izydor Sewilski, Be-z nimbem i aureolą, czcić publicznie ich reli- da itd. Oto niektóre kanony pokutne: „Ktoby kwie.—Por. Benedykta XIV „De Servorum Dei się radził wróżbiarzy albo zajmował się magią, beatificatioue et Beatorum canonisatione”; Ca- pięć lat pokutować będzie. Kto rozmyślnie przy-rolus Felix de Matta „Novissimus de Sanctorum sięże fałszywie—40 dni (w czasie postu) o chle-Canonisatione tractatus”; „Enc. Kość.”. Ks- Wł- Kr- bie i wodzie przez lat 7 pokutować będzie; kto

gium. Nasi Polacy Błogosławieni odbierają cześć daleko obszerniejszą, ich bowiem uroczystości obchodzi się (z małym wyjątkiem) we wszystkich dyecezyach kraju z odpowiednią Mszą św. i modłami brewiarzowemi. — Cześć okazywana świętym kanonizowanym zależy na tern, że imiona ich są wpisane do Martyrologium czyli Katalogu świętych, wolno ich przyczyny wzywać w modłach publicznych Kościoła, wznosić świą-

Kanonnikow Innocenty, fizyko-chemik ros-syjski (* w r. 1854 w gub. Irkuckiej). W roku 1875 ukończył uniwersytet kazański z odznaczeniem. Początkowo (od r. 1800) był docentem w Kazaniu, następnie w Moskwie. W r. 1886 został powołany do Kazania na katedrę chemii technicznej. Na tern stanowisku pozostawał do końca życia. Umarł 2 marca (st. st.) r. 1892, pozostawiwszy po sobie cały szereg prac, doniosłych dla chemii fizycznej. Prace K-a dotyczą związku, zachodzącego pomiędzy współczynnikiem załamania światła i budową ciał chemicznych (przeważnie z dziedziny chemii organicznej). Zbadawszy poprzednio dokładnie wpływ budowy związku na zdolność załamywania światła, K. poświęcił ostatnie prace zastosowaniu zdobytych poglądów do wyświetlenia spornych punk-

M. c.

chociaż prawnie nikt ich nie odwołał. Znajomość ich może się przydać prawnikom i spowiednikom.

raz zbluźni imię Boże—7 dni o chlebie i wodzie; kto w dzień święty pracuje—3 dni o chlebie i wodzie; kto w kościele podczas nabożeństwa rozmawia—przez 10 dni o chlebie i wodzie pokutować będzie. Niewiasta, któraby płód zgubiła—3 lata; kto zabójstwo rozmyślnie popełni — całe życie; jeśli zaś w pierwszem poruszeniu gniewu—przez 3 lata pokutować będzie. Kto większą kradzież popełnił—5 lat, lżejszą — rok pokutować ma. Kto porubstwo popełni—trzy lata, jeśli cudzołóztwo—10 lat; jeśli wolny z zamężną zgrzeszy — siedem lat pokutować będzie, itd. Surowość kanonów pokutnych przetrwała do końca XI w. czyli do Wojen Krzyżowych, gdy zamiast kar kanonicznych naznaczać poczęto udział w wyprawach ku oswobodzeniu Ziemi św., albo przynajmniej obfitą na ten cel jałmużnę, tów chemii strukturalnych. Prace te, w których Nieco później, przy osłabionej gorliwości, poczę-zebrany został kolosalny materyał zarówno ba- to stale zamieniać kanony pokutne na jałmużnę, dań K-a, jako też i innych uczonych, stanowią . modlitwę lub inne dobre uczynki, W ten spo-nader cenny przyczynek w kwestyi stosunku | sób kanony pokutne faktycznie ustały od XII w., własności fizycznych ciał do ich budowy.

Kanopos, miasto w Dolnym Egipcie, ob. Ka-

Kanopus (Kanobus), a Argus, gwiazda pierwszej wielkości w gwiazdozbiorze południowym Okręt Argo, w Europie widzialna jedynie w najbardziej południowych jej stronach. Jest to jedna z najświetniejszych gwiazd nieba, jedynie Syryusz góruje nad nią jasnością.

Kanori, ob. Kauuri.

Kanpur, Kanhapur, to jest miasto Kanhy (Kryszny), ang. Cawnpore, miasto główne obwodu K. (6120 klin. z 1209 695 m-ców, według spisu z r. 1891) prowincyi Allahabad (pro-wincye Północno-zachodnie), nad Gangesem, na wschodnim kanale Gangesu i głównej linii kolei żelaznej Wschoduio-Indyjskiej; miał w r. 1891, wraz ze znacznem przedmieściem na lewym brzegu rzeki, 188 712 m-ców, w tern 140 864 Indów, 44 199 mahometan i 2 994 chrześcian,

S. K.

Kanony pokutne (Ganones poenitentiales) są to postanowienia wydane przez biskupów lub sobory, orzekające, jakie uczynki pokutne należy odbyć za pewne upadki i zgorszenia w celu nobos. otrzymania przebaczenia... Deeyzye takie biskupów musiały istnieć od początku Chrześciań-stwa, nie posiadamy ich jednak. Najdawniejsze, jakie doszły do nas, sięgają 250 roku. Są to mianowicie postanowienia św. Cypryana, biskupa Kartaginy, wydane względem chrześcian u-padłych podczas prześladowania za Decyusza, a którzy potem pragnęli powrócić na łono Kościoła. Już ten fakt wskazuje, że pierwsze kanony pokutne nie obowiązywały w całym Kościele. Obejmowały one tylko pewne prowin-cye i były owocem osobistej gorliwości biskupów. Potem dla wprowadzenia pewnej jedno-stajności w karaniu za występki biskupi zaczęli odbywać narady. I to jednak przez długie wieki nie pomogło—bo wT różnych miejscach różne yły praktyki pokutne. Dopiero gdy na sobo-

w r. 1901 197 000 m-ców. K. jest nieregularnie zabudowany, ma wązkie, brudne ulice. Na bazarach sprzedają tanio wszelkie artykuły handlu z Europy, Chin i Indyj; słynne są tutejsze wyroby jubilerskie i skórzane. W K. wyrabiają też różne przedmioty dla wojska, między innemi siodła (2 500 robotników). Znacznym jest też przemysł bawełniany. W okolicach uprawiają owoce i jarzyny.— W r. 1857 Nana-Sahib kazał tu wymordować setki żołnierzy angielskich, kobiet i dzieci. Po zawładnięciu miastem odbył się krwawy wymiar sprawiedliwości. W miejscu, gdzie obwarował się generał Wheeler przeciwko Nana-Sahibowi, wzniesiono kościół pamiątkowy; na wybrzeżu Gangesu, w miejscu, gdzie wrzucano do wody ciała, rozciągają się Memorial Gardens, wpośród których wznosi się anioł

z. N.

z białego marmuru.

Kansu, prowineya w północno - zachodnich Chinach, utworzona w roku 1775, graniczy od wschodu z Szensi, od południa z Szeczuanem, od zachodu z obszarem Kukunoru i od północy z Mongolią. K. posiada na 351 000 kim. obszaru około 10 500 000 m-ców (r. 1894), t. j. 30 na l klm.    Między ludnością jest wielu

mahometan i Tangutów. Z gór dosięgają lub przewyższają linię śnieżną: Nanszan na półno-co-zachodzie i Minszan na południu. Na wschodzie należy do Kansu dolina górnej Weiho. Z dopływów rzeki Hoangho najgodniejsze-mi uwagi są: Tatungho, powyżej Lanczou z lewej strony, i Taoho, wpadająca z prawej strony. Na północo-zachodzie należy do bezodpływowego obszaru rzeka Tao-lai, przecinająca na północy Wielki Mur. Na zachód od K. znajduje się złoto.—Miasto główne Lanczou, na prawym brzegu Hoangho, leży na wysokości 1470 m. nad pow. morza. Przez Hoangho prowadzi most łyżwowy. Liczbę mieszkańców oceniają na 100000 z 600 rodzinami mahometańskiemi. z-N*

Kant Immanuel, jeden z pierwszorzędnych myślicieli świata (* w Królewcu 22 kwietnia r. 1724 — f tamże 12 lutego r. 1804). Niniejszy artykuł obejmuje następujące działy: I. Życie i pisma K-a; II. Jego filozofia; III. Kan-tyści, Kantyzm oraz Nowok antyzm; IV. Kant w Polsce.

I. Zycie i pisma Kanta. Dziad K-a, Jan, był rymarzem w Kłajpedzie (Memlu) w Prusach Wschodnich. Ojciec, Jan Jerzy, był siodlarzem w Królewcu. Pochodzenie tej rodziny ze Szko-cyi, podawane tu i owdzie za fakt, nie jest u-dowodnionem. Immanuel był czwartem dzieckiem z małżeństwa ojca z Anną Reginą Reuter, kobietą o wyższych zdolnościach, nastroju uczuciowego i szczerze religijną. Jej brat był szewcem. Rodzina K-a należała do stanu małomie-szczańskiego, była liczna i znajdowała się w położeniu wcale nie dostatniem. Dwie siostry były w służbie. Pomimo to rodzice wedle możności widocznie przyłożyli wszelkich starań około dobrego wychowania dzieci, szczególniej synów. Świadczy o tern wykształcenie młodego Immanuela, oraz brata jego, Jana Henryka, o jedenaście lat młodszego, który studyował teologię i umarł w r. 1800 jako pastor w Kurlandyi. Wychowanie domowe dzieci miało charakter religijny, w duchu panującego naówczas w Królewcu pietyzmu, który wymagał od chrześcianina serdecznego przejęcia się wiarą i osobistego duchowego związku ze Zbawicielem świata, w celu sumiennego, możliwie ścisłego przeprowadzenia Jego nauki w życiu. K. do późnego wieku mówił ze szczerem uznaniem o tym kierunku religijnym i nie można wątpió, że pod wpływem takiego właśnie głębokiego poczucia religijnego rozwinęły się później główne zasady etyki K-a. Ówczesnym przedstawicielem pietyzmu w Królewcu był pastor kościoła staromiejskiego, Franc. Alb. Schultz, profesor teologii, radzca konsystorza, a od r. 1733 dyrektor gimnazyum, zwanego Collegium Fridericianum. On-to, poznawszy chłopczyka w swym domu na naukach religijnych, poradził rodzicom, aby go oddali do tego gimnazyum. Uczęszczał też młody K. do niego od ósmego do siedemnastego roku życia, a ukończywszy je jako uczeń, już wówczas przez przewodników i współtowarzyszy dla swych niezwykłych zdolności wysoko ceniony, wstąpił na jesieni r. 1740 na uniwersytet królewiecki. Stosownie do ówczesnego przebiegu studyów uniwersyteckich zapisał się na fakultet filozoficzny, który uważany był za przygotowawczy do wszelkich dalszych studyów specyalnych na innych fakultetach. Czy K. rozpoczynał nauki z zamiarem studyowania teologii i poświęcenia się zawodowi duchownemu, nie wiadomo na pewno, choć jest rzeczą stwierdzoną, że słuchał między innemi i wykładów teologii wspomnianego profesora Schultza, który za podkład dla nauk teologicznych przyjmował filozofię Chrystyana Wolffa. Głównemi zaś przedmiotami, którym się K. z całem zamiłowaniem na uniwersytecie oddawał, były matematyka i filozofia, w szczególności filozofia przyrody. Najbardziej zajmowały go wykłady młodego matematyka i filozofa, Marcina Knutze-na (* r. 1713 — f 1754), również zwolennika filozofii Wolffa, który obok prac matematycznych ogłosił kilka pism filozoficznych, jak: O niema-teryalnej przyrodzie duszy, 1744; O sy-s te macie przyczyn powodujących zjawiska, 1745; Zasady filozofii racy o-nalnej, 1747. Prócz tego pracował młody K. sumiennie nad fizyką, zapoznał się gruntownie z nauką Newtona i przyswoił sobie wogóle bardzo szerokie zasoby ówczesnej wiedzy naukowej. Kończąc swe studya, w r. 1744 złożył fakultetowi filozoficznemu pierwszą swą pracę: „Gedanken von der wahren Schätzung der lebendigen Kräfte’’ (Myśli o prawdziwej mierze sił żywych), w której rozpatruje odnośne nauki, szczególniej Kartezyusza i Leibniza. Znamiennem jest zdanie młodego autora, wygłoszone już w tej pierwszej pracy, że metafizyka, na równi z wielu innnemi naukami, zbliża się zaledwie do gruntownego poznania rzeczy. Pracę tą wydał K. w druku za pomocą wuja, wspomnianego powyżej. Od r. 1746 przez lat dziewięć K. zajmował stanowisko nauczyciela domowego na prowincyi w Prusach Wschodnich, z których w życiu swojem nigdy się nie wydalił. Naprzód był u pastora Anderscha, następnie u obywatela ziemskiego Hülsera, a wreszcie przez krótki czas u hr. Keyserlinga. W tym ostatnim domu zjednał sobie szczególniej szczery szacunek hrabiny, kobiety wysoko wykształconej i prawej. Po przeniesieniu się Keyserliugów do Królewca K. często bywał w ich domu i zapoznał się przy ich udziale z wyższem towarzystwem. W roku 1753 habilitował się jako magister legens, czyli prywatny docent, na uniwersytecie królewieckim i rozpoczął wykłady na jesieni tegoż roku. W związku z tą habilitacyą pozostaje dyssertacya doktorska „De igne” (O ogniu), broniąca teoryi wibracyjnej światła i ciepła, oraz rozprawa habilitacyjna, tudzież łacińska, O poznaniu me-tafizycznem, napisana przeważnie w duchu Leibniza. Zajmując zaznaczone pierwsze stanowisko akademickie przez lat piętnaście, K. rozwinął nadzwyczaj gorliwą działalność jako wykładający, tak pod względem bogactwa przedmiotów wykładanych, jak i co do liczby godzin wykładowych. Były lata, w których miewał po 26 godzin wykładów tygodniowo, a w ciągu zaznaczonego okresu wykładał: matematykę, fizykę, mineralogię, geografię, logikę, metafizykę, etykę, prawo przyrodzone, encyklopedyę filozofii, antropologię, naturalną teologię czyli filozoficzną naukę religii i pedagogikę. Pomimo że wykłady jego były bardzo uczęszczane i odznaczały się żywością i naukową ścisłością, starania jego o uzyskanie wyższego stanowiska pozostały przez dłuższy czas bez skutku. Nie otrzymał nadzwyczajnej profesury matematyki i filozofii, wakującej od śmierci Knutzena, o którą się ubiegał, wydając w r. 1756 rozprawę łacińską O m o-nadologii fizycznej, rozwijającą na tle nauki Leibniza oryginalny pogląd na monady. Podobnież nie otrzymał miejsca nauczyciela w jednej ze szkół średnich w Królewcu, ani profesury logiki i metafizyki, która w r. 1758 zawakowała. Natomiast w r. 1762 nie przyjął zaproszenia na katedrę profesora wymowy w uniwersytecie berlińskim. Dopiero w r. 1766 dano mu, na jego prośbę, miejsce podbiblio-tekarza królewskiej biblioteki w Królewcu, z płacą 62 talarów rocznie, a w r. 1770 otrzymał wreszcie nominacyę na profesora zwyczajnego logiki i metafizyki w uniwersytecie królewieckim z pensyą roczną 400 talarów, oraz czesne za wykłady, z którego się też, już jako docent prywatny, utrzymywał. Na stanowisku profesora pozostał K. aż do r. 1801, w którym, na trzy lata przed śmiercią, otrzymał na własne żądanie uwolnieuie, choó już w r. 1796 przestał wykładać z powodu słabości zdrowia. Zaproszeń na profesurę filozofii do uniwersytetów w Erlangen, Jena i Halli, jakie mu w owych czasach nadesłano, także nie przyjął. Wskutek tego całkowita jego działalność akademicka, obejmująca przeszło 41 lat, ześrodkowała się wyłącznie w uniwersytecie królewieckim. Prócz wspomnianych powyżej rozpraw ogłosił K. jeszcze przed swoją habilitacyą kilka prac z zakresu geografii fizycznej, a w samym roku ha-bilitacyi wydał wielce doniosłą monografię p. t. „Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels” (Ogólna historya naturalna i teorya nieba). Jest to zarys ustroju i mechanicznego początku budowy wszechświata, wyłożony według zasad Newtona. Główny czynnik filozoficzny tej pracy sprowadza się do zdania o możności pogodzenia mechanicznego wyjaśnienia przyrody z działalnością celową Boga. Siły przyrody, jako wypływ boskiego rozumu, dopełniają się wzajemnie w swem działaniu i dążą do zjednoczenia swych objawów w kierunku celowym. Ale ponieważ taki jest zasadniczy charakter praw przyrody, przeto każdy szczegółowy objaw wyjaśnić należy przy pomocy bezpośredniego działania samych sił przyrody. W ten sposóh wyrównywa się pozorna sprzeczność pomiędzy mechanizmem przyrody a jej racyonalną teleologią. Co do szczegółowych poglądów kosmologicznych¹ K. opierał się na prawie powszechnego ciążenia Newtona i na wynikach nowoczesnej astronomii, przez co położył fundament dla naukowej kosmologii, która później znalazła swój wyraz w znakomitem dziele Laplace’a: „Exposition du système du monde”, 1796. Po ogłoszeniu kilku innych rozpraw z tego samego zakresu wiedzy, jako to: O trzęsieniach ziemi, z powodu nieszczęścia, jakie nawiedziło Lizbonę w r. 1755, O wiatrach, O ruchu i spokoju i t. p., K. od r. 1759 zwraca się w swej działalności piśmiennej coraz bardziej od rozbioru świata zewnętrznego, przyrody i jej praw do problematów, mających ściślejszy związek z życiem wewnętrznem człowieka, z organizacyą umysłu ludzkiego i jego dążnościami na polu moralnem i poznawczem. Zwrot ten był wynikiem powszechnego nastroju w owoczesnem życiu umy-słowem narodów i dokonał się u K-a, jak się zdaje, pod wpływem bliższej znajomości dzieł Rousseau’a i Hume’a. Do prac, zaznaczających ów zwrot, należą głównie: O optymizmie (1759); O figurach syllogizmu (1762); O istnieniu Boga (1763); O zasadach naturalnej teologii i moralności (1763); O pięknie i wzniosłości (1764); Marzenia jasnowidzącego, objaśnione przez

if

***'•■*■

•* ■

_ *

:

i/

marzenia metafizyki (1764) (przekład polski, wyd. „Przeglądu filozoficznego” 1899) itp. Do nich przyłączają się w tym okresie takie prace matematyczne, jak: O wielkościach ujemnych (1763); O zasadniczej podstawie różnych wymiarów przestrzeni (1768). Wszystkie te prace należą jednak jeszcze do epoki przedkrytycznej w rozwoju filozoficznym K-a. Zajmuje on w nich, jeszcze przeważnie stanowisko dogmatyczne w duchu szczególniej poglądów Leibniza, ale już w M a-rzeniach jasnowidzącego ulega, pod wpływem Hume’a, sceptycznym poglądom, szczególniej co do owoczesnej metafizyki, wykazując, że zobowiązań moralnych na niej oprzeć nie-

Fig 126. Immanuel Kant.

podobna; mają one bowiem samodzielną doniosłość, zupełnie niezależnie od wszelkich dowodów metafizycznych. Dopiero atoli od r. 1770 ujawnia się w pismach K-a nowa dążność filozoficzna, o charakterze samodzielnym, znamionującym jego samodzielny sposób myślenia,—dążność krytyczna, w przeciwstawieniu zarówno do poprzedniego dogmatyzmu, jak i sceptycyzmu. Zasadnicze podstawy tej dążności, mającej na oku rozbiór ostatecznych zasad poznania ludzkiego, uwydatniają się w dyssertacyi K-a, wydanej w języku łacińskim z powodu otrzymanej nominacyi na profesora logiki i metafizyki. Tytuł jej: „De mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis” (O formie i zasadach świata zmysłowego i umysłowego), 1770. Rozróżnia tu już K. stanowczo poznanie, oparte na zmysłach, obejmujące przedmioty w tej formie, jak się nam w przestrzeni i czasie przedstawiają, jako zjawiska zmysłowe (sensibilia, apparentia, phaenomena), od poznania umysłowego, wypływającego z działania rozumu, inteligencyi (ratio-nalitas, intelligentia), a mającego za przedmiot rzeczy, jakiemi są (intelligibilia, noumena) wskutek wewnętrznego związku rozumu ludzkiego i jego form poznawczych ze światem umysłowym, z Bogiem. Poznanie zmysłowe ma tedy charakter podmiotowy (subjektywny) i fenomenalny; poznanie zaś rozumowe, racyonalne jest poznaniem realnem, przedmiotowem (objek-tywnem). Matematyka, wypływająca z form zmysłowego poglądu, przestrzeni i czasu, jest konieczną podstawą wszelkiego poznania świata zjawiskowego; metafizyka zaś prawdziwa, opierająca się na czystych pojęciach rozumu, doprowadza do poznania świata umysłowego. Dualizm między temi dwoma sposobami i przedmiotami poznania charakteryzuje cały dalszy, bardziej szczegółowy rozwój filozofii K-a. Pomiędzy tą dyssertacyą a wydaniem najznakomitszego dzieła K-a: „Kritik der reinen Vernunft”, 1781 (przekład polski Piotra Chmielowskiego wyjdzie z druku w r. 1904, jako tom „Biblioteki filozoficznej” wydawanej przez

H. Struvego), leży okres przeszło dziesięcioletni. Jest to okres najgłębszej pracy myśli K-a,

» ujawniającej się w tern dziele. Zdamy z niego bliższą sprawę, mówiąc o filozofii K-a. W tym okresie wśród pism K-a zasługują na uwagę jako bardziej przygodne prace O rasach ludzi (1775) i pedagogiczna O Dessauski m Filantropinie (1777). W celu wyjaśnienia rozlicznych nieporozumień, wywołanych wskutek krytyki czystego rozumu, wogóle w celu bardziej przystępnego i zwięzłego wyłożenia zasad swej krytyki poznania, wydał K. w r. 1783 dziełko p. t. „Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, die als Wissenschaft wird auftreten können” (przekład polski R. Piątkowskiego, 1901, „Biblioteka filozoficzna”, wyd. H. Struvego). Jest to praca, która wraz z powyższą dyssertacyą z r. 1770 najlepiej wprowadza do należytego zrozumienia filozofii K-a. Części tego dziełka wcielił K. do 2-go wyd. Krytyki czystego rozumu, które sporządził w r. 1787. Zmiany i dopełnienia tego 2-go wyd. dały powód do licznych sporów pomiędzy kommentatorami znakomitego myśliciela. Nad temi sporami tutaj zastanawiać się nie możemy.—Wyłożywszy w powyższych pracach krytycznych swe poglądy na poznanie ludzkie, więc na działalność teoretyczną rozumu, czyli, według terminologii K-a, poprostu rozumu teoretycznego, K. dopełnił następnie ten rozbiór szeregiem prac mających za przedmiot działalność praktyczną rozumu, czyli poprostu rozumu praktycznego. I na tern polu szło K-owi przedewszyst-kiem o określenie czynników, które wchodzą w skład samej organizacji rozumu, niezależnie od treści zmysłowej i empirycznej, zaczerpniętej ze świata zewnętrznego już przy pomocy samego rozumu i właściwych jemu czystych czynników myśli. I działalność praktyczna opiera się, według K-a, albo przynajmniej oprzeć się winna, na takich czystych czynnikach samego rozumu. Wyjaśnieniu tych czynników K. poświęcił szczególniej dzieła: „Grundlegung der Metaphysik der Sitten” (Uzasadnienie metafizyki obyczajów), 1785; „Kritik der praktischen Vernunft” (Krytyka praktycznego ro zumu), 1788, i „Kritik der Urtheils-kraft” (Krytyka władzy sądzenia), 1790. Dopełnieniem tych prac jest dzieło: „Die Religion innerhalb der Grenzen der blossen Vernunft” (Religia w granicach samego rozumu), 1793. Równolegle z terni badaniami krytycznemi nad życiową działalnością człowieka ogłasza K. w ostatnich dwóch dziesiątkach lat swego życia liczne większe i pomniejsze prace, mające za przedmiot bądź nowe zagadnienia, dotąd przez niego nie rozstrząsane, bądź rozwinięcie poprzednio już wyłożonych poglądów. Wymieniamy ważniejsze: Myśli do historyi powszechnej, opracowanej ze stanowiska wszechludzkiego, 1784 (przekład polski J. Bychowca, 1799, wyd. 2-e 1832); Co to jest oświata? (1784); Podstawy metafizyczne przyrodoznawstwa (1786); Co to znaczy oryento-wać się w myśleniu? (1786); O spożytkowaniu zasad teleologicznych w filozofii (1788); O m a r z y c i e 1 s t w i e (1790); O chybieniu wszelkich usiłowań filozoficznych w zakresie teodycei (1791), O filozofii wogóle (17 94) ; O końcu wszechrzeczy (1794); O wiecznym pokoju (1795) (istnieją dwa przekłady polskie: J. B och wic a, 1796, i Szym. Bielskiego z francuskiego przekładu, 1797); Podstawy metafizyczne nauki prawa, oraz Podstawy metafizyczne nauki o cnocie, wydane razem p. t. Metafizyka obyczajów (1797); Spór fakultetów (1798) (miał także przełożyć J. By chowie c): do tego pisma dodał K, rzecz O mocy umysłu zapanowania przez postanowienie nad cho-robliwemi uczuciami (przekład Bychowca w książce „Sztuka zapobiegania chorobom” 1843); Antropologia (1798); Logika K-a, wydana przez J. R. Jäschego (1800); Geografia fizyczna K-a, wyd. przez F. Rinka (1802); Kant o pedagogice (1803) (przekład J. Bobrowskiego 1819). Dodać tu wreszcie należy prace K-a, wydane z rękopisów po jego śmierci, jako to: Wykłady z zakresu filozofii religii, wyd. Pölitza 1818, wyd. 2-e 1830; wielce doniosłe Wykłady o meta fi z y-ce, wyd. tegoż 1821, oraz odnośne dopełnienia, wydane przez M. Heinzego (1894). Tu wymienić należy wydane w języku polskim w r. 1854 przez K. C. Mrongoviusa na podstawie „skoropisów” wykłady K-a p. t. „Rozprawa filozoficzna o religii i moralności”; Refleksye K-a nad filozofią krytyczną wydał B. Erdman 1882. Rękopis pracy K-a z ostatnich lat życia, wyjaśniający zasadniczą dążność jego filozofii, p. t. Przejście od podstaw metafizycznych przyrodoznawstwa do fizyki, ogłosił R. Reicke nie w całości, ale w głównych częściach, w „Altpreussische Monatschrift” 1882 — 1884. Wreszcie zasługują na uwagę wydane przez tegoż: Luźne kartki rękopiśmienne K-a, 1889, 1895, 1899, oraz Li 8 ty K-a (wyd. Akademii Berlińskiej). — Literatura, dotycząca życia i pism K-a, jest niezmiernie bogata. Wymieniamy tu tylko rzeczy najważniejsze. Zbiorowe wydanie pism K-a sporządzili p. t. „Im. Kants Werke”: G. Hartenstein w 10-u tomach, 1838 i nast., oraz wyd. 2-e w 8-u tomach, 1868 i nast.; K. Rosenkranz i F. W. Schubert w 12-u tomach. 1838 i nast.; J. H. Kirchmaun, jako część niemieckiej Biblioteki filozoficznej, 1868 i nast. Pierwsze wyd. Har-tensteina, oraz wyd. Rosenkranza i Kircbman-na ułożone są w porządku systematycznym treści; drugie zaś wyd. Hartensteina ma układ chronologiczny. Wszystkie te wydania zaopa trzone są w dopiski i wyjaśnienia wydawców. Nowe, zupełne krytyczne wydanie wszystkich pism K-a, z włączeniem listów, notatek itp., oraz z dodaniem wyczerpujących objaśnień przez specyalistów, kommentatorów K-a, przygotowuje berlińska Akademia Umiejętności. Dotąd wyszły trzy tomy Listów, wyd. R. Reickiego, 1900 i nast. Krytykę czystego rozumu wydawano często w nowszych czasach. Do najlepszych wydań należą: Benno Erdmanna, według 2-go wyd. K-a, z dodaniem historyi i rewizyi tekstu (1878, wyd. 5-e 1900); E. Adikesa ze wstępem, objaśnieniami i dokładuem zaznaczeniem różnic dwóch pierwszych wydań (1889); K. Vorländera ze wstępem oraz ze spisem osób i rzeczowym (1899). Pierwsze dwa tomy naj-gruntowniejszego kommentarza do Kr. cz. roz., ogłosił H. Vaihinger (1881). Obejmują one przedmowy K-a, wstępy i transcedentalną estetykę. Trzy dalsze zamierzone tomy dotąd nie wyszły. Trzy główne Krytyki K-a wraz z pismami pozostającemi z niemi w bliższym związku, wydał, według pierwszych edycyj, z zaznaczeniem wszelkich późniejszych odmian K. Kehr-bach w Bibliotece Uniwersalnej Réclama. Spe-cyalne czasopismo, poświęcone badaniom nad życiem, pismami i filozofią K-a, wydaje od r. 1896 H. Vaihinger p. t. „Kantstudien”. Wśród prac, poświęconych życiu K-a, a w związku z niem, naturalnie, i jego pismom oraz filo-zolii, zasługują na uwagę szczególniej prace: Kuno Fischera trzy wykłady o Kancie, 1860 i T. IV i V jego Historyi nowej filozofii, poświęcone Kantowi, wyd. nowe 1898; M. Kro-nenberga (1896); Fr. Paulsena (1898) (przekład polski, p. t. I. Kant i jego nauka, sporządził J. Wł. Dawid, 1902), oraz po francusku Th Ruyssen’a (1900).

II. Filozofia Kanta. Mówiąc o filozofii K a, mamy na myśli jego nowe samodzielne poglądy, wyłożone w jego pismach, począwszy od wspomnianej powyżej dyssertacyi z r. 1770: O świecie zmysłowym i umysłowym. Poglądy te, rozwinięte szczególniej w trzech krytykach K-a: w krytyce czyst. roz., praktycz roz. i władzy sądzenia, — znane są pod nazwą krytycyzmu, gdyż mają za przedmiot możliwie pełną i wszechstronną krytykę działalności poznawczej i życiowej, teoretycznej i praktycznej umysłu ludzkiego. Krytyka ta stanowi istotę, treść zasadniczą filozofii K-a. Głównym celem tej krytyki jest zbadanie źródeł i granic poznania ludzkiego przez ścisłe rozróżnienie w życiu umysłowem człowieka czynników zmysłowych, podlegających działaniu treści przedmiotowej świata, poza umysłem bytującej, a więc wrażeniom, doświadczeniu, obserwacyi, od czynników, stanowiących treść wewnętrzną samej organizacyi umysłu, czynnej już podczas i przy wszelkiem przejmowaniu wrażeń, oraz przy wytwarzaniu wyobrażeń, pojęć i poglądów pod wpływem działania bytu przedmiotowego na u-mysł. Ścisłe rozróżnienie tych dwóch czynników stanowi punkt wyjścia dla całej filozofii krytycznej K-a. Czynniki właściwe samemu umysłowi K. nazywa czystemi, lub też czynnikami a priori. Poznanie zaś tych czynników określa mianem poznania transscendental-nego. To też w tym duchu filozofię swoją nazywa często transscendentalną, lub też transscendentalnym idealizmem. Treść zaś bytu przedmiotowego, od umysłu niezależną, wywołującą przez swe działanie na umysł stany podmiotowe, które przedstawiają ową treść w formie zmodyfikowanej stosownie do apriorycznych czynników samego umysłu, K. nazywa treścią transscendentną, lub też rzeczą samą w sobie, das Ding an sich. O ile treść ta, zmodyfikowana podmiotowo, staje się treścią umysłu, odnoszącą się do bytu przedmiotowego, o tyle K. nazywa ją treścią a posteriori, lub też zjawiskiem dostępnem dla doświadczenia (Erscheinung, Erfahrung). Dla ścisłego rozróżnienia tych dwóch, zupełnie odrębnych, a w krytyce K-a bezwzględnie sobie przeciwstawianych czynników umysłowego życia człowieka, należało odnaleźć próbierz, czyli kryteryum, przy którego pomocy dałoby się dokonać analizy treści umysłowej; oznaczyć w każdym szczegółowym wypadku, co w tej treści ma charakter aprioryczny, czysty, a co

aposteryoryczny, czyli empiryczny. Za taki zasadniczy próbierz K. uznaje tę okoliczność, że wszelka treść zzewuątrz przez umysł zaczerpnięta, ma charakter szczegółowy i podlega ciągłej zmianie. Poglądy, oparte na samem tylko doświadczeniu, odnoszą się zawsze tylko do szczegółowych zjawisk, nie mogą być uogólniane bezwzględnie i zmieniają się według mniej lub więcej przypadkowych zasobów i środków doświadczenia. Lada nowe odkrycie może podkopać wiarogodność poglądów empirycznych, uznanych dotąd za niewątpliwe. Przeciwnie, wszelka treść związana z samą organizacyą u-mysłu, służąca za bezpośrednią podstawę jego działalności, treść czysto aprioryczna, ma dla umysłu charakter powszechności i konieczności, bo umysł nigdy i nigdzie od tej treści odstąpić nie może; ona odzywa się wszędzie i zawsze wraz z samą działalnością umysłu; odstępstwo od niej ujawniłoby wewnętrzną sprzeczność umysłu z samym sobą. Ztąd-to wszelkie pojęcia i zasady czystego rozumu obowiązują, według K-a, powszechuie i koniecznie, nie dlatego, że same przez się zawierają w sobie jakąś prawdę bezwzględną, lecz dla tego, że stanowią nieodzowną podstawę wszelkiej prawidłowej działalności umysłu, a więc i wszelkiego poznania prawdy w granicach u-mysłowej organizacyi człowieka. Z tego punktu widzenia i wiedza empiryczna, oparta na doświadczeniu, nabiera siły obowiązującej dla umysłu krytycznego, staje się dla niego nauką, prawdą, tylko o tyle, o ile treść jej przekształ-towaną zostaje według form apriorycznych u-mysłu. Bez takiego urobienia wszelkiego doświadczenia na ład, wymagany przez organizacyjne, czyste czynniki umysłu, ma ono charakter przypadkowy i zmienny, a więc nie może być nauką.—Oto ogólne zasady całego krytycyzmu K-a. Jego filozofia krytyczna, czyli transscendentalna, nie jest niczem innnem, jeno wszechstronnem uzasadnieniem i szczegółowem rozwinięciem tych zasad. Ale byłoby błędem sądzić, jak wielu czyni, że w pojęciu K-a cała filozofia, filozofia wogóle, sprowadza się wyłącznie do takiego krytycznego rozbioru umysłu ludzkiego w celu ścisłego określenia jego treści apriorycznej oraz odróżnienia tej treści od treści, zaczerpniętej a posteriori z doświadczenia. K. wielokrotnie jaknajwyraźniej zaznacza, że krytyka poznania jest tylko propedeutyką, a więc tylko przygotowaniem do samego poznania filozoficznego, znajdującego swój wyraz w metafizyce. Tak np. mówi w kr. cz. r.: „Filozofia czystego rozumu jest albo propedeutyką, badającą zdolność rozumu do wszelkiego czystego poznania a priori, uoszą-cą nazwę krytyki, albo, powtóre, systematem czystego rozumu (nauki), tj. całkowitem (zarówno prawdziwem jak i pozornero) poznaniem filo-zoficznem z czystego rozumu w systematycznej łączności, nazwanem metafizyką”. Podobnież podaje „środki pomocnicze do urzeczywistnienia metafizyki jako nauki”. Jeżeli K. występuje przeciw metafizyce, to ma na oku wyłącznie starą dogmatyczną metafizykę, nie opartą na poprzedniej krytyce umysłu, „zwykłą szkolną metafizykę”, i przeciwstawia jej metafizykę prawdziwą, opartą na krytyce, a zdolną, jak sam mówi, „przynieść rozumowi trwałe zadowolenie”. To też równolegle ze swemi pracami krytycznemi miewał K. wykłady o metafizyce i ogłaszał nawet, jak widzieliśmy, prace o podstawach metafizycznych przyrodoznawstwa, o metafizyce obyczajów itp. Sprowadzenie tedy całej filozofii do samej krytyki, czyli, według nowszej terminologii, do samej teoryi poznania, wygłaszane tak często w nowszych czasach, nie jest bynajmniej w duchu filozofii K-a. Prawda, K. zajęty był przeważnie swym krytycyzmem, jako nowym zupełnie czynnikiem w dziejach filozofii. Wydając swą pierwszą wielką pracę krytyczną, kr. cz. r., gdy miał lat 57, a trzecią, kr. wł. sądź., w szećdziesią-tym siódmym roku życia, nie miał, naturalnie, ani czasu, ani należytej energii do wzniesienia na tym krytycznie uzasadnionym fundamencie nowej, wszechstronnie wykończonej budowy metafizyki. Ale zarysy jej zaznaczył, a w każdym razie określił ze swego stanowiska jej zadania i uznawał w rozwiązaniu tych zadań niezbędne dopełnienie swego krytycyzmu. Co więcej, K. nie ograniczał filozofii samem poznaniem. Odróżnia on jasno w kr. cz. r. pojęcie szkol-n e filozofii, jako systematu poznania, nauki, dążącego do doskonałości logicznej, od wszech światowego pojęcia filozofii (Weltbegriff, concepts cosmicus), ściśle złączonego z ideałem filozofa, dążącego do urzeczywistnienia wyma gań rozumu w życiu. W tym duchu określa filozofię jako naukę o związku wszelkiego poznania z istotnemi celami rozumu ludzkiego (die Wissenschaft von der Beziehung aller Erkenntniss auf die wesentlichen Zwecke der menschlichen Vernunft, teleologia rationis humanae). Na tej podstawie dopełnia też metafizykę przyrody metafizyką o-by czaj ów; pierwsza ma za przedmiot to, co jest, prawo przyrody, druga bada to, co być powin-n o, prawo moralne wolności. Sama krytyka rozumu rozpada się wskutek tego dla K-a na dwa główne działy: na krytykę rozumu teoretycznego i praktycznego. Dzieło: kr. cz. r. ma właściwie za przedmiot krytykę czystej teoretycznej czyli poznawczej, lub też, jak K. często mówi, spekulatywnej działalności rozumu; krytyka praktycznego rozumu bada czynniki czyste czyli aprioryczne życiowej działalności człowieka, wypływającej z jego władzy pożądania (Begehrungsvermögen); krytyka zaś władzy sądzenia zajmuje stanowisko pośredniczące pomiędzy poprzedniemi,

wykazując czynuiki uczucia, zadowolenia i niezadowolenia (Gefühl der Lust u. Unlust), stanowiące przejście od teoretycznej, poznawczej, do praktycznej, życiowej działalności człowieka. Dopiero zjednoczenie wszystkich tych części filozofii K-a ze stanowiska zarówno krytycznego jak i metafizycznego doprowadza do pełnego pojęcia jej istotnej treści.—Bardziej szczegółowe przedstawienie najgłówniejszych nauk K-a opieramy na wspomnianych trzech krytykach.

Krytyka czystego rozumu. Zasadniczą podstawą, na której K. opiera swój rozbiór krytyczny poznawczej działalności umysłu, czyli, według jego terminologii, rozumu teoretycznego, są różne, faktycznie dane formy sądów logicznych. Biorąc pod uwagę wzajemny do siebie stosunek podmiotu i orzeczenia w sądach, K. rozróżnia przedewszystkiem dwie główne formy sądów. W jednych orzeczenie jest wynikiem rozbioru podmiotu, — nie zawiera tedy w sobie nic zgoła nowego, lecz uwydatnia tylko daną wraz z podmiotem treśó jego. Sądy te nazywa analitycznemi, czyli rozbiorowe-mi, albo też wyjaśniającemi. Wszelkie sądy tego rodzaju mają charakter aprioryczny w tym sensie, że treśó ich nie dobywa się przy pomocy doświadczenia, lecz zawartą jest w zupełności w podmiocie, — niezależnie od jego pochodzenia. W innych natomiast sądach orzeczenie posiada treśó odrębną, samoistną, niedającą się wcale wyprowadzić z podmiotu, a w takich razach sąd oznacza tylko związek pomiędzy podmiotem i orzeczeniem. Takie sądy K. nazywa syntety cznemi, łączhemi, albo też rozszerz aj ącem i, gdyż bogacą one naszą wiedzę nową treścią, dotyczącą wzajemnego do siebie stosunku przedmiotów poznania. Sądy takie są albo aposteryoryczne, gdy owa synteza, czyli połączenie, dokonywa się na podstawie doświadczenia, albo aprioryczne, gdy się dokonywa bez wszelkiego doświadczenia, jako działanie czystego rozumu. Sądy syntetyczne a posteriori, empiryczne, uwydatniają braki wszelkiego wogóle poznania opartego na samem doświadczeniu, tj. dotyczą, jak widzieliśmy wyżej, tylko szczegółów, nie mogą być uogólniane bezwzględnie i podlegają ciągłej zmianie, zależnie od zasobów doświadczenia. Tylko sądy syntetyczne a priori, czystego rozumu, mają dla umysłu ludzkiego charakter konieczny, powszechnie obowiązujący; tylko one składają się na wytworzenie nauki w ścisłem znaczeniu tego słowa. To też cała krytyka poznawczej czynności umysłu sprowadza się według K-a do pytania: jakim sposobem mogą powstać sądy syntetyczne? Pytanie to stosuje on do trzech głównych dziedzin wiedzy ludzkiej, jakiemi są: matematyka, przyrodoznawstwo i metafizyka. „Właściwe twierdzenia matematyczne, mówi, zawsze są sądami apriorycznemi, nie em-pirycznemi, gdyż mieszczą w sobie konieczność,

której z doświadczenia wziąć niepodobna”. „Przyrodoznawstwo (fizyka) mieści w sobie sądy syntetyczne a priori jako zasady”. Metafizyka wreszcie, przynajmniej ze względu na cel swój, składać się winna z samych zdań syntetycznych a priori. Szczegółowe rozwinięcie i uzasadnienie tego poglądu na syntetyczny i aprioryczny charakter powyższych dziedzin wiedzy, jako nauk w ścisłem znaczeniu tego słowa, stanowi główną treść kr. cz. r. Ma ona na celu dać odpowiedź na pytania: Jakim sposobem powstać może czysta matematyka? Jakim sposobem powstać może czyste przyrodoznawstwo ? Jakim sposobem powstać może metafizyka jako nauka? W układzie dzieła pierwsze pytanie stanowi treść transscendental-nej estetyki (od greckiego a j s t e s i s=:wra-żenie zmysłowe), wykazującej aprioryczne formy poglądu zmysłów na rzeczy; drugie pytanie rozpatruje transscendentalna anality-k a, jako krytyka pojęć i zasad rozsądkowych; trzecie wreszcie wpada w zakres transscen-dentalnej dyalektyki, jako krytyki idej rozumu, oraz transscendentalnej metodologii. Analitykę i dyalektykę łączy K. razem w pojęciu transscendentalnej logiki, jako krytyki czynności myślowych, w różnicy od estetyki, mającej za przedmiot bezpośredni pogląd zmysłów. Ale estetykę zestawia K. znowu z logiką i tworzy z nich transscenden-talną naukę o pierwiastkach poznana, stanowiąca pierwszą część całej krytyki cz. r. Drugą częścią jest metodologia.—Estetyka, jak widzieliśmy, wykazuje formy aprioryczne poglądu zmysłowego. Formami temi są; przestrzeń i czas. Przestrzeń jest formą zewnętrznego zmysłu; czas zaś głównie formą zmysłu wewnętrznego, ale pośrednio i zewnętrznego. Na aprioryczności przestrzeni polega geo-metrya; podczas gdy aprioryczność czasu stanowi istotę wszelkich zdań arytmetycznych i nadaje im charakter konieczności i powszechności. W ten sposób wyjaśnia się ściśle naukowy charakter matematyki. Przy tem jednak zauważyć należy, że według K-a świat transscendentny w rzeczy samej w sobie nie podlega wcale formom przestrzeni i czasu; odnoszą się one wyłącznie tylko do świata zjawiskowego, jako do treści, wywołanej wprawdzie w podmiocie przez działanie czynników bezwzględnie przedmiotowych, lecz zmodyfikowanej w samym poglądzie zmysłowym przez owe aprioryczne formy przestrzeni i czasu. Analityka bada formy i zasady myślowe. Uwydatniają się one w najogólniejszych czyli czystych pojęciach umysłu ludzkiego, zwanych kategoryami. Kategorye te K. wyprowadza z najogólniejszych form sądów i rozpatrując je ze stanowiska ilości, jakości, stosunku i sposobowości (mo-dalności), zalicza do nich: jedność, wielość, wszystkość; rzeczywistość, przeczenie, ograni-

Eno. pow. iluatr. Zeas. 267. 1. XXXIV.

ozenie; ^przypadłość i substancyę {substantia et accidens), przyczynność i zależność (przyczyna i skutek), wspólność; możliwość—niemożliwość, byt—niebyt, konieczność — przypadkowość. Na tycb pojęciach opierają się wszelkie zasady, powszechnie uznane, rozsądku, przy których pomocy rozpatrujemy dane empiryczne i dochodzimy do ścisłych pojęć w tym zakresie wiedzy. Czyste przyrodoznawstwo, jako nauka ścisła, możliwe jest jedynie na podstawie tych kategoryj. Ale i one nie wychodzą poza zakres podmiotowego myślenia. Do rzeczy samych w sobie nie można zastosować ani jedności, ani wielości, ani substancyi, ani przyczynowości itp. kategoryj, gdyż stanowią one właściwość naszego umysłu, który przy ich pomocy wytwarza dopiero przedmioty badania empirycznego, tj. zjawiska, i określa ich wzajemny do siebie stosunek w formie praw przyrody. Umysł nasz nadaje prawa przyrodzie, ale ich z niej nie czerpie; samo pojęcie przyrody jest wyrobem naszego umysłu.— Nakoniec dyalektyka, jak widzieliśmy, rozpatruje idee rozumu. Rozum, w ścisłem znaczeniu, przekracza, według K-a, dziedzinę ograniczonego i względnego poznania i dąży do poznania bezwzględnego. Wyrazem tej dążności są trzy zasadnicze idee: duszy, jako substancyi, świata, jako nieskończonego szeregu przyczynowego, i Boga, jako bezwzględnego wyrazu wszelkiej doskonałości i najrealniejszej istoty. Przekraczając jednak zakres wszelkiego możliwego doświadczenia, idee te nie mają ściśle teoretycznego znaczenia, jakie im dogmatyczna metafizyka nadaje, wpadając wskutek tego w ułudną dyalektykę. Uznanie świadomości jaźni za substancyę jest według K-a psychologicznym paralogizmem; kosmologia, nadająca formom umysłu: przestrzeni, czasowi, oraz kategoryom, znaczenie realne, wpada w szereg sprzeczności, nazwanych przez K-a antynomiami czystego rozumu. Podobnież okazują się niewystarczającemi wszelkie dowody istnienia Boga, podawane przez ra-cyonalną teologię. Z tern wszystkiem nie odmawia K. zaznaczonym ideom wszelkiego zgoła zaznaczenia. Przeciwnie, mają one pewne znaczenie teoretyczne i praktyczne; teoretyczne, jako zasady kierownicze (regulative Principien), które, chociaż nie dotykają samej treści naszego poznania, jednak zaznaczają, że dana wiedza empiryczna nigdy nie wyczerpuje zakresu przedmiotów możliwego doświadczenia, lecz domaga się zawsze dalszego badania. Ich praktyczne zaś znaczenie polega na tern, że wprowadzają w zakres naszej myśli przypuszczenia, które o-kazują się koniecznemi ze stanowiska moralnego. Na podstawie tych danych rozstrzyga K. kwestyę naukowości metafizyki. Nie jest ona możliwą jako metafizyka transscendentna, rzeczy samej w sobie, ale istnieje faktycznie jako przyrodzona zdolność rozumu ludzkiego

84

i jest możliwą jako metafizyka immanentna, pozostająca w granicach możliwego doświadczenia, w duchu zaznaczonych wyników krytyki poznania.

2. Krytyka praktycznego rozumu. Rozum nie-zadawala się, jak mówi K., pytaniem: co możemy wiedzieć?, lecz szuka zarazem odpowiedzi na pytania: co powinniśmy robić? i czego możemy się spodziewać? To naprowadza na krytykę praktycznego rozumu. Ogólny jej układ odpowiada układowi krytyki czystego rozumu, więc mamy i tu, jako pierwszą część, naukę o pierwiastkach czystego praktycznego rozumu, oraz metodologię czystego praktycznego rozumu, jako część drugą. Część pierwsza rozpada się na analitykę i dyalektykę cz. pr. r. Pierwsza traktuje o zasadach cz. pr. r., o jego przedmiocie, jako wyniku wolności, i o motywach cz. pr. r. Dyalektyka zaś zajmuje się wyjaśnieniem pojęcia najwyższego dobra, jako ostatecznego przedmiotu życiowych dążeń człowieka. Tylko na wynikach takiej krytyki pr. r. można, według K-a, oprzeć metafizykę obyczajów, jako systematu czystych, apriorycznych pojęć rozumu praktycznego. Za punkt wyjścia dla powyższych badań krytycznych przyjmuje K. przeciwstawność pomiędzy popędami zmysłowemi a wymaganiami, czyli prawem rozumu. Popędy zmysłowe, ściśle związane z jednostkowym, indywidualnym bytem człowieka, mają zawsze charakter egoistyczny i uznają za najwyższy cel swych dążności szczęśliwość osobistą. Wszystkie zaś zasady działania praktycznego, oparte na takich dążnościach, pozostają w zakresie szczegółowych i zmiennych, empirycznych czynników bytu ludzkiego, a więc nie mogą mieć znaczenia powszechnie obowiązującego i koniecznego. Tymczasem rozum praktyczny i poczucie moralne człowieka domagają się zasad, mających właśnie takie znaczenie. Skąd je zaczerpnąć? Naturalnie, tylko z czystego praktycznego rozumu. Dochodzimy do ich poznania, wyzwalając się od wszelkich szczegółowych, czyli materyalnycli (treściowych) motywów działania woli i wznosząc się na stanowisko wcielające formę powszechności w samo prawo moralne. W tym duchu określa K. prawo moralne, czyli, według swej terminologii, prawo zasadnicze czystego praktycznego rozumu, w sposób następujący: „Działaj tak, aby reguła (maksyma) twej woli mogła służyć zarazem za zasadę dla powszechnego prawodawstwa”. Ponieważ człowiek nie jest istotą czysto rozumową, lecz z natury swojej podlega zarazem potrzebom i motywom zmysłowym, które się zbyt często rozchodzą z wymogami rozumu, przeto owo prawo moralne ma charakter rozkazu (imperatywu). Ale nie j est ono rozkazem względnym, warunkowym, zależnym od zmiennych celów życia praktycznego, ani też nie wyraża jakiejś reguły empirycznej w zakresie mą-

drośei życiowej: owszem, domaga się bezwzględnego i bezwarunkowego panowania rozumu nad wolą i działaniem. Jest to rozkaz stanowczy, czyli, jak K. się wyraża, jest to kategoryczny imperatyw, obowiązujący zawsze i wszędzie każdego człowieka rozumnego, bo jest to treść aprioryczna rozumu, stanowiąca nieodzowną podstawę wszelkiej jego działalności, jako fakt zasadniczy tej działalności. Nadto w prawie tern uwydatnia się prawdziwa samodzul-ność, autonomia rozumowej woli, w przeciwstawieniu do heteronomii samowoli, gdy człowiek zasady i reguły swego postępowania czerpie, nie z własnego czystego rozumu, lecz ze źródeł postronnych, na podstawie rozlicznych, przez zewnętrzne, materyalne czynniki wywołanych, ciasnych, egoistycznych motywów. Okazuje się tedy, że człowiek, jako istota rozumowa, jako rzecz sama w sobie, nadaje prawo samemu so bie, jako istocie zmysłowej, jako zjawisku. Samodzielne działanie w duchu owego rozkazu kategorycznego stanowi istotę moralności oraz godność moralną człowieka. Uzuanie zaś konieczności działania nie dla postronnych motywów, lecz jedynie z poszanowania dla prawa, nazywa K. obowiązkiem i opiera na tern pojęciu szczegółowe rozwinięcie swych poglądów etycznych, które sprowadzają się zasadniczo do nauki o obowiązkach. To pojęcie obowiązku, jako jedynie moralnego motywu działania, wysuwa K. do tego stopnia na pierwszy plan w przeciwstawieniu do motywów wypływających z osobistych skłonności podmiotu działającego, że wywołuje żartobliwą opozycyę Schillera w znanym wierszu o skrupułach przyjaźni: „Chętnie służę przyjaciołom, ale czyuię to z własnego popędu, więc mnie często korci myśl, że nie jestem cnotliwy”. „Na to, odpowiada filozof, nie ma innej rady, musisz się starać ich znienawi-dzieć, a następnie czynić ze wstrętem to, co ci obowiązek nakazuje”.—Dopełnieniem powyższych poglądów moralnych, stanowiących treść analityki cz. pr. r., jest dyalektyczny rozbiór pojęcia najwyższego dobra. Oznacza ono ostateczny bezwzględny przedmiot (Gegenstand) czystego pr. r., t. j. czystej woli. I tutaj rozum, podobnie jak na polu teoretycznem, przekracza zakres możliwego doświadczenia i wpada wskutek tego w sprzeczność, w antynomię, którą rozwiązać należy. Antynomia pr. r. na tern polega, że w rozumowem pojęciu najwyższego dobra łączą się ze sobą w sposób konieczny cnota i szczęśliwość. Domagamy się rozumowo, aby człowiek cnotliwy był zarazem i szczęśliwym; tymczasem łączność ta nie daje się bezpośrednio uzasadnić. Przedstawia się ona jako możliwa tylko w dwóch wypadkach: albo, gdy dążność do szczęśliwości staje się regułą dla cnoty, albo gdy cnota sama staje się przyczyną szczęśliwości. Pierwszy wypadek zostaje wyłączony przez zasadnicze prawo moralne, które cnotę

stawia ponad wszelką dążność do szczęśliwości. Drugi zaś wypadek okazuje się niemożliwym wśród danych warunków bytu ludzkiego i znanych nam praw przyrody, które nie wykazują w świecie żadnego związku przyczynowego pomiędzy naj skrupulatniej szem spełnianiem prawa moralnego a szczęśliwością. Rozwiązanie tej antynomii leży, według K a, w tern, że owa niemożność odnosi się wyłącznie do świata zjawiskowego zmysłów, a nie do świata umysłowego, transcendentnego, rzeczy samej w sobie. W świecie zmysłowym nie możemy się dopatrzeć związku przyczynowego między cnotą a szczęśliwością. Ponieważ jednak nie jesteśmy tylko istotami zmysłowemi, lecz ze względu na swój rozum uależemy i do świata wyższego, intellektualne-go;—co więcej, ponieważ ten świat intellektual-ny wkracza bezpośrednio w nasze istnienie w formie rozumowego prawa moralnego; przeto nie można uznać za niemożliwe, iż cnota znajduje się w związku koniecznym, jako przyczyna, z szczęśliwością jako skutkiem, jeśli nie w związku bezpośrednim, to przynajmniej pośrednim, przy udziale myślowego twórcy (intelligibier Urheber) przyrody. Takiego zaś rozwiązania zaznaczonej antynomii domaga się czysty rozum praktyczny, w imię prawa moralnego, zupełnie niezależnie od wyników krytyki rozumu teoretycznego, który na podstawie własnych swoich wymagań uznać musi pierwszeństwo (das Primat), rozumu praktycznego we wszelkich sprawach, mających charakter moralny. Z tego punktu widzenia wykazuje K. przedzałożenia, czyli postulaty cz. pr. r., które, choć nie mogą być udowodnione teoretycznie, powinny jednak stanowić przedmiot „czystej praktycznej wiary rozumowej”, jako niezbędne warunki urzeczywistnienia zasadniczych wymagań prawa moralnego, a ostatecznie owej łączności cnoty i szczęśliwości, o której mówiliśmy w tej chwili. Do takich przedmiotów wiary moralnej, czyli postulatów cz. pr. r., zalicza K.: 1) Wolność woli, jako niezależność działającej osobistości od mechanizmu przyrody, jako objaw przynależności człowieka do odrębnego świata umysłowego, rzeczy samej w sobie, w którym czysty rozum sam sobie nadaje prawa i do nich wolę swoją obowiązuje, bez względu na przebieg zjawisk świata zmysłowego. — 2) Nieśmiertelność duszy, jako niezbędny warunek urzeczywistnienia prawa moralnego, cnoty, która domaga się doskonałości moralnej, czyli świętości, t. j. zupełnego przystosowania się woli do prawa moralnego, co jednak nie daje się osiągnąć w określonym terminie czasu, le z zaznacza postęp w nieskończoność (Progressus ins Unendliche) samej działającej osobistości, a więc urze-czywistnionem być może jedynie na podstawie nieśmiertelności duszy.—3) Istnienie Boga, jako niezbędny warunek urzeczywistnienia drugiego współczynnika najwyższego dobra, obok cnoty i doskonałości moralnej, t. j. szczęśliwości. Chociaż prawo moralne wymaga oddania się dobru dla samego dobra bez wszelkich widoków nagrody, to jednak toż samo prawo moralne, w imię bezstronności rozumu, wymagać również musi, aby cnota ostatecznie łączyła się z szczęśliwością, t. j. aby istota rozumna i cnotliwa osiągnęła taki stan, w którym wszystko dokonywa się według jej życzenia i woli. Otóż taki stan szczęśliwości w związku z cnotą nie może być wywołany ani przez przyrodę zmysłową, ani przez samą działającą osobistość, lecz może być tylko wytworem Istoty, z jednej strony wszechmocnej, panującej nad przebiegiem zjawisk przyrody, a z drugiej strony rozumnej, zdolnej pojąć doniosłość i treść prawa moralnego i ocenić stosunek do niego działającej osobistości. A taką Istotą jest właśnie Bóg, pojęty jako najwyższa przyczyna przyrody, obdarzony intelligencyą, t. j. rozumem i wolą. Wiara w Boga jest tedy niezbędnym warunkiem możności urzeczywistnienia prawa moralnego. — Na tych wynikach krytyki pr. r. opiera K. swe szczegółowe poglądy etyczne, wyłożone w Metafizyce obyczajów, oraz swe poglądy w zakresie filozofii religii, rozwinięte w dziele: Religia w granicach samego rozumu. Ale nad temi szczegółami tu już się nie zatrzymujemy.

3. Krytyka władzy sądzenia. Władza sądzenia zajmuje, według K-a, jak widzieliśmy, stanowisko pośrednie pomiędzy rozumem teoretycznym i praktycznym. Opierając się na uczuciach zadowolenia i niezadowolenia, władza sądzenia przyjmuje charakter estetyczny, a krytyka tej władzy wykazuje czynniki aprioryczne sądów estetycznych. Łączy się z niemi jaknajściślej pojęcie celowości (teleologii). Celowość zaś może być rozpatrywana z dwóch różnych punktów widzenia: albo ze stanowiska podmiotowego i formalnego, gdy mamy na uwadze czystą formę celowości, uwydatniającą się w jakimś przedmiocie; albo ze stanowiska przedmiotowego i ma-teryalnego, gdy oceniamy same przedmioty stosownie do działających w nich celów. Na tern rozróżnieniu podmiotowej i przedmiotowej, formalnej i materyalnej celowości, opiera K. podział krytyki władzy sądzenia na dwie główne części, na krytykę e s t e t y c z n e j i krytykę te-leologicznej wł. sądź. Każda z tych części rozpada się na analitykę i dyalektykę i zawiera dodatek, mający za przedmiot odpowiednią metodologię. W krytyce estetycznej wł. sądź. roztrząsa K. głównie piękność, wzniosłość i sztukę. Pięknem nazywa to, co budzi powszechne i konieczne zadowolenie swoją czystą formą celowości, niezależnie od wszelkich szczegółowych celów, a więc zadowolenie bezinteresowne. Wzniosłem zaś jest to, co wywołuje w nas ideę nieskończoności i się nam bezpośrednio podoba swoją wyższą celowością, przekraczającą nasze dążności zmysłowe.

Sztuka piękna wreszcie jest objawem swobodnej twórczości, mającej na celu wydanie przedmiotu, wywołującego zadowolenie estetyczne w zaznaczonym powyżej duchu. Dzieło sztuki powinno być do tego stopnia objawem swobodnej twórczości, niezależnym od wszelkiego przymusu ze strony narzuconych zzewnątrz reguł, aby się wydawało prostym wytworem przyrody. Reguły nie krępują geniuszu twórczego, gdyż jest on prawodawczym i na tem polu, więc sam sobie nadaje reguły i prawa. — Przedmiotem krytyki teleologicznej wł. sądź. jest przyroda organiczna, rozpatrywana ze stanowiska celowości. Na pojęcie przedmiotowej i materyaluej celowości, t. j. celowości w przyrodzie, naprowadza nas doświadczenie w tych wypadkach, w których związek między skutkiem i przyczyną staje się dla nas zrozumiałym tylko na podstawie przypuszczenia, że myśl o skutku (Idee der Wirkung) jest warunkiem, umożliwiającym skutek, a więc, że skutek był myślowo przewidywanym. Gdybyśmy różnym istotom przyrody chcieli przypisywać takie działanie celowe, natenczas musielibyśmy je pojmować jako istoty do nas podobne, czego jednak nie czynimy, a nadto przekroczylibyśmy temsamera zakres świata zjawiskowego i wprowadzilibyśmy do niego nową przy-czynowość beż odpowiedniego uzasadnienia. To też zasada celowości nie może być uznaną, według K-a, za konstytucyjną, czyli treściową, lecz tylko za kierowniczą, czyli regulacyjną, przy rozbiorze zjawisk życia organicznego. Istoty organiczne są takiemi wytworami przyrody, w których wszystkie części przedstawiają się nam nie-tylko jako istniejące nawzajem dla siebie i dla całości, lecz i jako wytwarzające się nawzajem; w nich tedy wszystko jest celem i wzajemnie środkiem, a różni się też istota organiczna od mechanizmu. W tym ostatnim działa tylko siła poruszająca; w organizmie zaś ujawnia się siła plastyczna, wytwórcza (bildende Kraft), udzielająca się innym materyom, jako siła plastyczna rozródcza, rozmnażająca, której skutków wyjaśnić nie można na podstawie samego mechanizmu ruchu. W ten sposób i zjawiska przyrody rozpatrywać możemy z podwójnego punktu widzenia, mechanicznego i teleologicznego: jako przedmioty dostępne dla zmysłów, i jako przedmioty poznania rozumowego. W wewnętrznej istocie przyrody, niepoznawalnej dla nas, mechanizm i celowość może się jednoczą w jednej wspólnej zasadzie. Umysł intuicyjny, którego nie posiadamy, jest może zdolnym pojąć tożsamość przyczyu mechanicznych i celowych. Z naszego zaś dyskursywnego punktu widzenia, na podstawie krytycznego rozbioru odpowiednich danych, przyznać tylko musimy, że nie mamy prawa twierdzić, ani, że wszelki wytwór materyal-ny powstać może na podstawie samych tylko praw mechanicznych, ani też, że niektóre tego rodzaju wytwory nie mogą powstać na podstawie samych praw mechanicznych. Zmuszeni jesteśmy uznać obie te zasady, jako zasady kierownicze w naszem badaniu przyrody. Póki tylko można, trzymajmy się mechanicznego wyjaśniania zjawisk przyrody; ale to nie powinno nas wstrzymywać od refleksyi nad zasadą celowości, tak co do niektórych form przyrody, niepod-dających się mechanicznemu wyjaśnieniu, jak i co do samej przyrody jako całości, której istnienie pojąć możemy tylko w związku z pewnym celem. Ta refleksya zaś doprowadza nas do u-znania zależności wszechświata od rozumnej, celowo działającej Istoty, i w ten sposób teologia uzupełnia teleologię. Przy tem jednak wyznaje K., w duchu wyników poprzednich krytyk, że przez to nie daje bynajmniej teoretycznego dowodu istnienia Boga; ale zaznacza konieczność moralnej wiary w Niego jako etyko-teo-logii. Wiarę tę uznaje nietylko za dozwolo-ną, ale i za nieodzowną (unvermeidlich) w i-mię moralnych wymagań rozumu. Rozbiór zaś celowości przyrody w związku z ideą Boga, fizyczno - teleologiczna teologia, przyjmuje dla niego charakter przygotowania, propedeutyki do właściwej teologii. W ten sposób przechodzi K. i w krytyce wł. sądź. ze świata zjawiskowego zmysłów w świat nadzmysłowy czystego rozumu, rzeczy samej w sobie, i wskazuje drogę do urobienia pewnego zasadniczego poglądu na Boga i jego stosunek do przyrody i człowieka przy pomocy wiary moralnej. A zatem ostatecznie nie zaprzecza praw metafizyce, lecz krytyką swoją usiłuje położyć dla niej nowe fundamenta.

Znaczenie K-a w dziejach filozofii równa się znaczeniu, jakie miał Kopernik na polu a-stronomii. K. sam robi to porównanie. Wykazał on w zakresie poznania, że świat przedmiotowy nie obraca się około podmiotu poznania, lecz przeciwnie, podmiot obraca się około świata przedmiotowego. Nasze poglądy na świat nie są wynikiem jego bezpośredniego działania na nas; jego treść nie przechodzi wprost w nasz umysł, jak sądziła dogmatyczna filozofia do K-a, szczególniej Ch. Wolff i inni, lecz umysł nasz przekształca, urabia treść świata przedmiotowego, wytwarza z niego sam zjawiska, jako przedmioty badania i doświadczenia, a czyni to na podstawie swej własnej organizacyi, t. j. swych form poglądu zmysłowego i myślenia, stanowiących niezbędną podstawę wszelkiego przejęcia się treścią przedmiotową, a więc i wszelkiego jej poznania. Z drugiej zaś strony, taki udział czynników podmiotowych w poznawaniu rzeczy, nie doprowadza, według K-a, do sceptycyzmu, jak sądził Hume; lecz ma za skutek poznanie powszechne i konieczne w granicach, dostępnych dla człowieka. Ale dla osiągnięcia tego celu należy ściśle określić, jakie czynniki wchodzą w skład organizacyi umysłu, stanowią jego czystą treść i nadają poznaniu ludzkiemu ten charakter powszechności i konieczności. A do tego właśnie zmierza krytycyzm K-a. Wskazał on drogę wiodącą do poznania źródła, praw i granic ścisłej wiedzy, nauki, w różnicy od poglądów, przekraczających te granice, a dopełniających braki wiedzy ludzkiej ze stanowiska innych potrzeb umysłu, w szczególności zaś potrzeb moralnych. Prawda, krytyka krytycyzmu K-a wyznać musi, że pogrążony on jeszcze jest zupełnie w dualizmie pomiędzy składowemi czynnikami procesu poznawczego, pomiędzy przedmiotem i podmiotem poznania, pomiędzy zmysłami i rozumem, wreszcie pomiędzy nauką i wiarą. Rozpoczynając po raz pierwszy badania krytyczne nad umysłem ludzkim, K. przyjmował za punkt wyjścia bezwzględną przeciw-stawność zaznaczonych tu czynników procesu poznawczego,—więc nie mógł i w wynikach swych badań wyjść poza tę zgóry przyjętą przeciw-stawność. Z tern wszystkiem krytycyzm K-a stanowi po chwilę obecną podstawę dla wszelkich dalszych badań na polu teoryi poznania, a więc i dla wszelkich dążności, mających na oku przezwyciężenie zaznaczonego dualizmu z punktu widzenia jedności bytu wogóle, a więc i jego zasadniczej treści zarówno w świecie przedmiotowym, jak i w umysłowej organizacyi podmiotu poznania. — Literatura, dotycząca filozofii K-a. Prócz prac, wymienionych już poprzednio, mających głównie za przedmiot życie i pisma K-a, zaznaczamy tu najważniejsze wśród tych, które poświęcone są specyalnie filozofii K-a. Wyczerpującą bibliografię pism zarówno samego K-a, jak i o K-cie ogłasza po angielsku E. Ad i ck e s w czasopiśmie amerykańskiem „The philosophical Review”, wydawanem przez J. G. Schurmana, 1893 i nast. Dotąd bibliografia ta nie jest jeszcze dokończoną. Wybór ważniejszych prac, dotyczących filozofii K-a, aż po najnowsze czasy zamieszczony jest w odnośnych częściach Historyi filozofii Heiuze-Ue-berwega, wyd. 9-e r. 1901. Stopniowy rozwój filozofii K-a przedstawia Kuno Fischer w swej Historyi nowszej filozofii, oraz Fr. Paulsen p. t. „Entwickelungsgeschichte der k-schen Erkenntnistheorie” 1875, ob. też tegoż wspomnianą pracę o życiu i nauce K-a, przełożoną na nasz język, a dopełniającą zwykłe przedstawienie filozofii K-a dokładnem uwzględnieniem jego poglądów metafizycznych. Tu należy też podnieść specyalne badania co do rozwoju filozofii K-a E. Adickesa w I tomie czasopisma „Kantstudien” 1896. Wśród bardzo licznych prac o filozofii K-a wymieniamy jeszcze: Benno Erdmann „K-s Kriticismus” 1878, ob. też tegoż wstęp i dopełnienia do w>d. kr. cz. r. z r. 1900; J. Vol kelt „K’-s Erkenntnistheorie” 1879; Edm. Pfleiderer „K’-s Kriticismus u. englische Philosophie” 1881; K. Lasswitz „Die Lehre K’-s” 1884; H. Cohen „K’-s Theorieder Erfahrung”, wyd. 2-e, 1885; Edw. Hartmann

K’-s Erkenntnisstheorie u. Metaphysik” 1894;

H. Höffding „Die Continuität im philos. Entwickelungsgange K’-s” w czasopiśmie „Archiv f. Geschichte der Phil.” 1894; Ar. Drews „K’-s Naturphilosophie” 1894; E. Boutroux „La philosophie de K.” 1896; T. Menzer „Der Entwickelungsgang der K-schen Ethik” 1897; R. Reininger „K’s Lehre vom innereu Sinn” 1901.

III. Kontyści, Kantyzm oraz Nowokantyzm. Filozofia K-a, pomimo powszechnego uznania, jakie sobie zjednała, tylko bardzo powoli utorowała sobie drogę do umysłów swą treścią ściśle krytyczną. Przewidywał to sam K., gdy w r. 1797 powiedział do młodego naówczas poety, a późniejszego męża stanu, Fr. Staege-mana: „Pojawiłem się ze swemi pismami o cały wiek zawcześnie; dopiero za sto lat zrozumieją mnie należycie, a wtedy na nowo studyo-wać będą książki moje i poznają się na ich doniosłości”. Przepowiednia ta ziściła się w zupełności. Pomimo zwolenników, jakich K. znalazł początkowo, filozofia bardzo prędko zeszła z drogi przez niego wytkniętej, a poważne badania krytyczne w duchu K-a podjęto na nowo dopiero pod koniec zeszłego stulecia. Dwa najwydatniejsze kierunki filozoficzne XIX wieku: idealizm dyalektyczny i pozytywizm naturali-styczny, opierały się wprawdzie po części na wynikach krytycyzmu K-a, ale z tern wszystkiem nie prowadziły dalej jego badań nad teo-ryą poznania, a wskutek tego wpadły znowu bądź w dogmatyzm, bądź w sceptycyzm. Zamiast, według wskazanej przez K-a metody, poddać dalszemu rozbiorowi wzajemny do siebie stosunek podmiotu i przedmiotu poznania, rozumu i zmysłów, wiary i nauki, idealizm Fichte-go, Schellinga, Hegla i ich zwolenników przyjął za punkt wyjścia aprioryzm K-a, jego naukę o samoistnej treści rozumu, ujawniającej czynniki transscendentne rzeczy samej w sobie i na tej zasadzie rozwinął dyalektycznie ogólne poglądy na świat, niemające nic wspólnego z faktycznemi danemi doświadczenia. Pozytywizm zaś Comte’a, podobnie jak materyâlizm K. Vogta, Biichnera i innych, skorzystał z ujemnych wyników krytyki K-a, z jego opozycyi przeciwko dogmatycznej metafizyce, oraz z jego nauki o zjawiskowości i doświadczeniu, jako głównych czynników ścisłego poznania, i w tym kierunku doszedł z jednej strony do sceptyzmu odnośnie do wszelkiej, tak zwanej treści metafizycznej, przewyższające bezpośrednie dane zmysłowego empiryzmu, a z drugiej strony sprowadził świat realny do samych tylko zjawisk, pojmowanych naturalistycznie, z wyłączeniem wszelkich czynników myślowych, racyo-nalnych z zakresu rzeczywistego bytu. W ten sposób oba te przeciwległe kierunki uwydatniły tylko w formie rażącej ów dualizm K-a, o którym mówiliśmy powyżej. Dalszy postęp filozo-

sot jeszcze w r. 1865 przełożył na język francuski, a Hafferberg sporządził nowe wydanie r. 1898. Ma ono głównie ua oku uprzystępnienie filozofii K-a szerszym kołom czytelników. K. L. Reinhold („Briefe über die K-sche Philos.” 1790) przyczynił się szczególniej do szerzenia studyum dzieł K-a na uniwersytecie w Jenie. Fr. Snell pisał o Krytyce pr. r. 1789 i o Kr. wł. sądź. r. 179L.

fii okazał się możliwym jedynie przez powrót do K-a i zastosowanie zasad jego krytycyzmu do każdego z powyższych jednostronnych kierunków myśli. A to właśnie charakteryzuje całą najnowszą filozofię, począwszy od ostatnich dziesiątków zeszłego wieku aż po chwilę obecną. Teu pogląd ogólny ua wpływ, jaki K. wywierał na dzieje filozofii całego ubiegłego stulecia, uwydatnia się szczegółowo w rozwoju ka nty z mu i nowokantyzrau — Do pierwszych kantystów i propagatorów filozofii K-a należeli jeszcze za jego życia głównie następujący: Jan Schultz, autor pisma „Erläuterungen über K’-s Kritik d. r. V. 1785”. Pismo to Tis

Salomon Maimon, Żyd polski, przyłączył się zasadniczo do K-a, choć krytykował jego pojęcie rzeczy samej w sobie w pracach: „Versuch über die Transseendentalphil.” (1790), oraz „Philosophisches Wörterburch” (1791) i inne. W r. 1792 wyszło bezimiennie dzieło J. G. Fi ch tego p. t. „Versuch einer Kritik aller Offenbarung”. Autor złożył je osobiście w r. 1791 K-owi, udając się do Królewca z Warszawy, gdzie poprzednio zajmował stanowisko pedagoga w jednym z domów arystokratycznych, gdzie też wygłosił kazanie w kościele ewangie-lickim. K. przyjął z wielką życzliwością zarówno młodego autora jak i pracę jego. Wkrót-ce po jej bezimiennem wyjściu cały świat naukowy był przekonany, że jest to praca samego K-a, do tego stopnia Fichte zbliżał się wówczas w swych poglądach do K-a. Ale, jak wiadomo, wkrótce potem rozwinął samodzielnie swe poglądy filozoficzne, rozchodzące się zasadniczo z krytycyzmem K-a. J. G. Kiesewetter opracował logikę w duchu K-a: „Grundriss der reinen allgem. Logik nach K-schen Grundsätzen” (1791) i wyłożył w obszernem dziele Prawdy nowej filozofii, tj. filozofii K-a (1795). Fr. Bouter wek popularyzował naukę K-a w swych Aforyzmach (1793), a w Apodyktyce (1799) rozpatrywał wzajemny do siebie stosunek metafizyki, filozofii krytycznej i sceptycyzmu w duchu K-a. Najznakomitszym atoli kantystą za życia filozofa był Fr. Schiller, który przejął się głęboko szczególniej etycznemi i estetycznemi naukami K-a i na nich oparł swój poetyczuy idealizm. Do prac Schillera, zaznaczających ten wpływ K-a, należą głównie: „Ueber Anmuth

u. Würde” (1793) i Listy o wychowaniu este-tycznem człowieka ^1795) (przekład polski Le-westama, wyd. red. „Bibl. Warsz.” 1843). Wreszcie do tych starszych kantystów zaliczyć nale-źy W. T. K r u g a, który w licznych pismach popularyzował filozofię Kanta („Organon der Philos, oder Versuch über die Prinzipien der philos. Erkenntniss” 1801; „Fundamentalphilosophie” 1803, i t. p); przytem jednak, chcąc ją dopełnić, dochodził do poglądu, nazwanego przez siebie transscendentaln ym synte-tyzmem, uznającym zasadniczą jeduość pomiędzy podmiotem myślącym i światem przedmiotowym. Do pierwszych prac, które we Fran-cyi szerzyły znajomość filozofii K-a, należą: Ch. Villers’a „Philologie de K.”, dwa tomy, 1801, oraz J. Hoehne (Wrońskiego) „Philosophie critique découverte par K.” 1803; w Anglii zaś dzieło A. F. M. Willich’a „Elements of the critical philosophy” 1798. — Panowanie zaznaczonego powyżej idealizmu od początku XIX w., a od jego połowy pozytywizmu wraz z mate-ryalizmem, usunęło krytycyzm K-a na pian dalszy. Powstawały wprawdzie w tym okresie liczne systemata filozoficzne, zasługujące na u-wagę, jako objawy usilnej pracy myśli ludzkiej nad poznaniem świata, ale krytyka samego tego poznania, badania nad jego środkami i zakresem, nie stanowiły podstawy owych systema-tów, więc zawisły między niebem i ziemią i ostać się nie mogły wobec prądów przeciwnych. Powrót do krytycyzmu K-a okazał się niezbędnym. Za punkt wyjścia dla takiego powrotu posłużyła krytyka zarówno bezwzględnego idealizmu Hegla, jak i materyalizmu Vogta i Büchnera ze strony takich myślicieli, jak: Ch. Weisse, I. H. Fichte młodszy, H. Ulrici, Ad. Trendelenburg, G. T. Fechner, Rud. Lotze, Ed. Zeller, J. B. Meyer (którego Rozbiór społecznych kwestyj filozoficznych, przełożono na nasz język 1873); G. Tiberghien i inni. To też z tego grona myślicieli, krytykujących poprzednie i współczesne, jednostronne idealistyczne i materyalistyczne kierunki, wyszły pierwsze nawoływania powrotu do K-a. Już w r. 1847 wspomiany Weis-s e miał mowę uniwersytecką, w której rozbiera kwestyę, jak filozofia przy pomocy K-a uświadomić sobie winna swe zadania (In welchem Sinne die Philos, au K. sich zu orientiren hat). W tym też duchu Kuno Fischer domagał się w r. 1860 w swej Historyi nowszej filozofii, aby nie zaniedbywano filozofii K-a. Z całą zaś stanowczością podał hasło powrotu do K-a (zurück zu K.!) Ed. Zeller w swej mowie uniwersyteckiej z r. 1862: O teoryi poznania (Ueber Bedeutung u. Aufgabe der Erkenntnisstheorie, powtórzonej w iego „Vorträge u. Abhandlungen” 1877). Temu powrotowi do K-a poświęcił następnie

O. Liebmann wr. 1865 osobne pismo p. t „Kant u. die Epigonen”. Od tego czasu ponowne a wszechstronne i wyczerpujące studya nad dziełami i krytycyzmem K-a, oraz badania w zakresie teoryi poznania stały się coraz częst-szemi i nadały w końcu wybitny charakter całej współczesnej filozofii. O główniejszych pra-each tego rodzaju, dotyczących samego K-a, jego życia, pism i filozofii, wspomnieliśmy .już powyżej w odnośnych przeglądach literatury. Obecnie zaznaczymy tylko dalsze samodzielne usiłowania na polu teoryi poznania ze strony zwolenników K-a, tworzących rozliczne szkoły we współczesnej filozofii. Na czele najgłówniejszej z tych szkół, nazwanej nowokaiityzmera, stoi Fr. Alb. Lange (f 1875), znakomity autor Historyi i krytyki materyalizmu, wydanej po raz pierwszy w r. 1866 (wyd. 7-e 1902, przekład polski Al. Świętochowskiego i F. Jezierskiego 1881). Tu należy również pismo tegoż autora: „Beiträge zur Geschichte des Materialismus” (1867). Rysem charakterystycznym poglądu Langego jest bezwzględna przeciwstaw-ność między ścisłą wiedzą naukową i metafizyką. Pierwsza opiera się na naukach przyrodniczych i wyjaśnia zjawiska ze stanowiska mechanicznego, metafizyka zaś jest objawem twórczości myślowej (metaphysische Dichtung, Begriffsdichtung), dopełniającej ograniczone zasoby ścisłej wiedzy ze stanowiska ideału (der Standpunkt des Ideals). Nie ma ona zgoła nic do czynienia z prawdą przedmiotową; co więcej, opiera się na łudzeniu samego siebie (Selbsttäuschung); pomimo to natura naszego umysłu wytwarza z konieczności taki świat ideału, jako schronienie przed ciasnotą zmysłów i jako niezbędny współczynnik wszelkich naszych dążności na polu etyki i sztuki. Do najgorętszych zwolenników Langego należy H. Cohen, który, jak już wspomniano, wydał cenną pracę o teoryi doświadczenia K-a i nadto zaopatrzył nowsze wydania Historyi materyalizmu Langego w gruutowny wstęp i objaśnienia. Do Langego przyłącza się też bardzo blizko H. Vaihinger, autor gruntownego kommentarza do Krytyki cz. roz. K-a, oraz pracy: „Hartmann, Dühring und Lange” 1876, w której wypowiedział zdanie, charakteryzujące cały ten kierunek myśli: „Prawdziwy krytycyzm, mówi Vaihinger, nie daje żadnych pozytywnych, ostatecznych odpowiedzi, których człowiek mógłby się trzymaó. On niszczy tylko. Odbudowanie zaś ruin pozostawia etyce ze stanowiska ideału”. Pogląd ten rozwija wszechstronnie w sposób samodzielny w zakresie pedagogiki, mianowicie społecznej,

P. Natorp w dziele: „Social-pädagogik” 1899. Zasady psychologiczne swych poglądów wyłożył ten autor w dawniejszej pracy: „Einleitung in die Psychologie nach kritischer Methode” 1888. Do socyologii wprowadza ową twórczość myślową ze stanowiska ideału szczególniej K. Vorländer, wspomniany już jako wydawca Krytyki cz. roz. Tu zasługuje na uwagę jego pouczająca praca: „K. u. der Socialismus” (1900). Najnowsza dążność do oparcia socyologii na etyce z natury rzeczy bierze za punkt wyjcia naukę K-a, a w szczególności zaznaczone poglądy nowokantystów. Świadczą o tern prace L. Wolt-mann’a: „System des moralischen Bewusstseins” 1898 i „Der historische Materialismus” (wykład i ocena poglądów Marxa) 1900.—W sposób bardziej samodzielny i co do zasadniczego poglądu na metafizykę od Langego niezależny przyłącza się do K-a wspomniany już O. Lieb mann. W szeregu doniosłych prac: „Analysis der Wirklichkeit” 1876, wyd. 3-e 1900; „Gedanken u. Thatsachen” (T. I 1882, T. II 1901); „Klimax der Theorien” (1884), dąży on w ścisłym związku z krytyką K-a do wykazania wewnętrznej zgodności zasadniczych współczynników poznania ludzkiego, choć poznanie bezwzględne, z natury rzeczy, leży za obrębem ludzkiej pojętno-sci. W tym też kierunku napisane są prace A. Stadlera: „Grundzüge der reinen Erkennt-nisstheorie” (1876), „Kants Theorie der Materie” (1883), oraz J. Volkei ta: „Kants Erkenntniss-theorie” (1879), „Erfahrung u. Denken” (1886); „Aesthetische Zeitfragen” (1894) i inne. Na „fantazyę metafizyczną” powołuje się Franciszek Schultze i przyznaje jej istotne znaczenie na polu poznawania, w pismach: „Philosophie der Naturwissenschaft” (2 tomy, 1881); „Schöpfungsgeschichte d. menschlichen Vorstellens, Wollens

u. Glaubens” (1800). Tu zasługuje na uwagę wśród nowszych niemieckich kantystów W. Windelband, który szczególniej w dziele „Präludien” (1884, wyd. 2-e 1903) rozwija w duchu K-a pogląd na filozofię, jako naukę krytyczną o koniecznych i powszechnie uznanych wartościach. I Fr. Paulsen zbliża się pod wieloma względami do nowokantyzmu, szczególniej na polu etyki, jak się to okazuje zarówno w jego wspomnianej pracy o K-cie jak i w jego Wstępie do filozofii (1892, wyd. 9-e 1903). — Samodzielny odłam kantyzmu naszych czasów, nie-zaliczauy zazwyczaj do nowokantyzmu, choć ma za punkt wyjścia zaznaczony pogląd Langego, stanowi tak zwana filozofia immanentna, reprezentowana głównie przez W. Schuppe’go „Erkenntnisstheoretische Logik” (1878); „Grundzüge der Ethik” (1882); J. Rehmke’go „Die Welt als Wahrnehmung u. Begriff” (1880); „Lehrbuch der allgem. Psychologie” (1894); R. Schu-berta-Soldern „Erkenntnistheorie” (1884), „Grundlagen zu einer Ethik” (1887); M. Kauff-mana „Immanente Philosophie” (1893) i innych. Zasadniczą podstawą tego kierunku filozofii jest zdanie, że podmiotowa działalność czy też twórczość myślenia, a więc wrażenia i wyobrażenia, pojęcia i sądy, stanowią wogóle jedyną realność, poza którą nic nie istnieje. Pojęcie rzeczy samej w sobie jest także nic więcej, jeno pojęcie, a więc nie ma i nie może mieć żadnego bytu poza podmiotem myślącym. Jest to tedy skrajny subjektywizm, który konsekwentnie doprowadzićby powinien do s o 1 i p s y z m u, tj. do zdania, że nic zgoła nie istnieje prócz moja jednostkowa jaźń, że zatem i wszyscy inni ludzie są tylko moje mi wyobrażeniami i poza mną nie mają zgoła żadnego bytu. Naturalnie, że żaden ze zwolenników powyższego subjektywizmu do tej konsekwencyi nie dochodzi, gdyż miałaby charakter pomieszania zmysłów. Głównym organem tego kierunku jest czasopismo „Zeitschrift für immanente Phil.”, wydawane przèz Schuppego. Wpływ nauki K-a uwydatnił się w nowszych czasach i w poglądach wielu przyrodników, a wśród nich takich znakomitych, jak Rob. Mayer, Jan Müller, Helmholtz, K. R o k i t a n s ky, E.Du-Bois-Reymond, Henryk Hertz i inni. Uznają oni zazwyczaj z jednej strony apriorycznośó przestrzeni, czasu i przyczynowości, a z drugiej ograniczają wraz z K-em ścisłą naukę światem zjawiskowym i danemi doświadczenia. Najbardziej charakterystycznym objawem tego wpływu K-a są wykłady Du-Bois-Reymonda: „Ueber die Grenzen des Naturerkennens” (1872) i „Die sieben Welträthsel” (1880) (przekład polski M. Massoniusa, 1898). W tym związku wspomnieć należy o W. W u n d c i e, który w swem dziele „System der Philosophie” (wyd. 2-e 1897) rozróżnia w duchu K-a idee rozumu od pojęć rozsądku i na pierwszych opiera idealne dopełnienie wiedzy empirycznej. Z innego punktu widzenia wielu teologów podejmują wyniki K-a Krytyki pr. roz. i, łącząc religię z poczuciem moralnem człowieka, usuwają na dalszy plan dogmatyczną metafizykę poglądów religijnych a domagają się wiary moralnej, ujawniającej się czynnie w życiu. Tu należą głównie: A. Ritschl „Die Christi. Lehre” (3 tomy, 1870, wyd. 3-e 1889), „Theologie u. Metaphysik” (1887); J. Kaftan „Das Wesen der christl. Religion” (1888); R. Li psi u s „Philosophie u. Religion” (1885), „Systematische Theologie” (1899); W. Vatke „Religionsphil.” (1888); 0. Pfleiderer „Religionsphil.” (wyd. 3-e 1894) i inni. — Na grunt pozytywizmu przeniósł zasadnicze czynniki krytycyzmu K-a A. Riehl w dziele: „Der philos. Kr i ti cis mus u. seine Bedeutung für die positive Wissenschaft” T. I 1876, T. II 1879—1887. Odróżnia on pozytywną, ściśle naukową filozofię, mającą za przedmiot rozbiór zasadniczych podstaw wiedzy ludzkiej, od nienaukowej, której jednak nie lekceważy, lecz widzi w niej niezbędne dopełnienie nauki w duchu zaznaczonej przez K-a teleologii rozumu ludzkiego. Prawa postępowania etycznego wypływają z tej teleologii.—Bardziej nazwą swoją, niż istotą rzeczy, zbliża się wreszcie do K-a w Niemczech kierunek filozoficzny, stworzony przez R. Avenariusa, a nazwany przez niego empiriokrytycyzmem. Rozwinął on swoje poglądy w pracach; „Philosophie als Denken der Welt gemäss dem Princip des Kleinsten Kraftmaasses” (1876), „Kritik der reinen Erfahrung” (2 tomy, 1888 i 1890), wreszcie „Der menschl. Weltbegriff” (1891). Czyste doświadczenie polega, według Avenariusa, na przejęciu

danych odnoszących się do samego przedmio-t u poznania, przy wyłączeniu wszelkich czynników podmiotowych, łączących się zazwyczaj z przedmiotem. Możliwości atoli takiego czystego doświadczenia A. nie wykazuje, lecz opiera się zgóry, więc dogmatycznie, na przypuszczeniu, jakoby podmiot mógł dojśó do orzeczeń, mających za przedmiot jego otoczenie (Umgebung) na podstawie samej tylko zależności (Abhängigkeit) od treści otoczenia, bez żadnych innych podmiotowych współczynników. Nadto byt, istnienie, co do treści swojej sprowadza do podmiotowego wrażenia (Empfindung), formę zaś bytu określa jako ruch, a przyjmując za punkt wyjścia centralny systemat nerwowy, o-zuaczony lit. C, oraz pewien jego stosunek do otoczenia, usiłuje zbadać formy i odmiany tego stosunku. Cała jego teorya poznania sprowadza się do szeregu formuł, określających te odmiany. Poznanie rzeczy nie występuje wskutek tego poza ten formalizm. Jednym z główniejszych zwolenników empiriokrytycyzmu po Ave-nariusie jest J. Petzoldt, autor dzieła „Einführung in die Phil, der reinen Erfahrung” (1899). W podobnym duchu, choć na podstawie samodzielnych badań, zajmuje się rozbiorem problematów z zakresu teoryi poznania znakomity przyrodnik E. Mach: „Analyse der Empfindungen” 1886, wyd. 2-e 1900; „Populär - Wissenschaft. Vorlesungen” 1896 (przekład St. Kram-sztyka, 1899); „Principien der Wärmelehre” wyd. 2-e 1900. Główny nacisk kładzie on na możliwe uproszczenie pracy umysłowej w nauce, na jej ekonomikę, oraz na charakter opisowy wszelkiej ścisłej nauki, w różnicy z określeniami przyczynowemi. Między myślą i bytem, podmiotem i przedmiotem niema istotnej prze-ciwstawności, wszystko sprowadza się do podmiotowej wrażliwości i jedynie w tym zakresie stanowi przedmiot naukowego badania, t. j. ścisłego opisu. — We F r a n c y i najznakomitszym przedstawicielem kantyzmu, nazwanego nowo-krytycyzmem, jest w nowszych czasach Ch. Renouvier. W głównych swych dziełach: „Essais de critique générale” 1854 i nast., wyd. 2-e 1875 i nast.; „La science de la morale” (1869); „Esquisse d’une classification des doctrines philos.” (1885); „La nouvelle monadologie” (1899); „Le personalisme” (1903),— odstępuje on wprawdzie w niektórych kwestyach od K-a, przechodzi też samodzielnie na pole metafizyki, ale w ogólnych zasadach teoretycznych i praktycznych opiera się na K-cie. W jego duchu szerzy kantyzm Fr. Pili on, wydawca rocznika „L’année philosophique”, w którym prócz rozbioru bieżącej literatury filozoficznej, ogłasza też samodzielne prace w zaznaczonym kierunku. Głównym tłómaczem dzieł K-a na język francuski był J. Tissot, wydał on Krytykę cz. roz., oraz osobny tom wyjaśnień do niej „Eclaircissements”, Prolegomena, Logikę, Antropologię, Metafizykę

obyczajów. Krytykę pr. r. przełożył F. Pica-vet. Zasady metafizyczne przyrodoznawstwa przełożyli Ch. And 1er i Ed. Chavannes. Zaznaczone poglądy nowokantysty Langego o twórczości metafizycznej znalazły sympatyczny oddźwięk w Th. Ri bocie, który we wstępie do swej pracy „La psychologie anglaise contemporaine”, wyd. 3-e 1886, rozwija podobne poglądy. W tym duchu i E. Boutroux we wstępie do przekładu Filozofii Greków Zellera dowodzi, że filozofia nie jest nauką, lecz syntezą czynników naukowych, religijnych i artystycznych. Zasady etyczne, w duchu Krytyki pr. roz. K-a, rozwijał we Francyi głównie L. Ollé-Lapru-ne „La certitude morale” wyd. 2-e 1893; „La philosophie et le temps présent” (1891); „Le prix de la vie” (1894). Do estetycznych poglądów K-a i nowokantystów zbliża się G. Séailles „Essai sur le génie dans l’art”, wyd. 2-e 1897.—W Anglii i Ameryce wpływ nauki K-a uwydatnił się głównie w modyfikacyach, jakim podlegały rodzime dążności miejscowej filozofii. Znani przedstawiciele filozofii zdrowego rozsądku (common-sense) ze szkoły Tomasza Reida: W. Hamilton „Discussions on philosophy” (1852); „Lectures on Metaphysics and Logic.” (wyd. pośmiertne 1859); H. Mans el „Metaphysics” (1860), „The limits of Religious thought” (wyd. 3-e 1867); H. Calderwood „Instuitions of the mind” (1860), „Moral philosophy” wyd. 14-e 1888; James Balfour, znany mąż stanu: „A defence of philosophic doubt” (1879), „The foundations of belief” (1895) i inni, odstępują od nauki Reid’a o bezpośredniem poznaniu rzeczy i dążą do uśprawiedliwienia naturalnego poglądu na świat oraz wiary religijnej przy pomocy krytycyzmu K-a. Przedstawiciele i zwolennicy tak zwanego przez T. H. Huxley’a agnostycyzmu, tacy przyrodnicy, jak sam Huxley, pisali: Hume (1879) „Lay sermons” (wyd. now. 1893); J. Tyndall: „Scientific use of the imagination” (wyd. 3-e 1872), „Fragments of science” (wyd. 6-e 1879), „New Fragment” (1892); W. K. Clifford: „Seeingand thinking” (1879), „Lectures and essays” (wyd. 2-e 1886); G. J. Romanes „Examination of theism” (1878), „Mind and motion” (1895), „Thoughts on religion” (1896) i inni, opierają swój fenomenalizm i zaprzeczenie metafizyki, przy uznaniu jednak wiary moralnej, jako podstawy religii, na danych, zaczerpniętych z większą lub mniejszą świadomością z filozofii K-a. Podobnież i H. Spencer ulega pod wielu względami wpływom K-a. Najściślej atoli podejmuje w angielskiej filozofii wątek krytycyzmu K-a szkoła znana pod nazwą krytycznego idealizmu, lub też angielskiego nowo-kantyzmu, chociaż przechodzi po części i do poglądów zaczerpniętych z metafizyki Fichtego i Hegla. Głównym przedstawicielem tej szkoły był T. H. Green, który w swych studyach nad

Rn o. Po w, mutr. Zen. 267. I. XXXIV.

Humem, w Prolegomenach do etyki i w innych pracach („Philosophical works”, wyd. pośmiertne 1885) poddaje gruntownej krytycznej ocenie jednostronny empiryzm, a rozróżniając w duchu K-a empiryczną świadomość od transcendentalnej, dochodzi do ogólnego poglądu na świat, uznającego świadomość powszechną za czynnik zasadniczy bytu. W tym duchu, z pewnemi indywidualnemi odmianami, rozwijają swe poglądy: F. H. Bradley „Principles of logic” 1883, „Appearence and reality” wyd. 2-e 1898; Ed. Caird „The critical philosophy” (1889); B. Bo-sanquet „Logic or the morphology of knowledge” (1889); S. H. Hodgson „The metaphysics of experience” (1898) i inni. Prawie wszystkie dzieła K-a są przełożone na język angielski. Krytykę cz. roz., prócz innych tłómaczy, przełożył znakomity uczony Max Müller. Prolegomena i Krytykę pr. roz. przełożył T. K. Abbott, Metafizykę obyczajów J. W. Semples, Krytykę wł. sądź. J. H. Bernard. — Literatura. Wśród prac mających za przedmiot dzieje kan-tyzmu, pierwsze miejsce zajmuje dzieło K. Ro-senkranza „Geschichte der Kantischen Philosophie”, stanowiące dodatkowy, 12-y tom wspomnianego na swojem miejscu wydania dzieł K-a 1842. Nadto odpowiednie dane zawiera w sobie każda obszerniejsza historya filozofii. Szczególną jednak dokładnością w tym względzie odznacza się nowy 4-y tom 9-go wyd. Historyi filozofii Ueberwega, wydanej przez M. Hein-zego (1902). Tom ten obejmuje wiek XIX i podaje wyczerpujące wiadomości co do rozwoju kantyzmu nietylko w Niemczech, ale i we Francyi, Anglii, we Włoszech i w innych krajach. Na uwagę zasługują tu również dzieła A. Drews’a „Die deutsche Speculation seit Kaut” (2 tomy, wyd. 3-e 1895), oraz 0. Sieber ta „Geschichte der neueren deutschen Phil, seit Hegel” (1898). Cały ruch nowoczesny na polu filozofii K-a, oraz spory o jej właściwe pojęcie, jako też rozbiór dzieł kantystów aż po chwilę ostatnią, uwydatnia szczegółowo wspomniane już czasopismo Vaihingera „Kantstu-dien”. Historyi atoli nowszego rozwoju kantyzmu, mogącej służyć za dalszy ciąg powyższej pracy Rosenkranza, literatura filozoficzna dotąd nie posiada. Nowokantyzm i jego odmiany łączą się jeszcze zbyt bezpośrednio z pracą myśli współczesnego pokolenia, aby krytyczny pogląd na ich dzieje okazał się już możliwym.

IV. Kant w Polsce. Literatura filozoficzna polska, dotycząca K-a lub też uwydatniająca wpływ jego nauki na rozwój naszej myśli, bardzo jest ubogą. Nie posiadamy dotąd nawet dokładnej bibliografii filozoficznej, któraby mogła służyć za punkt wyjścia dla bardziej specyalnych badań dziejopisa filozofii w Polsce. On sam musi być bibliografem, co jednak nie daje się uskutecznić z należytą ścisłością bez pewnego uszczerbku dla jego pracy właściwej.

85

1803 r.

Szczególniej dotkliwie daje się uczuwać brak bibliografii prac filozoficznych, zamieszczonych w licznych czasopismach, dawniejszych i nowszych. W tym względzie dziejopis zależy często od szczęśliwego przypadku, naprowadzającego go na prace nieraz dość doniosłe, zasługujące na bliższe uwzględnienie. Podajemy tutaj krótką charakterystykę skromnego bardzo, o ile wiemy, zastępu prac, dotyczących w naszej literaturze K-a i kantyzmu. — Pomijając dzieła niemieckie wspomnianego kantysty Salomona Maimona, urodzonego na Litwie, oraz cenne przyczynki do życiorysu K-a Er. Lud. Borowskiego, „ Darstellung des Lebens u. Charakters I. K’-s”, przejrzane jeszcze w r. 1792 przez samego K-a, lecz wydane dopiero 1804 r.; pomijając wreszcie takież przyczynki E. A. C. Wasiańskiego „K. in seinen letzten Lebensjahren” 1804, pierwszym, jak się zdaje, objawem kantyzmu w naszej literaturze są wspomniane w przeglądzie pism K-a przekłady J. Bychowca i Szym. Bielskiego „Projektu wiecznego pokoju”, w Królewcu 1796, i w Warszawie 1797. Bychowiec słuchał K-a już pod koniec jego działalności profesorskiej i jako młodzieniec ośmnastoletni wydał przekład wspomnianego pisma K-a. W trzy lata później o-głosił, również w Królewcu, przekład jego Wyobrażenia do historyi powszechnej we względzie kosmopolitycznym (1799). Samodzielna praca Bychowca: Słówko o filozofii, wyszła znacznie później r. 1816 i łączy się z K-em tylko o tyle, że w niej uwydatnia się wpływ kantysty Fr. Bouterweka, o którym mówiliśmy powyżej. Bez porównania donioślejszym i zarazem wielce znamiennym objawem bezpośredniego wpływu krytycyzmu K-a na naszych myślicieli, jest mowa Jędrzeja Śniadeckiego, czytana przy otwarciu nauk w uniwersytecie wileńskim z r. 1799 na 1800: O niepewności zdań i nauk na doświadczeniu fundowanych (oddruko-wana w 3-m tomie dzieł jego, wyd. M. Balińskiego). Już sam tytuł tej mowy zaznacza wpływ krytycyzmu K-a, a tembardziej jej treść. „Nie pojmuję — mówi autor—dlaczego ciż sami, którzy władzę myślenia tak surowemi obostrzyli prawidłami, przypisywali zupełną nieomylność doświadczeniu i jego się nieodstępnie trzymać kazali”. „Czucie jest to wypadek akcyi objek-tu, czucie sprawującego na zmysły czyli czułość naszą. Taki tedy wypadek, będąc złożonym; nie może nigdy być w stosunku prostym objek-tu i czułości. Ztąd wypada, że nigdy nie będziemy czuć i pojmować rzeczy tak, jak w istocie swojej egzystują, ale tak, jak nam egzy-stencyą ich czułość nasza wystawia. A że władza czucia, jak wszystkim wiadomo, nieograni-czonemi sposobami odmienioną i modyfikowaną być może, więc i pewność tym sposobem nabyta wątła i najniestalsza być musi”. Tak te-

dy nauka oprzeć się nie może na doświadczeniu; ono gromadzi tylko materyały; sama zaś budowa nauki jest dziełem rozumu ludzkiego i jeżeli w nauce pewność i gruntowność jaka być może, to jego dziełem być musi. „I w samej rzeczy, rzućmy tylko okiem na znajome nam dzisiaj nauki fizyczne i porównajmy pomyślność i wzrost tych, które są dziełem czystego rozumu z owemi, które albo samo doświadczenie, albo przynajmniej po większej części budowało, a postrzeżemy natychmiast, że kiedy pierwsze od dawnego już czasu do wielkiej posunęły się doskonałości, drugie albo nie wyszły jeszcze z pierwiastkowej niedołężności, albo bardzo mało postąpiły, i to tylko, ile im czysty rozum dopomógł". „W naukach tylko czystego rozumu może mieć miejsce zupełna pewność, w naukach doświadczenia tylko podobieństwo do prawdy”. „W wieku naszym, wzrostem nauk i kunsztów na zawsze pamiętnym, jeden z najpierwszych filozofów głęboką krytyką czystego rozumu na nieśmiertelną u uczonych zasłużył sławę. Mojem zdaniem byłaby rzecz warta równie uczonego pióra, a może u-źyteczniejsza, zatrudnić się doskonałą krytyką doświadczenia, któremu jaknajściślejsze w naukach reguły przepisać należy; inaczej przewiduję, iż wkrótce cała budowla nauk fizycznych na samej niemal polegać będzie powadze, albo, że porzuciwszy romanse imaginacyi i zapalonego umysłu, budować będziemy romanse doświadczenia”. Tu przypomnijmy, że jednym z pierwszych krzewicieli filozofii K-a we Francyi w r. 1803 był Polak, J. Hoene-Wroński. W tymsamym prawie czasie, gdy w Wilnie najznakomitszy przyrodnik polski wykazywał w duchu K-a doniosłość czystego rozumu dla nauki, w Warszawie szerzył filozofię K-a Józef Kalasanty Szaniawski, także, jak Bychowiec, ale wcześniej od niego, bezpośredni uczeń K-a w Królewcu. W pracy jego: Co to jest filozofia? (1802) uwydatnia się juknajwidoczniej wpływ K-a, a w szczególności jego określenia filozofii jako teleologii rozumu ludzkiego. Filozofia, jako miłość mądrości, mówi Szaniawski, łączy z poznaniem cnotę, „właściwym jej przedmiotem jest zawsze sam człowiek”. Przy tern zasady filozofia nie czerpie ani ze z m y ś 1 n o ś c i (ze zmysłów, zmysłowości), ani z rozsądku, lecz z rozumu. Z tern wszystkiem poznanie ostatniej zasady wszechbytu pozostaje niedościgłym ideałem umysłu ludzkiego. I co do podziału filozofii o-piera się Szaniawski w tern piśmie głównie na K-cie. Pod bezpośrednim też wpływem K-a znajdują się rozprawy jego, dotyczące historyi syste-matów moralnych, zamieszczone w „Roczniku Tow. Przyjaciół Nauk w Warszawie Mniej dobitnie uwydatniają się czynniki filozofii K-a w Radach przyjacielskich Szaniawskiego 1805 (wyd. 2-e 1823), z powodu ich popularnego charakteru, ale ogólny nastrój i duch tego pisma świadczą wyraźnie o wpływie krytycyzmu. Zaleca też tu Szaniawski do czytania L o-gikę Kiesewettera, w 2 tomach, przedstawiającą „udoskonalony i oczyszczony stan logiki, który skutkiem jest dobroczynnej rewolucyi krytycyzmu”* I W późniejszych pismach Szaniawskiego z zakresu etyki i nauki o społeczeństwie uwydatnia się wpływ krytyki pr. r; ale w nich skłania się już coraz bardziej do poglądów Schellinga. W Krakowie w tym też czasie Feliks Jaroński opierał głównie na K-cie usilną opozycyę przeciwko sensualizmowi Con-dillaca i dążył do zgody między religią i filozofią. Zdaje się, że pod wpływem krytyki pr. r. znajdowała się jego działalność kaznodziejska, broniąca etyki filozoficznej. Na to przypuszczenie naprowadza jego Kazanie teologa Polaka do filozofów z r. 1802. Zupełnie wyraźna zależność od K-a w kwestyach zasadniczych uwydatnia się w pracach filozoficznych Jarońskiego: Jakiej filozofii Polacy potrzebują (1810) i O filozofii (trzy części, 1812). W pierwszej z tych prac zaznacza, że pragnie przygotować Polaków do zrozumienia K-a. Przy tern określa filozofię jako u-miejętność wstępną, obejmującą wykład wspólnych wszystkim umiejętnościom wiadomości, jakich tylko rozum ludzki dojść może, w celu czynienia człowieka lepszym i szczęśliwszym. W drugiej z tych prac zadaje sobie między in-nemi pytanie: Co zrobił Kant? i nazywa go reformatorem poznań ludzkich. W pobieżnym zaś przeglądzie dziejów logiki, w tejże pracy, mówi, że K. „nowe światło w swej nauce zapalił”. Zastrzega się jednak, że żadnego z filozofów nie ma za niemylnego, lecz, idąc drogą przekonania, wybiera, co widzi w każdym z nich dobrego. Jeżeli używa sposobu mówienia krytycyzmowi kantowskiemu zwyczajnego, to jedynie dla tego, że ten najbardziej teraz jest upowszechniony, nietylko w Niemczech, ale nawet i w Polsce. Z tern wszystkiem w swoim wykładzie trzyma się głównie dzieła kantysty G. Em. Wentzela „Elementu philoso-phiae methodo critica adornata”, 1807. W Krakowie również ogłoszono już w r. 1802 w K a-lendarzyku kieszonkowym dwie prace o K-cie: Wyobrażenie o filozofii przesławnego K-a, oraz Antropologia czyli nauka o władzach zmysłowych i namiętnościach człowieka (ma to byc streszczenie Antropologii K-a). W zakończeniu tej ostatniej pracy autor przywodzi sądy o K-cie, szczególniej z powodu dzieła Anglika Willicha, wymienionego powyżej wśród kantystów. Piotr Chmielowski, podający tę wiadomość (w liście prywatnym), wątpi, aby to była rzecz oryginalna; według jego zdania, wszystko zdaje się wykazywać, że to przekład z francuskiego. W końcu zadaje sobie Chmielowski pytanie: czyby Ja-

roński cały ten artykuł opracował? Odpowiedź na to pytanie byłaby ważną zarówno dla charakterystyki Jarońskiego, jak i dla bliższego o-kreślenia jednej z pierwszych wiadomości podanych o K-cie w naszem piśmiennictwie. Ponieważ Jaroński w samej rzeczy żywo się zajmował antropologią — choć w tym względzie w dziele O filozofii odstępuje bardzo od K-a— i nadto w owym czasie w Krakowie zapewne nikt inny K-em bliżej się nie zajmował, więc przypuszczenie, że on-to właśnie swe artykuły o-pracował, nabiera wielkiego prawdopodobieństwa. Założenie uniwersytetu w Warszawie 1817 r., oraz konkurs ogłoszony przez uniwersytet wileński w r. 1820, w celu obsadzenia katedry filozofii, spowodowały pewne ożywienie literatury filozoficznej w tym czasie, głównie zaś w kierunku kantyzmu. Wspomniane powyżej Słówko o filozofii napisał Bychowiec z powodu mającej się zaprowadzić Szkoły Głównej w Warszawie”, w której miała mu być powierzoną „jedna z katedr filozoficznych”. Ocenę zaś tej pracy ogłosił F r. Wigura, entuzyastyczny zwolennik Szaniawskiego, w obszernej broszurze: Iskierka z uderzenia się umysłów pry śniona (1819), w której autor w stylu wielce przesadnym broni określenia filozofii według K-a, jako „układu porządnego (systemu) poznań rozumowych z czystych objęciów, zastosowanego do ostatnich rozumu ludzkiego celów”, i dopełnia to określenie podziałem filozofii w duchu K-a. W tym też czasie, 1818 roku, W. J. Chojnacki ogłosił w Warszawie Psychologię empiryczną i logikę, „wyjętą” z dzieła o filozofii wspomnianego kantysty, Fr. Snel-l’a. W r. 1818 zajął ostatecznie katedrę filozofii w Warszawie Ad. Ign. Zabellewicz, łączący uwielbienie dla filozofii Platona, o której pisał, z krytycyzmem K-a. Był on głównie zwolennikiem kantysty W. Kruga, jak się to okazuje z jego Rozprawy o filozofii (Posiedzenie publ. Uniw., Warszawa 1819). Krug w dru-giem wydaniu swego dzieła: „Handbuch der Philosophie” (1822) podaje w przedmowie wiadomość, że Zabellewicz przełożył tę książkę na język polski, a na str. 16 mówi nawet, że się ten przekład już drukuje w Warszawie. Pomimo to nie wyszedł na widok publiczny, gdyż żaden z bibliografów i historyków literatury polskiej nic o nim nie wie. Na konkurs wileński napisało trzech autorów rzecz: O logice, metafizyce i filozofii moralnej, a mianowicie Anioł Dowgird, Józef Gołuchowski i Michał Wiszniewski. Uniwersytet przyznał pierwszeństwo rozprawie Gołuchowskiego, którego też mianowano profesorem filozofii, choć z pew-nem zastrzeżeniem, pochodzącem od Jana Śniadeckiego, aby wyjechał jeszcze na czas jakiś do Anglii i Szkocyi, dla dopełnienia swych poglądów filozoficznych, zbytnio przenikniętych filozofią niemiecką. Z powyższych atoli trzech

rozpraw tylko praca Dowgirda ogłoszoną została drukiem w Wilnie 1821 r. pod powyższym tytułem. Nadto Dowgird w r. 1828 wydał część I obszernego Wykładu przyrodzonych myślenia prawideł czyli logiki teoretycznej i praktycznej, a zostawił po sobie rękopis p. t. Filozofia K-a czyli badanie bezstronne nad jego układem. Za punkt wyjścia dla swoich własnych badań nad teoryą poznania i etyką przyjmuje Dowgird filozofię K-a i do niej się też skłania w wielu kwestyach szczegółowych, choć są i odstępstwa dość doniosłe. Tak np. dowodzi, że wyobrażeniom rozciągłości (przestrzeni) i czasu odpowiada pewna rzeczywistość, ale wyznaje, że poza wrażliwością zmysłów tej rzeczywistości ściśle określić nie możemy. Bardziej trzyma się K-a w nauce moralności. Prawa moralnej natury człowieka uznaje za daleko świętsze od praw jego natury fizycznej. Streszcza zaś najwyższą regułę moralności w zdaniu: „Tak zawsze czyń, ażebyś się nie wstydził wyznać przed całym światem twój postępek i objawić pobudki, jakie cię do tego skłoniły”. Reguła ta, zdaniem Dowgirda, zbliża się bardzo do zasady K-a, gdyż „prawodawstwo rozumu nie może przepisywać innego sposobu postępowania, tylko taki, któryby ściąguął pochwałę wszystkich ludzi u-cywilizowanych, jeśli ci nie są zaślepieni namiętnością”.—W Krakowie po Jarońskim reprezentował kantyzm J. Em. Jankowski; świadczy o tem jego rozprawa O znakomitszych nieprzyjaciołach filozofii (Rocznik Tow. Nauk Krak. 1821), oraz jego Krótki rys Logiki, 1822. W obronie filozofii wykazuje, że K. położył koniec niezgodom między rozumem filozofującym a zdrowym rozsądkiem. Logikę zaś opracował głównie według Wentzla (w przekładzie Jarońskiego) i Kiesewettera.— Cały powyższy ruch na korzyść kantyzmu u nas obudził od pierwszych swych początków wielką niechęć Jana Śniadeckiego, zwolennika sensualizmu i filozofii szkockiej zdrowego rozsądku. Już w liście do Czackiego z r. 1806 nazywa filozofią K-a „symptomem paroxyzmu i prawdziwą zarazą na umysł ludzki”. Niechęć tę wyraził też publicznie, naprzód w rzeczy O metafizyce z r. 1814, a następnie w dwóch mowach, czytanych w uniwersytecie wileńskim 1819 i 1820 roku: O filozofii i Przydatek do pisania o filozofii (razem wydane p. t. O filozofii K-a, 1821). Określając filozofię jako „naukę prawego myślenia i życia, w ciągłej praktyce okazywaną”, Śniadecki nie widział potrzeby i nie rozumiał wcale głębszych dociekań nad istotą poznania ludzkiego. Więc też filozofią K-a nazywał w tem piśmie mistycyzmem metafizycznym, któremu „się nie godzi nadawać poważnego nazwiska filozofii”. Jasną jest rzeczą, że z takiego stanowiska mowy być nie mogło o poważnej ocenie krytycyzmu K-a.

To też bez trudności wykazano powierzchowność zarzutów Śniadeckiego w ocenach krytycznych. Tu podnieść należy szczególniej ocenę w A ligę m. Litteraturzeitung z r. 1815 (przekład w „Pamiętniku Warsz.” z tego roku), w której bezimienny autor dowodzi, że Śniadecki, mówiąc o metafizyce, pisał o rzeczy, której wcale nie rozumiał; oraz Uwagi nad powyż-szem pismem, zamieszczone w Pamiętniku Lwowskim z r. 1819, pióra Tytusa Dzie-duszyckiego (pseudonim Philopolski). Wyszła też w r. 1821 w Warszawie obrona K-a przeciw Śniadeckiemu p. t. Rozprawa o potrzebie metafizyki, w której autor bezimienny między in. mówi: „Gdy w Niemczech doskonalono się w filozofii, Niemcy nam jej być powinni nauczycielami i od nich uczyć się ma-tafizyki wypada”. Później bronił K-a Wal. Chłędowski w artykule: Obraz filozofii Niemców od K-a aż do najnowszych czasów, w „Haliczaninie” z r. 1830. Z dalszych objawów kantyzmu u nas zaznaczamy wydaną przez Teod. Sierocińskiego Logikę według Kiesewetter a, Warszawa 1842, oraz wspomniany już w przeglądzie pism K-a przekład jego wykładów z zakresu filozofii religii i moralności przez Mrongoviusa, Gdańsk 1854. Wskutek szerzącego się wśród naszych pisarzów filozoficznych bezwzględnego idealizmu w duchu Hegla, począwszy mniej-więcej od r. 1830, filozofia K-a uległa coraz większemu zaniedbaniu. Nasi znakomici idealiści: Kremer, Trentowski, Libelt, Cieszkowski, Gołuchowski, uwzględniają wprawdzie, przy nadarzającej się sposobności, poglądy K-a, ale wznoszą się ponad jego dualizm poznawczy, w imię idealistycznego monizmu, bez uwzględnienia atoli poważnych krytycznych argumentów K-a przeciwko takiej metafizyce. Wśród tych myślicieli najobszerniej i najgruntowniej przedstawia i rozbiera naukę K-a Józef Gołuchowski w swym przeglądzie nowszej filozofii (Dumania, T. I, 1861, str. 132—170). Ale i on widzi w krytycyzmie K-a tylko przejście do filozofii Fichte-go i Schellinga. Więc i u nas, jak na Zachodzie, potrzeba było dopiero na nowo odkrywać K-a.

Mniej-więcej w tym samym czasie, a w każdym razie niewiele później od chwili, gdy Zeller dał hasło powrotu do K-a (1862 r.) i u nas w wykładach filozofii w b. Szkole Głównej wykazywano doniosłość krytycyzmu i potrzebę o parcia na nim filozofii. H. Struve czyni to już w swym wykładzie wstępnym (Wywód pojęcia filozofii, 1863), oraz w rozprawie: O psychologicznej zasadzie teoryi poznania (Wykaz Szkoły Głównej za r. 1864). Następnie w Wykładzie systematycznym Logiki, T. I, 1868—1870, mówi o znaczeniu K-a w dziejach teoryi poznania u obcych i u nas; w mowie zaś uniwersyteckiej z r. 1872 (prze-

H. St.

łożonej przez St. Tomaszewskiego, 1875): Cechy charakterystyczne filozofii uznaje krytycyzm za jedną z najistotniejszych cech filozofii. Później we Wstępie krytycznym do filozofii, 1895 (wyd. 3-e 1903) uwzględnia we wszystkich kwestyach zasadniczych poglądy K-a, a naukę nowokantyzmu, szczególniej Langego, poddaje krytycznemu rozbiorowi. Nadto wydał w Bibliotece filozoficznej wspomniany już przekład Prologemenów przez R. Piątkowskiego.—Podobnież i Stefan Pawlicki, wykładający historyę filozofii w b. Szkole Głównej w latach 1866 do 1869, podnosił krytycyzm K-a, jako niezbędny współczynnik wszelkiej samodzielnej pracy nad filozofią. Dowodzi tego jego rozprawa: O podstawie filozofii, 1878, w której mówi: „Kto chce być filozofem w praw-dziwem słowa znaczeniu, koniecznie z K-em i to na seryo policzyć się musi, bo cała tego-czesna filozofia jest jakoby kommentarzem do niego i bez niego staje się niezrozumiałą”. Z tego też stanowiska występuje przeciwko tym, którzy u nas, idąc za Janem Śniadeckim „afektują niezmierną pogardę dla królewieckiego myśliciela”. Na „powierzchowność” i „uprzedzenia” Śniadeckiego w polemice przeciwko K-owi wskazał też AL Skórski w rozprawie: Filozofia Jana Śniadeckiego. 1873, oraz w obszernej pracy o Śniadeckim, wydanej 1890 r.; M. Straszewski zaś poświęcił tej polemice dwa rozdziały, 4-y i 5-y, swego dzieła o Śniadeckim, 1875 i wyjaśnił w tym względzie wiele szczegółów w sposób pouczający. W tym czasie Wit. Załęski napisał monografię O filozofii krytycznej K-a w zastosowaniu do nauki prawa, 1875, w której przedstawia dokładnie odnośne poglądy K-a i ocenia ich znaczenie. Kwestyą jeszcze specyalniejszą, bo Teo-ryą karną K-a, rozstrząsa Edm. Krzyrau-ski, 1882, ale czyni to ze stanowiska jego o-gólnej nauki o rozumie praktycznym, przyczem, pomimo różnych uwag krytycznych, np. co do wadliwości systematu kar według K-a, wykazuje wielką doniosłość jego teoryi karnej, opartej na adach etycznych i broni go od zarzutu, jakooy wpadł w tym względzie w sprzeczność z samym sobą. Na upamiętnienie setnej rocznicy wydania krytyki cz. r. S. Smoli ko w-ski ogłosił Rozbiór krytyczny podstaw zasadniczych filozofii Schopenhauera, 1881 i uwzględnił tu szerzej stosunek tego myśliciela do K-a. Naukę K-a o przestrzeni i czasie roztrząsa w języku niemieckim M. Masso-nius w dyssertacyi p. t. Ueber K.’-s trans-scendentale Aesthetik, 1890. Zaprzecza on, aby K. przedstawił wystarczający dowód trausscendentalnej idealności przestrzeni i czasu, ale sam uznaje aprioryczność wszelkich sądów matematycznych. Tenże autor ogłosił w„Prze-glądzie filozoficznym” z r. 1898 artykuł p. t. Racyonalizm w teoryi poznania K-a,

w którym, opierając się na dogmacie o nieroz-wiązalności problematu poznania, zarzuca K-owi, że w swym krytycyzmie nie trzyma się tego, przez autora uznanego dogmatu.

Pierwszym zwolennikiem nowokantyzmu był u nas Henryk Goldberg. W rozprawie: Filozofia i wiedza („Ateneum” 1877) przenosi on naukę Langego o twórczości myślowej z metafizyki na całą wogóle filozofię, dowodząc, że filozofia jest „wynikiem i tworem wyobraźni, a nie logicznego myślenia”, że jest „koncepeyą poetyczną”, mającą tylko charakter hypotetycz-ny. Poglądu tego jednak Goldberg nie rozwinął bardziej szczegółowo. Uczynił to na szeroką skalę Wł. M. Kozłowski, reprezentując u nas nowokantyzm w sposób samodzielny. W szeregu prac, ogłaszanych od r. 1891 w różnych pismach, a zebranych w Szkicach filozoficznych, 1900, uzasadnia on i rozwija swe poglądy w zakresie zarówno teoretycznej, jak i praktycznej filozofii. W pierwszej uwzględnia wszechstronnie nauki specyalne, szczególniej przyrodnicze, a domagając się ich „krytycznego przetopienia”, dochodzi do swego ogólnego na świat poglądu. Na polu zaś praktycznem zaznacza, że filozofia obejmuje nietylko ideał wiedzy i prawdy, lecz i ideał czynu i dobra, nadto zajmuje się zarazem oceną ideałów i celów ludzkich, a więc łączy w sobie cechy wiedzy, poezyi i religii, oraz etyki i nauki o ideałach. W sposób bardziej felietonowy, niż naukowy wygłasza Z. Gabryelski w piśmie: Czem filozofia jest, a czem będzie, 1894, zdanie, że w przyszłości „nazwiskiem filozofii szczycić się będzie jedynie metafizyka, a filozofia, która pierwotnie była nauką ogólną, przestanie być wogóle nauką i przeobrazi się w sztukę”. A. Złotnicki w pracy: Człowiek, istota jego i przyszłość, 1898, przyłącza się także w zasadzie do nauki Langego o twórczości metafizycznej, nazywając filozofią „swojego rodzaju sztuką intelektualną”,—ale tej zasady nie przeprowadza w swym ogólnym poglądzie na świat i nią nie dopełnia swego naturalizmu. O poglądach pedagogicznych K-a zamieścił P. Lasota Lewinson artykuł w „En-cyklopedyi Wychowawczej” 1902 r. Tu przypomnijmy przekład wielce pouczającej pracy Paulsena o K-cie, sporządzony przez J. Wł. Dawida, 1902. W końcu nadmienić wypada, że w ostatnich czasach i empiryo-krytycyzm Avenamisa znalazł u nas zwolenników; świadczą o tern szczególniej prace ogłaszane w „Przeglądzie filozoficznym”, począwszy od r. 1900, przez E. T. Erdmana i J. Kodisową. Nadto Redakcya „Przeglądu filozoficznego” rozpoczęła wydawnictwo Biblioteki filozofii neokry-tycznej. Dotąd wyszedł na widok publiczny pierwszy zeszyt, obejmujący rzecz R. Avena-riusa: W sprawie filozofii naukowej, w przekładzie A. i L. Karpińskich.

Kanta i Laplace’a teorya, powszechnie tak zwana hypoteza utworzenia się układu słonecznego i w ogólności rozwoju światów, podana przez Laplace’a, do której w ogólnych rysach zbliżona jest dawniej wypowiedziana hypoteza Kanta. Ob. Kosmogonia.

Kantabrowie (Can tab ri), lud górski w starożytnej Hiszpanii, pochodzenia iberyjskiego, zamieszkały przypuszczalnie w dzisiejszej prowin-cyi Santander i graniczących z nią na wschodzie, zachodzie i południu okolicach prowincyj sąsiednich, nad zatoką Biskajską, która od Kau-tabrów wzięła nazwę morza Kantabryj skie-go. Pisarze rzymscy opisują tych górali jako lud dziki, małokulturalny, podobny do Scytów i Traków; nadzwyczaj surowych obyczajów. Sypiali na gołej ziemi, jaknajcierpliwiej znosili i wytrzymywali największe katusze i zahartowani byli przeciwko wszelkim wpływom zewnętrznym; rolą zajmowały się kobiety, silnym, niemal męskim obdarzone charakterem. Bohaterskie okazywali męstwo w wojnie z Rzymianami, zwanej * Kantabryj ską”, stawiając im na każdym kroku niezłomny opór. Wojnę rozpoczął August w r. 27 przed Chr., pragnąc położyć kres na paściom K-ów na posiadłości rzymskie w Hiszpanii. Udał się nawet osobiście na teatr wojny, aby poskromić opornych. Wojnę ukończono w r. 25, ale i lata następne 24, 23 aż do 20 przed. Chr. nie obeszły się bez powstań gwałtownych. Ostatnie, najkrwawsze i najrozleglejsze stłumił Agryppa. Część większa K-ów schroniła się podówczas niezwyciężona w niedostępne swe góry. Miast uie znali. Dopiero August założył wpobliżu źródeł Ebro Juliobrigę i (zapewne w okolicach obecnej Santony) Portus Victoriae. Jeszcze Tyberyusz utrzymywał wśród nich liczne załogi. Potomkami K-ów są Baskowie (ob.).

Kantabryjskie góry na półwyspie Pirenej-skim ciągną się na przedłużeniu Pirenejów ze wschodu na zachód (43° szer.) wzdłuż północnego wybrzeża półwyspu jako północny skraj wyżyuy Iberyjskiej (Starej Kastylii i Leonu); spadają one naturalnie stromo ku północy do wybrzeża morskiego, a pochylają się zwolna na południe ku wyżynie. Jakkolwiek ciągną się one na przedłużeniu Pirenejów, to jednak ze względu na swą budowę wewnętrzną są tylko w części (mianowicie na wschodzie) dalszym ciągiem Pirenejów, w części zaś (zwłaszcza na zachodzie) należą do starych gór zniszczonych, których warstwy paleozoiczne mają rozciąg poprzeczny względem orograficznego wschodnio zachodniego rozciągu łańcucha Kantabryj skiego. W każdym razie młodsze sfałdowania i uskoki o rozciągu pirenejskirn występują tu również, mianowicie w dysh kacyach warstw mesozoieznych. Z powodu występowania wyżej wspomnianych starych fałd poprzecznych względem głównego grzbietu góry Kantabryjskie w kierunku podłużnym składają się z bardzo różniących się od siebie działów: idąc od wschodu na zachód, spotykamy coraz starsze formacye. Główny grzbiet tworzy dział wodny między obficie skropionym stokiem północnym z krótkiemi rzekami nadbrzeżnemi i suchym stokiem południowym, po którym spływają rzeki dłuższe, lecz uboższe w wodę, należące do systematu Ebro, Duero i Minho. Miejscami od strony północnej głównemu łańcuchowi towarzyszy drugi łańcuch, nadbrzeżny, oddzielony od głównego dolinami podłużnemi, dobrze nawodnionemi i żyznemi. Pierwszy naj wschodniej szy dział gór K-ich podnosi się na zachód od miasta Bilbao z nizkiego górzystego kraju Baskijskiego i składa się, podobnie jak ten ostatni, z wapieni kredowych, które tu jednak posiadają kształty bardziej strome i wznoszą się do znaczniejszych wysokości (blizko 1 720 m.). Sfałdowanie ich ma, jak się zdaje, rozciąg pirenejski. Kolej żelazna Santander-Valladolid, biegnąca doliną nadbrzeżnej rzeki Besaya (wypływającej wpobliżu źródłowisk rzeki Ebro), przekracza dział wodny od rzeki Ebro na wysokości 850 m.; na zachód stąd występuje jeszcze wapień jurajski i trias, ale pod niemi ujawnia się już sfałdowanie starych gór, obejmujące z początku formacyę węglową z węglem produkcyjnym. Formacya ta stanowi jądro tych gór aż prawie do przejścia Pajares (1364 m.), przez które przechodzi za pomocą tunelu kolej Oviedo-Leon. Ta średnia część gór dosięga najznaczniejszych wysokości; szczyty: Pena Labra (na źródłowiskaeh Ebro i Pi-snergi, dopływu Duero), Pena Prieta i Penas de Europa (blizko 2 700 m.) otaczają półkolem głęboką kotlinę La Lièbana. Dalej na zachód podłużna dolina Oviedo, przedstawiająca nieckę z wapienia kredowego, oddziela tu łańcuch główny od łańcucha nadbrzeżnego, złożonego z warstw węglowych, triasowych i jurajskich i tworzącego prawdopodobnie ostatnią gałąź Pirenejskiego systematu fałd. Zachodnia część gór, kończąca się w widłach spływających się ze sobą rzek, Minho i Silu, jest zbudowana z warstw paleozoicz-nych (przeważnie z łupków o rozciągu północno południowym); przez warstwy te przebijają się granity. Liczne szczyty przenoszą tu jeszcze 2000 m. alo grzbiety górskie rozpłaszczają się tutaj, tworząc w części nagie wyżyny, zwane parameras. W części północnej jednak występują malownicze górskie krajobrazy z lasami i jeziorami górskiemi. Ku zachodowi góry Kantabryjskie przechodzą w niższą, górzystą krainę Galicy i, ograniczoną od wschodu przez południowy bieg rzeki Minho Góry te składają się z granitów, gneisów i łupków mikowych; wysokością nie przenoszą 1200 ra. ale plastyka ich jest niezmiernie urozmaicona, kraj jest dobrze nawodniony i żyzny. Kierunki łańcuchów są najrozmaitsze i wyznaczone przez kierunki rzek, oraz występowanie twardych skał

W. N.

Kantakuzen, herb polski. Na tarczy, w polu złotem, orzeł czarny uko-Nad tarczą

rhfÿî

Fig. 127.

Kantakuzen (herb).

przez Deputacyę

oszczędzouych przez spłókanie. Przez zetknięcie się tych gór z morzem, które wkroczyło w doliny, powstało wybrzeże bardzo urozmaicone; liczne tutejsze zatoki noszą miano rias i stanowią wyborne przystanie dla okrętów (Coruna, Ferrol itd.).

Kantak Kazimierz, znakomity mówca polityczny (* 1824 r. w Prusiech Wschodnich — f 1886). Po ukończeniu nauk zajmował się gospodarstwem we własnym majątku. Przez lat kilkanaście wybierany na deputowanego do sejmu berlińskiego (ostatni raz r. 1873 do parlamentu niemieckiego), odznaczał się niepospolitą wymową, broniąc zawsze śmiało i energicznie interesów narodowości polskiej przeciw germanizacyi pruskiej. K. był niezaprzeczenie najznakomitszym ze spółczesnych krasomówców polskich.— „Enc. Org.”.

■to

ronowany. hełm z mitrą książęcą. Przyniesiony do Polski w XVII stuleciu przez rodzinę grecką Kanta-kuzenów, spokrewnioną z Paleologami. — Oprócz Kantakuzenów pieczętują się nim jeszcze Androuo-wiczowie, wylegitymowani ze szlachectwa w r.

1861

wywodową gub. Kowieńskiej. — Niesiecki, Borkowski, Polaczek, d.

Kantakuzen (Kantakuzenos), słynny ród grecki, który grał wielką rolę w ostatnich wiekach istnienia Państwa Bizantyjskiego. Kroniki bizantyjskie już w XI w. wspominają o K-ach. Tak za Aleksego I Komnenosa spotykamy niejakiego K-a, zwycięsko potykającego się z Bo-hemundem normandzkim w Azyi Mniejszej i Dal-macyi. W wieku XII Jan K. łączy się węzłem małżeńskim z Maryą Komneną pochodzenia cesarskiego. Jan VI K. zasiada na tronie bizantyjskim. Potem ród rozgałęzia się i jedna latorośl rozwija się dalej we Florencyi i Pizie, inna przedostaje się na północ i północo-wschód i staje się założycielką możnych rodów w Rumunii i Rossyi. (Por. Ducange „Familiae byzan-tinae” str. 258 —264). —Do najwybitniejszych przedstawicieli rodziny K-ów należą: 1) Jan (VI) K., cesarz bizantyjski (* około roku 1292 w Konstantynopolu — f w r. 1383 w Misithrze pod Spartą), syn wodza greckiego, który się wsławił dzielnemi utarczkami z Frankami na

Morei, mąż wykształcony i utalentowany, ale ambitny i samolubny, już w wieku młodym za panowania Andronika II Starszego pełnił wysoki urząd wielkiego szambelana (pifaç ôopiauxoç). Później brał czynny udział w zapasach (1321 — 1328) między Andronikiem II Starszym i jego wnukiem, Andronikiem III Młodszym, i przechylił szalę zwycięstwa na stronę drugiego z nich i za jego właśnie panowania często sprawował rządy w imieniu cesarskiem. Po śmierci Andronika III Młodszego (f r. 1341) został opiekunem 9-let-niego jego syna, Jana Paleologa, i regentem państwa, ale intrygi dworskie, znajdujące posłuch szeroki w otoczeniu Anny Sabaudzkiej, matki niepełnoletniego Jana, zmusiły K-a do podniesienia rokoszu w 4 miesiące po zgonie cesarza. W Dimotice nad Marycą K. wraz z małżonką swoją Ireną obwołany został w październiku r. 1341 przez wojska i swoich zwolenników cesarzem, a raczej współwładzcą wraz z Janem V Pa-leologiem. Dało to silny bardzo bodziec do strasznej wojny domowej, w której szlachta popierała gorąco K-a, kiedy tymczasem miasta trzymały stronę Paleologów. Walka tych dwóch stronnictw bardzo podkopała siły Państwa Bizantyjskiego, a temsamem otworzyła Turkom otto-mańskim na oścież wrota do Europy. Początkowo nie szczęściło się K-owi : zmuszony był szukać pomocy u Stefana Duszana, króla serbskiego, ale już w r. 1343 obaj sojusznicy rozstali się w niezgodzie z powodu podziału Macedonii. Potem skuteczną pomoc nieśli mu Turcy, zwłaszcza Omur beg ze Smyrny i Orchan, syn Osmana; ale i Paleologowie nie unikali pomocy Turków ottomańskich. Sojusznicy półdzicy rabowali, niszczyli i porywali mieszkańców, a następnie wywozili ich na sprzedaż do Azyi. Liczne prowincye i miasta bizantyjskie wpadły wówczas w ręce Serbów i Genueńczyków. Posiadłości zachodnie zagarnął Stefan Duszan i o-głosił się carem serbskim i greckim. Nareszcie w dniu 3 lutego r. 1347 K. zajął Konstantynopol i ogłosił amnestyę ogólną ; młodego Jana nie pozbawił tronu, podzielił się z nim, pomimo protestu wojska, władzą monarszą i ożenił go nawet ze swoją córką, Heleną. Korzystając z chwilowego spokoju wewnętrznego, zamierzał wytworzyć wielką flotę bizantyjską, przypominającą świetne czasy starożytnej marynarki greckiej, ale stanęli temu na przeszkodzie Genueńczycy, Szczęśliwym był w walce z Serbami: Stefana Duszana zmusił do korzystniejszego dla siebie nowego podziału zaboru macedońskiego. Przez nawiązanie stosunków przyjacielskich z sułtanem Egiptu wyjednał u niego bezpieczeństwo mienia i życia dla pielgrzymów do Ziemi Świętej. Brał żywy udział w ówczesnych sporach religijnych i w r. 1351 uroczyście przyjął doktrynę Palamitów. Zausznicy tymczasem Anny Sabaudzkiej i jej syna wobec liberalnych rządów K-a rozwinęli energiczniejszą działalność i skłonili wreszcie Jana Paleologa do podniesienia rokoszu w r. 1352. Paleolog napadł na Adryanopol, gdzie rządził Maciej K., syn Jana VI, ale bezskutecznie. Rokosz szybko stłumiono, a Serbów i Bułgarów, popleczników Pa-leologa, rozbił Orchan, sułtan ottomaiiski (w październiku t. r.), zięć K-a. Buntowniczy syn Anny ratował się ucieczką na wyspę Tenedos. Wówczas Jan K., pragnąc wzmocnić się na tronie, postanowił mianować syna swego, Macieja, współcesarzem, ale sprzeciwił się temu patryar-cha konstantynopolski. Tymczasem trzęsienie ziemi nawiedzało Tracyę i dało pozór Soli-manowi do przeniesienia kolonij ottomańskich do Chersonezu, którego nie chciał już z rąk swych wypuścić. Korzystając z zamieszania ogólnego, Orchan zajmuje Gallipoli w Dardanelach (1354), a Jan Paleolog podczas nocy ciemnej przedostaje się na statkach do Konstantynopola. Widząc, że dłuższem dzierżeniem berła zagraża ojczyźnie nową wojną domową, Jan K. zrzekł się wraz ze swą małżonką korony (w r. 1355); wstąpili oboje do klasztoru w Manganie i w zaciszu klasztornem resztę życia spędzili. Jako mnich K. przyjął imię Joasafa i mieszkał bądź w Konstantynopolu, bądź na Morei. Pod imieniem Christodalosa napisał on „ToTopta” w 4-ch księgach, historyę apologetyczną swoich czasów (od r. 1320 do 1364), wzorowaną na Thucydi-desie (wyd. Schopena, Bonn 1828—32, 3 tomy). Oprócz powyższej historyi napisał kommentarz do etyki Arystotelesa, walczył piórem przeciw Żydom i Mahometowi i zbijał zasady Koranu.— Por. Val-Paiisot „C. homme d’Etat et historien” (Paryż 1845); Lebeau „Histoire du Bas Empire” (wyd. Saint-Martin tomy XIX i XX); Krumbacher „Gesch. der byz. Lit.” (wyd. 2-e str. 298 — 300).— 2) Maciej K. (f r. 1383), syn poprzedzającego, po zrzeczeniu się tronu przez ojca podniósł oręż przeciwko cesarzowi Janowi Pa-leologowi, chcąc utrzymać się przy mniemanych prawach swoich do tronu, ale w wyprawie przeciwko Serbom poniósł klęskę, dostał się do niewoli i został wydany Paleologowi. Potem mieszkał na Morei, którą zarządzał w latach 1380— 1383. Prawnuczka Jana K-a, Irena, wyszła w r. 1414 za mąż za despotę serbskiego, Jerzego Brankowića. Brat jej, Tomasz K., był dowódz-cą serbskim i brał czynny udział w walkach Serbów z Turkami i Bośniakami, a siostra, Helena, była małżonką Dawida Komnenosa, ostatniego cesarza Trapezuntu. — 3) Manuel K. (f r. 1380), syn cesarza Jana, od r. 1347 do 1380 był despotą bizantyjskim na Morei w Misithrze; on-to sprowadził do Peloponezu wielkie gromady Albańczyków dla zaludnienia kraju.—4) Dymitr K. napisał między r. 1470 a 1478 żywot św. Jana Rylskiego, patrona Bułgarów.— 5) Michał K. (f r. 1578), przezwiskiem „Szajtan oglu” (co znaczy „syn czarci”), przyjaciel wielkiego wezyra Mahometa Sokolowića, miał wielkie wpływy w Ca-rogrodzie, jako dzierżawca warzelni soli w Anchialo i kopalni soli na Wołoszczyźnie, posiadał wspaniałe pałace, piastował wysokie urzędy patryarchy i biskupa i był tak bogaty, że po bitwie pod Lepanto (r. 1571) darował sułtanowi 15 statków. Podejrzewany o zdradę przez Mu-rada III, został na rozkaz jego w Anchialo powieszony w r. 1578.—Porów. Jirećek „Cesty” 583. Brat i synowie Michała uciekli do Wołoszczyzny.— 6) Od nich pochodzą: Dy mi tresko K., hospodar multański, panował od roku 1674 do 1676, nienawidzony przez poddanych nie zaskarbił sobie łaski również i u sułtana i uciekł z rodziną do Polski, gdzie spokrewnił się z wielu domami polskiemi. Powtórnie za siadł na tronie multańskim w r. 1684, ale w rok niespełna usunął go wielki wezyr Ibrahim basza, oddawszy tron Konstantemu Kantemirowi.— Szerban K., hospodar wołoski (* około 1648 —f w r. 1688), wstąpił na tron w r. 1679, brał udział z Kara Mustafą w r. 1683 w oblężeniu Wiednia, ale po zwycięstwie Sobieskiego postanowił uniezależnić się od Turków i w tym celu wysłał swego brata Jerzego, jako posła, do Wiednia i Rossyi. Obiecano mu w razie wypędzenia Turków z Europy tron konstantynopol-ski; w czasie jednak przygotowań do walki o niepodległość umarł.—Tomasz K. pełnił kilka razy urząd posła tureckiego do Rossyi. W r. 1621 w celu namówienia cara Michała Teodoro-wicza do aliansu przeciwko Polsce, a w latach 1627 i 1630 w celu powstrzymania najazdów Kozaków Dońskich na posiadłości tureckie. Wreszcie pochodzący z tejże rodziny Stefan K. był od r. 1714 do 1716 hospodarem wołoskim. Powieszono go w Konstantynopolu dnia 7 czerwca t. r. — Por. D. Kantemir „Histoire de l’Empire ottoman.” (przekł. franc. 1743); tegoż Historya domów Brankowićów i K-ów, po rumuńsku; Co-galniceano „Histoire de Valachie”; Sulzer „Geschichte des transalpinischen Daciens” (1782); Engel „Geschichte der Moldau und Walachei” (1801); Ubicini „Provinces danubiennes” w «l’Univers pittoresque» (Paryż 1840); Th. Thornton „Etat actuel de la Turquie” (Paryż 1812). — 7) Potomkami „wielkiego hospodara” wołoskiego, Tomasza K-a, który po niepomyślnej wyprawie Piotra Wielkiego nad Dunaj przeniósł się w r. 1711 do Rossyi, otrzymał tutaj tytuł hrabiego i rangę generał-majora, są rossyjscy książęta K-owie. Z nich na początku wojny greckiej o niepodległość odznaczyli się męstwem bracia Aleksander (f 1841) i Jerzy (f 1857). Jerzy poszedł za Aleks. Ypsylantim do Mołdawii. Aleksander zaś tylko w r. 1821 brał gorętszy czynny udział na Morei, później atoli, niezadowolony z ogólnego biegu rzeczy i w osobistej dumie obrażony, usunął się z pola działań. Wydał: „Briefe eines Augenzeugen der griech. Revolution von 1821 nebst einer Denkschrift des Fürsten Aleks. K. über die Begebenheiten in der Moldau und Walachei 1820 — 1821” (Halla 1824). Inni członkowie tej rodziny zajmowali w Rossyi wysokie urzędy administracyjne i dyplomatyczne, jak Mikołaj K. (ob.), Michał K. (f 1894), który był w latach 1883—85 ostatnim ros-

syjskim ministrem wojny w Bulgaryi, i Grzegorz cantaro grosso albo migliajo = 339.07 kg. (* r. 1843), do niedawna ambasador rossyjski W Turcyi od czasu wprowadzenia miar metrycz-w Waszyngtonie. — 8) Konstanty, mąż stanu rumuński (* około r. 1800), za panowania Aleksandra Gbiki był sekretarzem stanu aż do roku 1842. Mianowany we wrześniu r. 1848 przez pełnomocnika ottomańskiego kajmakanem, rządził Wołoszczyzną do czerwca r. 1849 bardzo liberalnie. Przyjął z ludzkością Rumunów siedmiogrodzkich, których wojna węgierska wypędziła do Wołoszczyzny. Z większą jeszcze względnością przyjmował żołnierzy austryaekich, których los wojny zmuszał do częstego przekraczania Karpatów, za co zjednał sobie łaskę u cesarza Franciszks Józefa I. W sierpniu r. 1854, kiedy po ustąpieniu Rossyan wojska austryac-kie zajęły księstwa, komissarz ottomański, Derwisz basza, mianował Konstantego K-a prezydentem rady administracyjnej i ten aż do powrotu hospodara Stirbeja (do września t. r.) sprawował rządy cywilne nad Wołoszczyzną. Podczas elekcyi Aleksandra Kuzy (Couza) na księcia Multan i Wołoszczyzny, rzadkie przymioty Konstantego K-a, jako administratora, czyniły zeń poważnego współzawodnika do tronu. Potem K. prowadził życie prywatne.

nych w r. 1874 K. aszary oznacza 100 klg.; poprzednio w Konstantynopolu obejmował 100 rotel czyli funtów = 56.006 klg., zatem wyrównywał cetnarowi wiedeńskiemu i najczęściej liczony był po 44 oka. W Serbii K. również czynił centnar wiedeński; w Grecyi K. dawny po 44 dawne oka = 56.448 klg., nowy zaś, używany do czasu wprowadzenia miar metrycznych, po 45 ok = 56.25 klg. W Smyrnie, Alepie, Damaszku, w Egipcie, Tunisie, Algieryi K. miał wagę różną, od 48 do 57 zgórą kilogramów. — Cantara była w Hiszpanii miarą do cieczy i obejmowała 10 —16 litrów; w Kastylii znaczyła to samo, co arroba mayor (ob. Arroba).

Kantar. W języku niemieckim wyraz „Kandare” lub „Kanthare” oznacza przyrząd do o-kiełznania konia, zwany u nas niewłaściwie również z niemiecka „munsztukiem”, co po niemiecku oznacza tylko tę część jego, która się koniowi do pyska wkłada, czyli wędzidło. Natomiast K. u naszych siodlarzy i rymarzy oznacza uz-dzienicę (bez wędzidła), uszytą z szerokich, miękko wysłanych rzemieni, albo przynajmniej podszytych miękką skórą, i służącą do uwiązywania koni u żłobu.

Kantara (el-), właściwie El-Kantarat el-Chasuch, t.j. most skarbu, stacya na kanale Sue-skim, na północ od jeziora Ballah. Przez miejscowość tę od najdawniejszych czasów przechodzą karawany. Kompania kanału Sueskiego za-, stąpiła dawny most promem; tutaj przystają kursujące między Port-Said i Ismailią parow-

z. N.

S. K.

St. Rew.

Kantakuzen, książę Mikołaj Rodiono-wicz, generał - major rossyjski (* r. 1763 — f w Odessie r. 1841), potomek książąt greckich.

W r. 1770, mając siedem lat, za zezwoleniem Katarzyny II przyjęty został do pułku Wołoskiego, utworzonego przez jego ojca. Po ośmiu latach służby w wojsku austryackiem, wstąpił powtórnie do służby rossyjskiej jako podpułkownik Ekaterynosławskiego wojska kozackiego ce.

Pr. Zn.

(1790) i za odznaczenie się przy szturmie Izmai- Kantaren, czyli dwuliydro-o-ksylol, powstaje lu otrzymał order św. Włodzimierza. W na- przy destylacyi kantarydyny nad ługiem wa-stępnym roku, z rozkazu Potemkina objąwszy pienno-sodowym; należy do rzędu związków hy-dowództwo nad oddziałami ochotników w jego droaroinatycznych. armii, sformował pułk nazwany „Lewanckim” Kantaryda, owad, ob. Hiszpańska mu-î zajął się urządzeniem kolonii Arnautów nad cha.

Bugiem. Przez czas krótki dowodził Małoru-    Kantarydyna —C₁₀H1>2O₄—pierwiastek czynny

skim pułkiem kirasyerów, w r. 1797 otrzymał kantaryd, czyli much hiszpańskich (Lytta vesica-dymissyę i dopiero w r. 1806 został mianowa- toria), pierwszy raz została wyosobniona z tych ny atamanem nakaźnym „bugskiego” wojska ko- żuków w r. 1835. Następne badania wykazały żackiego, z którem uczestniczył w wojnie z Tur- obecność kantarydyny w ciele innych żuków, cyą (1806—8). W Mołdawii sformował dla ar- np. Mylabris cichorii, Meloè; szczególnie dużo kan-mii rossyjskiej 6 pułków ochotniczych. Od r. tarydyny zawiera Meloe: wydajność tej substan-1818 do 1823 w stopniu generał - majora był cyi u Meloë sięga 1.2%, a w ciele przełama-przez hr. Wittego używany do szczególnych zleceń nego żuka można zauważyć kryształki kantary-w sprawach kolonij wojskowych. W r. 1833 dyny. W celu otrzymania K-y zebrane z drzew otrzymał dymissyę. — „Russkij biograflczeskij kantarydy rozciera się z magnezyą, suszy na słowar”.    B- kąpieli wodnej, następnie dodaje się rozcieńczo-

Kantalupa, ob. Melon.    nego kwasu siarczanego i całą tę mieszaninę

Kantar (włos. cantaro), dawny centnar na ługuje się eterem, po odpędzeniu którego po-wybrzeżach wschodniego morza Śródziemnego, zostaje krystaliczna masa K-y. Białe kryształy, różnej wielkości w różnych krajach i w różnych przemyte chloroformem w celu usunięcia zanie-czasach; najczęściej oznaczał 100 rotoli czyli czyszczających je tłuszczów, topią się przy 218°, funtów i zależał od wielkości takiego funta, w zimnej i gorącej wodzie rozpuszczają się na-W Rzymie do r. 1870 był K. czworaki: po 100, der trudno, natomiast eter, spirytus, chloroform 160, 250 i 1000 funtów; ten ostatni, zwany i kwas mrówkowy rozpuszczają duże ilości K-y.

86

Eneykl. Powms, lluitr. Zeu. 367. I. XXXIV.

redukcya) auemoniny na K-ę.

Kantarydynowa kamfora, ob. Kantary

A. Pol.

Kantarydynie zawdzięczają muchy hiszpańskie swe fizyologiczne działanie. Obecność K-y w ciele niektórych żuków można objaśnić tem, że larwy ich ze szczególnem upodobaniem spożywają kwiaty roślin, zawierających anemoninę, związek pokrewny K-nie; wobec tego jest praw-dopodobnem przypuszczenie, że w ciele tych żuków zachodzi przemiana (w danym wypadku —

Fr. Zn.

dyna.

Kantarzej, od wyrazu kantar (ob.)—tak się zwał w służbie wojska zaporoskiego niżowego dozorca, mający pod swoim zarządem miary i wagi wojskowe, pilnujący poboru dochodów w przedmieściu czyli bazarze Siczy, gdzie wszyscy handlujący musieli do koszowego skarbu dawać pewną opłatę (ralce), podarunki dla starszyzny, wojska i cerkwi. Naznaczał on zarazem cenę, podług której napoje w Siczy i poza jej obrębem miały być sprzedawane w szynkach, nietylko przez obcych, ale i przez samych zaporoskich szynkarzy.— „Enc. S. Org.”.

Kantata w muzyce (włos. Cantata, z łać. cantare = śpiewać) jest rodzajem kompozycyi, pochodzenia włoskiego, która weszła w użycie w początkach XVII stulecia. Jest to utwór liryczny na głosy ludzkie, z towarzyszeniem instrumentów poszczególnych, bądź całej orkiestry. Stosownie do treści słów, K-y mogą być religijne lub świeckie. Składać się mogą z dowolnej liczby aryj, recytatyw, dwuśpiewów, trój -śpiewów itd., lub chórów na różne głosy, jednakowe, czy mieszane. K. religijna różni się od oratoryum głównie mniejszemi rozmiarami form części poszczególnych, oraz brakiem w niej elementu epickiego, a po części i dramatycznego; zaś od opery tem, że jej zbywa na akcyi scenicznej. K. religijna w Kościele protestanckim zastępowała pierwotnie mszę; stąd też w Niemczech najszersze znalazła zastosowanie, tu się głównie rozwinęła i tu osiągnęła najwyższy stopień udoskonalenia artystycznego. Nazwy K. użył pierwszy Aleksander Grandi, kompozytor religijny szkoły weneckiej z początku XVII w. w dziele „Cantade et arie a voce sola” (cztery tomy, 1620—29). Po nim rozpowszechniali ten rodzaj kompozycyi: Manelli, Ferrari, Kittel, Cazzati (wszyscy z XVII w.), a do najwyższej doskoua-łości doprowadził J. 8. Bach, twórca około 220 wspaniałych kantat religijnych.

Kantecki Antoni, ksiądz (* r. 1847 w Wielowsi, w pow. Odolanowskim w W. Ks. Poznań-skiem); słuchał teologii w Poznaniu i Gnieźnie, święcenia kapłańskie otrzymał r. 1871, poczem poświęcił się studyom filologicznym i historycznym w Akademii mouasterskiej w Westfalii, gdzie r. 1874 uzyskał stopień doktora filozofii. Przez pewien czas był nauczycielem w domu ks. Czartoryskich w Rokosowie, a następnie oddał się pracy dziennikarskiej; od r. 1887 był przy katedrze gnieźnieńskiej penitencyarzem i kano* nikiem kołlegiaty św. Jerzego. Przełożył wierszem i objaśnił poezye Aureliusza Prudencyusza Klemensa (Poznań 1887); tłómaczył Plauta „Bliźniaki” (1875), oraz Terencyusza; w książce zbiorowej „Warta” (Poznań 1874) — poezye Leona XIII; napisał: „Żywot Piusa IX” (Poznań 1877), oraz mnóstwo artykułów politycznych, historycznych, recenzyjnych itd. — „Enc. Org.”.

Kantecki Maksymilian brat poprzedniego, publicysta i korrespondent do gazet warszawskich (* r. 1857 w Wielowsi, w W. Ks. Poznań-skiem — f r. 1899), kształcił się w uniwersytecie wrocławskim, gdzie za rozprawę „Testament Bolesława Krzywoustego” otrzymał stopień doktora. Był redaktorem „Kuryera Poznańskiego”.— „Enc. Org.”.

Kantecki Klemens, historyk i krytyk liter. (* 1851 —f 14 października 1885 w Poznaniu). Kształcił się początkowo w gimnazynm Ostrow-skiem (W. Ks. Pozn.), którego jednak nie ukończył i poświęcił się zawodowi księgarskiemu u znanego wydawcy i księgarza J. Żupańskie-go. Działalność pisarską rozpoczął jako współpracownik „Tygodnika Wielkopolsk.” (1871), potem „Gazety Wielkopol.”, a już w 1872 r. wydał pierwszą oddzielnie drukowaną pracę swoją p. t. „Hieronim Savonarola, epizod z dziejów Plorencyi”, która odrazu zwróciła na niego uwagę ogółu (Rec. „Przegl. polsk.” 1871 — 72, III). Wkrótce potem przeniósł się K. do Lwowa, wszedł do redakcyi „Gaz. Lwowskiej”, umieszczał artykuły historyczne i literacko-kry-tyczne w „Przeglądzie Lwowskim”, „Przewodniku naukowym i liter.” i w pismach warszawskich, a prócz tego otrzymał posadę skryptora w zakładzie im. Ossolińskich. To ostatnie zajęcie wywarło na pracę pisarską K-ego wpływ stanowczy i bardzo dodatni, pozwalając mu bliżej zapoznać się z bogatym materyałem archiwalnym, na którym opierał później znaczną część monografij swoich. Około r. 1875 robił K. wycieczkę do Mitawy i w oddzielnej pracy zapoznawał ogół z archiwum, książęcem mitaw-skiem („Archiwum w Mitawie” Kraków 1875). Z polecenia Dyrekcyi Zakł. Ossolińskich dokonał (w latach 1877 i 78) systematycznego uporządkowania bogatego archiwum Mniszchów, zakupionego dla Zakładu jeszcze w r. 1854, lecz będącego do owej pory w nieładzie. Niejako sprawozdanie z tej czynności umieścił w „Ateneum” 1878 r., t. IV (i później w „Szkicach i opowiadaniach”). Roku 1881 został konserwatorem biblioteki Towarz. Przyjaciół Nauk w Poznaniu i na tern stanowisku rozwinął nadzwyczajną gorliwość około uporządkowania zbiorów Towarzystwa i skatalogowania rękopisów. Umarł, wyczerpaoy nadmierną pracą, zaślubiw szy na parę lat przed śmiercią p. Syroczyńską z Podola. Pomimo, iż żył zaledwie lat 34 i był samoukiem, dzięki wybitnym zdolnościom

t. IV.

Rym.

i niestrudzonej pracy pozostawił wiele cennych prac na polu piśmiennictwa historycznego (zwłaszcza połowy XVIII w.) i kilka znaczniejszych monografij literackich. Jedną z większych, i może najlepszą, jest praca jego oparta na mate-ryale niewydanym ze Lwowa, Krakowa i Mita-wy, p. t. „ Oj ciec Stan. Augusta” (która drukowaną była w „Ateneum” 1879, t. III, a później powiększona i zmieniona wyszła w oddzielnej książce (2 t., Poznań 1880). Z innych prac K-ego (prócz wymienionych wyżej) ukazały się oddzielnie: „Ks. Pr. Ksaw. Malinowski” (Drohobycz 1873); „Elżbieta, trzecia żona Jagiełły” (Lwów 1879 [Rec. w „Przegl. pols.” 1873 — 74, t, II]); „Sekretarz Stan. Aug.” (Lwów 1876); „W sprawie listów ks. Jerzego Zbaraskiego” (Lwów 1879); „Dwaj Krzemieńczanie, Aloizy Feliński i Józef Korzeniowski” (Lwów 1879); „Artur Grottger”, szkic biograf, (odb. z „Przewód. nauk. i liter.”, Lwów 1879): jest to na podstawie listów i własnoręcznego dziennika artysty skreślony (i z tego względu nader cenny) obraz jego charakteru i życia potocznego (Rec. P. Chm. „Ateneum” 1879, t. II); wreszcie: „Fr. Maks. Ossoliński, podsk. w. kor.” (odbitka z „Bibl. Warsz.” 1879, wyd. 2-e w Warszawie 1880 i później pomnożone we Lwowie); „Summy Neapolitańskie” (odb. z „Przew. nauk. i lit.” z 1879 i 80, Warszawa i Kraków 1881; dziełko to ukazało się i w przekładzie niemieckim); „Ks. Aleksy Prusinowski”, studyum liter. (Poznań 1884). Pomniejsze monografie i szkice, umieszczone w różnych czasopismach, głównie zaś w „Gaz. Lwów.” i „Przew. nauk. i lit.”, a napisane w latach od 1873 do 83, wyszły jako „Szkice i opowiadania”, „Pieśni i ballady Goethe’go”, „Kłopoty dyrektora teatru” (Woje. Bogusławskiego); „Generał artyleryi koronnej” (Fryd. hr. Brühl); „Karol XII w Polsce i w Tur-cyi”;- „Delegacya Galicyjska w Wiedniu przed 93-ma laty” i inne (Poznań 1883). Prócz tego pisywał K. sprawozdania z dzieł polskich do pism niemieckich („Histor. Jahresberichte”) i o-głaszał prace w „Ateneum” („Katarzyna Kossa kowska”, 1883, t. I; opowiadanie z czasów Anny Iwanówuy: „Na sąsiednim dworze” 1883, tomy II i III); tu się też ukazała ostatnia praca jego z początków panowania Stan. Augusta „Pan Starościc Brański”, napisana r. 1884 (1885, t. II).—Por. wspomnienia pośmiertne w pismach z r. 1885: „Kuryer Poznań.” JV» 235 i 238; „Dziennik Pozn.” JM» 236, „Czas” JV» 237, „Kuryer Warszaw.” N? 285 (przez Br. Z.), „Ateneum” 1885 r., t. IV, oraz „Biblioteka Warsz.” 1885,

Kośó.

Kantele, u Estów kandele lub kannel, u Litwinów kankles, starożytny instrument muzyczny Finnów, wspominany już w poemacie „Ka lewala”. Jest to rodzaj lutni, zbliżonej kształtem do słowiańskiej gęśli.—(Por. art. „Gęśl).

Kanteletar, zbiór poezyj fiińskich, wydanych

przez Lönnrota w r. 1840; zawiera on 652 pieśni (około 20 000 wierszy) i dzieli się na 3 części. Pierwsza obejmuje pieśni weselne, sielankowe, kołysanki i bajki; druga—pieśni miłosne i patryotyczne; trzecia wreszcie—niezamieszczo-ne w „Kalewali” urywki poezyi epicznej. K. powstały w odległej bardzo epoce, o czem świadczą opiewane w nich uczucia, myśli i poglądy. W przedmowie do zbioru swego Lónn-iot wtrącił kilka późniejszych utworów poezyi fińskiej.—Por.: „Kanteletar, taikka Soumen Kansan vanhoja lauluja ja virsiâ” (Helsingfors 1840, 1864, 1887); Lönnrot „Fińska folksängens Ka-raktär”—Fosterländskt Album III (tamże 1847); H. Paul „K., die Volkslyrik der Finnen ins Deutsche übertragen” (tamże 1882).

Kantemir Konstanty, basza, zasiadał na tronie hospodarów wołoskich za panowania Jana III Sobieskiego, z ramienia sułtana tureckiego. Od czasu bowiem jak w r. 1617 Stanisław Żółkiewski pod miastem Buszą, przy uściu Murach-wy do Dniestru, zawarł umowę ze Skinder paszą, wyrzekając się imieniem Korony polskiej Multan i Wołoszczyzny, sam już sułtan turecki o-sadzał hospodarów na tronie wołoskim. Odtąd nikt nie próbował napowrót zyskać dla Rzpltej tych krain, dopiero Jan III Sobieski pomyślał o pozyskaniu Wołoszczyzny dla syna i kilkakrotnie się wyprawiał. W r. 1686 zajął nawet Jassy; ówczesny hospodar wołoski, K., ustępując przed zwycięskim królem, schronił się do obozu tureckiego. Lecz żadna z wypraw na Wołoszczyznę nie przyniosła Polsce korzyści.

Kantemir Dymitr, syn Konstantego, książę, hospodar mołdawski (* w r. 1673 w Jassach — f w roku 1723 w siole Dmitrówce, gub. Orłowskiej). Za życia ojca był przez lat cztery (1687 — 1691) zakładnikiem w Konstantynopolu; zastąpiony potem przez brata, ks. Antyo-cha, wrócił do Jas, gdzie ogłoszony został następcą tronu. Kiedy w r. 1700 Autyoch wrócił do kraju, Dymitr rządził razem z nim przez lat 5, ale wskutek knowań hospodara wołoskiego, Braukowicza, pozbawiony został swej godności i udał się znów do Konstantynopola. Tam dzięki znajomości języków tureckiego i perskiego piastował wysokie urzędy. Zajmował się także hi-storyą, architekturą, filozofią, matematyką i dokonał opisów Mołdawii i Turcyi. Podczas wojny rossyjsko - tureckiej 1711 r. K., niezadowolony z postanowień wielkiego wezyra i pragnąc zrzucić z Mołdawii jarzmo tureckie, zawarł z Piotrem Wielkim dnia 13 kwietnia (st. st.) r. 1711 umowę, w której zobowiązał się donosić mu o sprawach tureckich. Po ukończeniu wojny przesiedlił się z 1000 Mołdawian do Rossyi, a Piotr W., wynagradzając go za utratę tronu i dóbr w Mołdawii, nadał mu tytuł księcia (altesse) rossyjskiego, wyznaczył znaczną peusyę, podarował rozległe włości w obecnej gubernii Chersońskiej i przyznał prawo życia i śmierci nad przybyłymi wraz z nim Mołdawianami. Podczas wyprawy Piotra W. do Persyi K. zarządzał kancelaryą cywilną i redagował różne odezwy i manifesty do ludności perskiej. Pozostawił po sobie 2 córki i 4-ch synów. Pochowano go w Moskwie, w cerkwi klasztoru greckiego. W swoim czasie K. należał do naju-czeńszych mężów; oprócz języka tureckiego i perskiego znał arabski, grecki, łaciński, włoski, mołdawski, francuski i rossyjski. Zostawił po sobie wiele dzieł w różnych językach pisanych: Historyę wzrostu i upadku cesarstwa Ottomań-skiego,—po łacinie; „Sistiema tureckago wierois-powiedanija” (Petersburg 1722); Świat i dusza, Starożytna i nowożytna historya Dacyi,—po moł-dawsku (druk. r. 1836); Historya domów Branko-wiczów i Kantakuzenów,—po mołdawsku; Historya mahometan (dzieło to zginęło na morzu Kaspij-skiem wraz z fregatą K-a podczas burzy); „Isto-riczeskoje, geograficzeskoje i politiczeskoje opi-sanije Mołdawii” (wyd. r. 1789); Historya o stworzeniu świata; Rozprawa o monarchii; Skrócona logika; Księga pieśni; „Loca obscura in Cathe-chisi etc.”; Wstęp do muzyki tureckiej; Pamiętnik od r. 1721 do r. 1724. Większa część tych dzieł leży w rękopismach.

Kantemir Antyoch Dymitrowicz, książę (* d. 21 września r. 1708 w Konstantynopolu — f 10 kwietnia 1744 w Paryżu), satyryk i dyplomata rossyjski. Ojciec jego, hospodar mołdawski (f 1723), stanął po stronie Piotra Wielkiego podczas jego wyprawy tureckiej w roku 1711, a utraciwszy wskutek tego władzę w Mołdawii osiedlił się w Charkowie, skąd wkrótce przeniósł się do Petersburga, gdzie zajął wybitne stanowisko przy dworze Piotra W., który cenił w nim znajomość matematyki, języków i historyi Wschodu. Zdolności młodego Antyocha dość wcześnie spostrzegł Piotr, ale pomimo to odmówił mu urlopu za granicę w celach dalszego kształcenia się, o co go prosił K. w dziewięć miesięcy po śmierci ojca. Prawdopodobnie na tę odmowę wpłynęła ta okoliczność, że miano niebawem otworzyć akademię w Petersburgu. Po trzech latach K., zaliczony do pułku Preobrażeńskiego, zaczął zarazem uczęszczać na wykłady akademickie w Petersburgu. K., gorący zwolennik reform Piotra, po jego śmierci, w kółku zgru-powanem około Feofana Prokopowicza, w satyrach, które w odpisach krążyły po Moskwie i Petersburgu, chłostał objawy reakcyi. Udział czynny w wypadkach r. 1730, kiedy po stronie Anny Iwauówny wystąpił przeciwko oligarchicznym zamysłom Rady Najwyższej (Wierchownyj Sowiet) zbliżył go do rodziny ks. Aleksego Czerkasskiego, który mu odtąd chętnie udzielał poparcia i protekcyi i gotów był nawet wydać za niego swą córkę. W końcu roku 1731 K. został mianowany rezydentem w Londynie. Wyjechał w styczniu (1732) i, zatrzymując się po drodze w Berlinie i Hadze, ażeby odebrać pew-ne wskazówki od tamtejszych rezydentów ros-syjskich, przybył do Londynu w początkach kwietnia. Najpierwszą jego czynnością było u-łożenie się z rządem angielskim w sprawie no-minacyi nowego rezydenta w Petersburgu. Zgodzono się na wysłanie tam lorda Forbsa, w charakterze ministra pełnomocnego, i tensam tytuł przyznano K-owi. Przekonał on niebawem swój rząd, że za 3 000 rubli rocznej pensyi nie może się utrzymać w Londynie: podwyższono mu więc ją, za wpływem Czerkasskiego, do 7 000 rubli. Chciał też przyjść z pomocą materyalną ówczesnej, dość licznej, kolonii rossyjskiej w Londynie; niejednemu bowiem osiadłemu tam Ros-syaninowi groziło więzienie za długi; przedstawienia jego atoli w tej mierze nie znalazły w Petersburgu poparcia. Ważniejszą działalność dyplomatyczną rozwinął K. z chwilą śmierci króla polskiego Augusta II. Stosownie do wskazówek Ostermanna usiłował nakłonić rząd angielski do wysłania eskadry pod Gdańsk dla przeciwdziałania flocie francuskiej. Anglia jednak wymówiła się od tego, ale też i nie występowała przeciwko kandydaturze Augusta III, co uważano za zasługę K-a. Dosyć kłopotu nastręczały mu nieprzychylne artykuły o Rossyi, drukowane w Londynie (np. w Evening Post) i broszura Lettres Moscovites, napisana przez Włocha Locatelli, a wydana i po angielsku, nie chciano bowiem wierzyć, że rząd angielski nie może ograniczyć wolności druku. Za to, kiedy Locatelli znalazł się w Londynie, K. proponował Ostermannowi nająć ludzi, którzyby go obili. Pomyślnie rozpoczęte układy z posłem francuskim de Cambi spowodowały przeniesienie K-a do Paryża, dokąd przybył w końcu roku 1738. Musiał jednak zachować incognito, dopóki nie zdecydowano się na zakres jego pełnomocnictwa. Z początkiem r. 1739 został uwierzytelniony jako minister pełnomocny, wkrótce potem jako poseł, ponieważ w takim charakterze wysłała była swego agenta dyplomatycznego Fran-cya do Petersburga. Polecone mu zabiegi o przyznanie ze strony Francyi tytułu cesarskiego dla Anny Iwanówny nie odniosły skutku. Wogóle stanowisko K-a w Paryżu było trudniejsze, aniżeli w Londynie, z powodu przyjaznych stosunków Rossyi z Austryą; utrudniała je podejrzliwość względem niego ze strony kardynała Fleury; niewdzięczne zadanie nastręczyła mu śmierć naówczas zagadkowa majora szwedzkiego, Sin-cleur’a, na Szląsku, w drodze z Konstantynopola, musiał bowiem zbijać niebezzasadne posądzenia co do współudziału w tej sprawie swego rządu. Po objęciu rządów przez Elżbietę Piotrównę nastały lepsze stosunki pomiędzy obydwoma państwami, ale z drugiej strony nowy kanclerz, Bestużew-Riumin, okazywał jawną niechęć ku K-owi, któremu też w tym czasie zbrakło protektora w osobie Czerkasskiego. Coraz też bardziej zapadał na zdrowiu i wkrótce zmarł na

J. B.

Z. N.

J. K. E.

suchoty. Rękopisy niewydanych jego przekładów Epikteta, Monteskiusza, Fontenelle’a zaginęły. Na czas krótki przed śmiercią wydał przekład Listów Horacego i przygotował do druku dziewięć swych satyr, bajki i epigramaty, które zostały wydane dopiero w roku 1762 przez Akademię Nauk pod redakcyą Barkowa. Satyry te mają znaczenie pewne dla charakterystyki ówczesnej epoki, poza tern cechuje je wiersz ciężki, nie-rytmiczny i nie wyrobiony język. Pisma K-a wydane zostały powtórnie w r. 1836 i 1848. Pierwszy życiorys K-a skreślił przyjaciel jego paryski, abbé Ventu, w książce: „Satyres de m-r le prince Cantemir avec l’histoire de sa vie” (Londres 1749). — „Russkij biograficzeskij sło-war'” (artykuł A. Szały giną); W. N. Aleksan-drenko „Rełacii kniazia K-a iz Londona” t. I, i tegoż „K biografii kn. K-a” (1896).

Kanter Jan Jakób, księgarz, wydał atlas ziem polskich, p. t. „Regni Poloniae, Magni Du-catus Lituaniae, Provinciarum feodere et vasal-lagio illis junctarum, et Regionum vicinarum Nova mappa geografica; Borussiae principi Friderico Heiurico Ludvico Friderici Regis Fratri, forti benigno musis amico, humillime dedicata a Joanne Jacobo Kanter bibliopola” (Regiomonti 1770). Ten wielki atlas z kart siedemnastu rysowany jest tak, że po złożeniu onych właściwem jednę całość stanowi. U góry na karcie pierwszej: „Haec tabula geographica, e se-decim foliis composita, evulgata cum privilegio Ser. Imperatoris Romani et permissu Acad. Scient, regiae Berolini. Karta ostatnia 17-a jest „Taliellą wszystkie województwa, ziemie, powiaty y starostwa, oraz y rzeki pryncypalne w sobie zawierającą”, z drugim napisem takim samym łacińskim. Na tej mapie nazwy są to w polskim, to w łacińskim wypisane języku.— „Enc. S Org.\

Kanth, miasto w obwodzie Neumarkt pruskiej regencyi Wrocławskiej, w odległości 20 kim. od Wrocławia, nad rzeką Weistritz i na linii Wrocław-Sorgau-Halbstadt pruskich kolei państwowych; 2 898 m-ców, w tern 1020 ewangielików i 17 żydów (r. 1900); poczta, telegraf, katolicki dom sierot niemieckiego Stowarzyszenia weteranów; garbarstwo, ogrodnictwo. Tutaj d. 14 maja r. 1807 Prusacy zwyciężyli Bawarczyków.

Kanthoplastyka (z gr. 6 xivfioç = kąt, kąt oczny i jj 7cXaaTiX7j = tworzenie, lepienie, rzeźba), operacya polegająca na przecięciu spojenia zewnętrznego powiek w całej jego grubości i przedłużeniu tym sposobem bezpośrednio szpary ocznej. Zabieg ten bywa stosowany w razach, gdy szpara jest zwężona.

Kanton (franc, canton), okrąg, jednostka administracyjna we Francyi i Szwajcaryi. Francuskie obwody (arrondissement) według postanowienia z dnia 15 stycznia r. 1790 dzielą się na kantony, które składają się z kilku gmin.

Ogólna ilość K-ów we Francyi wynosi obecnie 2 863. W oddzielnych departamentach liczba K-ów waha się między 17 i 62. K. nie ma zarządu samodzielnego, jak departament albo gmina, lecz stanowi tylko jedną jednostkę terrytoryal-ną, do której przystosowane są pewne funkcye sądowe i urzędowe. Tak K. jest zawsze okręgiem sądów pokoju i okręgiem wyborczym do „conseils généraux” i „conseils d’arrondissement”. Jedna z gmin K-u, zazwyczaj najobszerniejsza, stanowi „chef-lieu de canton” i jest siedliskiem sędziego pokoju, komissyi poborowej do wojska i kilku instytucyj miejscowego zarządu finansowego. Na kantony dzielą się także we Francyi niektóre większe miasta: Lion na 8, Marsylia na 8, Rouen na 6, Bordeaux na 6, Nancy na 4 i t. d. Każdy z 20 okręgów, na które dzieli się Paryż, stanowi także K.—W Al-zacyi i Lotaryngii podział administracyjny na K-y zachował się dotychczas. — W Szwajcaryi, gdzie nazwa ta od połowy XVI wieku się ukazała, wypierając dawniejszą „Ort” (tj. „ziemię”), K. oznacza samodzielny stan związkowy. Nazwa ta weszła w użycie powszechne dopiero na mocy konstytucyi Helweckiej z r. 1798, która podzieliła Szwajcaryę na 19 K-ów. Obecnie mamy tam K-ów 25, które zwą się K-ami, o ile uważane są za samodzielne jednostki państwowe; w stosunku zaś do całości Związku Helweckiego mają nazwę urzędową „Stände” tj. stany. Wyrażenia „kantonista” używa się w Szwajcaryi dla określenia partykularyzmu miejscowego.

Kanton, Kwong-tung-czeng, Szang-szeng albo Kwang-CZeu-fu, miasto główne chińskiej prowincyi południowej Kwang-tung, leży mniej-więcej pod 23°8' szer. płn. i 113⁰14' dług. wsch. od Gr., na wysokości 150 kim. nad pow. morza, głównie na północnem wybrzeżu Czu-kiangu (rzeki Perłowej), który powstaje tu z połączenia odnogi Si-kiangu albo rzeki Zachodniej i Pei-kiangu czyli rzeki Północnej. Klimat jest u-miarkowany i nieszkodliwy dla Europejczyków. K. jest miejscem zamieszkania namiestnika obu prowincyj Kwang (Kwang-tung i Kwang-si) i głównodowodzącego wojskami Mandżurów, oraz siedliskiem konsulatów wszystkich państw handlowych. Ludności w roku 1900 wraz ze wszystkiemi przedmieściami, ale bez Europejczyków, było 850 000.—Właściwy K. przedstawia nieprawidłowy czworokąt, otoczony zbudowanym z cegły na podmurowaniu z piaskowca murem, wysokim na 8 i grubym na 6 metrów, mającym około 10 kim. obwodu; mur poprzeczny, idący z zachodu na wschód, dzieli miasto na dwie części: północną, Stare miasto, zajmujące ⁴/₅ kwadratu i na południo-zachodzie zawierające dzielnicę mandżurską, i południową, Nowe albo Chińskie miasto. K. przerzynają liczne, bardzo uczęszczane kanały. Po obu stronach rozciągają się duże przedmieścia (na południo - zachodzie nad rzeką Sza-mien, główne siedlisko Europejczyków);

po drugiej, t. j. południowej stronie rzeki, leżą duje się prawie wyłącznie w rękach angiel-przedmieścia Honan i Fati. Tu należy jeszcze skich. miasto pływające, czyli przedmieście Tan-kia, t. j. mieszkańców łodzi, rozciągające się na 7—

z. N.

Kantonalny systemat, tak zwano zaprowadzony w Prusach w w. XVIII sposób kompletowania pułków, ku czemu kraj podzielono na pewną liczbę okręgów, czyli kantonów, i każdy pułk rekrutował swoich żołnierzy z wyznaczonego na to kantonu, bądź przez prawidłowy pobór, bądź przez werbunek. Według regulaminu pruskiego z r. 1733, każdy mieszkaniec kraju był obowiązany do służby w pułku swego kantonu. Wolni byli od tego obowiązku tylko synowie szlachty, oraz mieszczan posiadających od 6 do 10 tysięcy talarów majątku. Żołnierze zaciągani z kantonów nazywali się kantonistami.

Kantoniści w Rossyi. Nazwa ta w Państwie Rossyjskiem zjawiła się po raz pierwszy w r. 1805 i przetrwała do 1866, nosił zaś ją małoletni i niepełnoletni synowie żołnierscy, którzy tworzyli niejako odrębny stan, czyli społeczność Judzi, należących od dnia urodzenia swojego do zarządu wojennego i na mocy swojego pochodzenia obowiązanych do służby wojskowej. Założycielem K-ów był Piotr W., który r. 1721 pozakładał przy wszystkich pułkach szkoły garnizonowe, każda na 50 dzieci żołnierskich, gdzie uczono je czytać, pisać i różnych rzemiosł. Większy rozwój szkoły te otrzymały w r. 1732, w którym liczba uczniów doszła do 4 000. Chłopcy w szkołach tych pozostawali od 7-go do 15-go lub 18 r. życia. Z początku wszyscy uczyli się czytać i pisać; potem zdolniejsi—bądź artyleryi i fortyfikacyi, bądź—muzyki i śpiewu, bądź też— pisarstwa kancelaryjnego lub ślusarstwa; mniej

8 kim. na rzece, i składa się ze statków gęsto ściśniętych, umocowanych na palach i tworzących długie ulice; każdy statek służy za mieszkanie jednej rodzinie. Dzielnica mandżurska posiada wiele domów budowanych z gliny, ma za to szersze ulice. Gdzieindziej ulice są na 3—4 m. szerokie (tak, iż mieścić się w nich mogą tylko lektyki), przeważnie dobrze zabrukowane i czyściejsze, niż w innych miastach chińskich. Wodę do picia otrzymuje miasto z gór, otaczających miasto od północy. Domy służące do celów handlowych i przemysłowych są wielopiętrowe i często połączone matami, osłaniającemi od słońca wązkie ulice. Do najznaczniejszych należą: ulica Chińska i Starożytności. K. liczy 120 świątyń z 2 000 kapłanów i mniszek, z których ⁹/₁₀ jest buddystów. W Starem mieście znajduje się meczet mahometański i wiele starych pagod, jedna z VI wieku itd. K. posiada duży gmach egzaminacyjny dla prowincyj, 10—20 missyonar-skich zakładów naukowych, założony w r. 1690 dom podrzutków, dla 350 dzieci, i założony w r.

nierskie zaliczyć do zarządu wojskowego i poumieszczać w szkołach garnizonowych. W roku 1798, jednocześnie z założeniem w Petersburgu domu wojenno - sierocego, szkoły garnizonowe przemianowano na oddziały „wojenno - sieroce”, a było w nich 16 400 wychowańców. Oddziały te w r. 1824 oddano pod zawiadywanie głównego naczelnika „kolonij wojennych“ gen. Arakcze-jewa, a we dwa lata potem przekształcono na roty i bataliony „kautonistów wojennych”. Za panowania cesarza Mikołaja I liczba tych zakładów oraz ich wychowańców ciągle się powiększała; a obok rot i batalionów, gdzie uczono tylko czytania i pisania, rzemiosł i służby szeregowej, powstały dla kantonistów szkoły specyal ne: audytorska, artyleryjska, inżynierska, wojen-no-lekarska, szkoła topografów i inne; ogólna

1835 przez amerykańskie Stowarzyszenie mis-syonarzy dom zdrowia, oraz trzy schroniska dla starców. Najwyższym gmachem jest kościół katolicki. Godną uwagi również mennica.— K. jest głównem siedliskiem przemysłu jedwabnego i hafciarskiego; przemysł bawełniany, farbierski i rodzaje przemysłu z niemi związane, wyrób szkła, papieru; w okolicach bardzo rozpowszechniony przemysł metalowy i porcelanowy. Położenie K-u jest bardzo dogodne dla kommunikacyi, z po- zaś uzdolnieni—stolarstwa, kowalstwa, szewctwa . łudniem łączą go rozgałęzione ramiona Czu- i innych rzemiosł. Po dojściu do piętnastego ro-kiangu, z północą — Pei-kiang. Rzeka spławna ku życia zdolniejsi pozostawali w szkołach jesz-jest dla dużych parowców, w latach jednak 1884 cze na trzy lata dla udoskonalenia się w nau-—91 leżąca o 20 kim. poniżej wyspa Whampoa i kach, które pobierali; resztę oddawano do woj-stanowiła przystań, zanim usunięto mieliznę na | ska. W r. 1758 kazano wszystkie dzieci żoł-głównem ramieniu rzeki. Ramieniem ujściowem jest Bona-Tigris. K. jest obok Szang-haju najznaczniejszym z chińskich portów handlowych; handel jego wraz z prowadzonym na dżonkach przez Lappę i Kan-lung wynosił w roku 1900 113.1 milionów taelów. Dla samego K-u obcy przywóz ma wartość 13.6 mil , z Chin samych

17.7 mil.; wywóz towarów miejscowych 21.1 mil. taelów, dla Kan-lungu 20.8, 5.5 i 20.9, dla Lap-py 3.9, 4 i 5.6 mij. taelów. Najważniejszym przedmiotem wywozu jest jedwab; w r. 1900 odeszło zagranicę 60178 pikulów, wartości 17.85 mil. taelów. Herbaty wywieziono 93 509 pikulów (1.42 mil. taelów); dalej—fajerwerki wojskowe, maty, cukier, tytoń, porcelana, ryż, kassya, papier, meble, włosy ludzkie itd. W przywozie pierwsze miejsce zajmuje ryż; przywóz opium wynosi 5.56 mil. taelów. Cały ruch żeglarski (w roku zaś liczba wychowańców doszła do 36 000. 1900 wszystkich statków zawinęło 3 522) znaj- < Ą była to zaledwie dziesiąta część wszystkich

z. w.

kantonistów. To zaliczenie wszystkich dzieci żołnierskich do zarządu wojskowego, odbieranie ich już w siódmym roku życia rodzicom, było prawem bardzo dotkliwem; to też z wielką powitano radością manifest koronacyjny Cesarza Aleksandra II (26 sierpnia st. s. r. 1856), u-walniający dzieci żołnierskie od tej zależności. Od tego też czasu zaczęło się stopniowe zwijanie szkół kantonistów. R. 1858 przekształcono je na szkoły zarządu wojskowego o wcale innym charakterze, te zaś w r. 1866 przemianowano na szkoły wojskowe początkowe, a w 1868 na progimnazya wojskowe. Dzisiaj niejakie podobieństwo do szkół kantonistów mają istniejące przy pułkach gwardyjskich szkoły dzieci żołnierskich, ale to podobieństwo jest właściwie tylko pozorne; dzieci te bowiem nie z musu, lecz z dobrej woli swych rodziców wstępują do rzeczonych zakładów, a doszedłszy do lat popisowych, odbywają powinność wojskową, na zasadach ogólnych. Celem tych szkół jest zaopatrywanie gwardyi w należycie przysposobionych kan-cellistów, muzykantów, śpiewaków pułkowych. R-

Kantonit, minerał, jest to kostkowołupliwa pseudomorfoza kowelinu po galenie, występująca w kopalni Canton w Kalifornii.

Kantor, po łacinie Cantor, zowie się w Niemczech zwykle nauczyciel przy gimnazyum lub szkole miejskiej czy wiejskiej, mający obowiązek przewodniczenia, kierowania śpiewem kościelnym, muzyką kościelną wogóle i nauką śpiewu w szczególności, gdzie jest kilku nauczycieli, tytuł ten służy zwykle drugiemu lub trzeciemu. Częstokroć służy on prostemu nauczycielowi elementarnemu; niekiedy znów połączony bywa z or-ganistowstwem. Niegdyś, po zaprowadzeniu śpiewu kościelnego, posada K-a była przy szkołach katedralnych jedną z najważniejszych. Bo nie-tylko dozorować on miał śpiewu na chórze i kierować nauką śpiewu chłopców, ale winien był znaczyć rozdziały do odczytywania na niedziele i święta i układać corocznie kalendarze. Więc tytuł K-a nader był zaszczytny, a urząd ten przyjmowali i tacy, którzy wprzód dosyć wysokie kościelne piastowali godności. W zakładach katedralnych K. czwarte zwykle po seniorze zajmuje miejsce; przy katedrze idzie on w znaczeniu zaraz po dziekanie.—W Polsce, od najdawniejszych czasów, przy kościołach tak katedralnych jak klasztornych byli księża-śpiewacy, z w. K-ami. Gdy kościół wzrósł w zamożność, zostawali dyrektorami muzyki ; przy katedrach pomiędzy prałatami, jako znakomitych członków kapituł spotykamy K-ów. Kantorowie zaś albo śpiewacy właściwi byli to wtedy już tylko żakowie, tj. osoby kościelne, mające ordines minores. K. taki pospolity zaczynał zwykle jako Rybałt (ob.). Liczba K-ów przy jednym kościele była rozmaita, w miarę majątku kościelnego; czasem utrzymywano ich na raz do piętnastu. K., jako żak, czyli osoba duchowna niższych święceń, nie powinien był być żonatym; jednakże cierpiano i takich, a zwłaszcza przy kościołach wiejskich. K-owie lepiej się mieli po wsiach niż po miastach, żyli wsparciem od kmiecia i z opłat przy chrzcinach i pogrzebach, umieli także korzystać z wesel, kiermaszów i tym podobnych uroczystości. Było wiele szkółek, w których młodzież szlachecka i miejska, a nawet ze wsi chłopięta uczyły się śpiewu i muzyki. Słynęła muzycznością szkoła w rynku krakowskim, którą opatrywali panowie i w niej dawali naukę kantorowie i rybałtowie. Kraków żywił K-ów i z niego rozchodzili się na całą Polskę. Około r. 1620 z K-ów krakowskich słynęli: Adam Mosiężkow-ski, organista zarazem krakowski, i Laurencyusz, który swoim śpiewem podziwienie obudzał najlepszych znawców. Ten później osiadł w Poznaniu. Zwyczajnym ubiorem K-a był giermak aż do kostek, kołpak lisi, a wielu miało czapkę sobolową. (Ob. obszerny ich opis w dziele K. Wł. Wójcickiego „Stare gawędy i obrazy”). — „Enc. S. Org.”.

Kanty Jan, ob. Jan Kanty, św. Kantyanizm (właśc. Kantyzm), ob. Kant (lii).

Kantyczki, tak zwany zbiór pieśni polskich nabożnych, w Kościele katolickim mianowicie na Boże Narodzenie używanych. Powstały one z po-jedyńczych pieśni układanych w tym celu, przez rozmaitych duchownych a nawet i świeckich, po większej części nieznanych pisarzy. Niektóre są tłómaczone lub naśladowane z łacińskiego i mieściły się niegdyś w agendach lub w księgach kośoielnych, zwanych processionale. Inne, więcej zbliżone do pospolitego pojęcia i przyjęte przez lud, weszły w użycie, a w końcu drukiem były rozpowszechnione. Wogóle są to wesołe, zastosowane do pojęcia ludu wiersze, opiewające radość i szczegóły Narodzenia Chrystusa Pana. Są także na rozmaite uroczystości, jako na Adwent, Wielki post, Wielkanoc, na uroczystość Matki Boskiej w miejscach cudownych Polski i Litwy, tudzież patronów kraju i innych świętych, wszystkie układane podług tradycyi Kościoła, łącząc w sobie pieśni religijne z siel-8kiemi. Zwykle w formie swej nie wyszukane, niekiedy są nawet rubaszne; a chociaż z różnorodnych składają się utworów, ożywia je jeden duch religijny, tak wybitnie charakter narodu cechujący. Pierwotnie puszczone luźno, nosiły tytuł: „Pieśni na Boże Narodzenie”, „Pieśni pasterskich”, „Kolędy”, „Symfonii” itp. Do takich należą drukowane w XVI wieku, dziś nadzwyczajnej rzadkości: „Pieśń o Narodzeniu Pań-skiem na świat” (w Krakowie, u Łazarna An-drysowicza r. 1550, w 8 ce) itd. W następnem stuleciu zajmowali się układaniem podobnych pieśni, pomiędzy innymi i znani polscy poeci: Stanisław Grocho w ski (ob.), Jan Bran d (ob.), Jan Żab czy c (ob.) i w. in., ogłaszając je bądź w tej, jak się dziś Kantyczki pokazują, postaci, bądź jako powinszowania lub wysławiania. Naj-

K.

S. Pł.

dawniejszy ich zbiór znajduje się w rękopiśmie z r. 1551, w bibliotece hr. Działyńskich w Kórniku, w W. Ks. Poznańskiem, widocznie przepisany jeszcze z dawniejszego zbioru, jak sam język i pisownia przekonywają. Są one p. t. „Poczynają się pieśni nabożne czasu Narodzenia Dzieciątka najmilszego, a najsłodszego Pana, miłościwego Jezusa, jedynego Syna Przenajczy-ściejszego a Niepokalanego Dziewice Panny Ma-rye”. Podobny zbiór, drukowany staraniem Jana Karola Dachnowskiego (ob.), wyszedł, o ile dotąd wiadomo, pierwszy raz z napisem: „Symphonije anielskie, albo kolenda mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej, wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewane, które usłyszane w Krakowie drukował Marcin Filipowski r. 1631”, w 4-ce. Pieśni czyli, jak je Dachnowski nazywa, symphonij jest tu 36, z tych ledwie kilkanaście w teraźniejszych kantyczkach się znajduje. Z tego wnosić można, iż Dachnowski może tylko najlepsze wybrał, a może i sam wygładził i że znane pieśni: „Zagrzmiała runęła w Betleem ziemia”, albo „Sroka piwa nawarzyła”, są późniejszem dziełem jakiegoś wiejskiego bakałarza, kantora lub organisty, ile że się podobne pieśni w zbiorze kórnickim także nie znajdują. Podług domysłu W. A. Maciejowskiego („Pam. relig.-mor.” tom 18 str. 189), owe pieśni z różnych wieków pochodzące, tak czysto duchownej jako i siel-sko-duchownej treści, otrzymały nazwę „kanty-czek” dopiero około r. 1660, jak o tern przekonywał widziany przez niego egzemplarz w bibliotece niegdyś sieniawskiej, gockim drukiem w 16-ce wytłoczony, w którym była wyraźna w jednym wierszu wzmianka o najściu Szwedów na Częstochowę. Czy mniemanie to jest uzasadnione, potwierdzać ani zaprzeczać nie można, dopóki dawniejsze wydania się nie odkryją. To jednak pewna, że przy końcu XVII w. już kantyczki pod tym tytułem, który dotąd niezmieniony się utrzymuje, są po rozmaitych miejscach drukowane, w formie swej, układzie i treści w niczem od siebie się nie różniąc. Żadne też dzieło polskie tylu wydań się nie doczekało, co one, i w ręku ludu polskiego we wszystkich okolicach się znajdują. Lecz po zbiorach bibliotecznych w szeregu kolejnych wydań prawie nigdzie ich niema, bo nie były poszukiwane przez u-czonych; razem też ze szkaplerzami i obrazkami świętych na odpustach sprzedawane i chętnie przez Jud nabywaue, niknęły w częstem użyciu, dlatego dawne ich wydania są teraz nadzwyczajną rzadkością. W ten sposób wychodziły i wychodzą kantyczki w Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Częstochowie, w Wilnie, Bochni, Sącza, a nawet i w Paryżu, gdzie staraniem Wł. Mickiewicza księgarnia Luksemburska wydała „Kantyczki”, podług edycyi r. 1735 („Biblioteka ludo- | wa polska” zeszyty 27, 28, 29, 30, r. 18681 Nakoniec żmudzkie są pod napisem: „Kantycz-

kos Żemaytyszkos arba Giedoymay Diewa Gar-bingi Surinkly iz wysokiu knigiale yr Izraszu, par rupesten yr inkrawan, Kunigo, WinceDto Martiniono, iz Walmusu Walmika arba Wilmiko, ziemaycio Pusprabieluno Pagiedoyniko yr Wie-lyniko, Baźnicios Sostingos Wiskupijos Wilniaus, su Giminzimiu ing iz spaudiena ira padnoty. O su. pazwalijmu Wiresnibes Kietwirta Karta iz spausty Metuose” (1826, Wilniuje, tamże 1840). — F. M. Sobieszczański w „Encyklopedyi Orgelbranda”.

Wszystkie, wymienione wyżej, kantyczki, wychodziły bez nut, dopiero ksiądz Michał Marcin Mioduszewski (* r. 1787—f 1868), około r. 1830 zająwszy się wydaniem „Śpiewnika kościelnego, czyli pieśni nabożnych z melodyami, w Kościele katolickim używanych” zebrał też i melodye pieśni kantyczkowych i wydał je r. 1838 w 2-u tomach w Krakowie, a potem uzupełnił trzema dodatkami. Nie poprzestając na tern, zabrał się do spisywania melodyj, tak zwanych kol end czyli pastorałek, to jest pioBnêk wesołych, w czasie świąt Bożego Narodzenia przez lud śpiewanych w domu, albo też przy kolendowa-niu z Gwiazdą lub Jasełkami (Kraków 1843, 1868 wyd. 2-e znacznie pomnożone, roku 1871 wyd. 3-e). Dzieła tego dokonał ks. Mioduszewski z wielkim trudem i poświęceniem, ale też zdobył przez nie wielką zasługę, za którą wdzięczna pamięć od narodu mu się należy. O Kantyczkach pisali, oprócz W, A. Maciejowskiego: Tomasz Kurhanowicz w „Pamiętniku religijno-moralnym”, w tomie XXX. Wyjątek z tego obszernego studyum, czytany jako rozprawa na posiedzeniu Akademii duchownej w Warszawie, wyszedł p. t. „O charakterze poezyi religijnej u ludów słowiańskich” w Warszawie u Ungra r. 1855 (w 12-ce str. 65); w najnowszych czasach—St. Tarnowski.

Kantyki (Gantica), pienia religijne, wysławiające Boga i Jego miłosierdzie. Nowy Testament podaje ich trzy: 1) „Wielbi dusza moja Pana” (Magnificat,—Luc. I, 46—55), Najświętszej Maryi Panny; 2) Zacharyaszowy „Błogosławiony Pan Bóg Izraelski....” (Benedictus, — Luc. I, 68 — 79); 3) Symeona „Teraz puszczasz sługę swego Panie w pokoju...” (Nunc dimittis..., Luc. II, 29—32). Ponieważ trzy te K. wzięte są z Ewangielii, odmawia się je lub śpiewa stojąc. Kantyk Zacharyasza kończy modlitwy poranne (Laudes), Najśw. M. Panny — nieszpory a Symeona — kompleta (completorium). — Stary Testament zawiera K. 1) Mojżesza (ks. Wyjścia XV, 1 —19), 2) Debory (Sędziów V), 3) Anny, żony Elkany (I Królewska II, 1 —10), 4) Młodzieńców w piecu ognistym (Daniel III, 52—90). K-iem nazywany bywa i hymn św. Ambrożego „Te Deum” (ob.).

Kantylena, oh. Cantilena.

Kantyzm, Kantyści, ob. Kant (111).

Kanun (arab. Quânon), wschodni strunowy instrument muzyczny, podobny do naszej cytry. Nazwa przypomina starożytny Kanon, tj. Monokord, na który wszakże już w czasach starożytnych zaczęto wiele strun naciągać, dla uwydatnienia rozmaitych stosunków tonów. Prócz tego K. znaczy tyleż, co prawo; dlatego K. nawet zwie się zbiór praw, ustanowionych przez sułtana Solimana I, przezwanego stąd el K a n u n i, tj. Prawodawca. Archiwaryusz ksiąg prawnych nosi też tytuł prawodawcy (Kanuu-dży).

Kanuri, lud w państwie Bornu w Afryce środkowej, ob. Bornu.

Kanut albo Knud, Knut, imię kilku królów duńskich i dwu angielskich. Niektórzy historycy dawniejsi przyjmują pierwszego z rzędu tego imienia władzcę ogólnego Normannów duńskich za ich króla jeszcze w IX wieku. Na pewne przed Kanutem Wielkim, drugim tegoż imienia królem duńskim, panował Kanut I (f około r. 950) z przydomkiem Danââst (t. j. ulubieniec Duńczyków), syn Gorma Starego. Wstąpił on na tron po śmierci swego ojca jakoby w r. 935, umarł w kilka lat potem w czasie wyprawy do Anglii. Podczas wycieczki do Frieslandyi wpadł był w ręce ces. niemieckiego Henryka Ptasznika, który zmusił go do przyjęcia chrześciaństwa. Po K-e wstąpił na tron, nie syn królewski Gull-harald, lecz brat Harald Blńtann (ob.).— Kanut II Wielki (ob. niżej). — Kanut III Śmiały, zwany „Harta-Knut” (f r. 1042), król duński i angielski, syn poprzedzającego, wstąpił na tron Danii w r. 1035 i miał niebawem objąć tron angielski, ale magnaci anglosascy obwołali królem jego brata, Haralda. Dopiero po śmierci brata (f 1039) przy pomocy zabiegliwej swej matki, Emmy, K. wstąpił na tron Anglii, gdzie jako K. II rządził okrutnie. Chciwy i pijak, mścił się nad przeciwnikami swymi do tego stopnia, że nawet zmarłych wrogów kazał wygrzebywać z ziemi i wrzucać do Tamizy. Na szczęście pasibrzucha tego i okrutnika na godach weselnych zamordowano, poczem Anglicy powołali na tron najmłodszego z synów Etelredall (ob.), Edwarda Wyznawcę. K. III był ostatnim królem angielskim z dynastyi duńskiej. — Kanut IV Święty, patron Danii, drugi syn i następca Svenda Estridsena (f 10 lipca r. 1086 w 0-deuse na Fionii), wstąpił na tron duński po swym bracie Haraldzie w r. 1080. Z wielką sprężystością usiłował utrzymać w kraju porządek i zabezpieczyć ojczyznę od rozbójników morskich. Pragnął złagodzić starodawne surowe obyczaje ludowe i podnieść kulturę i w tym celu wszystkim cudzoziemcom okazywał względy szczególne. Jako człowiek głęboko religijny odbywał wszelkie praktyki kościelne, budował świątynie (zwłaszcza katedry w Lundzie i Roskildzie), wyjął duchowieństwo z pod prawodawstwa świeckiego, nadał biskupom tytuły książąt i wyzna-

czył im pierwsze miejsce na sejmach. Przy pomocy duchowieństwa starał się wytępić niewolnictwo i polepszyć los wyzwoleńców. Roszczenia swe do Anglii usiłował przyoblec w formę realną i w r. 1085 uzbroił w tym celu liczną flotyllę wiosłową przeciwko Wilhelmowi Zdobywcy, ale wskutek niechęci i zdrady możno-władzców i oporu rodzonego brata królewskiego, Olafa, zamysły i przygotowania zaborcze spełzły na niczem. Pozwoliwszy wyodrębnić się duchowieństwu w stan samodzielny, chciał zaprowadzić nadto dziesięcinę na rzecz kleru, ale zamiar ten rozjątrzył do reszty poddanych. Wybuchło ogólne powstanie i król przed zbuntowanym ludem musiał uciekać do Odense, gdzie wraz ze swym bratem, Benedyktem, w katedrze św. Al-bana na stopniach wielkiego ołtarza zamordowany został. W r. 1095 szczątki Kanuta przeniesiono uroczyście do nowego kościoła, wybudowanego w tern mieście pod jego wezwaniem. Na prośbę Eryka Ejegoda, brata K-a św., papież Paschalis II kanonizował go w r. 1101 (Porów. Aelnothus „De vita et passione S. Canuti”; Chr. Lysholm „De Canuto Sancto” [Soroe 1771, in 8-o]; T. B. Bircherod „K. Knud den Heiliges Historie” [Odense 1773, in 8-o]; J.-G.-F. Raeder „Danmark under Svend Estridsen og hans Soen-uer” [Kopenhaga 1871]; Sv. Grundtvig „K. Knud den Heilige” [tamże 1884]; tegoż „Helgenskri-nene i 8. Knuds Kirke undersoegte 1833 og 1874. Aktstykker og Tegninger” [tamże 1886, in folio]).—Kanut V Magnusson, syn Magnusa Nielseua (f 9 sierpnia r. 1157 w Roskildzie), panował od r. 1147 do 1157. Rządy jego słyną głównie z wielkich zaburzeń wewnętrznych, które nawiedziły Danię po śmierci Eryka Lama czyli Gnuśnego. Państwo Duńskie rozpadło się podówczas na trzy dzielnice, w których panowali: K. V, Svend, syn Eryka Emuna, i Waldemar, syn K-a Bavarda. Walka bratobójcza toczyła się głównie między K-em V, królem Jut-landyi, i Svendem, władzcą Zelandyi i Skanii, o panowanie nad całą Danią. Obaj żarliwie szukali pomocy dla dopięcia swego celu u wrogów zewnętrznych, zwłaszcza u cesarza niemieckiego, Fryderyka I Rudobrodego. Po wielu niepowodzeniach K. uciekł do cesarza i zachęcał go do zdobycia wszystkich ziem duńskich, pragnąc je potem otrzymać w lenno. W lecie r. 1157 cesarz skłonił obu przeciwników do przeprowadzenia nowego podziału, na mocy którego K. zyskał Zelandyę, Fionię i kilka drobnych wysepek. W kilka dni potem Svend urządził wielką ucztę w Roskildzie, zaprosił na nią K-a i tam go zamordował. Morderca, uwolniwszy się w ten sposób od zawziętego przeciwnika, o-panował wkrótce całą Danię i otrzymał później przydomek „Wielkiego”. K. V pozostawił po sobie dwóch synów, z których jeden, Niels, został kanonizowany, drugi zaś, Waldemar, był początkowo biskupem w Szlezwigu, a następnie

87

Kno. po w. iluitr Zeae. 267. T. XXXIV.

arcybiskupem w Bremie, nie przestając być pretendentem do tronu.—Kanut VI, król „Duńczyków i Słowian” (* w r. 1163 —f 12 listopada r. 1202), syn Waldemara I Wielkiego i Ingeborgi z Wielkiego Nowogrodu, według innych księżniczki ruskiej Zofii, zięć Henryka Lwa, panował od r. 1182. Koronowany jeszcze za życia ojca d. 25 czerwca r. 1170 podczas uroczystości przeniesienia zwłok dziada, K-a Loarda albo Lavarda, do Ringstedu, rządził dzielnie i energicznie, korzystając w dalszym ciągu z rad i wskazówek Axela Absalona, arcybiskupa Lun-du, i Esberna Snare, doświadczonych doradzców ojca. Stłumił w Skanii rokosz Haralda Skraen-ga, pretendenta do tronu. Odmówił stanowczo Hohenstauffom hołdu, a kiedy Fryderyk I Rudobrody skłonił Bogusława I, księcia pomorskiego (ob.), do powstania przeciwko K-owi, ten szybko opór złamał, zwyciężył księcia kilka razy na morzu i lądzie i zmusił go do uznania na-powrót zwierzchnictwa duńskiego (1185). Jednocześnie wcielił do swego państwa ziemie Wen-dów obotryckich (Mekleuburg) i w r. 1188 on pierwszy przybrał tytuł „króla Słowian”. Na prośby papieża urządził wyprawę krzyżową przeciwko Estom, ale zwycięstwa jego, odniesione w Estonii (w r. 1194 i 1196), były przelotne. Zaniepokojony powodzeniem K-a, Fryderyk Rudobrody podburzył tym razem przeciwko niemu Adolfa v. Schauenburga, hrabiego Holsztynu, a także margrabiego brandenburskiego i arcybiskupa bre-meńskiego; ale i z tymi nowymi nieprzyjaciółmi umiał sobie K. poradzić. Gdy Fryderyk Rudobrody zginął na wyprawie krzyżowej, K., w przymierzu z Henrykiem Lwem, który właśnie z wygnania był powrócił, napadł na biskupstwo bre-meńskie, podbił pod swoje panowanie całą krainę północną z miastami: Rendsburgiem, Ratzebur-giem (w r. 1200), Lubeką (w r. 1201) i Hamburgiem (r. 1202) i rozszerzył granice państwa Duńskiego na południe do Elby. Za jego panowania w stosunkach wewnętrznych Danii zaszły głębokie zmiany, polegające na wyparciu starodawnych zwyczajów duńskich przez cudzoziemskie, zwłaszcza francuskie i niemieckie, do których przylgnęła całą duszą szlachta. Za niego również na wiecach ludowych coraz wyższe stanowisko zajmować zaczęła szlachta, spychając w dół ży wioły ludowe. Syt sławy umarł K. w r. 1202 bezpotomnie. Tron przekazał młodszemu bratu swemu, Waldemarowi II Zwycięscy, któremu zawdzięczał zdobycie holsztyńskich Dithmarschen (ob.) i całego Holsztynu w roku 1201. Z Ingeborgą, siostrą K-a, ożenił się w r. 1193 Filip August, król Francyi, spekulując na prawa dawne Duńczyków do korony angielskiej.— Por. Usinger „Deutsch-Dänische Geschichte 1189 — 1227” (Berlin 1873); Kombst „Die Kriege Waldemars und K. gegen Rügen und Pommern” (1832); Hausmann „Das Ringen der Deutschen uud Dänen um den Besitz Esthlands bis 1227” (Lipsk 1870); artykuły w „Baltische Studien” z r. 1839 i 1840.

Kanut (Knud) Wielki, ur. około r. 1000, król duński (1014 — 1032), syn pogańskiego władzcy duńskiego, Swena Widłobrodego i chrześcianki Sygfrydy (Syryty), córki Mieszka I a siostry Bolesława Chrobrego, króla polskiego, wdowy po Eryku, poprzedniku Swena. Imię matki K-a W. nie jest pewnem. Balzer (w „Geneologii Piastów” p. 48) dowodzi, że zwała się ona Sy g fry dą, że imię przybrała dopiero po wyjściu za mąż za Eryka, i że słowiańska forma jej imienia zaginęła bezpowrotnie. Zdaniem Briicknera („Fata Morgana”, szkic histor., „Bibl. Warsz.” kwiecień 1903) nazywała się matka K-a W. po słowiańsku Świętosława. K. W. panował jako król Danii nad Anglią, której podbój rozpoczął był jego ojciec, i nad Norwegią (od r. 1028), krzewiąc gorliwie w obu swych państwach skandynawskich chrześciań-stwo, a po ujarzmieniu Pomorza (1031) stał się obok cesarza najpotężniejszym monarchą w święcie chrześciańskim. Wstąpił na tron po śmierci ojca, Swena (2 lutego 1014), w czasie jego wyprawy na Anglię, w której brał udział, obwołany przez flotę, na której się wówczas znajdował, królem. Na wieść o śmierci Swena wrócił z Normandyi Etelred Bezradny, wygnany król angielski, do kraju, czemu nie mogąc przeszkodzić, K. obszedł się okrutnie z jeńcami angielskimi koło Sandwich, kazał im bowiem poobcinać jednym ręce, innym nosy, i puścić ich wolno, poczem wrócił do Danii, skąd udał się bezzwłocznie z młodszym swym bratem, Haraldem, do Polski (Slavonia), by sprowadzić matkę, którą ich ojciec od siebie był wypędził. Niewiadomo, czy K. był chrześcianinem od początku; w każdym razie najpóźniej teraz odbył się jego chrzest, na którym otrzymał chrześciańskie imię Lamberta, używane w rodzinie Piastów. Wkrótce potem w jesieni r. 1015 rozpoczął K. w dalszym ciągu podbój Anglii, wspomagany w tern przez Turkila, wodza Wikingów. K. miał zdobyć Anglię, Harald rządzić w Danii. Zanim K. uderzył na Lou-dyn, umarł w r. 1016 Etelred, a rządy po nim objął syn jego, Edmund Żelazny. Po zaciętym oporze, jaki stawił K-owi przy podboju północnej Anglii, przyszło między nimi do układu, mocą którego nastąpił podział Państwa Angielskiego na 2 części. Gdy w parę tygodni potem umarł Edmund, zamordowany, jak mniemano, z podniety K-a, poślubił K. Emmę, wdowę po Etelredzie, wypędził lub kazał stracić spadkobierców Edmunda, przyjął od całej Anglii hołd, poczem, ograniczywszy swe bezpośrednie rządy do Anglii południowej, osadził we wschoduiej Turkila, który, po czterech latach usunięty, znalazł śmierć w Danii, a w północnej Anglii —resztę swych sprzymierzeńców. Jeszcze przez cały rok 1018 utrzymywał K. kosztem Anglii wojsko i flotę, następnie zaś, pozostawiwszy sobie jako stałą załogę 40 okrętów z 3 200 ludźmi, resztę

dy duńskie Swena były ogromnie uciążliwe. Dokonał tego Magnus, syn poprzednio wygnauego króla Olafa i jakiejś Szwedki, który wyzyskał niezadowolenie i wypędził Swena z Norwegii (1035). Stało się to jeszcze przed śmiercią K-a, w Shaftesbury 11 listop. r. 1035. Testamentem przeznaczył K. Haraldowi Anglię, Harta-Knudo-wi Danię, Swenowi Norwegię. — Por. Dahlmann „Gescb. v. Dänemark” I; A. Lewicki „Mieszko II” w „Rozpr. Ak. Urn. Kr.” ser. I t. V; Quandt „Zur Urgesch. d. Pomoranen” w „Baltische Studien” t. XXII p. 121, i in.; F. Liebermann „Die Gesetze der Angelsachsen” (Halla 1899); tenże „On the Instituta Cnuti aliorumque regum An-glorum” (Transact, of the Royal Historical So-

Ed Dł.

koju.

H.

odesłał do Danii. Ten oddział przyboczny zorganizował on karnie i wzorowo, dał mu kosztowne uzbrojenie: złotem wykładaną duńską siekierę bojową i krótki miecz. Po rychłej śmierci Haralda został K. już prawdopodobnie w r. 1019 władzcą Danii. Niebawem też przedsięwziął jakąś wyprawę na najzawziętszych wrogów Bolesława Chrobrego Wendów lutyckich, których jeden z wodzów K-a, Godwin, niespodzianie napadł i wysiekł. W tym czasie istniały między obu władzcami przyjazne stosunki, ohociaż ta wyprawa była pierwszym krokiem w polityce K-a do zajęcia wybrzeży morza Bałtyckiego. Już w następnym roku powrócił K. do Anglii, by rozpocząć świetny okres rządów wewnętrznych, wśród których nastał porządek i dobrobyt, gdy zakładano nowe klasztory i kościoły i regulowano wymiar sprawiedliwości. Równocześnie w Danii, gdzie rządy namiestni-cze sprawował Ulf, drugi mąż siostry K-a, Estry-dy, dokonała się organizacya Kościoła przez duchownych z Anglii.—Względy religijne, lecz zarazem i polityczne, skłaniały K-a do odbycia pielgrzymki do Rzymu na dwór ówczesnego papieża Jana XIX, w r. 1026. Tutaj zatrzymał on się przez zimę i uczestniczył na wiosnę r. 1027 w koronacyi cesarza Konrada II, przyczem stanął między obu władzcami układ przymierza, skierowanego przeciw Polsce, którego prelimi-naria ułożono już może w r. 1025 za pośrednictwem arcybiskupa bremeńskiego Unwana. Cesarz Konrad cenił pomoc duńską tak wysoko, że odstąpił K-owi marchię Szlezwicką między rz. Szleją i Elderą i zgodził się na małżeństwo między córką K-a, Gnuhildą, a synem cesarza, Henrykiem, które przyszło do skutku w r. 1036. W czasie pobytu K-a na obczyźnie obwołano, staraniem matki Emmy, siedmioletniego jego syna, Hardi (Harta)-Knuta, królem w Danii przy regencyi Ulfa, a równocześnie wpadli sprzymierzeni Szwedzi z Norwegami do Danii. Knud dowiedział się o tem w drodze, wylądował w Sandwich w Anglii i wkrótce zjawił się ze znaczną flotą w Jutlandyi. Tu przebaczył synowi Ulfow-i, a następnie wyruszył przeciw sprzymierzonym. Rezultat walki był taki, że już w r. 1028 zajął K. W. Norwegię jako król i oddał rządy w niej syuo-wi swemu, Swenowi. Dalsze rozszerzenie zyskało Państwo Duńskie przez zajęcie Pomorza, należącego do Polski. Stało się to prawdopodobnie w r. 1031, gdy cesarz w przymierzu z Bez-prymem i Ottonem, braćmi Mieszka II, i książętami ruskimi, walczył z Polską. Wówczas mógł K. zająć Pomorze (Lewicki). Mniej prawdopodobna jest data między r. 1025—1030 podawana przez Giesebrechta (w „Wendische Gesch.” II) i innych. W tymże r. 1031 dokonał K. podboju Szkocyi, gdzie występują wówczas uwiecznione przez Szekspira imiona Dunkana, Malkolma i Makbeta. Rządy oddał tu synowi, Haraldowi. W parę lat później odpadła Norwegia, gdzie rzą-

ciety VII 1893, p. 107).

Kanut Erykson, dygnitarz szwedzki, zajmujący wybitne stanowisko za panowania Gustawa Wazy. Za rządów tegoż króla K, razem z Bijörnem Klassonem w r. 1524 d. 3 kwietnia z księciem Iwanem Oboleńskim i Dworeckim Saburowem zawarł umowę potwierdzającą ro-zejrn 60-letni; akt ten oryginalny znajduje się w archiwum kolleg. zagrań, rossyjskiego; pisany po łacinie z następującym podpisem u dołu: „Ja, poseł Kanut, rozkazałem zamiast siebie podpisać się mojemu kapelanowi, sam bowiem pisać nie umiem”. Drugi raz K. przyjeżdżał do Moskwy z listem od Gustawa Wazy do cara Iwana W., w którym Gustaw domaga się zawarcia pokoju, obwinia namiestnika nowogrodzkiego, księcia Pileckiego, i zarazem utrzymuje, że nie Szwedzi lecz Rossyauie wojnę rozpoczęli. K. złożył także Iwanowi dary od Gustawa: dziesięć szwedzkich lisów. Car zgodził się na zawarcie po-

Rym.

Kanwa (z łacińsk. canabis = konopie) pierwotnie oznaczała płótno konopne z prążkami; dziś pod tą nazwą rozumiemy tkaninę lnianą, bawełnianą lub jedwabną z nici mocno skręconych z prawidłowemi okami kwadratowemi; używa się jej za tło do wyszywania włóczką i do haftu. K-wą nazywają też sieć przygotowaną do kart geograficznych — a w oderwanem znaczeniu każdą robotę lub zbiór myśli mający być szczegółowo opracowanym.

Kanzas, jeden ze stanów Zjednoczonych A-meryki Północnej, graniczący na półnoey z Ne-braską, na wschodzie z Missouri, na południu z terrytoryum Indyan i na zachodzie z Kolorado; leży między 37° i 40° szer. płn. i 94°40' do 102° dług. wschód, od Greenwich, zajmuje 212 580 kim. obszaru i, według spisu z r. 1900, 1 470495 m-ców (768716 mężczyzn i 701 779 kobiet), t. j. 7 na 1 klm. Q. Z tych 52 003 było kolorowych, 126 685 obcokrajowców, 2 130 Indyan, 39 Chińczyków. W r. 1860 K. liczył zaledwie 105206 mieszkańców. Wschód jest pagórkowaty, żyzny, bogaty w lasy i wodę; zachód— suchy, ubogi w drzewo i mało wydajny. Na południo wschodzie i wschodzie występuje

z. N.

stawy, katedra katolicka i parę klubów. Miasto posiada 123 kościoły, 3 medyczne, wiele innych kollegiów i mnóstwo zakładów dobroczynnych. Na rzece znajdują się trzy piękne mosty. Dzięki położeniu swemu nad dwiema rzekami z ożywioną żeglugą i przecinaniu się tutaj kolei żelaznych K. ogniskuje handel znacznej części Zachodu; handel bydłem i zbożem oraz wielkie rzeźnie wołów i świń ustępują tylko chicago-skim. Wartość wywożonego rocznie mięsa wynosi 50 mil. doi. Działalność fabryczna wszelkiego rodzaju jest również wysoko rozwinięta. Tutaj znajduje się jeden z naiwiekszych w Stanach pieców hutniczych. — 2) Naprzeciw tego miasta leży w stanie Kanzas drugie K. C., liczące 51418 m-ców (r. 1900) i posiadające równie wspaniałe rzeźnie. Handel zbożem jest też prawie równie wielki, jak w poprzedniem K. C. Z miasta wychodzi we wszystkich kierunkach 20 linij kolei żelaznych; są tu też wielkie war-

Z. N.

z. N.

formacya węglowa, na reszcie obszaru — kreda. Trzeciorzęd lądowy zajmuje północo-zachód i zachód. Północo-wschód skrapia Missouri, północ — rzeka Kanzas, południe — Arkanzas z dopływami. Na południo-wschodzie i wschodzie eksploatują pokłady węgla. Prócz tego dobywają naftę, gaz, cynk i sól. Godnym uwagi jest przemysł rzeźniczy. Głównem zajęciem rolnictwo. Żniwa w r. 1899 dały 237 mil. buszli pszenicy, wartości 19 mil. doi., 39 mil. buszli owsa, 9 mil. buszli kartofli i 5 mil. t. siana (18 mil. doi.), dalej sorgo, jęczmień i owoce, głównie jabłka (w r. 1901 23.3 mil. buszli). Uprawę trzciny cukrowej i plantacye drzew popiera państwo. W roku 1899 było 732 000 koni, 82 000 mułów, 707 000 krów mlecznych, 2 miliony innego bydła, 0.3 mil. owiec i około 1.6 milionów sztuk trzody chlewnej. Stan podzielony jest na 106 „counties”; miastem głównem jest Topeka. Gubernator i 100 reprezentantów wybierani są na dwa lata, 50-u senatorów—na cztery. Przy wyborze prezydenta K. posiada 10 głosów; na kongres wysyła 8-u reprezentantów. Długość kolei żelaznych wynosiła w r. 1885 7 325 kim., w 1900 r. 14032 kim. Dług państwowy jest bardzo drobny, bardziej obciążone są jednak hrabstwa i miasta, głównie z powodu budowy kolei, oraz hypoteki farm. Do szkół publicznych uczęszczało w r. 1899/1900 390000 uczniów (na 11500 nauczycieli), kollegiów było 20, uniwersytet państwowy znajduje się w Lawrence (1901 r. 1150 studentów). — K. był pierwotnie częścią Luizyany i został w r. 1854 połączony przez t. zw. K.-Nebraska-Bill z Nebraską w jedno terrytoryum. Wśród ludności tego obszaru wynikła między partyą właścicieli niewolników i postępowemi elementami północy bezlitosna walka konkurencyjna, która doprowadziła w r. 1855 — 1856 do wojny domowej. Partya właścicieli niewolników, która miała z początku przewagę w prawodawstwie terrytoryum, wprowadziła w r. 1857 t. zw. „ustawę Lecompton”, uznającą niewolnictwo i zabraniającą wydawania praw emancypacyjnych. Gdy jednakże przeciwnicy niewolnictwa zdobyli większość, postanowili powtórne głosowanie nad ustawą Lecompton — i ta, po cofnięciu głosów przez zwolenników niewolnictwa, została w r. 1858 prawie jednogłośnie odrzucona. Do Wyandotte zwołano wkrótce nowe zebranie i wydano konstytucyę, przyjętą w r. 1859 przez lud. Po ożywionych sporach w kongresie Stanów Zjednoczonych prezydent Buchanan zmuszony był wreszcie d. 29 stycznia r. 1861 uznać K. za stan wolny.

Kanzas City: 1) miasto w hrabstwie Jackson, w północno - amerykańskim stanie Missouri, na prawym brzegu Missouri, poniżej uścia rzeki Kanzas, na granicy stanu Kanzas, położone na wyniosłości; miało w 1900 r. 163 762 m-ców. Do godnych uwagi gmachów należą: urząd celny i pocztowy, gmach sądowy, giełda, gmach wy-sztaty kolejowe.

Kanzas-Nebraska-bill, prawo z roku 1854 w Stanach Zjednoczonych Am. Północnej uchwalone, na mocy którego stanom K-u i Nebraski pozwolono zadecydować, czy chcą u siebie zaprowadzić niewolnictwo, czy też je znieść. Przedtem na zasadzie układu Missuryjskiego z roku 1820 niewolnictwo w Stanach Zjednoczonych ograniczało się 36° szerok. północnej. Kiedy stany wolne, sprzyjające zniesieniu niewolnictwa, uzyskały przewagę w kraju, wskutek przyłączenia Kalifornii, handlarze niewolnikami w celu zjednania na swoją stronę stanów K-u i Nebraski. przeparli po zażartej walce parlamentarnej K.-N.-bill 22 maja r. 1854 w izbie poselskiej, a 25 maja tegoż r. w senacie. Następstwem bezpośredniem billu było rozpadnięcie się stronnictwa whigów i zawzięta walka wewnętrzna w K-ie i Nebrasce. Ob. Stany Zj. Am. Półn.

Kanzas River, rzeka w północno-amerykań-skim stanie Kanzas, powstaje pod Junction City i Fortem Biley przez połączenie rzek Republican-River i Smoky Hill-Fork, płynie w północno-wschodniej części stanu pod miastami Manhattan, Topeka i Lawrence, przy wysokim stanie wody spławna na całej swej długości, wpada pod Kanzas City do Missouri. Z północnej strony towarzyszy jej kolej Oceanu Spokojnego, w większej części strony południowej kolej Atchison-Topeka-Santa Fé.

Kanzler Herman, generał niemiecki w służbie papieskiej (* w r. 1822 w Badenie—f d. 6 stycznia r. 1888 w Rzymie), kształcił się w szkole wojskowej w Badenie, w r. 1845 wstąpił do wojska papieskiego, odznaczył się w czasie oblężenia Wiednia w r. 1848 i Bolonii w r. 1849, w roku 1859 został pułkownikiem I pułku wojska papieskiego, a w roku następnym La-moricière mianował go generałem za śmiałe przedarcie się z Pesaro do Ankony przez wojska piemonckie. W październiku r. 1865 został

drobny handel.

— 96 i w 1900 r. G. Hartmann.

z. w.

głównodowodzącym papieską armią czynną i pro-ministrem wojny, dowodził wojskami papieskie-mi d. 3 listopada r. 1867 pod Mentoną, ale nie potrafił przeszkodzić zajęciu Rzymu (d. 20 września r. 1870) przez wojska włoskie. Odtąd nie pełnił żadnych urzędów. Mieszkał przy Watykanie aż do śmierci Piusa IX. Leon XIII nadał mu w r. 1886 tytuł barona. Jego „Memoiren” wydał syn.

Kanzona, ob. Canzone.

Kanzoneta, ob. Canzonet ta.

Kańsk: 1) powiat na Syberyi, w południowo-wschodniej części gubernii Jenisejskiej, na południu górzysty, na północo-zachodzie równinowy i czarnoziemny, na północo-wschodzie bagnisty i lesisty; obejmuje 80 758.5 kim. □ i liczy 93 656 m-ców (przeważnie Rossyan); rolnictwo, płóczkarnie złota, warzelnie soli. — 2) Miasto powiatowe w powiecie Kańskim, na prawym brzegu rzeki Kanu i na Syberyjskiej kolei żelaznej, miało w 1897 r. 7 507 m-ców; cerkiew,

2 kaplice, bank miejski; rolnictwo, polowanie,

z N.

Kański Mikołaj, ur. około r. 1820, kończył uniwersytet we Lwowie. W r. 1846 uwięziony i skazany na lat 18 ciężkiego więzienia na Kufsteinie, czyli na Grajgórze (według języka więziennego). W r. 1848 amnestyonowany, posłował na sejm wiedeński. W roku 1850 zdał doktorat prawa w uniwersytecie krakowskim, następnie aplikował przy trybunale krakowskim, nakoniec został adwokatem w Tarnowie. Przed uwięzieniem swem był współpracownikiem pism literackich („Powieść” i „Ognista pieczara” w «Lwowianinie» 1842 r., z. VI, itd.); w r. 1848 wydał dziełka: „Pogadanka chłopska, czyli rozmowa wójta ze swemi sąsiadami o dzisiejszych zdarzeniach i o dawnych dziejach na świecie, co każden wiedzieć powinien” (Wiedeń 1848, druk Mechitarystów, w 8-ce, str. 130); „Słowa prawdy do ludu wiejskiego, czyli rozmowa ks. proboszcza z gromadą” (Wiedeń 1848, w 8-ce, str. 38, u Mechitarystów). W r. 1850 wydał w Krakowie rozprawę „O karze śmierci” (w 8-ce, str. 57). O K-m opowiada Władysław Czaplicki w „Pamiętnikach z więzienia” («Dziennik literacki» 1862, N? 78).— „Enc. S. Org.”

Kaoko, Kaokoland, obszar w niemieckiej Afryce południowo-zachodniej, sięgający od wybrzeża do 15° dług. wschód, od Greenwich i od rzeki Ugab do Kunene, która stanowi granicę jego z posiadłościami portugalskiemi; pod względem budowy wewnętrznej oraz plastyki składa się on przeważnie ze skał archaicznych, pożłobiouych przez erozyę. Poza pozbawionym portów pasem nadbrzeżnym ciągnie się pas stromych gór stołowych, następnie falista wyżyna, która wreszcie przechodzi w płaszczyznę karatową z jaskiniami, kotlinami peryodycznie napełnianemi wodą, z „dolinami” i charakterystycznemi dla karstu pożło-bieniami (Karren albo Schratten), wytworzonemi przez wietrzenie chemiczne wapieni; obok tego jednak znajdują się tu także obszary trawiaste z ziemią urodzajną i podziemnemi zbiornikami wody, sprzyjające hodowli bydła na wielką skalę; rzadsze są zarośla, lasy galeryowe (wzdłuż rzek) i nawet palmy. Północ odznacza się nadzwyczajną obfitością zwierzyny (strusie, żyrafy, słonie, nosorożce, lwy). Na wybrzeżu znajdują się, z powodu suchości klimatu, znaczne pokłady guana. Ludność składa się z kilku tysięcy górskich Damarów w górach części południowej, tyleż Ovahererôw na północy, ze 100 Buszmanów i 1 000 Hottentotów, którzy w r. 1898 zostali wskutek nieszczęśliwego powstania przeniesieni w części na południe. Okolice te zwiedził w roku 1878 Anderson, w 1879 Duparquet, w 1893

z. N.

Kaolin, ob. Kaolinit.

Kao-ling, wyraz chiński, dosłownie znaczy „ziemia porcelanowa”. Ob. Kaolinit.

Kaolinit, minerał, — pojęcie ogólne, rodzajowe, obejmujące kilka gatunków mineralnych składu chemicznego empirycznego A1₂0₃. 2Si0₂. 2H₂0.

K. w najczystszej swej postaci i w doskonałem wykształceniu kryształów tworzy mikroskopowe blaszki o zarysie rombowym lub sześciokątnym układu jednoskośnego, a według niektórych trój -skośne. Blaszki te można wydzielić przez pławienie z luźnych i ziemistych skupień nakryto, kaolinu (ob. niżej) itp. Wzorowi chemicznemu, podanemu na początku odpowiada skład procentowy następujący: bezwodnika krzemowego 46.4, tlenku glinowego 39.7, wody 13.9. Pozbawiony przez wyżarzenie tej ostatniej, przybiera ją, według Lemberga, napowrót w ilości pierwotnej skoro zostanie poddany działaniu wody destylowanej w temperaturze 215°. Wobec tego, że woda ulatnia się zupełnie dopiero po długiem działaniu temperatury wyższej nad 330°, piszą niektórzy wzór K-u H₄Al₂Si₂0₉, uważając całą wodę za konstytucyjną a K. za związek pokrewny serpentynowi, z którego rzeczywiście da się wyprowadzić wzór kaolinu przez zamianę we wzorze serpentynu trzech atomów magnu na dwa atomy glinu. Jednakże liczne reakcye chemiczne czynią bliższem do prawdy rozumowanie następujące: ponieważ połowa wody K u daleko łatwiej uchodzi niż druga, przeto należy widzieć w tern dwoistość dwu cząstek wody w kaolini-cie zawartej i pisać jego wzór H₂Al₂Si₂0₈H₂0. Ten wzór zatem przedstawia K. jako związek z jedną cząsteczką wody cząsteczki kwasu gli-no-krzemowego odpowiadającego sodalitowi, ha-uynowi, kaliofilitowi itp. Że zaś, jak niżej po-, dane, K. z łatwością przeprowadzić można w te i im podobne związki zarówno na drodze wodnej jak ogniowej, przeto wzór ten za słuszny uważać można. Dzięki wszakże badaniom Thu-

2H₂Al₂Si₃0ln. H₂A1₂0₄. 3H₂0.

gutta, posiadamy w tym względzie wiadomości dalsze. A mianowicie K., ogrzewany z dwupro-centowym roztworem wodorotlenku potasowego do 200°, przechodzi w natrolit potasowy i glinian potasowy według równania:

3 (H₂ Al₂Si₂0₈.H₂0) -f 6 KOH =

= 2(K₂Al₂Si₃O₁₀.3HaO) + 3H₈O + KaAlaO₄.

Trzecia część glinki zatem posiada własności odmienne niż dwie trzecie pozostałe, a ciężar cząsteczki kaolinu musi być skutkiem tego przynajmniej potrojony. Budowę chemiczną K-u w myśl dopiero co przytoczonego doświadczenia wyraża wzór

Że jednak K. z łatwością przeistacza się w wo-dzian nefelinu sodowego i sodalit, a tym zaś przypisać należy (ob. Ne félin) budowę nastę-stępującą:

nefelin sodowy 8Na₂Al₂Si₃0,n. 4Na₂ A1₂0₄. 15H₂0 sodalit 8Na₂Al₂Si₃O,₀. 4Na₂Al₂0₄. 8 NaCl, przeto racyonalny wzór K-u jest:

8H₂Al₂Si₃O₁₀.4H₂ A1₂0₄.12H₂0.

Reakcye K-u najważniejsze są następujące: działaniem 15-procentowego ługu sodowego w temperaturze 200° otrzymuje się związek krystaliczny (rombowy) o wzorze empirycznym 4Na₂Al₂Si₂0s.5H₂0,

t. zw. wodziau nefelinu, którego wzór racyonalny podany został wyżej. Tenże wodzian nefelinu sodowego, traktowany roztworem węglanu potasowego w temperaturze 220°, daje krystaliczny bezwodny nefelin potasowy K₂Al₂Si₂08 (Lemberg). Następnie z badań Thugutta okazuje się, że wodzian nefelinu sodowego bardzo łatwo wymienia część wody krystalizacyi na sole sodowe rozmaitych kwasów mineralnych i organicznych, tworząc z niemi związki złożone i z nich niektóre, jak np. t. zw. azotany i fosforany sodalitu, mogą mieć ważne znaczenie w sprawie odżywiania się roślin. Reak-cya ta jest bardzo doniosła wobec olbrzymiego rozpowszechnienia kaolinu na powierzchni ziemi. W podobny Bposób działają na K. roztwory węglanów: węglan potasowy zamienia go na nefe-liu potasowy, węglan sodowy na kankrynit sodowy. Potraktowany roztworem meta-krzemia-n i sodowego Na₂SiO;, w temperaturze 200° do 220° daje analcyro, który pod wpływem chlorku potasowego przechodzi w leucyt. Reakcye te dowodzą z jednej strony blizkiego pokrewieństwa kaolinu z minerałami grupy leucytu i skaleni, z drugiej zaś strony—łatwości odradzania się, czyli powtórnego łączenia z alkaliami na glinokrzemiany, z których na drodze rozkładu w przyrodzie powstaje. Reakcya, mająca w swym skutku nefelin potasowy, należy do odwracalnych, albowiem krzemian ten pod wpływem kwasu karbolowego w temp. 200° traci potas całkowicie, przechodząc w związek kaolinowy H₂0.A)₂0₃.2Si0₂-|-2H₂0, w kwasie solnym tru-dnorozkładny i posiadający o jedną cząsteczkę wody więcej niż kaolin naturalny (Lemberg, Tlmgutt). Analogicznie do tych reakcyj wodnych odbywają się też niektóre na drodze ogniowej. A mianowicie kaolin z odpowiednią ilością sody, topiony w dużym nadmiarze chlorku sodowego daje sodalit 2Na₂Al₂Si₂Os. NaCl, w nadmiarze siarczanu sodowego — noseau, 3Na₂Al₂Si₂0₈. Na₂S0₄,

zaś w obecności związków wapnia mieszaninę izomorfową hauynu i noseanu, a także granatu alkalicznego (lagoriolitu) (Morozewicz). Topiony z chlorkiem potasowym, barowym lub strontowym, w obecności odpowiednich ilości tlenku K. daje związki bezwodne, odpowiadające wo-dzianowi nefelinu sodowego, a topiony z chlorkiem litowym lub chlorkiem wapniowym i bromkiem wapniowym daje związki zasadowe, jakoby połączenia glinianu z metakrzemianem (Wey-berg). W płomieniu dmuchawki nietopliwy, w soli fosforowej łatwo rozpuszczalny z wydzieleniem bezwodnika krzemowego, z roztworem kobaltu wypalany—błękitnieje. Kwas solny i azotowy nie działąją nań widocznie, gorący kwas siarkowy rozkłada go z wydzieleniem krzemionki rozpuszczalnej w roztworze sody. Na wyspie Anglesey i w Colorado znaleziono kryształki K-u tak zuaczne, że można było dokonać na nich pomiarów goniometrycznych. Kryształki te—to maleńkie płytki o zarysie sześciokątnym, jednoskośne lub trójskośne (niepewne) posiadają ściany: podstawową, piramidę, słup, płaszczyzuę podłużną. W świetle spolaryzowanem kryształek K-u rozpada się na 6 wycinków trójkątnych; płaszczyzna osi optycznych prostopadła do jednej z linii konturu, pierwsza dwusieczna prawie prostopadła do płaszczyzny podstawowej. Kąt osi dość wielki, dyspersya promieni czerwonych większa niż fioletowych. Dwójłomność i spół-czynmk załamania prawie takie same jak musko-witu. Kryształy i odmiany blaszkowe posiadają doskonałą łupliwość, równoległą do płaszczyzny podstawowej. Prócz tego zauważono spękania w trzech kierunkach równoległych do linii konturu. Blaszki i masy blaszkowe posiadają połysk perłowomaciczny; odmiany ziemiste są matowe. Biały, różowy, żółtawy, zielonawy. Ciężar właściwy 2.2 do 2.6. Odróżniamy następujące gatunki K-u.—Nakryt krystaliczny tworzy skupienia drobnołuskowe do zbitych, barwy śnieżno-białej, w mocnem świetle połyskujące z połyskiem perlowomacicznym. Wyjątkowo doskonały występuje w kopalni „Einigkeit” w Braad koło Freiberga; tworzy on tam klinowe lub wachlarzowate skupienia kryształów sześciokątnych. Niektóre odmiany rozkładne są w kwa sie solnym. Częsty w żyłach krzemowych i w sfe-rosyderytach formacyi węglowej. Znany w Marienbergu, Freibergu, Ehrenfriedersdorfie, Zwi-tkau, Lodève, Pottsville, Tamaqua w Pensylwanii. Foleryt—białe ciało, wypełniające czasami szczeliny w różnych skałach formacyi węglowej: w grubym łupku St. Gilles koło Leo-dyum występuje jako masa łuskowo-zieraista, w Bagatelle koło Visèn w okolicach Kartuźni-cy (Chartreuse, okolice Leodyum) tworzą miękkie, łagodne w dotknięciu, partye w dyorycie kwarcowym; pod mikroskopem widać, że składa się on z doskonale wykształconych maleńkich kryształków sześciokątnych, o kątach ściśle wynoszących 120°, najwyżej ⁷/₄ milimetra średnicy mających.-Kaolin albo kaolin właściwy czyli ziemia porcelanowa (po chińsku kao-ling), zbite masy, tworzące duże pokłady, gniazda i żyły, o odłamie nierównym, szorstkim lub ziemistym, bardzo miękkie, łagodne i rozcieralne, matowe nieprzeświecające, w suchym stanie w dotknięciu chude, zwilżone bardzo plastyczne. Tworzą pseudomorfozy po skaleniach, skapolitach, leu-cycie, berylu, topazie i in. Szczególniej tworzy się kaolin z ortoklazu K₂Al₂SiG0₁₆, przez odpadnięcie krzemianu K₂Si₄0₍₎ a przyłączenie dwu cząsteczek wody. Reakcya ta powszechnie zachodzi w przyrodzie za sprawą wody i dwutlenku węglowego. Pod mikroskopem cząstki kłaczkowate bezpostaciowe, czasami zdarzają się blaszki nieregularne i zrzadka sześciokątne. Słynne złoża kaolinowe Aue w okolicach Schnee-bercu, St. Yricix koło Limoges, St. Stephans w Kornwalii, Seilitz koło Meissen i w wielu innych miejscowościach, zazwyczaj znanych z wyrobu porcelany, jak np. w płycie granitowej wołyńsko-ukraińskiej kolo Korca (porcelana korecka), Horodnicy, Majdanu, Baranówki nad Słu-czą, i indziej. Częstokroć w kaolinie zawarte są jeszcze resztki skaleni.—Li to marga czyli szpik skalny—nazwa starogórnicza, oznacza ona zbite twarde odmiany (twardość około 2 do

3) — występuje w postaci nerkowatej, skorupia-stej, nieforemnej, tworząc żyłki i gniazda. Biała, żółtawa, różową z odłamem plasko-muszlo-wym do nierównego. W tufie porfirowym w Roch-licach (Saksonia) koncentrycznie skorupowa li-tomarga śnieżnej białości lub biała nieco ró-żowawa na krawędziach przeświecająca zwie się miel i nem, różowa lub mięsisto-czerwona— karnatem. Znana również w Schneckenstei-nie, w Cainsdorfie, w Ehrenfriedensdorfie, Neu-rode i indziej. — Glina (ił) jest mieszaniną, składającą się tylko w części z kaolinu, w części zaś z innych produktów rozkładowych, jako też z drobnego proszku minerałów niezwietrza-łych. Wody bieżące z jednej strony unoszą w postaci mętów produkty wietrzenia ziemiste, z drugiej zaś toczą po swem korycie okruchy skalne od gór oderwane. Skutkiem ciągłego tarcia się materyału okruchowego powstają zaokrąglone głaziki, żwir, lecz jednocześnie i miał drobny, unoszony prędzej i dalej. Strumienie i rzeki są jakby młynami skalnemi i płóczkar-niami. Ił, osiadający w miejscach zaciszniejszych, składa się więc już-to z przeważających cząstek kłaczkowatych, powstałych na drodze wietrzenia, już-to z obfitszych drzażdżek i drobniutkich odłupków skaleni i kwarcu, łuszczek miki, szczątków promienie, itp. Domieszka ziarn kwarcu bywa zwykle obfita, albowiem minerał ten nie wietrzeje, pozbawiony jest łupliwości, a twardość ma przytem większą niż jego towarzysze. Im więcej cząstek kłaczkowatych zawiera glina, tem jest plastyczniejszą. Domieszki żelaziaka brunatnego i czerwonego, które także należą do produktów wietrzenia, zabarwiają glinę często na żółto, brunatno lub czerwono. Również często obecna bywa w iłach i glinach domieszka węglanu wapniowego, powstała bądź przez rozkład skalenia wapniowego, bądź też będąca roztartym wapieniem. Większe ilości wapna pozbawiają gliuę plastyczności i czynią z niej margiel.— Tam, gdzie wybuchy bazaltu oddziałały na masy gliniaste, występuje częstokroć t. zw. jaspis bazaltowy, będący masą wypaloną o przełamie muszlowym, tam zaś gdzie gliny były wystawione na działanie pozorów węgla, powstaje produkt podobny, zwany jaspisem porcelanowym. W ziemi roślinnej i uprawnej odróżniamy zwykle części grubsze, jak piasek, żwir, głazy, okruchy skalne, ujawniające cechy podglebia, od części drobniejszych, nieraz jak pył subtelnych, a odpowiadających wogóle glinie lub marglowi, czyli od t. zw. miału. Ten bywa wypłókiwany przez ulewy, a dżdżownice wywłóczą go też na powierzchnię. Miał jest najważniejszą częścią składową gleby, albowiem skutkiem wielkiej powierzchni, jaką przedstawia, tudzież obecności cząstek kłaczkowatych, skupia w sobie warunki sprzyjające powstawaniu owych związków sodalitowych, o których wspominaliśmy wyżej. Stąd-to górna warstwa gleby ma własność zatrzymywania w sobie rozmaitych soli, które głębiej spływać nie mogą. Glina plastyczna jest dla wody nieprzepuszczalna, stąd na powierzchni pokładów tworzą się często bagniska. Przepuszczalność piasku jest około 3 070 razy większa od takiejże własności gliny. Grunta gliniaste są dla rolnika glebą zimną, piaszczyste i marglowate ciepłą.

T. zw. loss (glina mamutowa) składa się najczęściej z drobniutkich drzażdżek i zawiera węglan wapnia, bywa sypki, jakby zakurzony. Zdaje się jest on osadem napowietrznym, nadmuchiwanym przez wiatry peryodyczne (np. samum, itp. i stanowi doskonałe podglebie, zwłaszcza dla) kultury winorośli. — Bolus (z greckiego ßwXo? = gleba, rola, grunt); nazwa ta oznaczała dawniej rozmaite rodzaje gliny brunatnej. Werner ograniczył tę nazwę do utworów litomargowych, osadzonych w bazalcie i migdałowcu, rozpadających się i pękających w wodzie.—Ziemią pieczęt-uą (terra śigillata) nazywały się w Starożytności rozmaite gliny łagodne i plastyczne; odpowiednio uformowane i zaopatrzone przez kapłanów w pieczęć szły do handlu jako bardzo skuteczne lekarstwa przeciw rozmaitym chorobom, stąd nazwy: „ziemia lemnejska” (z wyspy Lemnos), „sfragid” (od a<ppay(<;=pieczęć), „cudowna ziemia saska” albo „teratolit” (od tepaç^cud i Xi'&oç = kamień). Gliny czyściejsze służą do fabrykacyi wyrobów glinianych. Naczynia „kamienne” (sztajngutowe) przypominają porcelanę; fajans, majolika mają przełam drobnoziarnisty porowaty, zwyczajne wyroby zduńskie są na przełamie grubsze. W Starożytności wyrabiano najczęściej naczynia czerwone, a gliny wypalonej (terra cotta) używano do celów dekoracyjnych. Skutkiem swej niezniszczalności, starodawne naczynia gliuiane mają dla historyi kultury znaczenie wielkie. Zastosowanie do folowa-uia sukna i modelowania znane były oddawna. Wyda się to może rzeczą szczególną, że w niektórych krajach Ameryki południowej zwłaszcza w Boliwii, glina biaława, łagodna uważana jest za „ziemię jadalną” i bywa spożywana. W przyrodzie istnieje wiele minerałów gliniastych, w wielu względach pokrewnych kaolinitowi. Jedne różnią się od niego zawartością wody jak newtonit i halloizyt, inne zaś zgoła odmiennym stosunkiem części składowych. Wszystkie jednak składają się z wody, krzemionki i glinki, mają wejrzenie gliniaste i często są plastyczne. Więc halloizyt: skład jego empiryczny A1₂0₃. 2Si0₂. 4H₂0

albo dla porównania z kaolimtem fl₂Al₂Si₂0g.3H₂0. Bezpostaciowy, w skupieniach bulastych lub nerkowych, napęczniałych, spękanych, odłam pła-skomu8zlowy, miękki łagodny, tw. 1.2—2.5 i wł.

1.9—2.1 błękitnawy, zielonawy, szarawy, słabo tłusty w połysku, w rysie błyszczący, w krawędziach prześwieca, do języka przystaje. W kwasie siarczanym zupełnie rozkładny. Często z gal-manem w wapieniach. Angleur (Belgia), Mie-chowice (Szląsk), Dreukowa (Siedmiogród); odmiana jego w Eiflu zwie się lencynem. Pokrewne halloizytowi są: glageryt w żyłach żela-ziaka brunatnego koło Bergnersreut niedaleko Wunsiedel (Bawarya), tworzy on tam bulaste, śnieżnobiałe, drobnoziemiste masy, ze zbitemi błę-kitnawo-białemi żyłkami i ziarnkami. Należy tu również milanit w Majdanpeku (Serbia), indya-nit (Lawrence Co), nerczyńskit (Nerczyńsk), wreszcie maltacyt, tworzący bardzo miękkie, ciągliwe cienkie powłoki w szczelinach bazaltu w Steindörfel, koło Budziszyna (Saksonia). Newtonit Al₂0₃.2Si0₂.5H₂0 czyli H₂Al₂Si₂0₈.4H₂0— białe i miękkie kaolinowate masy, składające się pod mikroskopem z maleńkich romboedrów. Występuje w masach do 40 funtów ważących w ciemnoszarej glinie koło Sned’s Creek w Ar-kanzasie. Al of an A1₂0₃.Si0₂5H₂0, a więc dwa razy mniej mający krzemionki niż poprzednie; groniasty, nerkowaty, naciekowy; tworzy powłoki, wypełnia szczeliny. Odłam muszlowy. La-two rozcieralny, kruchy. Twardość 3; ciężar właściwy 1.8 — 2. Barwy jasne najrozmaitsze, najrzadziej biała. Połysk szklisty. Przezroczysty lub przeświecający. Skład chemiczny chwiejny, choć większa część rozbiorów blizka jest dosyć wzorowi podanemu wyżej, któremu odpowiadają następujące ilości procentowe: krzemionki 23.81, glinki 46.51, wody 35.68. Zwykle drobna domieszka tleku miedziowego, która wywołuje zabarwienie, a w odmianie z Guldbausen (w okolicy Corbach) i z Schneeberga zawartość tlenku miedziowego dochodzi do 18°/₀. Prażony w kolbce daje bardzo wiele wody i miejscami czernieje, w płomieniu dmuchawki wzdyma się, lecz nie topi, bieleje i barwi płomień na zielono. Topiony z sodą również wykazuje reak-cye miedzi. W kwasach rozkładny z wydzieleniem się galarety krzemionkowej. W wielu miejscowościach księstwa Nassauskiego i Badeń-skiego, także w Siedmiogrodzie i w Anglii. Do alofanu należy seledynowo-zielony miłoszyn (Serbian) z Rudniaku (Serbia), zawierający 3.5°/0 tlenku chromowego; Samoit, tworzący stalaktyty w lawie Upolu (jedna z wysp Samoa), oraz Ka-rolatyn—impregnowany obficie ciałami bitumicz-nemi, tworzący bardzo kruche żyły i powłoki miodowo żółte o połysku tłustym w pokładzie węgla Zabrze koło Gliwic.— Ko 11 i ryt:

2 A₂0₃. Si0₂. 9H.₂0,

a więc mający dwa razy więcej glinki niż K. Nerkowy i bezkształtny, mniej łagodny, łatwo odpryskujący. Twardość od 1 do 2. Ciężar właściwy 2 do 2.15. Śnieżno-biały, szarawy, żółtawy, połyskujący lub matowy, w dotknięciu nieco tłustawy, do języka przywiera, w wodzie staje się przeświecającym. Wzorowi podanemu odpowiada skład procentowy następujący: 14.08% bezwodnika krzemowego, 47.93 tlenku glinowego, 37.99 wody. W płomieniu dmuchawki nie-topliwy, w kwasach rozkładny. Znany w Schem-nitz na Węgrzech, w Esquerra (Pireneje), w Hove koło Brighton. Pokrewny mu Szretteryt, zielony lub żółtawy, prawie przezroczysty, we Freienstein (Styrya). — Montmorylonit, bezkształtny, bardzo miękki, różowy; w wodzie roz-mięka, nie stając się plastycznym. Skład chemiczny chwiejny: prawie 50% bezwodnika krzemowego, 20% glinki, 26% wody, prócz tego nieco wapna, tlenku potasowego, tlenku żelazowego i ślady magnezyi. W płomieniu dmuchawki nietopliwy, wypala się i twardnieje. Kwas solny rozkłada go częściowo, kwas siarkowy całkowicie. Znany w Montmorillon i w niektórych miejscowościach sąsiednich. Przypuszczalnie jest produktem wietrzenia spodumenu. Należy tu smegmatyt—ciało bezpostaciowe białe lub błękitne, miękkie i giętkie, podobne do mydła. Tworzy się ona obecnie w Plombières, zawiera 42.30 krzemionki, 19,20 glinki, 38.54 wody.—Ra z urno wsk in składa się z 54.5 krzemionki, 27.25 glinki, 14.25 wody, co odpowia-

z. w.

da w przybliżeniu wzorowi Al₂Si₃0g.3H₂0; znany w niektórych serpentynach na Szląsku. Często zielony od zawartości około I/₄°/₀ tlenku żelazawego, lub błękitny od związków miedzi.—Cy-molit Al₄Si₉0₂₄.6H₂0 (63.37 krzemionki, 23.96 glinki, 12.67 wody), znany pierwotnie na wyspie ' Argentiera (Kimolos), szarawo-biały, mocno do języka przylegający, o wyraźnym pozorze gliniastym; powstaje jako produkt rozkładu skał tra-chitowych. Do cymolitu bardzo zbliżony jest Pe-likanit, uboższy w wodę, z kwarcem pomieszany, o odłamie muszlowym, matowy, przeświecający; bardzo częsty w granitach kijowskich.

Kap, ob. Przylądek.

Kap (Kaplandya), kolonia angielska na południowym rogu Afryki. Pojęcie K-i nie jest dość ściśle określone: w najściślejszem znaczeniu jest to tylko południowy skrawek Afryki na południe rzeki Oranje, ale często odnoszą też pod tę nazwę kraje na północo-wschód stąd leżące, jak kraj Basutów oraz Natal, a nawet przyłączone w nowszych czasach do korony angielskiej dawne rzeczypospolite Boerów: Oranje i Transwaal, oraz na zaohód od nich leżący kraj Beczuanów. Przy rozpatrywaniu stosunków fizyczno-geograficznych trudno się krępować tu niepewnością pojęv».ia i tern pokratkowaniem politycznem. Rozpatrzymy tu więc stosunki fizyczno-geograficzne pewnej naturalnej całości zwanej Południową Afryką, która od południowego rogu tej części świata rozciąga się między oceanem Atlantyckim na zachodzie, Indyjskim na wschodzie, na północ nieco po za 20° szer. płd. do uścia Cu-nene i działu wodnego między Limpopo i Zambezi (pod względem politycznym prócz posiadłości angielskich obejmuje ona też niemiecką Afrykę Południowo-zachodnią oraz część południową portugalskiego Mozambiku). Takie całkowite fizyczno-geograficzne objęcie pewnego znaczniejszego naturalnego działu Afryki jest tutaj tern potrzebniejsze, że od czasu gdy Afryka jako całość była traktowana w „Encyklopedyi”, upłynęło już wiele lat, w ciągu których nauka posunęła się znacznie naprzód.

I. Budowa geologiczna i ukształtowanie powierzchni. Podłoże Afryki południowej stanowią skały archaiczne i syluryjskie; są to mianowicie granity i gnejsy oraz stare łupki, piaskowce i kwarcyty. Te stare formacye zawierają znaczną część tutejszych kopalni złota; do nich należą np. kopalnie we wschodnim Transwaalu; w kraju Zulów, nad rzeką Tugelą itd. Na tym silnie zdyslokowanym fundamencie spoczywają niezgodne warstwy, tak zwane kaps kie, składające się z piaskowców, łupków i wapieni morskiego pochodzenia i odpowiadające forma-cyom dewońskiej i węglowej. Warstwy te w północno-wschodniej części Afryki południowej (kraje Duman i Nama) leżą poziomo, w północno-wschodniej zaś (np. Transwaal) i na południu są

£ne. powsz. ilustr. Zesz. 267. T. XXXIV.

sfałdowane. Warstwy kapskie zawierają też kopalnie złota (np. Witwaters-rand w Transwaalu). Na warstwach kapskich leżą warstwy karroo: łupki i piaskowce oraz dżabary; odpowiadają one formacyom od węgla do górnego tryasu; różnią się znacznie od osadów europejskich odpowiedniego wieku a natomiast są podobne do warstw gendwanu w Indostanie oraz do warstw australijskich. Warstwy karroo występują nie tylko w południowej części K-i na tarasie karroo, lecz i w innych częściach właściwej K-i i wogóle południowej Afryki, jak w całej Oranii, w południowo-wschodnim Transwaalu a zwłaszcza w Natalu, który przeważnie z nich się składa. Warstwy karroo w przeciwieństwie do warstw kapskich nie są prawdopodobnie osadem morskim. Co do tektoniki, to w południowej części K-i warstwy karroo biorą udział w sfał-dowaniu warstw kapskich, w innych zaś miejscach leżą prawie poziomo. Wypełniają one obszerną kotlinę, która jest otoczona utworami starszemi, jednak nie wszędzie: na południo-wschodzie, w Natalu i Kafraryi, brak tego obramowania, warstwy karroo sięgają do samego wybrzeża, gdyż tutaj znaczna część dalszego lądu, który łączył niegdyś Afrykę z Indostanem, zapadła się w morze. Plastyka kraju zajętego przez warstwy karroo przedstawia równinę przeważnie piaszczystą, stepową, śród której sterczą góry z twardych skał (wymodelowane przez spłó-kanie), między innemi wybuchowych. Góry te występują w dwóch formach: góry stołowe i spiczaste. Góry stołowe składają się z poziomych warstw łupku i piaskowca, uchronionych od spłó-kania przez pokrywę diabazową. Na obszarach zajętych przez warstwy kapskie występują też góry stołowe, złożone z warstw twardego piaskowca, spoczywającego na abrazyjnej podstawie z granitu, gnejsów i starych łupków. Góry stołowe ż czasem ulegają zniszczeniu i przetwarzają się w formę śpiczastą (spitzkopjes); szczyt diabazowy w górach śpiczastych może być albo drohną pozostałośoią zniszczonej pokrywy, albo ostro sterczącą żyłą. Wszystkie tutejsze góry złożone z warstw karroo, jak Rog-genvald, Nieuweveld, Stormberge, Drakenberge, są to tylko utworzone przez denudacye strome krawędzie wyżyny, które od strony południowej i wschodniej przedstawiają się pozornie jako góry. W podstawie warstw karroo leży osobliwy konglomerat Ouzyka, który przez jednych jest uważany za utwór wulkaniczny, przez innych—za lodowcowy, tak, iż przyjmują oni węglową (czy permską) epokę lodową. Co do epoki lodowej dyluwialnej, nie została ona jeszcze z zupełną pewnością wykryta w południowej Afryce. W warstwach karroo, zwłaszcza w tak zw. kimberlejskich łupkach, występują dyamenty. Po tej ogólnej charakterystyce budowy wewnętrznej i ukształtowaniu powierzchni południowej Afryki, przypatrzmy się teraz z te-

88

go punktu widzenia pewnym poszczególnym jej działom.

1) Kaplandya właściwa z Natalem i krajem Basutów. Jest to południowy skrawek południowej Afryki o ukształtowaniu powierzchni wybitnie tarasowatem. Jeżeli, wylądowawszy na południu, np. w zatoce Mossel (nieco na wschód od 22° dług. wsch.), postępować będziemy wgłąb kraju na północ, to napotkamy naprzód nizki pas nadbrzeżny, poprze rzynany zresztą grupami gór i pojedyńczemi górami. Następnie nieco na północ 34° szer płd. wstępujemy na przerwę denudacyjną, krawędź wyżyny, wznosząca się w Brookbost do 1524m.; krawędź ta jest pokrajana głębokiemi wąwozami, zwanemi kloofs, uciążliwemi dla kommu-nikacyi, zwłaszcza w porze deszczu, gdy wody potoków wypełniają całą szerokość wąwozów. Za tą krawędzią rozciąga się pierwszy taras, zwany Małym karroo (od hottentockiego wyrazu karusa = pustynny, nagi). Stanąwszy na tym tarasie, dostrzegamy dalej na północ nową wyższą denudacyjną krawędź wyżyny również pokrajaną przez kloofs. Krawędź ta tworzy góry Zwarte (Schwarze —Czarne), Baviaanskloof i Wikterhock; te ostatnie przytykają na wschodzie do zatoki Algoa w okolicy Port Elizabeth. Między dwiema ostatuiemi grupami płynie rzeka Groote River albo Gantas, między dwiema pierw-szemi—Olifant River. Ta druga krawędź jest już znacznie wyższa i dosięga w Seven Weeks Poort 2 325 m. Spadek tej, jak i poprzedniej krawędzi, jest bardzo stromy i pokrajany przez liczne, wązkie kloofs. Za pomocą tych kloofs dostajemy się na drugi taras — Wielki Karroo. Grunt Karroo w czasie suszy jest twardy, spękany, w czasie zaś deszczów pokrywa się pięknym kobiercem kwiatów. Na jego powierzchni wznoszą się odosobnione góry stołowe i ich grupy, z których Elandsberg wznosi się do 1490 m. Wpoprzek Wielkiego Karroo, a więc z południa na północ, biegnie dział wodny między obu oceanami: Atlantyckim i Indyjskim, ale rzeki tutaj płynące są przeważnie tylko peryo-dyczne. Barwa gruntu równiny jest czerwonawa, barwa gór stołowych — szaro - czerwona; wysoka roślinność kryje się tylko w wąwozach. Na północ od Karroo wznosi się przed nami nowa krawędź, oznaczana nazwą gór Nieuweveit, Schneeberg itd.; najwyższym szczytem jest wznosząca się w tych ostatnich górach Kompassberg, na 2 738 m. wysoka. Postępując ku wnętrzu kraju z zachodu, napotykamy też kilka stopni, ale nie są one tak wyraźne, jak na południu. Na samem wybrzeżu wpobliżu Kapsztadu wznosi się słynna odosobniona góra Stołowa na 1082 m. wysoka; z góry tej roztacza się jeden z najwspanialszych widoków na ziemi. Cały półwysep, na południe od tej góry, wyrastający między zatokami Stołową i Fałszywą i kończący się przylądkiem Dobrej Nadziei, jest napełniony ska-listemi górami, z których jedna nosi miano Vasco de Gamy; jeszcze wyżej (1213 m.) wznosi się półwysep zamykający zatokę Fałszywą od wschodu. Sam przylądek Dobrej Nadziei, widziany z północno-wschodniego wybrzeża zatoki Fałszywej (Stellenbosch), wygląda jakby skała, pływająca na wodzie. Na północ Kapsztadu pierwszy taras nadbrzeżny wznosi się na 50—150 m.; dopiero w pewnej odległości ku wnętrzu występuje wysoka krawędź gór Olifant, w których szczyt Winterhock wznosi się do 2 087 m. Tutaj znajduje się węzeł hydrograficzny, z którego rzeki wypływają w części ku wybrzeżu zachodniemu, w części ku południowemu, i tutaj ta krawędź zachodnia łączy się z poznaną wyżej krawędzią południową, mianowicie górami Zwarte. Drugą z kolei zachodnią krawędź stanowią góry Cedar, które razem z górami Olifant ograniczają podłużną południkową dolinę rzeki Olifant i w szczycie Sneenwkop dosięgają 1931 m.; dalej na północ za rzeką Doom (prawy dopływ Olifantu) występują góry Rokkeveld. Jeszcze dalej na północ rozpoczynają się pustynne, dzikie góry kraju Małego Nama, przybierające już charakter gór sąsiedniego za rzeką Oranje kraju Wielkiego Nama, należącego już do posiadłości niemieckich. Z gór kraju Małego Nama szczególniej zasługują na uwagę góry Kamies na 1680 m. wysokie, a dalej na północ góry Miedziane, gdzie koło Ookiep znajdują się kopalnie miedzi na wysokości 922 m. Poza temi grupami ku wnętrzu lądu występują równiny Wielkiego Kraju Buszmanów; pośród tych równin jednak wznoszą się tu i owdzie pojedyńcze góry i grupy gór, jako szczątki zniszczonej wyżyny; do nich należą np. Roodberg, Wielki Doornberg (1 520 m.) i głębiej we wnętrzu Karreeberge (1460 m.). Spadek tego kraju jest już w zupełności pochylony na północ ku rzece Oranje. Równina wnętrza za temi górami nie jest też zupełnie równa, lecz posiada tu i owdzie góry, a przytem ma znaczną wysokość nad powierzchnią morza; miasto De Aar, ważna krzyżownica kolei żelaznych, często wspominana w ostatniej wojnie z Boerami (1899), leży na wysokości 1274 m., a druga również ważna krzyżownica Colesberg — nawet na wysokości 1 340 m. Poziom tej równiny ma też układ tarasowaty: często napotyka się tu strome krawędzie, zwane Rand, wyglądające zdała jak góry; wstąpiwszy na nie jednak, znajdziemy się znów na równinie, różniącej się od poprzednich tylko pod względem klimatycznym. Kraj ten przerzynają liczne koleje, wiążące porty: Kapstadt, Port Elizabeth, Bathurst i East London z okręgami złotemi i dyamentowemi wnętrza.— Rzeki K-i nie mają znaczenia dla żeglugi: płyną one naprzód po suchej wyżynie, więc posiadają mało wody, następnie rzucują się wodospadami przez krawędzie tarasów, wreszcie przy uściach są zatamowane mieliznami. Że-główną jest tylko rzeka Breede, uchodząca na południowera wybrzeżu do zatoki St. Sebastian, oraz rzeka St. John, uchodząca na wschodniem wybrzeżu w krainie Pondo. Ku północy od gór Nieuweveld i od uścia rzeki Olifant na zacho-dniem wybrzeżu aż do rzeki Oranje niema prawie zupełnie rzek trwałych; występują tutaj tylko kałuże, najczęściej zresztą wyschłe i pokryte skorupą solną, zwane pans albo vleys, przypominające Australię. — Zwróćmy się teraz do wschodniej krawędzi wyżyny. Od znanych już nam gór Schneeberg ze szczytem Stormberg ciągną się z jednej strony odgałęzienia na po-łudnio-wschód (Tandtiesberge, Witteberge, Elands-berge), dosięgające 2 378 m. i gubiące się na wybrzeżu między East London i uściem rzeki Wielkiej Kei. Drugie odgałęzienia ciągną się na północo-wschód; ograniczają one z początku łukowato wraz z poprzedniemi rozgałęzieniami równinę Middelburgu i Cradoku, a następnie pod nazwą Stormberge i Drakenberge, albo Q u (k) at lila mb a (o), ciągną się daleko na płn.-wschód równolegle do wybrzeża, tworząc dział wodny między licznemi rzekami nadbrzeżnemi i rzeką Oranje. W górach tych na granicy Natalu i kraju Ba-sutów wznosi się szczyt Potong, inaczej góra Antylop, albo Mont aux Sources, sięgająca 3 400 m., zapewne najwyższa góra Afryki południowej, na południo-wschód od niej też, na granicy Natalu i kraju Basutów, wznoszą się jeszcze inne, nieco niższe szczyty, jak Cathkin Peak 3160 m., Giants Peak 2 940 m. itd. Te szczyty stanowią węzeł hydrograficzny, wypływa stąd rzeka Oranje i jej dopływy, jak np. Caledon, i do Vaalu płynąca Wilgę; z drugiej strony — Tugela i inne rzeki nadbrzeżne. Od szczytu Mont aux Sources ciągnie się na południo-zachód równolegle do głównego grzbietu gór Drakenberg, między górną Oranie i Caledonem, łańcuch gór Ma-luti, który w szczycie Machacha wznosi się do 3 350 m. Góry Drakenberg, jak zwykle skrajne góry Afryki południowej, tylko po zewnętrznej, wschodniej stronie noszą wybitny górski charakter: spadają tu one ku wybrzeżu tarasowato i są silnie pokrajane przez erozyę licznych rzek, zasilanych obfitemi po tej stronie opadami; tu większe góry te pochylają się łagodnie. W północnej części tych gór, gdzie na zachód od zatoki Delagoa wznosi się szczyt mający około 2 500 metr., niektóre rzeki przerzynają całkowicie góry, jak Komati ze swym dopływem, rzeką Krokodylową, oraz rz. Olifant, dopływ Limpopo. Obfitość mułu przynoszonego przez liczne rzeki nadbrzeżne i prąd Mozambicki przyczyniły się do zamknięcia niektórych zatok mierzejami, wytworzenia lagun, jak np. St. Lucia i Kori.

2) Niemiecka Afryka południowo-zachodnia. Na północ uścia rzeki Oranje ciągnie się pustynny, pokryty diunami pas nadbrzeżny, za nim kraina górzysta do 2 000 m. i więcej wzniesiona, a dalej ku wnętrzu stepowa i pustynna równina Kalahari. Wybrzeże jest nietylko pustynne, ale też bardzo jednostajne, trzy tylko drobne zatoki: Angra Peąueńa, Sandfischhafen i Wahlfischbai (ta ostatnia należy do Auglików). Wzdłuż południowej części wybrzeża ciągną się drobne wysepki, odwiedzane przez ptaki morskie, które tu złożyły znaczną ilość guana (dzięki suchemu klimatowi); wysepki te, należące do Anglików, noszą w części dziwaczne nazwy, jak: Roastbeef i Plumpudiug. Rozciągająca się za wybrzeżem kraina górska składa się po części z gór granitowych (zaokrąglonych) i gnejsowych (stromych, zębatych), po części z piaskowcowych (stołowych); pierwsze przeważają na północy w kraju Camam, drugie na południu w kraju Wielkim Nama. Zdaje się, iż góry tutejsze nigdzie nie przenoszą 2 300 m. Równina za górami posiada znaczne wzniesienie, przeszło 1 800 m.; nawet zagłębienia ze źródłami i osadami leżą wysoko, tak np. Windhoek — na wysokości 1625 metrów. Góry zawdzięczają swe powstanie w części zwietrzeniu, w części zaś linii zapadnięcia, ciągnącej się z północy na południe i ujawniającej się szeregiem źródeł gorących: w Omaruro, Barmen, Windhoek, Rehoboth; temperatura niektórych wznosi się do 77°. Rzeki tutejsze płyną po części do Atlantyku, jak Swakop, uchodząca do zatoki Walfisch, po części do Oranje, jak rzeka Wielkiej Ryby, po części giną w pustyni Kalahari (ob.); wszystkie one posiadają wodę tylko czasowo, znika ona szybko, ale nie wszystka się ulatnia: część wsiąka i znajduje się na dnie łożysk pod ziemią, skąd ją za pomocą kopania można mniej więcej łatwo wydostać; dlatego - to łożyska tutejszych rzek są ważne zarówno dla osadnictwa jak i dla kommunikacyi. Ulatniająca się woda w kotlinach pozostawia skorupy solne i osady tufu wapiennego.

3) Kraje Boerów (kolonie: Oranje i Trans-waal). Pustynia Kalahari (ob.) ku wschodowi traci coraz bardziej charakter pustynny; przez tę wschodnią część jej biegnie wielka kolej żelazna, łącząca Kapsztad, Kimberley, Mafeking i Bulawayo. Kolej ta przekracza pod Hopetowu na wysokości 1100 m. rzekę Oranje, pod War-renton zaś—rzekę Vaal. Mafeking leży jeszcze w dorzeczu Oranje, jakkolwiek zresztą wobec suchości klimatu bardzo rzadko nić wodna sięga od tego miejsca do rzeki głównej. Nieco dalej na północ od Mafekingu kolej wkracza w dorzecze Limpopo. Prawie bezpośrednio na wschód od tej kolei rozciągają się kraje Boerów (Oranje i Transwaal), do niedawna rzeczypospolite, obecnie kolonie angielskie. W większej, północnej części Transwaalu występuje na jaw fundament granitowy, na południu zaś od Pretoryi leżą warstwy kapskie, a na południu od rz. Vaalu warstwy karroo. W kolonii Orańskiej wyżyna wznosi się średnio na 1400 m. (miasto główne Bloemfontein 1377 m. nad poz. morza);

pochyłość kraju zwróooua jest głównie na zachód ku rzece Vaal, albowiem pas wyniosłości, ciągnący się od szczytu M-t aux Sources na po-łudnio-zachód, stanowiący dział wodny między rzekami Vaal i Caledon, ciągnie się daleko bliżej tej ostatniej rzeki, niż pierwszej; tym sposobem do Caledonu płyną tylko krótkie rzeczki, podczas gdy do Vaalu, płynącego w znacznem i jednakowem oddaleniu od działu wodnego, spływają większe rzeki, przerzynające falistą, prawie pozbawioną drzew, wyżynę Oranje. Za Vaalem rozpościera się wyżyna Transwaalu, wznosząca się pod Heidelbergiem w tak zwanym Hoogevelt do wysokości 1911 m. Na źró-dłowiskach Limpopo w grzbiecie Witwatersrand występują jasne wapienie ze zjawiskami karsto-wemi. Na północ Hoogeveltu wznosi się równoleżnikowy grzbiet Magaliesberge, dosięgający blizko 2 000 m ; szczyty są przeważnie płaskie. Dalej na północ rozciąga się tak zwany Boschveld, kraj płaski, kotlinowaty, zawsze jednak na wysokości 800 — 1000 m. Północna część Transwaalu jest napełniona odosobnionemi górami denudacyjnemi; tutaj należy np. na 1378 m. wysoka góra Pilandsberg; na jej wyżynowym grzbiecie znajduje się bagnisko, z którego spływają liczne strumienie; dalej—grupa gór Water-berga między Limpopo i jego dopływem Nylstroom (t. zw. z powodu obfitości krokodylów); najbardziej górzysta okolica znajduje się wpobliźu Li-denburga i dalej na północ za rzekę Olifant (Zondpansberge), gdyż tutaj przechodzimy do poznanych wyżej gór Dakenberg. Granitowe góry tych okolic przedstawiają w wielu miejscach malownicze dzikie krajobrazy: nieraz wielkie głazy są na sobie nagromadzone niby rui-iny, wielkie różnice temperatury między dniem i nocą, wywołujące pęknięcia skał, przyczyniły się bezwątpienia do tej malowniczości. W krajach Boerów lub w ich najbliższem sąsiedztwie leżą źródłowiska dwóch największych rzek południowej Afryki: Oranje i Limpopo. Oranje albo Gariep (to jest „wielka rzeka”), tak zwana przez Hollendrów na cześć domu Orańskiego, ma długości 1 860 kim. Wątpliwą jest rzeczą, czy za główną rzekę tego systematu uważać należy ramię południowe, to jest górną Oranje, czy też ramię północne, to jest Vaal,—długość biegu przemawia za Vaalem, obfitość wody i zachowanie kierunku—za Oranje. Górna Oranje bierze początek z góry Mont aux Sources na wysokości około 256 m., przepływa w bystrym biegu w dolinie poczęści wązkiej kraj Basutów, pod Be-thulie zwraca się na północo-zachód, przyjmuje z prawej ważny dopływ Caledon, wypływający też w okolicy Mont-aux-Sources. Vaal jest, równie jak Oranje, rzeką wyżynową, bierze on początek we wschodniej części Hoogeveldu na wysokości 1 700 m., na wyżynie Klipstapel; jest to ważne centrum hydrograficzne: oprócz Vaalu leżą tu źródłowiska Komati i Olifantu; długość

Vaalu wynosi 680 kilom., szerokość wpobliźu uścia 420 m.; bogactwo jego dopływów leży, jak widzieliśmy, głównie w Oranje nie w Trans-waalu. Po połączeniu się Oranje z Vaalem rzeka pod nazwą Oranje płynie w głównym zachodnio-północno-zachodnim kierunku do Atlantyku; dopływy jej w tym biegu są bardzo ubogie w wodę; zwykle nawet całkiem jej nie posiadają, a że przytem sama Oranje utrącą wiele wody przez ulatnianie się jej, w dolnym więc biegu można ją przebywać wbród; jeżeli dodamy, iż w wyższych częściach biegu posiada ona prądowiny, a nawet wodospady, to zrozumiemy, że nie ma żadnego znaczenia dla żeglugi. Brzegi rzeki są porosłe trudnemi do przebycia zaroślami, tak, iż nawet lądowa kommunikacya wzdłuż rzeki jest utrudniona; rzeka płynie w łożysku głębokiem, i wskutek tego dla nawadniania sąsiednich okolic nie może być używaną. Uście rzeki jest zamknięte mielizną. Zupełnie inny charakter nosi inna rzeka, Limpopo: płynie ona, jak rzeki zwrotnikowe, przez sawanny i wilgotne lasy; powstaje w zachodniej części Transwaalu, z gór Widwatersrand i Magalies, z dwóch rzek źródłowych: rzeki Krokodylów i Marico; z początku płynie przez kraj górzysty i wyżynowy, dopiero pod 22° szer. płd. wkracza do wilgotnej krainy lesistej; w swym biegu północno-wschodnim otrzymuje główne dopływy ze strony prawej, jak oto: Pongola, Pałała, Nylstroom albo Magalakneen i Ingalele. Zwracając się na wschód, rzuca się Limpopo z krawędzi wyżyny wodospadem Tolo Asime, wreszcie wstępuje na nizinę nadbrzeżną i tu przyjmuje jeszcze z prawej strony znaczny dopływ, Olifant, biorący początek wpobliźu jej źródeł. Na północ od rzeki Limpopo ciągnie się (równie jak i na południu od niej) kraina skał granitowych (kraj Matabele), stanowiąca przejście do dorzecza Zambezi.

II. Klimat. Afryka południowa stanowi pod względem klimatycznym dość zamkniętą w sobie całość; tylko wzdłuż wschodniego pasa nadbrzeżnego, dzięki ciepłemu prądowi mozambickiemu, wkracza tu daleko na południe klimat zwrotnikowy, tak, iż pod względem klimatycznym można podzielić Afrykę południową na dwie różne części: wschodnią i zachodnią. System wiatrów i stosunki opadów są tu różne; pod względem temperatury istnieją też różnice między wybrzeżem wschodniem, oblanem, jak wspomnieliśmy, przez prąd ciepły, mozambicki, a wybrzeżem zachodniem, oblanem przez prąd zimny, ben-guelski. Wogóle klimat południowej Afryki można określić jako podzwrotnikowy. Zależy on od dwóch maximôw ciśnienia, leżących na oceanach południowo-Atlantyckim i południowo-Indyjskim i przesuwających się nieco wraz z rocznem przesuwaniem się słońca. W czasie lata południowej półkuli, gdy obszar wysokiego ciśnienia przesuwa się najdalej na południe, wtedy w A-fryce południowej panują wiatry południowo-wschodnie; tylko w części strony wschodniej przechodzą one z powodu silnego rozgrzania wnętrza kraju w wiatry północno-wschodnie. Pas wiatrów zachodnich, właściwych pasowi u-miarkowanemu, przypada wtedy dość znacznie na południe od południowej Afryki. W czasie zimy południowej półkuli—odwrotnie: obszar wysokiego ciśnienia przesuwa się na północ, pas wiatrów zachodnich przesuwa się za nim i obejmuje południowy skrawek Afryki, a ląd jest wtedy często zimniejszy, niż morze. Tym sposobem w czasie lata Afryka południowa leży jakby między dwoma obszarami wysokiego ciśnienia (na morzach), przedstawiając sama obszar nizkiego ciśnienia; w zimie zaś obszar wysokiego ciśnienia rozpościera się już i nad lądem. Wówczas zachód posiada swą bardzo skąpą porę deszczu, wschód jest wtedy najsuchszy; w lecie zaś susza na zachodzie występuje z największą siłą. Wiatry wywierają bardzo ważny wpływ na klimat Afryki południowej, na roślinność i życie człowieka. Wprawdzie niszczące burze występują tu rzadko, ale wiatry normalne wieją z wielką siłą, unoszą wiele pyłu, atoli zarazem oczyszczają powietrze od chorobotwórczych miaz-matów. Tak np. w okolicach Kapsztadu w lecie pasat południowo-wschodni wieje nieraz czternaście dni, wciąż z jednakową gwałtownością, u-nosząc tumany pyłu, ale przynosząc zarazem zdrowie—tak, iż otrzymał miano cape doctor. Na panującej nad Kapsztadem górze stołowej podczas tego wiatru tworzy się niekiedy t. zw. „obrus”: powietrze, wstępujące po stokach góry, oziębia się, a jego wilgoć, skraplając się, tworzy olśniewająco biały obłok, który zdaje się spadać przez północny stok góry, ale do stóp jej nie dosięga, albowiem w ciepłem powietrzu na wysokości około 900 m. ponad miastem znowu się rozpływa. Pojawienie się „obrusa” jest dla mieszkańców Kapsztadu zapowiedzią silnego wiatru południowo - wschodniego, oczekiwanego z upragnieniem podczas upalnych dni letnich. W zimie występują tu silne wiatry północno-zachodnie, niebezpieczne dla okrętów, stojących w zatoce Stołowej, otwartej ku północy, podczas gdy zatoka Fałszywa obawia się znów wiatrów południowo-wschodnich.—Co do temperatury, to przedewszystkiem należy zauważyć, że na wybrzeżu wschodniem, pod wpływem ciepłego prądu mozambickiego, stopień ciepła jest wszędzie prawie jednakowy—stopień szerokości geograficznej nie ma tu prawie żadnego wpływu; na wybrzeżu zachodniem znowu ten sam ujed-uoatajniający wpływ ma prąd zimny, benguel-ski. Daleko większy wpływ, niż szerokość geograficzna, ma tutaj na temperaturę przeciwieństwo między wybrzeżem i wnętrzem, a to tem-bardziej, że wnętrze przedstawia wyżynę znacznie nad poziom morza wzniesioną: wielkie różnice między gorącem lata i dnia, a zimnem zimy i nocy, a także — między miejscami oświe-tlonemi przez słońce i zacienionemi, są to cechy charakterystyczne dla wnętrza kraju w odróżnieniu od wybrzeży. Średnia roczna temperatura Kapsztadu (33°56' szer. połudn.) wynosi 16.3°, średnia stycznia 20.6°, średnia lipca 12.3°, amplituda równa więc tylko 8.3° — klimat przeto wyłącznie oceaniczny. Port Elizabeth, z temperaturą stycznia 21.1°, a lipca 13.7°, ma jeszcze mniejszą amplitudę, 7.40°. Miejscowości wnętrza mają, naturalnie, daleko większe wahania: już w Worcester, tylko o 100 kim. na wschód od Kapsztadu, ale na wysokości 240 m. nad pow. morza, różnica między najcieplejszym i najzimniejszym miesiącem wynosi 10.6°. W Bloemfontein, mieście głównem dawnej rzeczypospoli-tej Oranje, na wysokości 1 377 m., z temperaturą stycznia 22.6°, a lipca 7.6°, a więc z latem cieplejszem, a zimą zimniejszą, niż Kapsztad, wahanie roczne wynosi 15°. W Colesberg, na południu górnej Oranje, na wysokości 1 340 m., z temperaturą stycznia 23.6°, a lipca 7.2°, wahanie wynosi 16.4°. Kontynentalność klimatu wnętrza wyraża się jeszcze dobitniej w temperaturach krańcowych. Średnie temperatury krańcowe są: Bloemfontein 34.5° i — 5.2°, Du Toits Pan pod Kimberleyem w okręgu Dyamen-towym 40.2° i —4.7°, Colesberg 40.2 i —8°, Suthernald w średnim Roggeveldzie (1430 m.) 34.7° i —10°. W przeciwieństwie do tego Kapsztad tylko 32.9° i 4.3°, Port Elizabeth 35.1° i 5.9°. Temperatury krańcowe absolutne: Bloemfontein 36.9° i —6.9°, Aliwal North nad górną Oranje (1205 m.) nawet 41.1° i —10.6°; tymczasem w Kapsztadzie tylko 36.3° i 3.2°. Widzimy więc, że we wnętrzu lądu, na wyżynach, temperatura w zimie spada znacznie poniżej zera; w Oranje tworzy się czasami tak gruba powłoka lodowa na wodach stojących, że może unieść człowieka. I dzienne wahania temperatury są znaczne we wnętrzu: podczas, gdy na południowem wybrzeżu wynoszą średnio 8° i są mniej-więcej jednakowe we wszystkich porach roku, to w Karroo dosięgają 17.2° (wiecie nawet 16.2°), nad górną Oranje 15.2° (na wiosnę 16.1°); niekiedy nawet w pewnych dniach wahania dzienne we wnętrzu dosięgają 30° i więcej.—Opady w południowej Afryce są bardzo nierówno rozdzielone: krańcowo suchy zachód stanowi rażące przeciwieństwo z dżdżystym wschodem; przytem na zachodzie panują deszcze zimowe, na wschodzie letnie, środek stanowi obszar przejściowy. Podczas gdy zachodnie wybrzeże należy do najuboższych w opady na ziemi, wybrzeże wschodnie ma przeszło 1000 mm. opadów; poza górami Drakenberg ku zachodowi ilość opadów zmniejsza się stopniowo: Pella w kraju Małym Nama, wpobliżu Oranje, ma tylko 96 mm.; jeszcze niższe ilości spotykamy w kolonii niemieckiej i nad zatoką Walfisch (7 mm). Południowy brzeg przedstawia już przejście do stosunków deszczowych pasa umiarkowanego: Port Elizabeth ma tylko 525 mm., Kapsztad 656 mm.; tylko na Górze Stołowej spada większa ilość deszczów, zwłaszcza na stronie zwróconej ku cieplejszemu oceanowi, Indyjskiemu. Wnętrze wyżyny we wschodniej części posiada mniej-więcej taką samą ilość opadów jak Kapsztad; ku zachodowi, jak wspomnieliśmy, ilość opadów się zwiększa; ubogi też w opady jest Karroo (200—400 mm.). Co do pory, to zimowe deszcze zachodu i południa przechodzą stopniowo w letnie deszcze wschodu i północy. Wyżyny wnętrza, a niekiedy i południowe wybrzeże, posiadają opady śnieżne; na wyższych górach śnieg pada każdego roku. Powyżej 2 000 metr. śnieg leży długo, mianowicie na górach Drakenberg, w obszarze źródłowisk Oranje, leży całą zimę. Skrajna granica przypadkowych opadów śnieżnych biegnie z zachodu wzdłuż południowych brzegów rzeki Oranje na wschód, od liścia Vaalu zwraca się na północo-wschód ku źródłom Limpopo, następnie znów na wschód do szczytu Mauchspitze, a stąd wzdłuż górzystej granicy Transwaalu po stokach gór Drakenberg na południe. Samo wybrzeże wschodnie i południowe do zatoki Algoa, jako też wybrzeże zachodnie, zdają się być wolnemi od śniegu. Na Górze Stołowej niekiedy nad ranem ukazują się płaty śniegu. — Burze, zwykle połączone z gradami, są częste w górach Drakenberg i na wyżynach wnętrza, są przytem niebezpieczne: chmury ciągną tu nizko, a na rozległych bezdrzew-nych wyżynach już wóz, ciągniony przez woły, tworzy silny punkt przyciągania dla piorunów.— Zachmurzenie nieba we wnętrzu jest bardzo małe, to też podróżni wysławiają pogodę tutejszego nieba. Pochmurniejszy jest półuoco-wschód. Podczas, gdy w Karroo zachmurzenie wynosi 10%, to w Natalu 52%. Charakterystyczną jest także wielka suchość powietrza, która czyni łatwiejszem do znoszenia zarówno gorąco letnie i dzienne, jak zimno zimowe i nocne: Europejczyk może w południowej Afryce swobodnie pracować przy 30° gorąca i więcej. Wogóle klimat Afryki południowej jest bardzo zdrowy, tak, iż lekarze na te jasne, suche wyżyny wysyłają chorych piersiowych, szczególniej do Bloemfontein. Beaufort West (893 m. nad poz. morza) na północnym skraju Karroo posiada już wielki zakład leczniczy dla suchotników. Znacznie różne od reszty kraju stosunki klimatyczne spotykamy na północo-wschodzie nad Limpopo i na przejściu do Zambezi: tutaj klimat zbliża się już do zwrotnikowego: wielka wilgotność, parność, znaczna ilość opadów, w wielu miejscowościach malarya. Już w Natalu nie spotykamy owego suchego ciepła i jasnego nieba, właściwego reszcie południowej Afryki, a zwłaszcza wyżynom wnętrza. W Durbanie średnia temperatura roczna wynosi 20.2°, lipca 16.9°, stycznia 23.4°. Wysokość opadu dochodzi 1036 mm.; ubogiemi w opady są miesiące zimowe. Zachmurzenie w Natalu wynosi 50% i więcej. W górach, jak w Pietermaritzburgu oraz w Pretoryi, jest, naturalnie, chłodniej: pierwszy, na wysokości 640 m., ma średnią temperaturę roczną 17.5°, druga, na wysokości 1 360 m., ale bliższa równika, ma średnią roczną temperaturę 19.4°. Szczególniej wilgotno-gorący i niezdrowy klimat spotykamy nad zatoką Delagoa: w Rikatla, niedaleko tej zatoki, o 22 kim. na północ od Laurenęo Marquez, średnia temperatura roczna wynosi 22.8°, lipca 19.2°, stycznia 25.7°.

III. Rośliny i zwierzęta. Południową Afrykę można podzielić na 7 obszarów roślinnych: 1) Obszar Wiecznozielonych roślin Kap-landyi (Buschregion) zajmuje tylko małą cząstkę kraju, mianowicie jego skrawek południowo-zachodni. Nizkie zarosłe, o barwach ciemnych lub niebieskawo-zielonych, stanowią tu charakterystyczną cechę krajobrazu; drzewa występują tylko wyjątkowo i rzadko wznoszą się wyżej nad 7—9 m. Krajobraz kaplandzki da się porównać do nadbałtyckich wrzosowisk. Wśród flory kapskiej najbardziej rozpowszechnione są rodziny proteaceae i ericaceae. Rośliny te występują tu w bardzo licznych gatunkach, ale obszar rozprzestrzenienia wielu gatunków jest często bardzo ograniczony. Rośliny kapskie więc wykazują wielki endemizm; są to prawdopodobnie szczątki daleko większego niegdyś obszaru rozprzestrzenienia, który prawdopodobnie miał połączenie z Australią, wykazującą pewne podobieństwo d<5 flory kapskiej. Należy jednak zauważyć, że podobieństwo to nie rozciąga się do zwierząt, które w obu krajach są bardzo różne. 2) Obszar Karroo. Już dawno podróżnik Lichtenstein opisał Karroo jako krainę kontrastu między porą pustynnej suszy i bogactwem cudownych kwiatów cebulkowych w czasie krótkiej pory deszczu. Wiele tutejszych roślin kwiatowych zdobi europejskie oranżerye, a kwiaty Helichrysum vestitum, które pokrywają tu ziemię jak świeżo spadły śnieg, zbierane massami i suszone, idą na sprzedaż do Londynu i Hamburga; wiele tego materyału spotrze-bowywa Rossya na ozdobę świątyń. Krajobraz Karroo jest pozbawiony drzew, panują tu krzaki i krzewy. Wiele roślin południowo-afrykań-skich posiada środki ochronne przeciw suBzy i zwierzętom: liczne rośliny cebulkowe mogą długo przetrwać suszę w suchym i twardym, jak kamień, gruncie, oczekując na porę deszczową. Inne rośliny ograniczają do minimum rozwój liści lub też posiadają liście twarde, skórzaste. Liczne są tutaj rośliny cierniste i kolczaste, podobnie, jak i w innych krajach suchych. Wiele też roślin posiada silny zapach aromatyczny: otaczają się one niby atmosferą olejków lotnych, chroniących je od ulatniania wody. Godnemi uwagi są tak zwane zarośla nosorożcowe (Elytropappus rhinocerotis), które tak się rozprzestrzeniają, że dla ich wyni-

dem krajem bardzo bogatym—rajem dla myśliwego i zoologa. Podczas, gdy wogóle wschodnie wybrzeże Afryki odznacza się bogactwem, a zachodnie — ubóstwem zwierząt, w Afryce południowej bogactwo wybrzeża wschodniego wkracza też i na zachodnie. Od jakich stu lat jednak niewyczerpane, zdaje się, bogactwo zwierzęce Afryki południowej stale się zmniejsza. Gdy Europejczycy przybyli tu po raz pierwszy, byli zdziwieni olbrzymiemi stadami antylop i ga-zelli, zebr i kuagg, słoni i nosorożców, hippopo-tamów, bawołów i żyraf. Ale już w r. 1853, nosorożce, a w 1857 — hippopotamy zostały we właściwym K-ie wytępione. Ze zwierząt drapieżnych żyją tu jeszcze w małej liczbie hyeny, lamparty, wilk ziemny i szakal. Słoń w lasach południa utrzymuje się jeszcze dzięki ochronie rządowej. Cztery są przyczyny tego ubywania lub znikania zwierząt: sposób polowania, właściwy krajowcom, prowadzący do massowego zabijania zwierząt; liczne wyprawy myśliwskie białych; napływ kolonistów i poszukiwaczy złota, wreszcie, w ostatnich czasach—zaraza, która tępi antylopy i bawoły. Według Wallace’a to wyniszczenie zwierząt przybrałoby jeszcze większe rozmiary, gdyby nie mucha tsetse, która uniemożliwia dalekie wyprawy myśliwskie, konne i podróże wołami. Rysunki zwierząt, pozostawione przez Buszmanów na skałach, będą stanowiły ważną wskazówkę do poznania rozprzestrzenienia zwierząt, gdy ich wytępienie poczyni większe postępy. Te gatunki, które żyją w zaroślach, utrzymały się lepiej, niż mieszkańcy otwartych stepów. Z przerzedzeniem się wielkich zwierząt rzadszemi stały się też niektóre ptaki drapieżne, jak np. sępy; podobnież i ptaki nosorożcowe (Bupliaga erythrorhyncha), które towarzyszą nosorożcom, bawołom, antylopom, a także koniom i bydłu, żywiąc się dokuczającemi im owadami i ostrzegając krzykiem przed zbliżającem się niebezpieczeństwem, będą się bezwątpienia stawały coraz rzadszemi lub będą zmuszone zmienić sposób życia. Na północo-wschodzie, na przejściu do Afryki zwrotnikowej, znajdują się w rzekach liczne krokodyle; nad Limpopo rozpoczyna się już obszar zabójczej dla bydła muchy tsetse, która wyznaczyła północną granicę rozprzestrzenienia się pasterskich Boerów.

szczenią zamierzano już przedsięwziąć środki prawodawcze; zresztą zarośla te mają też i swoją dobrą stronę, chronią bowiem grunt od spłó-kiwania i zwiewania. 3) Obszar wyżyn z roślinami wrzosowatemi, nędznemi krzakami, pozbawiony drzew; endemizm i tu jest znaczny, ale ilość gatunków — znacznie mniejsza niż w poprzednich obszarach. 4) Obszar H o o-geveldu w krajach Boerów przedstawia równiny trawiaste z porozrzucanemi małemi laskami. 5) Kalahari obejmuje właściwą pustynię i większą część posiadłości niemieckich. Naj-pustynniejszy charakter nosi tu pas nadbrzeżny: według Güricha nad zatoką Walfisch nie rośnie prawie nic; ale i we wnętrzu kraju niewiele jest lepiej, z wyjątkiem peryodycznych łożysk rzecznych: jest to niby odpowiednik do lasów gale-ryowych Afryki środkowej, z tą różnicą, iż niema tu drzew, tylko krzaki, wśród których przeważa Zygophyllum Stapfii, wydające przy paleniu aromatyczny zapach. Poza temi łożyskami rzecznemi kraj jest pozbawiony roślinności, wyjąwszy krótką porę deszczową, podczas której wyrasta tu trawa. O jakie 50 kim. od brzegu kończy się pas traw (Nanieb) i zaczyna się właściwe wnętrze, gdzie rośnie dziwna roślina, Wel-vitschia mirabilis. Jest to roślina, wyglądająca jak olbrzymia głowa kapusty; składa się ona z masy drzewnej, wrosłej w grugt, sterczącej na kilka centymetrów, jako płaska tafla w obwodzie trzech do czterech metrów; z boków tej masy wyrastają oprócz Bzyszek dwa do półtora metra długie liście. Prócz Wel-witschii rośnie tu aloes kandelabrowy z żółtemi kwiatami i Euphorbia vir osa. Za pasem Welwit-schii następuje pas z Euphorbią mleczną, a za nim dopiero pas zarośli ciernistych. 6) Obszar wiecznozielonych lasów południowej Kaplandyi tworzy ostry kontrast z pustynne-mi obszarami wnętrza, ale ograniczony jest tylko do małej przestrzeni między uściami rzeki Gourèts i Port Elizabeth; charakterystycznemi drzewami są dwa drzewa iglaste Podocarpus Thunbergii i Podocarpus elongała. 7) Dalej na wschód, pod East London, a zwłaszcza w kraju Pondo i w Natalu, wkraczamy coraz bardziej w obszar siódmy, południowo-afrykańsko-zwrotnikowy. W Natalu za nadbrzeżnym pasem palm, wznoszącym się do 509 m., następuje pas umiarkowany do I 500 m. z roślinami uprawnemi; dalej, do 2 300 m., pas górski, który charakteryzują proteaceae i paprocie drzewiaste; wreszcie ponad 2 300 m.—pas podal-pejski.

V. Stosunki polityczne, etnograficzne i statystyczne. Pod względem politycznym Afryka południowa składa się przeważnie z posiadłości angielskich, a także niemieckich (niemiecka Afryka południowo-wschodnia) i w części portugalskich (Mozambik południowy). Posiadłości an-

IV. Zwierzęta. Śród trzech południowych gielskie składają się z K-u właściwego, kraju Gri-krańców lądowych Ameryki południowej, Afryki qua Wschodniego i Griqua Zachodniego, z krain: południowej i Australii z Tasmanią, Afryka zaj- Tembu, Transkei, Pondo, Natalu, kraju Zulów, muje pod względem fauny stanowisko wyjątko- Tonga, Swazi, dawnych boerskich respublik we: podczas, gdy dwa pozostałe krańce są nad- Oranje i Transw’aalu, kraju Beczuanów, Rode-zwyczaj ubogie w większe formy zwierzęce, Af- zyi, kraju Matabelów. Zajmiemy się tutaj sto-ryka południowa, przeciwnie, jest pod tym wzglę- sunkami politycznemi i statystycznemi tylko K-u

tu-

właściwego i posiadłości niemieckich, odsyłając czytelnika po wiadomości o reszcie kraju do artykułów pod odpowiedniemi wyrazami.

1) Kaplandya właściwa. Obszar K-u i w najściślejszem znaczeniu wynosi 495 747 km. (31, ludności 956 485 (1891 r.). W obszer-niejszem znaczeniu do K-u zalicza się jeszcze Wschodni kraj Griqua 9 668 km. □ i 152 618 m-ców, kraj Tembu 10 676 km. □ i 180 415 m-ców, obwód Transkei 6 609 km. Q i 153 563 m-ców, kraj Pondo 10 470 km. Q i 150000 m-ców. wreszcie uiemający prawie osadników europejskich kraj Basutów 31490 km. Q i około 250000 m-ców (1894 r.). Europejscy koloniści są potomkami Hollendrów oraz Francuzów, którzy się tu schronili po zniesieniu Edyktu Nantejskiego; są prócz tego Anglicy, Niemcy itd. Wszystkie te elementy silnie się ze sobą zmieszały, tworzą jakby oddzielny naród i nadają sobie miano Afrykandrów. Krajowcy dzielą się na Ho-tentotów i murzynów Bantu (Kafrowie, Beczua-nie). Ekonomiczne znaczenie K-u polega głównie na hodowli bydła i górnictwie, a także na rolnictwie, które-to ostatnie zresztą w wielu okolicach cierpi od braku wody. Również także i hodowla bydła nieraz cierpi od posuchy, tak, iż trzeba zakładać wielkie rezerwoary. Największe znaczenie ma hodowla owiec, przeważnie dla wywozu wełny, a w nowszych czasach także i dla mięsa, w które kolonia zaopatruje okręgi górnicze wnętrza; według spisu z r. 1894/95 było tu blizko 14 milionów owiec, 2Y2 miliona kóz angorskich, l³/₄ miliona zwykłych kóz. Mniej ważną jest hodowla bydła, ilość jego się zmniejsza z powodu zarazy: w r. 1895 było 1 Va miliona bydła. W drugiej połowie XVII stulecia Afryka południowa otrzymała nieznanego tu dotąd konia; wskutek zarazy w latach 1891 i 92 ilość koni zmniejszyła się o 10 000 sztuk, to jest o ²/₇ całkowitej liczby. Osobliwością K-u jest hodowla strusi dla piór, rozpoczęta w r. 1865; hodowla ta udaje się najlepiej w Karroo. W roku 1895 ilość strusi wynosiła 253 463. Głównem miejscem hodowli jest Oudts-hoorn nad rzeką Olifant, gdzie rozwój hodowli spotęgował się wskutek zaprowadzenia uprawy lucerny przy sztucznem nawodnianiu. Rolnictwo kwitnie przeważnie tylko na bardziej obfitującem w deszcze wybrzeżu i w niewielu tylko okolicach obejść się może bez sztucznego nawodnienia przy pomocy sztucznych rezerwoa-rów; najwspanialszem dziełem tego rodzaju jest rezerwoar Wyksoley w północnym Karroo; w okręgu Carnarvon; rezerwoar ten stanowi jezioro o powierzchni 49 km. głębokości 3— 4 m. i zawartości 157y₂ milionów metrów □. Takie urządzenia nawodniające zobojętniają do pewnego stopnia szkodliwe skutki wyniszczenia lasów. W K-u rozróżnić można trzy rodzaje lasów: naprzód resztki dawnych lasów wiecznozie-lonyoh, zawierających piękne drzewa, używane w przemyśle; lasy te zajmowały niegdyś wielkie przestrzenie, ale obecnie ograniczają się, jak to już wyżej było wspomniane, do wązkiego południowego pasa nadbrzeżnego, zwłaszcza na wschód od zatoki Mosselbay; dalej—zarośla nadbrzeżne, złożone z miejscowych drzew nizkich i krzaków; wreszcie—gaje drzew, sprowadzonych z innych krajów, ograniczające się przeważnie tylko do okolic Kapsztadu. Obok drzew leśnych sprowadzono tu drzewa owocowe i sadownictwo pomyślnie się rozwija, nawet pomarańcze udają się dobrze. Uprawa wina rozpoczęła się prawie wraz z założeniem pierwszych osad : tejsze wina czerwone i białe, bardzo mocne, podobne do likieru, znane są pod nazwą Constantia; w miejscowościach Stellenbosch i Caarl udają się też wyborne gatunki wina. Pod względem skarbów mineralnych właściwy K. nie jest tak bogaty jak kraje na północ od niego leżące. Jednakże w północno-zachodniej części kraju pod Ookiep znajdują się bogate kopalnie miedzi, połączone z wybrzeżem (Port Nolloth) koleją żelazną. Handel K-u odbywa się głównie z krajem macierzystym; całkowita wartość obrotów handlowych w 1898 r. wynosiła przeszło 811 milionów marek, z których prawie ³/₅ przypadało na wywóz. Ruch w 1898 r. dochodził do 13y2 miliona ton; ilość statków żaglowych zawijających do Kapsztadu jest, mimo otwarcia kanału Suezkiego, dość znaczna, a to z powodu wysokiej opłaty przy przejściu przez kanał. K. posiada gęstą sieć kolei żelaznych; w r. 1900 długość kolei wynosiła 4251 km. Główna linia biegnie od Kapsztadu w północo-wschodnim kierunku, w De Aar rozdziela się na dwie gałęzie, z których jedna przez Kimberley i Mafeking zdąża do kraju Matabelów, druga zaś — do Oranje, a dalej do Natalu i zatoki Delagoa. Z portów południowo-wschodnich Port Elizabeth, Bathurst i East London mają też z tą siecią połączenie. — Długość linij telegraficznych w r. 1900 wynosiła 12 017 km.; liny telegrafu podmorskiego wzdłuż zachodnich brzegów Afryki łączą K. z Europą.—Na czele kolonij stoi gubernator i rada wykonawcza, mianowana przez koronę angielską. Prócz tego istnieje parlament, składający się z Izby wyższej i niższej: pierwsza z 22 członków, wybieranych na lat 7, druga z 76-u, wybieranych na lat 5. Na obronę kraju znajdują się w K-ie dwa bataliony piechoty, trzy baterye artyleryi i kompania inżynieryi. Wojsko kolonialne (Cape mounted riflemen) liczy 1 003 ludzi, oddział policyi 1578 ludzi. Na wypadek wojny z tuziemcami służy korpus ochotników, który w 1898 roku liczył 6 953 zbrojnych. Prócz tego każdy zdolny do noszenia broni od 18 do 50 lat może być powołanym do pospolitego ruszenia. Głównem miastem kolonii i wogóle brytańskiej Afryki południowej, jest Kapsztad (Capetown). Kolej biegnąca z Kapsztadu na północo-wschód jest ważną gra-

1901.

ręku.

nicą osad: półnooo-zachód jest słabo zaludniony i ma tylko drobne osady, najważniejsze miasta znajdują się na południo-wschodzie. Z tych o-statnich ważniejsze są: Grahamstown, Port Elizabeth, East London; we wnętrzu zaś, na krawędzi Karroo—Graaff Reinet. Z drobnych miast północo-zachodu, prócz wspomnianego wyżej portu Nolloth, godniejsze uwagi są: Calvinia, Pi-quetberg, Clanwiliam i Carnarvon. Nad rzeką Oranje w punkcie przeprawy leży Hopetown.

2) Niemiecka Afryka południowo-zachodnia. Kolonia ta została założona w r. 1882 przez kupca bremeńskiego, Liideritza, nad zatoką Angra Pequena, a w 1884 przyjęta pod opiekę rządu niemieckiego. Obecnie cała kolonia, składająca się z kilku krajów, jak oto: Wielki kraj Nama na południu, Damara we środku, Ambo na północy i Kaoko na północo-zacho-dzie, obejmuje obszar blizko 831000 km. □ i o-koło 200000 mieszkańców. Ekonomiczne warunki tego kraju są bardzo niedogodne dla rozwoju kolonizacyi; wybrzeża są jednostajne niedostępne, nawet zatoka Angra Pequena, która była punktem wyjścia kolonizacyi, jest niedogodna; dogodna zaś zatoka Walfisch należy do Anglików. W ostatnich więc czasach Niemcy założyli port przy uściu rzeki Swahop, nieco na północ od zatoki Walfisch. Jak niedogodne jest wybrzeże do lądowania, tak również trudne są kommunikacye z wnętrzem: dawniej używano w tym celu jedynie wozów, ciągnionych przez woły; podróż ta, po piasku diun i po skalistych stepach, była bardzo powolna i uciążliwa, tembar-dziej, że często woły trzeba było poić wodą przywiezioną na okrętach z Kapstadtu, lub też destylowaną z wody morskiej. Cały handel, jedyny środek zaopatrzenia stacyi wnętrza, polegał na wołach; to też wielkie niebezpieczeństwo groziło kolonii, gdy w ostatnich czasach wybuchła w niej zaraza na bydło. Na szczęście, ochronne szczepienie zapobiegło wkrótce niebezpieczeństwu i kommunikacye po kilkumiesięcznej przerwie znów zostały przywrócone. Niebezpieczeństwo to sprowadziło nawet dodatnie skutki: zrozumiano, iż trzeba koniecznie raz się uwolnić od monopolu wołowego i od zarazy bydlęcej, rozpoczęto więc budowę kolei żelaznej od portu Swakopmund ku wnętrzu, ku stacyi Windhoek; z budową kolei zaczęła się lepiej rozwijać uprawa ziemi. Głównem zajęciem mieszkańców jest jednak zawsze jeszcze hodowla bydła. Dla poparcia tak rolnictwa, jak hodowli bydła, w kraju tak cierpiącym od suszy, zwrócono żywą działalność ku wydobywaniu i zachowywaniu wody przez wiercenie studzien i urządzanie rezerwoarów za pomocą tamowania. Na sztucznie nawodnionych polach udają się nasze zboża i owoce; założono też winnice około stacyi Klein-Windhock.— W skarby mineralne kolonia niezbyt obfituje, wyjąwszy miedź, ale pro-dukeya nie jest wielka z powodu głębokiego za-

Rno. Pow, Huto. Ze». 968. T. XXXIV.

legania rud oraz trudnych kommunikacyj z wybrzeżem. Wobec małej jeszcze produkcyjności kolonii handel przywozowy znacznie przewyższa wywozowy; przytem handel ten polega dotąd przeważnie na eksploatacyi guana z wysp nadbrzeżnych, a produkt ten szybko dąży do wyczerpania. Na czele zarządu kolonizacyi stoi gubernator, siła zbrojna liczy 820 żołnierzy prócz oficerów, posiada armaty i liczne zwierzęta juczne i pociągowe. Siedliskiem rządu i główną kwaterą wojska jest Windhoek, składający się właściwie z dwóoh miejscowości: Wielkiego Windhocku na zachodzie i Małego—na wschodzie w niewielkiej od siebie odległości. Na zachód od Windhocku leży osada Otyimbingue. Mniej ważne są dwie osady, leżące w południowej części kolonii: Bethawen i Keetmanshoop. Osady północne znają kommunikacyę (po części już kolejową) z portem Angra Pequena (albo Liideritza).—Porów. Sievers-Hahn „Afrika”

W. N.

Kapa, ubiór kościelny, powstała, jak i inne szaty liturgiczne, z odzieży noszonej przez Starożytnych. Nazwa K. (od capere — obejmować, okrywać) wskazuje, że była ona zwierzchniem odzieniem, zabezpieczającem od kurzu, deszczu (stąd inaczej zwie się pluviale = ochrona od deszczu). Ze wszystkich stron zamknięta przedstawiała formę stożka z uciętym wierzchem. Przy otworze znajdował się kaptur na głowę. Pobożność, zdobiąca wszystko, co do służby Bożej służyło, uczyniła z K-y ubiór świetny. Dla swobody ruchów rozcięto K-ę z przodu, a bezużyteczny już kaptur, jako pamiątkę pierwotnego przeznaczenia K-y, rozpostarty zawieszono z tyłu. Dzisiejsza forma sięga VIII wieku. K. używana jest przy processyach, nieszporach, jutrzniach, uroczystych błogosławieństwach, po grzebach, a także w nią się ubierają assystenci biskupa podczas uroczystych nabożeństw. Odpowiednio do przepisów liturgicznych, K-y bywają: białe, czerwone, zielone, fioletowe i czarne. — K-ą zwie się także szata uroczysta, chórowa kardynałów, biskupów, a z przywileju także kanoników katedralnych (cappa magna). Jest to płaszcz fioletowy z wielkim odwróconym spadającym na ramiona i piersi kołnierzem z futra lub czerwonej jedwabnej materyi. Koniec czyli ogon płaszcza złożony, zawieszony jest na

s. Pł.

Kapalin (z hiszp. cappelina), rodzaj szyszaka, podobny do kapelusza o brzegach opuszczających się, używany był niegdyś przez jazdę polską.—Por. „Enc.” T. XXVIII str. 657 i tabl. II, fig. 22, 26 i 27.

Kapaneus, po grecku Karoxveox;, po łacinie Gapaneus, syn Hipponoosa i Asty nomy albo Lao-diki, ojciec Sthenelosa (ob.), pochodzący z Argolidy, jeden ze sławnych owych siedmiu bohaterskich wodzów w wyprawie Argiwów przeciwko Tebom, który, dostawszy się na mury

89

404.

Kapar, ob. Cap paris.

Kaparowate, ob. Capparidaceae. Kapczak, ob. K i p c z a k.

Kapela, naczynie w pracowniach chemicznych, ob. Kup ell a.

i do orkiestry.

s. Pł.

z. w.

R.

A. Pol.

wrogiej warowni, rażonym został przez Zeusa piorunem i spadł w przepaść, właśnie w tej chwili, kiedy w zuchwałości swej bezczelnej wykrzyknął, że ani boska potęga z muru go strącić nie zdoła. Scenę tę opisują często klasyczni poeci, a także sztuki piękne pochwyciły skwapliwie tę chwilę dramatyczną; przedstawiona jest ona też w płaskorzeźbie na fryzie, pochodzącym z Heroon w Giölbaszy, znajdującym się dzisiaj w Muzeum wiedeńskiem. Małżonką K-a była Euadne, córka Ifisa, która męża tak gorąco kochała, że z rozpaczy rzuciła się w ogień, na którym zwłoki jego płonęły.— Porów.: Eschyl. Sept. 403; Suppl. 987; Eurip. Phoen. 1 179 i nast.; Ovid. Metam. IX,

S. Dre.

Kapela (włos. Cappella) — chór śpiewaków kościelnych. Dawniej chóry (K-e) śpiewały stale bez towarzyszenia instrumentów; skąd też kompozycye religijne, czy świeckie, przeznaczone do wykonania bez akompaniamentu, to jest przez same tylko kadry śpiewacze, zwą się a capella (ob.). Dziś nazwa K. (np. K. nadworna, miejska, czy prywatna) stosuje się nie-tylko do chórów kościelnych i świeckich, lecz

A. Pol.

Kapelan (od kaplica=capella), duchowny, nie mający pieczy parafialnej, lecz niosący posługę religijną zgromadzeniom, w zakładach publicznych, lub wreszcie domownicy osób prywatnych. Początek ich sięga odległych czasów. Już Konstantyn W. zakładał oratorya prywatne, dworskie i te miały swoich duchownych—kapelanów albo jałmużników. Na dworze frankońskim była wielka liczba K-ów z archikapelanem na czele (archicapellanus palatii). We Francyi K. zwau był jałmużnikiem (ob.). Na wzór panujących i możni poczęli brać sobie K-ów, których obowiązkiem było odprawiać Mszę św., przewodniczyć w domowem nabożeństwie a nieraz spełniać obowiązki wychowawcy dzieci i sekretarza. Obecnie K-mi nazywają się duchowni, spełniający posługi religijne w kaplicach publicznych i prywatnych, towarzysze i sekretarze biskupów i księża delegowani do zaspakajania potrzeb duchownych armii.

Kapelenit, minerał, borokrzemian itru i baru, w grubo pryzmatycznych kryształach heksagonalnych zielono-brunatnego koloru. Znany w Lille Aro (Langesundfiord).

Kapeller Józef Antoni, malarz historyczny i rytownik (* 1760 w Imście, w Tyrolu — f 1806 r.), kształcił się w Akademii wiedeńskiej pod Fiigerem i Maurerem, a w r. 1786 otrzymał nagrodę za obraz Śpiący Faun. Obok malarstwa olejnego uprawiał także i miniaturowe oraz rytownictwo z wielkim talentem. W r. 1787 powołany był przez księcia Jabłonowskiego do Warszawy na nauczyciela domowego rysunków i malarstwa. W burzliwych czasach owych, brał czynny udział jako prosty żołnierz w obronie stolicy; wtedy-to zapoznał się z Kościuszką i, przejąwszy się ku niemu czcią wielką, wykonał portret jego, naprzód olejny, a potem ryto-wany. W r. 1794 opuścił Warszawę i założył w Wiedniu z Holerem fabrykę artystyczno-prze-mysłową, która wszakże, mimo że wychodziły z niej prace znakomite, okazała się pod względem finansowym spekulacyą chybioną. Z pod-kopanem zdrowiem K. wyniósł się z Wiednia r. 1802 do swojej posiadłości w Gradcu Styryjskim, gdzie w przystępie melancholii samobójstwem życie zakończył. Z portretów jego, oprócz najświetniejszego wizerunku Kościuszki, najcelniejsze są: generał Kroy, hr. Attems, hrabianka Attems i marszałek Laudon. Wielkiem także powodzeniem cieszyły się jego Tyrolskie u-b i o r y.

Kapelmistrz (włosk. Maestro di capella, franc. Maître de chapelle, lub Chef d’orchestre)—dyrektor, kierownik zarówno chóru śpiewaczego, jak i orkiestry.

Kapeluszy fabrykacya dzieli się na kilka odrębnych gałęzi, a to zależnie od materyału, jakiego używa się do ich wyrobu. Rózróżniamy kapelusze: filcowe, wełniane, bawełniane, jedwab ne, włosiane, mechaniczne, skórzane, słomkowe, łyczkowe itd., również męskie i damskie. Najwięcej rozpowszechnione są kapelusze filcowe, które wyrabia się z sierci zajęcy, królików, wyder, kóz, wielbłądów, bobrów itp. Fabrykacya ich polega na spilśnieniu sierci. W tym celu skórę suszy się, wycina z niej części twarde, jak np. łapy, poczem wyciera silDie szczotką, napojoną płynem, składającym się z kwasu saletrzanego, merkuryuszu i arszeniku; następnie suszy się i znowu szczotkuje w celu doprowadzenia włosia do jednego kierunku, co uskutecznić można mechanicznie za pomocą machiny, złożonej z walców wełnianych, które podsuwają skórę pod walec szczotkowy, nader szybko obracający się. Czynności następnej: oddzielenia sierci od skóry, dokonywa się za pomocą skubania tępym nożem lub też krajania skóry na wąziutkie paski, bądź ręcznie, bądź w machinie, której noże, osadzone na szybko obracającym się walcu, rozcinają skórę na wązkie paski, mające 1 milimetr szerokości — przyczem sierć, zluźniana bejcą, sama odpada od skóry. Po ukończeniu tej czynności następuje sortowanie w celu odłączenia sztywnej sierci, mycie jej i suszenie. Tak przygotowaną sierć należy roztrzepać; w tym celu bierze się oznaczoną ilość sierci, potrzebną na połowę kapelusza, i roz-trzepuje ją za pomocą zawieszonego u powały narzędzia w rodzaju łuku, a raczej smyczka, wprawia się w drganie, wskutek czego sierć roztwarza się i Bkręca, poczerń skupia się to wszystko razem w trójkąt, zwany „fachem”, który przez ubijanie przerabia się na masę co raz to tęższą. Trójkąty takie 4 do 6 sztuk u-kłada się jeden na drugim, przegradzając je płótnem, i wkłada do worka z sukna lnianego, zwil-gatnia, ugniata, często przewracając, i tym spo sobem na filc zamienia. W ten sposób wyrobione kawałki filcu układa się po dwa jeden na drugim i łączy brzegami tak, że utworzy się stożek pusty, t. j. lejek, z którego dopiero formuje się kapelusze przez ustawiczne foluszowanie, zanurzanie w bejcy kipiącej, składającej się z wody, drożdży winnych i kamienia winnego, i dopóty rozciąga się je, ściąga i brzegi odcina na rondo, aż otrzyma się kształt podobny do kapelusza, który następnie płócze się w wodzie i wreszcie wykończa się w formach cynowych lub drewnianych. W większych fabrykach czynności filcowania dokonywa się za pomocą specyalnych machin, i tak: po przesortowaniu ręcznem sierci, oczyszcza się ją i otwiera za pomocą machiny wiatrowej — przyczem sieró wprowadza się pod skrzydła, które ją roztrzepują, a następnie za pomocą wentylatora wpycha się ją do skrzyni, gdzie oddzielają się nieczystości i, stosownie do ciężaru gatunkowego, sieró rozdziela się i opada w kształcie płatków. Teraz sieró przechodzi do t. zw. „fachmachiny”, składającej się z przyrządu wiatrowego i stożka fachowego, t. j. lejka. Przyrząd wiatrowy wciąga sieró za pomocą wentylatora do otworu stożkowego, przed którym znajduje się stożek druciany, wolno obracający się, połączony z wentylatorem, który ssie powietrze, wskutek czego sieró skupia się naokoło tego lejka i tworzy wydrążony stożek, który nakrapia się wodą, wskutek czego staje się on coraz to tęższym; poczem pusty taki stożek (fach) nadzwyczaj ostrożnie zdejmuje się—następnie foluszuje i przerabia na filc za pomocą tarcia, rozciągania, zwilgatniania pa rą — a przygotowuje się filcu tylko tyle, ile potrzeba na jeden kapelusz. Poczem następuje formowanie na machinach, najpierw wyrabia się dno kapelusza, wkładając filc na formę metalową składaną, puszcza się parę, formę rozkłada, a następnie wyjmuje— poczem tworzy się rondo kapelusza, a następnie suszy w formach, po wysuszeniu wygładza się pumeksem lub papierem szmerglowym w celu zdjęcia z filcu wszystkich włosków; uskutecznia się to ręcznie lub na odpowiedniej tokarni. Jeżeli kapelusz nie ma zatrzymać naturalnej swej barwy, to farbuje się go. W ten sposób wyrobiony kapelusz jest miękkim; w celu wykończenia należy go tylko jeszcze wyprasować i ubrać. Jeżeli kapelusz ma być twardy, to powleka się go roztworem szelaku w spirytusie, wkłada na formy, zwilgatnia parą, prasuje małemi żelazkami do prasowania, rondu nadaje się odpowiedni fason—co można wykonywać także na machinach za pomocą ciśnienia wody; poczem przyozdabia się go, daje podszewkę, wstążkę i obszywa.—Kapelusze można wyrabiać także z wełny; w tym celu runo wełniane rozcina się na kawałki odpowiednie, t. j. fachy, składa brzegami i dalej przerabia na odpowiednich machinach, podobnie jak filcowe.— Kapelusze jedwabne, jak cylindry, wyrabia się z muślinu usztywnionego szelakiem, lub z muślinu gumowanego, na który nakleja się plusz. Kapelusze takie składają się z 3-ch części, t. j. z cylindrycznej, z dna i ronda, wyrabianych każde zosobna, przyczem nakleja się na muslin atłas, który służy za podszewkę. Cylindryczną część robi się na odpowiedniej formie, końce się skleja, następnie do tejże części przykleja się dno i rondo okleja muślinem jeszcze raz i prasuje; poczem przykleja się tkaninę pluszową lakierem spirytusowym za pomocą gorącego żelazka; wreszcie następuje fasouowanie ronda za pomocą żelazka, a w końcu—obszywanie i garniro-wanie. Kapelusze, t. zw. „aksamitne”, filcowe, otrzymują przykrycia włosiste, przez naklejenie na filc zwyczajny filcu z sierci bobrowej, poczem kapelusz taki formuje się jak wyżej, następnie szczotkuje ostremi szczotkami, włos roztrzepuje a potem strzyże. Kapelusze mechaniczne, zwane „Gibus” od nazwiska ich wynalazcy, są składane za pomocą odpowiedniego mechanizmu sprężynowego, pokrycia otrzymują z wełny merynosowej lub iunej tkaniny. Kapelusze nieprzemakalne otrzymuje się przez napojenie zwyczajnych kapeluszy roztworem szelaku albo gutaperki. Dla żeglarzy wyrabia się specjalne kapelusze z naoliwianego płótna.—Obok powyższych kapeluszy używane są także słomiane; najlepsze gatunki kapeluszy słomianych, zwane „Panama”, mogą być albo wprost plecione ręcznie, albo też szyte z pasemek plecionych. W tym celu splata się za pomocą specyaluych machin paski dowolnej długości i szerokości, które następnie zszywa się na odpowiednich formach, rozpoczynając zszywanie od środka dna, a w końcu fasonuje się w formach. Kapelusze słomkowe wyrabiają także wprost przez prasowanie plecionki w formach; pochodzą one z Granady i Ekwadoru, plecione są z żeberek liści do palm podobnej Garludovica palmata. W tym celu liście przed ich rozciągnięciem uwalnia się od grubszych włókien, na jeden dzień wystawia na słońce, zanurza w gorącą wodę tak długo, aż nabiorą białości, potem suszy się w cieniu, wskutek czego bieleją i stają się odpowiedniejszemi do podzielenia i plecenia. Kapelusze „Panama” odznaczają się wielką elastycznością i wytrzymałością; obecnie wyrabiają je w Schwarzwald (Czarny Las) ze sprowadzanej Garludovica. W handlu spotykamy także: kapelusze Manilla szyte, Macarabo, kapelusze amerykańskie, ale nie są one tak mocne, jak Panama; dalej kapelusze słomiane szyte z pasem słomy, które daw-

H.

niej prasowano żelazkiem, lub na odpowiedniej formie za pomocą klina; dziś do tego celu używa się ciśnienia wody 8 do 10 atmosfer, przy-czem kapelusz wprowadza się do odpowiedniej formy cynowej, wypełnionej gumowym workiem. Kapelusze z fiszbinu (róg wieloryba), wyrabiane w Schwarzwaldzie, odznaczają się nadzwyczajną trwałością. Kapelusze drewniane albo łykowe wyrabiają w Czechach i Schwarzwaldzie z topoli, lipy i wierzby, które w tym celu rozcina się na drobne nitki. Do najdelikatniejszych i najdroższych plecionych należą kapelusze „paille de riz”, wyrabiane w Modenie. Kapelusze łyczkowe gorszego gatunku wyrabiają w Pogio pod Mantuą bez apretury i prasowania; odsyłają je następnie do Paryża i Wiednia dla wykończenia. Kapelusze ze słomy, jedwabiu i włosia końskiego wyrabiają na warsztatach tkackich, szczególniej w kantonie Aargau, a z włosia końskiego i lnu manilla (z bawełny lub jedwabi«) w Lucernie i Zurichu.—U nas istnieją także fabryki kapeluszy słomkowych, ale tylko podrzędniejszych gatunków; wyrabiają je ze słomy tutejszej lub sprowadzanej z zagranicy.

Kaper (niem. Kaper, franc. Corsaire, ang. privateer), nazwa osoby prywatnej, która za pozwoleniem władzy najwyższej państwa wojującego sporządza na swój koszt i swoje ryzyko statek (zwany kaperskim lub korsarskim) w celu chwytania okrętów kupieckich strony nieprzyjacielskiej, a w niektórych wypadkach — i państw neutralnych. Nie należy utożsamiać kaperstwa z rozbójnictwem morskiem, korsarstwem, któ-* remu dość wcześnie z chwilą wzmożenia się władzy państwowej położono koniec. Kaperstwo rozwijało Bię nieustannie i stało się ostatecznie jednym ze środków prowadzenia wojny morskiej. Już w w. XII państwa uprawniają osoby prywatne do kaperstwa, ale jedynie na mocy pozwolenia piśmiennego (lettres de représailles). Wydawanie tego rodzaju pozwoleń na działalność na lądzie ustało jeszcze w Wiekach Średnich, ale z „lettres de représailles” powstały „patenty korsarskie” (lettres de marque), jako środek kontroli nad właścicielami statków morskich, przeznaczonych do szkodzenia w czasie wojny handlowi nieprzyjacielskiemu. Pierwsza próba ujęcia kaperstwa w karby prawne należy się Alfonsowi III, królowi aragońskiemu, który w r. 1288 wydał specyalną ustawę, obowiązującą kaprów do starania się o uzyskanie poprzednie patentów korsarskich i do składania kaucyi na to, że nie będą łupili współobywateli, ani napadali na okręty nieprzyjacielskie w czasie rozej-mu lub w portach neutralnych; statki schwytane winni dostawić do portu, z którego sami wypłynęli. Prawodawstwo w. XIV (np. prawo Genueńskie z lat 1313—16); XV w. (np. ordonnansa Karola VI, króla francuskiego, z r. 1400) potwierdziło te zasady. Prawo angielskie z r. 1414 w celach ściślejszej kontroli nad legalnością każdej zdobyczy korsarskiej zobowiązało K-rów do zawiadamiania „sędziów pokoju” (conservatores pacis) o każdym wypadku kaperstwa: skąd w końcu tegoż wieku rozwinęło się specyalne sądownictwo morskie. Kiedy podczas wojen morskich XVII i XVIII wieku zniszczenie handlu nieprzyjacielskiego stało się jednym z celów wojny, wówczas ka-perstwo okazało się narzędziem do tego najodpo-wiedniejszem. Oddano mu na łup nietylko okręty nieprzyjacielskie, ale i statki mocarstw neutralnych. W tym duchu brzmi ordonnansa francuska z r. 1584, motywująca swe postanowienie koniecznością podtrzymania energii i śmiałości wśród kaprów. Jeszcze dalej w tym kierunku posunął się Ludwik XIV w roku 1681. Okres czynów bohaterskich kaperstwa datuje się od wojen Niderlandów o niepodległość. Począwszy od r. 1569, kaprowie hollenderscy, znani w histo-ryi pod mianem gueux (— żebracy, ob. Gueux), włóczyli się po morzach, zwłaszcza w okolicach przylądka Dobrej Nadziei (Kap, stąd pochodzi i nazwa kaprów) w celu łupienia okrętów hiszpańskich płynących do Indyj Wschodnich lub z powrotem. W tym-że czasie na arenę dziejową występują kaprowie angielscy. Kaprowie francuscy, utrzymujący się z grabieży okrętów hiszpańskich, położyli podwalinę działalności flibustyerów (ob.) w Indyach Zachodnich. Głównym portem, gdzie w w. XVII ześrodko-wywał się ruch kaperski, była Dunkierka: ogólna wartość okrętów schwytanych i tutaj sprowadzonych przez kaprów wynosiła za czasów wojen Ludwika XIV 22 miliony franków. Największa samowola panowała wśród kaperstwa za czasów Wielkiej Rewolucyi francuskiej i Cesarstwa. Czynami niszczycielskiemi zasłynęli najgłośniej podówczas kaprowie angielscy, których niegodziwości sądy morskie systematycznie u-sprawiedliwiały. Rossya po raz pierwszy uciekła się do kaperstwa w czasie pierwszej wojny ze Szwedami za Piotra W. Wielkie straty, jakie z powodu kaperstwa cierpiał handel wszechświatowy, wyłoniły już w połowie w. XVIII ruch za zniesieniem tego zwyczaju. Pierwszym publicystą, który wystąpił energicznie przeciwko kaperstwu, był Mably (1761). Traktat z r. 1785, zawarty pomiędzy Prusami i Stanami Zjednoczo-nemi, znosił kaperstwo. Zgromadzenie prawodawcze francuskie podjęło w r. 1792 starania w celu wyjednania zgody wszystkich mocarstw europejskich na zniesienie korsarstwa legalnego, ale nadaremnie. Niepowodzeniem wskutek niezgody ze strony Anglii zakończyła się również powtórna propozycya Prancyi, w tej samej kwestyi uczyniona w r. 1823 podczas wojny Hiszpańskiej, jak i negocyacye Monroego, prezydenta Stanów Zjednoczonych, w tymże roku przedsiębrane i zmierzające nietylko do zniesienia zupełnego kaperstwa, ale i do przyznania nietykalności własności nieprzyjacielskiej na morzu. Rok 1848 był świadkiem pierwszej wojny (między Prusami i Danią), która obeszła się bez kaperstwa. Podczas wojny Krymskiej nie korzystano podobnież z usług K-ów, a kongres paryski z r. 1856, na którym Anglia, wbrew dotychczasowemu zwyczajowi swemu, wystąpiła energicznie przeciwko kaperstwu, jako „zorganizowanemu i uprawnionemu rozbojowi morskiemu”, zdecydował ostatecznie zniesienie korsarstwa legalnego. Decyzyę powyższą uznały wszystkie mocarstwa europejskie i amerykańskie, z wyjątkiem Hiszpanii, Stanów Zjednoczonych, Meksyku, Boliwii, Wenezueli, Nowej Granady i Uragwaju. Stany Zjednoczone nie podpisały deklaracyi paryskiej dlatego, że według ich mniemania zniesienie kaperstwa jest na rękę wielkim mocarstwom morskim, a nie na rękę słabym, które przy pomocy kaperstwa jedynie mogą stawić czoło wrogom silniejszym. Natomiast Stany Zjednoczone zgadzały się podpisać deklaraeyę w razie uzupełnienia jej § 16-go dodatkiem, u-znającym nietykalność własności nieprzyjacielskiej na morzu, ale przeciwko dodatkowi temu właśnie zaprotestowała Anglia. W czasie Amerykańskiej wojny domowej Stany Północne chciały w r. 1861 przyłączyć się do deklaracyi paryskiej, ale zabiegi ich spełzły na niczem. Pomimo to Lincoln nie skorzystał z przysługującego mu prawa wydawania patentów korsarskÿîh. Odtąd Stany Zjednoczone nie poczyniły najmniejszych kroków w celu podpisania deklaracyi paryskiej, ale w wojnie hiszpańsko - amerykańskiej nie uciekły się do kaperstwa i tern uznały niejako deklaraeyę za obowiązującą dla siebie. Po raz ostatni korzystano z kaperstwa w czasie wojny 1879 — 1880 r. pomiędzy Peru i Boliwią z jednej, a Chili — z drugiej strony. Ustawa morska, wypracowana w r. 1882 przez instytut prawa międzynarodowego, zabrania kaperstwa, dopuszczając je jako środek odwetowy tylko przeciwko nieprzyjacielowi, wydającemu patenty korsarskie; ale i w tym wypadku ustawa zabrania korzystać z usług cudzoziemców. Obecnie kaperstwo opiera się na następujących zasadach praktyki międzynarodowej: Świadectwa korsarskie wydawać mogą tylko strony wojujące; państwo zaprzyjaźnione przez zaprowadzenie kaperstwa traci swą neutralność. Patenty korsarskie wydawać można i cudzoziemcom, poddanym państw neutralnych, o ile nie sprzeciwiają się temu traktaty; ale państwa neutralne zabraniają zwykle swoim poddanym uczestniczenia w kaperstwie. Tak Stany Zjednoczone podczas wojny z Meksykiem w r. 1847 zadeklarowały, że uważać będą za rozbójnika morskiego każdego kapra, niebędącego poddanym meksykańskim. Traktat waszyngtoński w sprawie Alabamy (ob.), w r. 1871 uznał, że nie wolno uzbrajać się kaprom na wodach neutralnych. Od patentów korsarskich wymagana jest kaucya, są one zawsze terminowe, nie mogą być nikomu ustępowane i w każdej chwili mogą być cofnięte. Kaprowie stosować się winni do prawideł wojennych, a w razie dostania się do niewoli korzystają z praw jeńców wojennych. Schwytane okręty i zabrane towary kaprowie winni przedstawić sądowi morskiemu dla określenia legalności zdobyczy. Oprócz patentów korsarskich wydawane są jeszcze t. zw. „lettres de commission” albo „commission en guerre et marchandise” — okrętom kupieckim niepoświę-cającym się wyłącznie kaperstwu, ale przy sposobności pragnącym skorzystać z tego prawa. Kaper uważany jest za rozbójnika morskiego: jeżeli bierze patenty korsarskie od obu stron walczących, lub nawet od kilku państw związkowych; jeżeli zajmuje się kaperstwem poza okresem wojny lub poza terminem świadectwa kàperskiego; jeżeli nie ma przy sobie patentu korsarskiego lub go zgubił; jeżeli nie stosuje się do praw wojennych i walczy pod cudzą flagą; jeżeli trudni się kaperstwem na wodach neutralnych, wreszcie jeżeli nie przedstawi zdobyczy schwytanej sądowi. W r. 1878, kiedy po ukończeniu wojny tureckiej stosunki pomiędzy Rossyą i Anglią były bardzo naprężone, opinia publiczna w Cesarstwie wypowiedziała się wyraźnie na korzyść kaperstwa i przyczyniła się do powstania floty ochotniczej rossyjskiej. Jeszcze przedtem, w r. 1870, Prusy zaprojektowały u siebie „milicyę morską” (freiwillige Seewehr), przeciwko czemu zaprotestowała Francy a przed Anglią. Ale sądy koronne angielskie u-niewinniły Prusy, uznawszy milicyę morską (in-stytucyę identyczną z ochotnikami w wojsku lą-dowem). Z publicystów współczesnych niewielu staje w obronie kaperstwa (Bluntschli, Du-verdey, z Rossyan — Korkunow); do najbardziej utalentowanych obrońców kaperstwa należą zwłaszcza Hautefeuille i Ortolan, który utożsamia K-ów z ochotnikami w wojsku lądowem. Wielu (np. Daniewski) odpowiada na to, że kaprowie i ochotnicy lądowi bardzo się różnią od siebie nietylko pod względem organizacyjnym, ale motywami, celami i skutkami działalności swojej.—Por.: G. F. Martens „Esssai concernant les armateurs etc.” (Getynga 1895); Hautefeuille „Histoire des origines, des progrès et des variations en droit maritime international” (Paryż

1869): H. Pyle „The Buccaneers and Maroo-ners” (Londyn 1892, wyd. 2-e); C. B. Norman „The Corsairs of France” (Londyn 1887); R. Semmers „Service afloat; career of the Confederate cruisers Sumter ard Alabama” (Baltimore

1887); Kaltenborn „Grundsätze des praktischen europ. Seerechts” (Berlin 1851); Th. Aube „Un nouveau droit maritime international” (Paryż

1875); Pereis „Das internationale öffentliche Seerecht der Gegenwart” (Berlin 1882); Heffter „Das Europäische Völkerrecht” (Berlin 1888, wyd. 8-e, opracow. przez Geffckena); Geffcken w „Handbuch des Völkerrechts” Holtzendorfa (Hamburg 1889, tom IV); H. Montéchant „Les

Ks. >. K. D.

K.

S. Drz.

środku krzyż kawalerski złoty. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, jastrząb z dzwonkiem u lewej łapy stoi na kawalerskim krzyżu złotym, w prawej szponie trzymając podkowę z krzyżem— taką, jak na tarczy. Odmiana herbu Jastrzębiec (ob.), powstała prawdopodobnie w końcu XVI lub w początkach XVII stulecia, używana przez rodzinę Kapiców, osiadłą na Podlasiu, gdzie dziedziczyli na Kapicach - Lipnikach w powiecie Bielskim. — „Herb. Król. Polskiego”; Ostro w-

ski.

D.

guerres navales de demain” (Paryż 1892); Da-niewskij „O kapierstwie i morskoj wojnie” (Moskwa 1878).

Kapernaum, ob. Capharnaum.

Kapet, Kapetyngowie, ob. Capet.

Kapff Sykst Karol, von, przy wódzca szwab-skiego pietyzmu (* w Güglingen w Würten-bergii d. 22 października r. 1805). Po odbyciu studyów w Tübindze został wikaryuszem (1828) u swego ojca w Tuttlingen. W r. 1833 powołany na proboszcza do Korntalu, został w r. 1843 dziekanem w Müusingen, a od r. 1850 generalnym superintendentem w Reutlingen i członkiem najwyższej Rady kościelnej w Sztut-gardzie, gdzie umarł jako prałat i radzca kon-systorza d. 1 września r. 1879, Znane i rozpowszechnione są jego Kazania i książki nabożnej treści. Jego „Communionsbuch” doczekało 19-u wydań (ostatnie 1880 r.), a jego „Kleines Communionsbuch” 28-u wydań (ostat. 1888 r.); „Gebetbuch”—19-u wydań (ostat. 1885 r.); Kazania na Ewangielie (1876), na Epistoły (1879), Kazauia okolicznościowe (1880). Życiorys K-a wydał L. Kapff w r. 1881.

Kapff- Essentłier Franciszka, autorka niemiecka (* 1849 w Waldsteinie pod Litomy-ślem), jako córka starszego inspektora podatkowego. Przez pewien czas była nauczycielką; od r. 1872 gorliwie pracowała w Wiedniu pod hasłem emancypacyi kobiet; w r. 1880 wyszła za krytyka Ottona von Kapff, ale wkrótce z nim się rozwiodła. Od r. 1888 mieszka w Berlinie, gdzie zaślubiła literata Pawła Blumenreicha. Z licznych utworów jej godne uwagi: „Frauenehre” romans (Wiedeń 1873, 3 tomy); „Moderne Heldeu”, no-welle (tamże 1875, 2 t.); „Ziel und Ende”, romans (Zürich 1888, 3 t.); „Auf einsamer Höhe”, romans (Jena 1889); „Stürme im Hafen”, romans (Wrocław 1890); „Engel auf Erden” (1890); „Himmel und Hölle”, romans (1891); „In der kleinsten Hütte”, romans (1893); „Evas Erziehung”, romans (1894).

Kap Haiti, miasto w rzeczyposnolitej Haïti, ob. Cap-Haïti.

Kaphereus, po grecku Koupyjpeóę, po łacinie Gaphereus, CapJiareus, potężne, w postaci ogromnego dzioba okrętowego ostrą skałą daleko w morze sięgające, przedgórze na południowo-wschod-niem wybrzeżu wyspy Eubei, stanowiące postrach wielki dla starożytnych żeglarzy. Tutaj porozbijały się, według mitycznej opowieści, okręty greckich bohaterów, powracających z wyprawy Trojańskiej, a w późniejszych czasach historycznych 200 perskich okrętów. Dzisiaj zwie się ono Cav o d’Oro, albo też, począwszy już od Wieków Średnich, Krylofago. Pomiędzy tem przedgórzem a wyspą Andros pobili Grecy flotę turecką d. 1 czerwca 1825.

Kapica, herb polski. Na tarczy, w polu błę-kitoem, podkowa złota, ocelami do góry—w jej

Fig. 128 Kapica (herb).

Kapica Ignacy Milewski, herbu Tu-czyński, przydomku Tuczyk, heraldyk polski (* około 1740 na Podlasiu—f 1817 tamże). Przyszedł na świat we wsi Kapice Stare, w ziemi Bielskiej (pewnej daty urodzenia jego nie mamy, gdyż kościół parafialny w Kobylinie, do której-to parafii należały Kapice Stare, zgorzał wraz ze wszystkiemi metrykami i aktami w końcu XVIII stulecia). Rodzice Ignacego, szlachta t. zw. zagrodowa, ludzie niezamożni, lecz pojmujący dobrzy znaczenie nauki, nie szczędzili żadnych wysiłków, aby synowi dać wykształcenie porządne. W tym celu oddali go do szkół jezuickich w Łomży, gdzie przyszły heraldyk, czyniąc szybkie w naukach postępy, szczególniej dobrze wydoskonalił się w łacinie. Chlub nie ukończywszy szkołę, K. obrał sobie zawód prawniczy i wszedł do palestry brańskiej, pracując przy sądzie grodzkim ziemi Bielskiej w Brańsku i przy archiwum miejscowem. Niedługo jednak oddawał się temu zajęciu.—Kon-federencya Barska pociągnęła go pod swe sztandary. Młody palestrant niebawem siadł na koń pod znak wojenny Kazimierza Pułaskiego, przy którym wytrwał do ostatka. Po upadku konfe deracyi, uniknąwszy wielu niebezpieczeństw, powrócił w r. 1773 do Brańska, gdzie po latach kilku, poznany przez współobywateli jako człowiek surowej prawości, został regentem przy ogromnem i starożytnem archiwum ziemskiem ziemi Bielskiej. Tu, raz już wszedłszy, dał się poznać z nadzwyczajnej wytrwałości w pracy. Aby ułatwić kwerendy w ogromnych archiwach, niestrudzony archiwista wziął się do wypracowania seryarzów wszystkich dokumentów i dokładnych summaryuszów, pragnąc objąć w nich archiwa całego województwa Podlaskiego i znacznej części Mazowieckiego. W tym celu często robił wycieczki do archiwów wizkich, łomżyńskich i zambrowskich, gdzie niejeden pozostawił ślad pracy swojej. Około 1790 roku gdy starosta szęzerzecki, Piotr Potocki, widząc

J. F. G.

N.

archiwa, te skarby całego województwa, niedostatecznie zabezpieczone, zapragnął mieć w swych rękach urzędowe kopie i wypisy wszystkich akt i przywilejów z kilku ziem okolicznych, aby w razie zniszczenia jednego archiwum, przechowały się w innem, podjął się K. i tej pracy i w ciągu kilku lat dostarczył staroście około 8 000 arkuszy kopij z akt goniądzkich, wizkich, brańskich, zambrowskich, łomżyńskich i bielskich, a sporządzał je własnoręcznie. Jako człowiek światły i obeznany z kilku gałęziami literatury, posiadający przytem języki starożytne, proszony był do różnych bibliotek dla ich umiejętnego urządzenia i spisania katalogów. W roku 1799 urządził piękną bibliotekę przy klasztorze i seminaryum 00. Misyonarzów w Tykocinie, jak o tern przekonać się można z własnoręcznych napisów K-y, położonych na każdem z kilkunastu tysięcy dzieł. Po domach szlacheckich tych okolic napotkać można wszędzie całe pliki ekstraktów, które K. wypisywał szlachcie z archiwów. U przyjaciela jego i ucznia, Walentego Sliwowskiego, w Brzeźnicy pod Brańskiem, gdzie pod koniec życia osiadł i gdzie w r. 1817 zacnego żywota dokonał, pozostała nadto cała massa prac jego, zawierająca nieprzebrany ma-teryał historyczny, który niestrudzony ten pracownik skrzętnie zbierał i gromadził bądź z archiwów sięgających XIV stulecia, bądź z podań i tradyeyj od starców. Najważniejszą z tych prac jest herbarz, będący owocem długoletnich poszukiwań, trudnych a mozolnych, prowadzonych z godną podziwu sumiennością. Nie ma on za zadanie historyi herbów lub wywodzenia ich starożytności i początku: ta strona heraldyki jest tu prawie zupełnie pominięta; herbarz K-y wprowadza nas w nieznany dotychczas świat, w świat licznej drobnej szlachty, osiadłej w ziemiach Drohickiej, Bielskiej, W izkiej i innych, w dawnych województwach Podlaskiem i Mazowieckiem, i to stanowi właśnie olbrzymią, wyjątkową jego wartość. Autor przytacza w dziele swem same tylko dokumenta i przywileje każdej rodziny, poprzestając jedynie na wzmiance, jakim się dana rodzina herbem pieczętuje. Wskutek tego praca K-y przedstawia właściwie wielce ciekawy dyplomataryusz przywilejów i akt głównie z XV i XVI, a nawet z XIV stulecia, tyczących się wszystkich rodzin szlacheckich, które zamieszkiwały ziemie powyżej wymienione. Znajdujemy tu wiele nieocenionego materyału, zwłaszcza pod względem historyi o-siedlania Podlasia, etnografiii, stosunków prawnych i rodzinnych pewnych warstw narodu, charakterystyki drobnej szlachty, jej nazwisk, przezwisk i przydomków, nazw geograficznych miejscowości itp. — K. pragnął bardzo, aby herbarz jego drukowało Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk; nie żądał przytem nic dla siebie za pracę, chciał tylko, aby zostało utrwalone drukiem to, co zniszczone łatwo być mogło przy

ciągłych burzach w kraju. Nie doczekał się atoli wyjścia w świat swego dzieła. Po jego śmierci rękopis przechodził przez kilka rąk; zakupiony wreszcie do biblioteki Sieniawskiej książąt Czartoryskich, wydany został przez nią przy współudziale znanego badacza starożytności naszych, Zygmunta Glogera, w Krakowie w roku 1870.—Bi bl.: „Biblioteka Warszawska” 1848 r., IV, 496; wstęp do herbarza K., pióra- Glogera; wstęp do „Monografij” Kossakowskiego. D-

Kapie Ibrahim, wódz powstańców bośniackich (fr. 1851), twórca wielu ruchów zbrojnych przeciwko Turkom, których stał się jeńcem w r. 1837 i mimo wygnania do Azyi, trwającego lat sześć, nie ostygł w nienawiści przeciw Bisurma-nom i, zmówiwszy się z Kedicem, próbował szczęścia w nowem powstaniu, tym razem uśmierzo-nem, ale w r. 1851 znowu wybuchłem. Wyprawiony z wojskiem przeciw powstańcom Omer pasza zawezwał go do siebie dla układów i rozstrzelać kazał. — „Naućny Slov.”.

Kapihorski Szymon Eustachy, religijny pisarz czeski z pierwszej połowy XVII w. (rok urodzenia jego i śmierci nie jest dokładnie wiadomy); pochodził z rodziny protestanckiej, jednakże w młodości przeszedł na łono Kościoła katolickiego i około r. 1616 wstąpił do zakonu cystersów w Siedlcu. Znany ze swej żarliwej propagandy katolicyzmu, słowem żywem i pismami występował przeciw inowierstwu z dobrym skutkiem. Oprócz kilku dziełek polemicznych, w których powstaje przeciw kommunii pod obiema postaciami, napisał obszerną pracę historyczną p. t. „Historia klastera Sedleckćho” (1630), obejmującą dzieje tego klasztoru od r. 1143 do 1628. Praca ta, dzięki wielkiej obfitości starannie zgromadzonego materyału historycznego, a także dzięki sumiennemu opracowaniu i bezstronności autorskiej, należy do wybitniejszych monografij historynych w literaturze czeskiej XVII wieku.

Kapila. Największy i najsławniejszy z filozofów indyjskich, nazywany nieraz „indyjskim Platonem”. Porównanie to jest może o tyle tylko słuszne, iż system K-i stanowi szczyt rozwoju myśli indyjskiej, podobnie jak system Platona—greckiej. Co do zasadniczych jednakże myśli, to poglądy na świat obu tych wielkich myślicieli różnią się radykalnie i nie dadzą się ze sobą porównać, co nie przeszkadza wcale, iż wpływ obu złączył się w Nowoplatonizmie. Kto był K., kiedy żył, jaką była jego rzeczywista działalność, — o tern wszystkiem prawie żadnych dokładnych nie posiadamy wiadomości. Wyobraźnia Indów osnuła około nazwiska K-i taką zasłonę z legend i baśni, iż dzisiaj przedrzeć ją i dotrzeć do realnej postaci myśliciela jest rzeczą niezmiernie trudną. Teksty indyjskie nazywają go „boskim Kapilą”, „synem Bralimy” i jednem z jego wcieleń, także uważają go za wcielenie boga Wisznu albo mienią postacią bo-

K.

nik”.

ga Agni, jakkolwiek znane są nazwiska jego rodziców, ojcem jego bowiem był Wit at ha a matką Dewahuti. Jego wiedza, cnoty i doskonałość były tak znamienite, iż uznano go później za jednego z największych riszis czyli mędrców, tudzież za potomka Manu. Z tej całej niezmiernie fantastycznej gmatwaniny możemy tyle tylko wywnioskować, że był prawdopodobnie Brahmanem, który, niezadowolony z panujących za jego czasów wierzeń i poglądów, a podniecony wspaniałym ówczesnym w Indyach ruchem umysłowym, spróbował o własnych siłach, na podstawie wyłącznie rozumowej, zbudować wielki filozoficzny system. System ten zyskał nazwę Samkhya, to znaczy „wyliczanie”, „rozumowanie”. Otóż pamięć K-i utrzymała się tylko w jego Bystemie filozoficznym, niestety, jest to za mało, aby oznaczyć dokładnie choćby tylko czas, w którym żył. Pomimo jednak, że źródła historyczne zupełnie nas tutaj zawodzą, na podstawie kombinacyj dojść możemy do niektórych ważnych wyników. Nazwisko Kapila oznacza człowieka o ciemnej skórze, a więc nie był on widocznie czystego aryjskiego pochodzenia, lecz stał w związku z pierwotną rasą ludności indyjskiej. Urodził się w Pusz kara, w kraju północno - wschodnim Indyj, a więc w okolicach, do których kultura aryjska najpóźniej dotarła i nigdy nie przyjęła się tam całkowicie. Stamtąd wychodziły też wszystkie ruchy ludowe, skierowane przeciw przewadze zdobywczych Aryów, z tych samych okolic pochodził również wielki reformator filozoficzny i religijny—Buddha. K. był jednakże starszym od Buddhy i żył prawdopodobnie w ósmym lub siódmym wieku przed Chr. Do wniosku takiego dochodzimy w następujący sposób: Data śmierci Buddhy jest dzisiaj powszechnie przyjmowana na rok 544 przed Chr. Otóż Buddha urodził się w mieście Kapila-wastu, to znaczy w mieście Kapili, założonem przez synów Ikszwaku, za radą i według poleceń mędrca K-i, wskazówki te prowadzą nas do początków siódmego wieku. Faktem jest, że K. znacznie Buddhę wyprzedził, że nauka tego ostatniego wykazuje wpływ systemu K-i i jest tym samym duchem niezależności, oppozycyi i do Bramanizmu przyjętą. K. jednakże przy całej swojej niezależności pozostał tylko filozofem, propagandy społecznej nie podjął i z gruntem umysłowym, z którego wyszedł, całkowicie nie zerwał, dlatego też zaliczono go później do największych potęg umysłowych Bramanizmu, pomimo, że zdawano sobie sprawę z jego wobec ortodoksyi niezależności. Wpływ filozofii K-i na czasy późniejsze był bardzo wielki, jego też poglądy panują przeważnie w wielkiej indyjskiej epopei „Mahabarata”. Najznakomitszymi uczniami K-i byli: Panczaszika i Assure, dzieła zaś jemu przypisywane powstały, zdaje się, w tej formie, w jakiej je do dzisiaj posiadamy w jego

szkole. Naj8tarszem źródłem do filozofii K-i jest Tatwa-Samasa. Literatura sanskrycka, systemu Samkhya dotycząca, jest niezmiernie bogata; uczeni angielscy, francuscy i niemieccy pisali o niej. Ostatnią najlepszą o niej pracą jest dzieło Ryszarda Garbego „Die Samkhia Philosophie eine Darstellung des indischen Rationalismus” (Lipsk 1894), wiadomość o K-i znajduje się tamże na st. 25 w dziele Daviesa „Hindu Philosophy” Londyn 1881, na st. od 5—8; w „Dziejach filozofii na Wschodzie” prof. Straszewskiego na str. od 143 — 155. Dokładne przedstawienie filozofii K-i tudzież wyjaśnienie jej wielkiej dziejowej ważności wraz z literaturą przedmiotu, znajdzie czytelnik pod wyrazem Samkhya.    M- s-

Kapilarne naczynia, ob. Naczynia włosko watę.

Kapilarność, ob. Włoskowatość.

Kapilarny elektrometr, elektrometr włos-kowaty, ob. Elektrometr.

Kapilorek lub Złotowłos, ob. Adiantum.

Kapiolani Wielki, order hawajski, który w r. 1880 ustanowił król Kalakaua na cześć swego przodka, Kapiolaniego W-go. Przeznaczył go w nagrodę zasług wyjątkowych, talentu i geniuszu w naukach i sztukach pięknych, i usług oddanych ojczyźnie i królowi. Order ten dzieli się na sześć klas i jest dostępny dla cudzoziemców.

Kapistran Jan, ob. Jan Kapistran św.

Kapita (Capito) Jan (f r. 1589), kaznodzieja i pisarz braci czeskich, Morawianin, rodem z Bystrzycy ppd Pernsztynem. Sławny brat Stefan był jego mistrzem. Kształcił się w Heidelbergu, następnie z Janem Felinem zwiedził Szwajcaryę (1575). W r. 1577 sprawował urząd kaznodziei przy zborze w Trzebicy, a w r. 1584 na synodzie w Sławkowie wybrany do mniejszej rady, acz od wielu lat był cierpiącym. Miał udział w przekładzie Biblii Kralickiej i niezależnie od tego wydał postyllę po czesku p. t. „Po-stilla, tj. kńzani, kteraż na ieći Bozi ke dnum svatecnfm prinńlażejici pï-es celÿ rok ćinena bÿvaji”. Dzieło to, uważane za najlepsze tego rodzaju, zachowane w kopiach rękopiśmiennych, a w r. 1615 drukiem przez księgarza Jana Bo-hutskiego w Pradze ogłoszone.— „Naućny Slov-

J. F. G.

Kapital (Capitay, Kabitaï) i Koba, dwie krainy nadbrzeżne w Gwinei francuskiej (w Afryce zachodniej), położone na południe od Senegalu między rzekami: Rio Ponge na północy i Scarries na południu. Rozdziela je rzeka Dembia. Koba jest płaszczyzną, zajmuje przestrzeń 660, Kapital' zaś 1650 kim. □; w obu krainach przebywa 30 000 m-ców, należących do plemion Baga i Susu. Koba przedstawia równinę z roległemi gajami palmowemi, Kapital jest krainą górzystą. W Kobie uprawiają roślinę Kola, której orzechy stanowią najważniejszy ar-

stawy tej organizacyi.

tykuł handlu posiadłości portugalskich i angielskich Senegalu. Od r. 1885 krainy Kapital i Koba pozostają pod protektoratem Francyi. Kapitalista, ob. Kapitał.

Kapitalizacja, t zamiana pewnych wartości na kapitał, ob. Kapitał.

Kapitalizm—takie miano nosi panujący ustrój ekonomiczny, który pozostaje pod przeważnym rządem kapitału (ob.). Ponieważ cała prawie gospodarność społeczna we współczesnej orga-nizacyi ekonomicznej zależy od posiadania kapitałów w znaczeniu zasobów potrzebnych do dalszego wytwarzania, a ściśle nawet w znaczeniu pieniędzy w gotowiźnie, lub wartościach, dających się łatwo zamienić na pieniądze; ponieważ ten porządek gospodarczy nadaje całej pracy wytwórczej odrębną cechę zawisłości pracy od kapitału: przeto ustrój ten ekonomiści nazwali „kapitalistycznym”, albo K-em. Chociaż nawet już w gospodarstwie naturalnem w epoce przedkapi-talistycznej pieniądz grał ważną rolę w wytwarzaniu i wymianie, to wszakże rząd K-u rozwinął się i spotęgował dopiero na początku wieku XIX, gdy produkcyę opanowały formy wielkiego przemysłu, za sprawą udoskoualeń i wynalazków technicznych do życia powołane. W miarę też, jak formy wielkoprzemysłowe i wielkofiandlowe zapanowały nad całem życiem gospodarczem, K. pozyskał wszechwładzę na rynku ekonomicznym. Każda czynność gospodarcza w obecnem społeczeństwie ma oddźwięk kapitalistyczny i stąd K. jest istotnie najogólniejszym porządkiem, pod którym reguluje się całe współczesne życie społeczno-gospodarcze. .leśli zresztą niektóre jeszcze sfery działalności ekonomicznej mniej są uzależnione od kapitału (np. wytwory talentu, wynalazczość, poniekąd praca mtelligencyi itp.), to cały ruch przemysłowy ma nierozerwalną tymczasem łączność z K-em. W ustroju naszym tylko właściciel kapitału stać się może przedsiębiorcą przemysłu; wytwarzanie bezpośrednie, czynne (praca robotnika) jest oddane na usługi kapitaliście-przedsiębiorcy, który, dzięki posiadanym środkom pieniężnym, może założyć fabrykę, wznieść kosztowne budowle, potrzebne na jej urządzenie, nabyć drogie machiny i żywić w ciągu procesu wytwórczego rzesze robotnicze, wynajmujące mu się do pracy. Robotnik, nie mając kapitału na narzędzia pracy (na budowle i machiny), zawsze pozostaje najemnikiem kapi-listy, zasobnego w zadatki wytwórczości przedsiębiorczej. To też robotnik nie otrzymuje w wyniku swego wytwarzania jego płodów, ani ich równoważników, lecz płacę zarobną, zgóry ustaloną. Podług określenia Marxa robotnik odbiera od kapitalisty wartość wymienną (cenę rynkową) swej pracy, a oddaje mu wartość użytkową, czyli wartość pracy, tkwiącą w wyprodukowanym przez siebie towarze, a stanowiącą istotną wartość towaru,—więc zawsze wyższą od tego, co wzamian otrzymał. K. powoduje zatem

EnoykL Powie. Iltutr. Zen. 868. T. XXXIV.

nierówny podział dóbr w gospodarstwie społecz-nem, dając przewagę posiadaczom kapitału. Klasy robocze i wogóle nieposiadające znajdują się w mniejszej lub większej Diewoli u posiadających. Przytem ustrój kapitalistyczny ma jeszcze i inne ułomności: wywołuje on stały wzrost pro-dukcyi bezplanowej. zależnej, nie od zwiększania się zdolności spożywczej społeczeństw, lecz od mnożenia się kapitałów, poszukujących w wytwarzaniu lokacyi; rodzi więc produkcyę bezpla-nową, chwiejną, podległą powracającym falom przesileń. Krytyka ustroju kapitalistycznego doprowadza do daleko idących postulatów reform, które zmierzają do przeistoczenia tego ustroju na podstawach socyalistycznych. Ponieważ główną wadą organizacyi K-u jest to, że prywatne posiadanie zasobów niezbędnych dla wytwarzania ujarzmia pracę wytwórczą i powoduje nierówny podział korzyści osiąganych na produkcyi, przeto ekonomiści różnych szkół socyalistycznych pragną ugruntować przeistoczenie ustroju na uzbiorowionej, uspołecznionej produkcyi, t. j. produkcyi, wyjętej z pod własności prywatnej. W dążnościach reformatorskich mniej krańcowych wysuwa się postulat obrony interesów pracy przed naporem wszechwładzy kapitalistów; chodzi tu więc o różne reformy, zabezpieczające robotnikom i wogóle warstwom, pozbawionym kapitału, większe korzyści, bądź przez osłabienie ich zależności od kapitalistów, bądź przez zniewolenie tychże kapitalistów do obowiązków zapewnienia bytu pracownikom. Nowoczesne państw o przeprowadza już w tym duchu różne zmiany prawodawcze. Rządy K-n są, mimo wszystko jednak, na długo jeszcze nieuniknione. Zrosły się one z całem życiem społeczno-gospodar-czem i można tylko stopniowo tworzyć w nich pewne wyłomy. Zresztą mają i strony dodatnie, które niełatwo byłoby zastąpić innym porządkiem ekonomicznym. Ustrój kapitalistyczny znakomicie rozwinął produkcyę, wzbił ją na wysoki poziom technicznej doskonałości i coraz ją naprzód posuwa. Czynnik wolnej konkurencyi, jakkolwiek nie zabezpiecza równych korzyści gospodarczych, jest jednak bodźcem do spółu biegania się o postępy wytwórcze. W każdym razie atoli w swej formie obecnej na długo w pełni ostać się on nie może i do jego warowni szturmują zarówno wydziedziczeni proletaryusze, jako też ekonomiści, krytycznie oceniający pod-

St. A. K.

Kapitał (z łać. caput — capital is pars — pochodne franc, capital—summa pieniędzy w przeciwstawieniu do procentów). W znaczeniu pier-wotnem i dosłowuem K. jest to wypożyczona summa pieniędzy, za której użycie pobiera się wynagrodzenie w postaci procentów. To ścisłe znaczenie jednak nie wyczerpuje pojęcia które wyraz K. w ekonomii obecnie obejmuje. Prze-dewszystkiem więc każda summa pieniędzy i każdy walor mający wartość wymienną na rynku

90

nosi miano K-u. Jako pojęcie jeszcze roz-ciąglejsze jest K. zasobem dóbr ekonomicznych, potrzebnym w produkcyi do dalszego wytwarzania. Jest to jeden z trzech czynników wytwarzania, które ekonomiści uważają za niezbędne w każdym procesie wytwórczym; dwa inne są to: przyroda i praca, ale K. w tern najogólniej-szem i najdonioślejszem swem znaczeniu ma różne znowu odcienie, które bliższego wymagają rozbioru. Warto przypomnieć, że Supiński (ob.) chciał te różne odmiany K-u uwydatnić w samem słownictwie; odróżniał trzy nazwy: z a-pas, jako K. dóbr przyrodzonych, istniejących darmo; zasób, jako K. dóbr, wytworzonych przez człowieka, i K. pieniężny. Określeń tych jednak w świetle nowej nauki przyjąć nie można; z jednej strony obecnie nie każdy zapas dóbr przyrodzonych oddaje się darmo, a z drogiej—każdy prawie K. w naszej organizacyi gospodarczej ma oddźwięk pieniężny. Utrzymanie terminu K-u, jako całości, jest przytem potrzebne dlatego, że na tem pojęciu gruntuje się cała organizacya gospodarcza, pod której rządem żyjemy—kapitalizm (ob.) i że rozdźwięk w terminologii u-trudniłby zrozumienie tego ustroju. K. stanowi właśnie ten ogólny pierwiastek gospodarczości, który taką, a nie inną nadaje jej cechę. Chociaż więc w rozbiorze dokładnym odróżniać trzeba kilka odmian K-u, jako całość jednak tworzy on czynnik wytwarzania, który należy rozważać w jego niepodzielności. Dla produkcyi społecznej jest niezbędny zawsze pewien zasób dóbr niespożytych, który służy jako zadatek dalszej produkcyi; potrzebny on jest jako zapas dóbr surowych do reprodukcyi, jako zbiór tych wartości, które tworzą warsztat przemysłowy (budowle, machiny itp.), oraz jako zapas środków pożywienia, zaspakajających potrzeby wytwórcy w ciągu jego pracy produkcyjnej. Cała summa takich dóbr, zaoszczędzonych z produkcyi poprzedniej i zachowanych dla następnej, odpowiada pojęciu K-u w znaczeniu uajogólniejszem. Tak rozumiany K. byłby niezbędnym w każdym porządku gospodarczym, nietylko w kapitalistycznym. Gdyby bowiem wszystkie zasoby dóbr zostały wy-czerpaue, to pomimo istnienia dwóch innych czynników wytwarzania produkcya we właściwem znaczeniu byłaby niemożliwą. Przez dłuższy okres trzebaby wytwarzać z nadzwyczajnym wysiłkiem i powstrzymywać się od spożycia, aby nagromadzić nowe zasoby, stanowiące podstawy do dalszego produkowania: zatem prędzej czy później musiałby powstać K. jako zadatek normalnego wytwarzania. Ale inna rzecz, czy w tej postaci, w jakiej on istnieje, w formie własności prywatnej dostatecznie zabezpiecza korzyści gospodarstwa społecznego. To też dla zrozumienia wpływu K-u na ustrój normalny wyodrębnić trzeba odrazu dwie jego formy, przejawiające się we współczesnej organizacyi: 1) zasób dóbr, przynoszący posiadaczowi dochód, czyli

K. zarobkowy — prywatny („Erwerbskapital* po niem., „Capital simplement lucratif” po fr.) i 2) zasób dóbr, który służy do dalszego wytwarzania, czyli K. wytwórczy—społeczny („Productiv-capital” po niem.). Oba rodzaje mają tę cechę, iż obejmują zasoby pieniężne i wszystkie zapasy dóbr gospodarczych, posiadające zdolność tworzenia dóbr nowych; oba też wyłączają dobra, które nie tworzą nowych, lecz są przeznaczone li-tyl-ko do spożycia, zużycia (Ten ostatni zasób dóbr tworzy, nie K., lecz „majątek użytkowy”, stock for immediate consumption, jak się wyrażają Anglicy). Różnice między zaznaczonemi dwiema formami K-u polegają na tern, że pierwszy, więc zarobkowy, nie ma właściwie istotnego celu wytwarzania, lecz z natury stosunków, które utrwaliły się w naszym ustroju prywatno-gospodarczym, daje posiadaczowi dlatego dochód, że ta jego prywatna własność K-u musi być obróconą na cel produkcyi; innemi słowy, zadatek dalszej produkcyi znalazł się w rękach prywatnych posiadaczy i za wprowadzenie go w ruch wytwarzania otrzymują oni procent i rentę zarobną. K. wytwórczy—społeczny jest twórczym w ści-słem znaczeniu, bo ma na celu, nie korzyści jednostki, lecz korzyści gospodarstwa społecznego. Naprawdę jednak oba K-y są prawie identyczne, a różnice ukazują się przy oderwanym rozbiorze ich, bądź jako dóbr prywatnych, bądź jako całostki społecznej w gospodarstwie zbiorowem. Szczególuą formę zarobkową nadaje K-owi tylko jego stosunek do osób,—jego podział pomiędzy prywatnych posiadaczy; nierówność tego podziału, a stąd i nie-równomiernońó dostępności K-u na potrzeby dalszego wytwarzania, nadaje gospodarstwu naszemu cechy ułomne. K. wytwórczy obejmuje wszystkie dobra gospodarcze, do dalszej produkcyi potrzebne, — i tu jest jedyna granica między nim a K-ern zarobkowym, który rozciąga się tylko na dobra mające cenę rynkową, na to, co ma wartość wymienną. Stąd z K-u wytwórczego można wydzielić część takich dóbr, które (jak np. powietrze, woda, dobra moralne) stanowią K. wytwórczy niezarobkowy, czyli K. społeczny w najściślejszem znaczeniu. Ale tych dóbr jest w naszym ustroju znikomo mała ilość, zmniejszająca się jeszcze w miarę wzrostu kapitalizmu. Już woda do picia pozyskała cenę na rynku i powietrze czyste w mieszkaniach jest tylko dostępne dla posiadaczy mieszkań drogich. Realne pojęcie K-u, jak trafnie wyraził się Menger, zawiera się tylko w całym majątku gospodarstwa zarobkowego, czyli w K-le, stanowiącym własność prywatną. Taki K. obejmuje wszystkie odmiany dóbr materyalnych wymiennych. Dlatego istotne części składowe K-u, mającego znaczenie w gospodarstwie kapitalistycznem, są to: materyały surowe, potrzebne do przetwarzania, wykończony towar, przygotowany na sprzedaż, urządzenia fabryczne, machiny i narzędzia, cały aparat pie-

nięźnej wymiany i te artykuły spożywcze, które zadawalają w ciągu procesu wytwarzania potrzeby robotników. W samej przedsiębiorczości należy odróżniać dwie formy K-ów: zakładowy (stały) i obrotowy (obiegowy). Pierwszy stanowi nakład zasadniczy, używany stale, a zużywany tylko częściowo; jest nim wartość budynków, machin, narzędzi, ulepszenia gruntów, słowem to wszystko, co nagromadzić trzeba dla instalacyi przemysłu i wprowadzenia w ruch przedsiębiorstwa. Drugi tworzy w produkcyi nakład, jednorazowo zużywany na wytwarzanie; należą tu więc pieniądze, wydawane na koszta obrotu: na robociznę, ua towary surowe, na koszta handlowe itp. Od stosunku między K-ami zakładowym i obrotowym, w całej gospodarczości uwięzio-nemi, zależy bardzo często sprawność machiny gospodarczej. Między temi K-ami powinna być zawsze zachowaną należyta równowaga, gdyż nadmierne unieruchomienie kapitału pierwszego zmniejsza powrotny dopływ pieniędzy do arteryj ruchu i stąd rodzą się przesilenia pieniężne, a w ich następstwie—przesilenie gospodarcze. A jednak wytworzenie tej współmierności w ustroju kapitalistycznym jest nadzwyczaj trudne. Od czasu do czasu K. zakładowy, pod wpływem założy-cielstw spekulacyjnych, zrodzonych w pogoni spółzawodniczej, występuje w formie nadpodaży, czyli staje się nieużyteczną formą K-u. Wtedy cały ruch, lub część jego się zapycha i nadwy-twórczość ciąży swem brzemieniem nad wszyst-kiemi pierwiastkami życia ekonomicznego. — K., w znaczeniu handlowem (kupieckiem), jest to majątek czysty (netto), czyli prze wyżka majątku posiadanego wraz z wierzytelnościami (aktywami) nad długami (passywami). W rachunkowości kupieckiej odróżniają się K-y: zakładowy, czyli włożony w przedsiębiorstwo, zapasowy (rezerwowy), przeznaczony na potrzeby nadzwyczajne, na pokrycie strat, i amortyzacyjny, odkładany z zysków na umarzanie zużytych części budowli, machin, narzędzi, ruchomości. — Literatura przedmiotu rozważana jest we wszystkich podręcznikach ekonomii; z monografij wymienić można: Knies „Geld und Kredit” (1885); Marx, znakomite dzieło, tłómaczone na wszystkie języki: „Das Kapital” (1884); Schaffie „Kapitalismus und Sozialismus” (1870); L. Cossa „La nozione del Capitale” (Medyolan 1878); Supiuo „De capitale” (1886); B. Clack „Capital and its earinge” (1888); tenże „Genesis of capital” (1893); Patten „The fundamental idea of capital” (1889); Loria „Analisi della proprie-tà capitalistica” (1889); Irving Fisher „What is Capital” (1847); Menger „Zur Theorie des Kapitals” («Jahrb. der Nat. u. Stat.» t. XVII); Böhm-Bawerk „Kapital u. Kapitalzins” (1884 —

1889); Hobson „The evolution of modern Capitalism” (1894); polskie tłómaczenie „Rozwój Kapitalizmu współczesnego” (Warszawa

St. A. K.

Kapitan (średniowiecz. „Capitaneus”, od wyrazu łacińskiego caput — głowa), niegdyś powszechnie a obecnie coraz rzadziej używany tytuł wojskowy w piechocie, artyleryi, pułkach inżynierskich i innych specyalnych oddziałach służby wojskowej. W kawaleryi stopniowi K-a odpowiada rotmistrz czyli dowódzca szwadronu, w rossyjskiem wojsku kozackiem—essauł. Stopień wojskowy K-a wprowadzony został najpierw we Francyi w wieku XV, kiedy rangę tę nadano dowódzeom oddziałów kwaterujących w oddzielnych okręgach. Następnie ci wyżsi do-wódzcy wojskowi otrzymali rangę generał - kapitanów (stąd Hiszpanie zapożyczyli ten stopień dla swych gubernatorów wojskowych, a tytuł K-a przypadł w udziale zwierzchnikowi kompanii. W tem ostatniem znaczeniu tytuł K-a przeszedł do Niemiec i do innych krajów, a wraz z autoramentem cudzoziemskim i do naszego wszedł języka. We Francyi dotychczas wyrazu K. używa się czasem w znaczeniu przenośnem dla określenia nazwy dowódzcy wogóle. Z chwilą zaprowadzenia wojska stałego w Rossyi termin ten przyjął się bardzo w Cesarstwie. Piotr W. tytułował się K-em kompanii bombardyer-skiej w pułku Preobrażeńskim. W Grecyi stopień K-a-porucznika oznacza zwierzchnika żau-darmeryi, a w wojsku austryackiem w piechocie, w pułkach strzeleckich, w artyleryi, w saperach i w oddziałach fortyfikacyjnych do r. 1850 oznaczał zwierzchnika wojskowego, który odtąd nazywa się do dnia dzisiejszego setnikiem 2-go rzędu.—W marynarce wojskowej K. aż do XVII w. oznaczał dowódzcę statku, pod którego rozkazami zostawał szyper lub sternik. Obecnie w marynarce stopień K-a ma znaczenie podwójne: 1) jako tytuł wogóle dowódzcy okrętu wojskowego niezależnie od rangi; 2) jako urząd oficerski morski dwóch, a nawet trzech rzędów. Stopień ten atoli jest znacznie wyższy niż w wojsku lądowem. Tak w Niemczech K. floty odpowiada stopniowi pułkownika na lądzie, K. korwety — stopniowi majora, kapitan-porucznik— kapitanowi. W Austryi mamy K-ów okrętów liniowych, fregat i korwet; w Anglii i w Stanach Zjednoczonych—Capitains i Comanders; we Francyi—Capitaines de vaisseau i C. de frégate; we Włoszech — Capitani di vascello i C. di fregata; w Hiszpanii — Capitanes di navio i C. di fregata. W Rossyi wreszcie są kapitani pierwszego (w randze pułkownika) i drugiego rzędu (w randze podpułkownika). Do r. 1884 istniał jeszcze K. trzeciego rzędu, odpowiadający randze majora. K-em nazywają pospolicie także dowódzcę każdego okrętu handlowego. Prócz tego w portach wojennych jest urząd „K-a portu”, pod którego zarządem i dozorem zostają wszystkie budowle morskie, okręty wojenne portowe, załoga, przystanie i arsenały.—Przywódzcy różnych band awanturniczych i rozbójniczych nadają sobie niekiedy tytuł K-a. We Włoszech

i Hiszpanii nadto K. (capitano) oznacza figurę teatralną, przedstawiającą zazwyczaj cudzoziemca pyszałka, kłamcę. Na scenę figurę powyższą wprowadzili: Plautus („Miles Gloriosus”) i Te-

Kapitan wojsk polskich z r. 1863, pseudonim Wiktora Wiśniewskiego.

Kapitel (grec. xecpdcXaiov, ład. capitellum, niem. Capital, franc, chapiteau), po polsku głowica, część, wieńcząca kolumnę, filar, lub płaskosłup. Najstarsze K-e pochodzą z Egiptu. Lekkie budownictwo drzewne, wykładane w pewnych razach płytami z metali, istniejące w najdawniejszych czasach Egiptu za Dawnego państwa, a pozostałe jedynie na okresu tego płaskorzeźbach, ukazują nam kolumny smukłe z nader urozmai-conemi głowicami, posiadającemi już w drzewie naprzód wszystkie te formy, które znacznie później w kamieniu wykute, a nam znane, pojawią się w Egipcie, np. pąki lotosu, lotosy roz-

rencyusz.

W Polsce nazwę kapitana napotykamy po raz pierwszy, w końcu XVI wieku. Nazwa ta stosowała się przeważnie do dowódzcy oddziału czyli roty piechoty cudzoziemskiej, niemieckiej lub węgierskiej. Dotąd dla oznaczenia takiego dowódzcy, używano nazwy rotmistrza. Jednakże rota, z 600 ludzi drobnej szlachty polskiej złożona, zostawała w r. 1581 pod dowództwem „kapitana” Urowieckiego, który miał pod swoją kommendą dwóch rotmistrzów, 1-go porucznika,

żany za część muru, otrzymuje uwieńczenie z czterech stron, jak ściana, złożone z wałka i gzemsowego wklęska, właściwego budownictwu tamtejszemu wogóle. Między K-em filaru powyższego a architrawem znajduje się płyta kwadratowa kamienna, wiekiem zwana (abacus). Filary z jednej sztuki, wielokątne, stanowiące przejście do kolumn właściwych, miały inną głowicę. Część górna słupa odróżniała się od wie-lokątnej reszty trzona, gdyż była zaciosaną kwadratowo. To miejsce odpowiadało części K-u do-ryckiego w Grecyi, płycie, zwanej wieko. Przypuszczano pochodzenie doryckich K-i od tego rodzaju K-i pierwotnych egipskich, które stąd też nazywano protodoryckiemi. Związek ten jednak podlega silnym wątpliwościom. Powyższe pierwotne K-e słupów spotykamy w Egipcie środkowym w grobach skalnych Beni Hassan. Tamże wraz z dynastyą dwunastą pojawia się kolumna z właściwą głowicą. Forma tej głowicy pochodzi od najdawniejszych drewnianych K-i; stanowi K. grupa czterech niby pąków lotosu, zamkniętych, zwężających się ku górze, na trzonie czterech łodyg, a przewiązanych pod pąkami rodzajem wstęgi, której końce widać od dołu i od strony K-u. W rozwoju architektury egipskiej cztery pąki łączą się w jeden duży pąk gładki, jak i trzon, w jedną łodygę. Drugi typ K-u w kształcie lotosu rozkwitłego jest późniejszy. Rodzaj ten nosi też nazwę K-u dzwoni as te go, podobny do wywróconego dzwona, ozdobionego płatkami i liśćmi malowanemi; na powierzchni kolistej górnej powyższego K-u jest kostka, łącząca kolumnę z architrawem. W sali podkolumnowej w Karnaku, w głównej nawie sto osób siąść może na wystającym obwodzie dzwo-niastego K-u (obwód około 21 m.). Niekiedy K. wyglądał na motyw, naśladujący bukiet palm, ułożonych wkoło okrągłego kosza. Ciekawe są K-e palmowe z ostatniego okresu sztuki za Pto-

2-ch proporników itd. Urowiecki pobierał 150 kwitłe, lotosy zwieszone etc. Najpierwotniejsze złotych rocznie. W r. 1579 rotą niemiecką, skła- podpory kamienne w Egipcie—filary czterokątne, dającą się z 541 piechoty, dowodził kapitan Mar- np. w świątyni Sfinksa, nie miały K-i. Dopiero ein Wayher; w rotach węgierskich z 200 ludzi za Ramzesa pojawia się nad filarem K., jak złożonych było dwóch K-ów. Kapitan Borkow- i w Wielkiej świątyni w Karnaku, gdzie filar, uwa-ski, dowodzący tysiącem piechoty niemieckiej pod Moskwą 1611 roku, uważał się, jak świadczy Maskiewicz w swych Pamiętnikach, za równego pułkownikowi husarskiemu Kazanowskiemu, który, gdy rozkazał Borkowskiemu uderzyć z boku, otrzymał odpowiedź „takim ja pułkownik, jak i ty”. — W r. 1631 zjawia się w Polsce u-rząd K-a nad piechotą, który miał prawdopodobnie powierzony sobie zarząd nad całą piechotą, czyli, mówiąc językiem nowoczesnym, był inspektorem piechoty. We wspomnionym roku był nim Zaćwilichowski, z pensyą roczną 800 złotych, w r. 1639 Hieronim Brodnicki, w r. 1673 Michał Żółtowski, po nim Adam Siekierzyński, w r.

1677 Piotr Łabęcki, w latach 1693 i 1699 nazwa K-a nad piechotą zostaje zmieniona na K-a wojskowego. — Po wprowadzeniu do Polski stałej piechoty niemieckiej w r. 1632, kompaniami w regimentach dowodzą K-i, którzy, biorąc ryczałtowo pieniądze dla swej kompanii, obowiązani byli ubierać ją i utrzymywać. K. kommen-derujący kompanią, ze 100 głów złożoną, mógł mieć dochodu rocznego do 2 550 zł. Kompaniami w regimentach dragonów kommenderowa-li również K-i.—Na sejmie r. 1717 przeznaczono K-om płacę 2 400 zł. stałą. K. w owej epoce obowiązany był werbować rekrutów dla swojej kompanii i trzymać stale etatowy komplet ludzi. Oznaką K-a w drugiej połowie XVIII w. były 4 gwiazdki na jednym naramienniku z frendzlą.—Za Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego płaca miesięczna K-ów była następująca: K-a sztabu głównego i jazdy 328 zł. 15 gr., piechoty i kommendanta placu 228 zł. 29 gr., artyleryi 356 zł. 22 gr. Za czasów Księstwa oznaką stopnia K-a był naramiennik na lewem ramieniu z frendzlą bez bulionów, a na prawem kontrepolet bez frendzli, za Królestwa Kongresowego K-i nosili oba naramienniki gładkie bez frendzli.

lomeidów, nader żywe i ozdobne, np. w głów- natomiast, przykładając na powierzchnię liście nej świątyni w Edfu i w Esneh. Inny rodzaj akantu płasko; tylko w górnej części występują K-u widać w Karnaku, w części zbudowanej przez słabo zwoje. W bazylikach chrześciaóskich K-e Tutmesa III. K. ma wygląd dzwonu zwieszonego; trzon pod K-em rozszerza się, by połączyć się z dolnym brzegiem; dekoracya z liści, opuszczonych końcami ku doło wi. Ciekawe są też K-e ze świątyni bogini Hathor w Dendera; są one czterokątne z tyluż płaskorzeźbionemi obliczami bogini i wielką kostką w formie świątyni, umieszczoną na K-u. — Osobliwe są K-e staroperskie. Żadnej kolumnie nie brak pary półbyków zrosłych, ze zgiętemi nogami, z głową lekko pochyloną ku przodowi. Czasem K. wprost łączy się z trzonem, czasem zaś odgradza go od trzonu całe zbiorowisko ornamentacyj różnolitych, składające się z dzwoniastych kształtów, podnoszących się i opadających, okrytych palmami; powyżej zwoje, ustawione parami prostopadle w planie krzyżowym, żyłkowane. K-e powyższe nie naśladują egipskich, gdyż kolumny z Pasargady są dawniejsze od stosunków Persyi z Egiptem. K. kolumny greckiej robiono wraz z górnym walcem kolumny z jednej sztuki kamienia; część tę wyodrębniało zewnętrznie od innych walców, składających kolumnę, poziome żłobkowanie. Sama głowica składała się z dwóch części: okrągłej poduszki, szerszej ku górze (e-chinus), tok, i z czterokątnie ociosanej płyty (abacus), wieko. To był dawny, najprostszy K. grecko-dorycki. K. joński pojawia się później, składa się z toku o okrąglejszym zarysie i mniejszem wygięciu, zaznaczony rzeźbionemi okoleniami z palmet, „perełek”, „ok wołowych”.

są z tego względu ciekawe, że najrozmaitsze z nich, brane wraz z kolumnami z gmachów rzymskich, obok siebie bywają ustawiane. Jest to właściwie znamię stylów romanizmu. W Pizie i miastach otaczających ją zdarzają się kościoły z kolumnami, z których każda ma kształt, oraz K. odmienny. W Rawennie spotyka się oryginalne, nader zdobne, choć nieco sztywne K-e. Nad K-ami znajduje się kostka nasadowa dekorowana.—K-e arabskie składają się z części dolnej, będącej właściwie przedłużeniem trzonu, otoczonej kilku liniami, poczem kształt silnie nabrzmiewa, tworząc główkę w rodzaju kostki, pokrytą splecionemi arabeskami, koronką, liśćmi, lub stalaktytami. W górze występująca szyja i płyta na niej nakrywają całość, same dźwigając ciężką nasadę, której powierzchnia podobnie bogato jest przyozdobiona. W stylu romańskim (w. X—XIII) K. otrzymuje kształty nader urozmaicone. Początkowo naśladowano K. koryncki, czasem bardzo pierwotnie, często jednak ze zrozumieniem, jak np. we Włoszech, lub na południu Francyi, gdzie tradycye klasyozne były jeszcze żywe i gdzie ta forma K-u trwać nie przestała. Jednak formy klasyczne były zbyt obce, zbyt wytworne w szczegółach, by odpowiadały smakowi ludów Północy. Stąd też powstał tam inny romański K., stanowiący proste przejście od okrągłego trzonu do czterokątnego wieka. Jest to t. zw. K. kostkowy. W górnej swej części jest on kwadratowy, ku dołowi otrzymuje z czterech stron ograniczenie półkoliste, by stąd przejść w okrągły kształt kolumny. Wieko składa się z płyty i ukosu, bądź też z wielu członków, wałka, wklęska, gzemsowiny etc. Powierzchnie K-u kostkowego bądź pozostają gładkiemi, bądź też okrywają je ornamenty roślinne, kreskowe, postaci zwierząt i nawet ludzi. Spotykają się nieraz na powierzchni K-u całe sceny historyczne. Nadto pojawia się w owym czasie inny K: kielichowy, prosty, lub ornamentowany. Filary gotyckie, złożone z części zasadniczej, t. j. z filaru, i otaczających ją częstokroć kolumn, mają jeden wspólny dla rozmaitych części K. Orna-mentacya K-ów tych znacznie uboższa jest niż w poprzedzającej epoce. Koło głównej kieli-chowatej formy K-u wiją się zwykle dwa lekkie wieńce z liści. Renesans pod względem K u powraca do ścisłego naśladowania wzorów gre-ko-rzymskich. Rysunki K-i umieszczone są w artykule „Architektura”. — Literatura przedmiotu: T. Żebrawski „Słownik budownictwa” (Kraków 1883, str. 111); Perrot i Chipiez „L’Égypte” (Paryż 1882, str. 539 — 587); W. Liibke „Kunstgeschichte” (Sztutgard 1892, patrz „Kapitel” pod „Register d. technischen Ausdrücke”); J. Łepkowski „Sztuka” (Kraków 1872, str. 59 i nast., 62 i nast., 68, 88, 97 i nast. z rysun-

Nad tokiem leży wieko, kształt poduszkowy o dwóch zwojach (woluty), opuszczających się po bokach toku; wyżej wreszcie znajduje się drobna płyta. W K-u korynckim, którego, według podania, twórcą, zapewne ostatecznym tylko, był rzeźbiarz Kalimachos, widzimy kształt kielichowaty, smukły. Otacza go kilka rzędów liści, umieszczonych pionowo, odchylających się końcami liści. Dla liści używa się przeważnie wytwornej wycinanej formy liścia akantu, choć spotyka się i liście trzcinowe. Następnie K-e korynckie stają się ozdobniejszemi : w dolnej części, jak przedtem, dwa okółki liści. Z każdej strony K-u zpomiędzy liści wyrastają po dwie pary zwojów roślinnych; jedne zwoje są większe i sięgają do górnych rogów K-u, drugie—mniejsze zmierzają ku środkom boków K-u, niosąc rozetę. Tak ozdobiony tok nakrywa wygięte nieco wieko. W Rzymie K-e kolumn i pilastrów są korynckie, lub dorycko - etruskie (toskański styl). W odmianie rzymskiej K. koryncki, tu zwany składanym, rozrasta się potężnie, o-trzymuje wielkie zwoje nakształt K-i jońskich, liście akantu stają się plastyczniejszemi, między zwojami wciskają się „wołowe oka” i „perełki” jońskie. — K-e bizantyjskie przypominają kształt kielichowy K-u korynckiego, lecz wyginają go,

J. Masz.

kami romańsko-polskich K-i); Al. Payet „L’art persan* (Paryż. „Bibl. de l’enseign. des beaux arts” str. 49).

Kapitol (Mons Capitolius, obecnie Cam-p i do logi o), najmniejszy z 7-u pagórków, na których wznosi się Rzym, leży na lewym brzegu Tybru, na północo-zachód od pagórka Pala-tyńskiego, na wschód od forum Romanum, 46 metrów nad poz. morza. Niegdyś, za czasów Serwiusza Tuliusza był, uależy przypuszczać, silnie obwarowaną, niedostępną twierdzą naturalną. Do dnia dzisiejszego przetrwały zaledwie nieliczne szczątki muru okalającego ongi cały pagórek i opasującego dwie główne warownie: Arx czyli zamek i właściwy K. Prócz drogi głównej (Clivus Capitolinus), wybrukowanej w r. 174 przed Chr. lawą i upiększonej w kilku miejscach arkami, na wierzchołek pagórka wiodło jeszcze kilka dróg, ale tylko dla idących pieszo. Jedną z nich stanowiły stopnie schodowe (Centum gradus), w południowo-wscbod-uiej stronie pagórka się piętrzące, akurat obok słynnej, a niedawno odkrytej, skały Tarpejskiej. Do zamku prowadziły nadto stopnie schodowe, ze świątyni Zgody (Concordia) i ze starodawnego więzienia państwowego {Career). Obok więzienia, od drogi tej odgałęział się t. zw. taras G i e m o ń s k i (Scalae Gemoniae), z którego za cesarzy zrzucano ciała skazanych. Na zamku znajdowało się auguraculum, skąd augurowie z lotu ptaków pod niebiosami ogłaszali rzymskim mężom stanu wolę bogów. Tutaj na krześle ka-miennem podczas inauguracyi zasiadał augur. Poniżej auguraculum, jak sądzą, miała się znajdować świątynia, przez Maryusza ufundowana, pod wezwaniem Honoru i Cnoty (Honos et Yirtus). Za czasów historycznych załoga rzymska nigdy nie stała w zamku. Na tern miejscu, gdzie obecnie wznosi się kościół Santa Maria Araeeli, stała niegdyś świątynia Junony Doradczyni (Juno Moneta), wzniesiona, jak głosi legenda, w r. 344 przed Chr. przez Kamilla, w czasie wojny z Gallami. Przy świątyni—zapewne dla większego bezpieczeństwa—była mennica. Najwyższy punkt południowy pagórka zajmowała świątynia Jowisza (aedes Jovis Optimi Maxi-mi), czyli K. w ścisłem tego słowa znaczeniu, najważniejsza świątynia rzymska. Założenie jej przypisują Tarkwiniuszom, ale ukończenie nastąpiło w pierwszym roku Rzeczypospolitej. Front świątyni zdobiły 3 szeregi kolumn doryckich, oddalonych od siebie według reguły etruskiej (9.2 m.—10.9 m.), a po bokach stało po jednym rzędzie tychże. Gmach zajmował 30.5 X 28.75 m. powierzchni i ścianami równoległemi dzielił się na 3 części {cellae), poświęcone każda innemu bóstwu: Jowiszowi, Minerwie i Junonie. Tworzyły one razem słynną trójcę kapitolińską, której kult wraz z panowaniem rzymskiem rozszerzył się po całym świecie. W celli Jowiszowej (środkowej) odbywały się czasami posiedzenia senatu. Zewnątrz i wewnątrz świątynia zawieszona była całkiem trofeami wojennemi i o-fiarami pobożnemi, do tego stopnia, że w r. 179 przed Chr. musiano je uprzątnąć. Po ukończeniu szczęśliwem drugiej wojny Punickiej pozłocono sufit świątyni, a podłogę pokryto mozaiką. W r. 83 przed Chr., za czasów Sulli, świątynia się spaliła do cna: zniszczone zostały i księgi Sybillińskie. które przechowywano w suterenach pod świątynią, ocalały tylko posągi królów rzymskich, Brutusa i skarb. Sulla natychmiast rozpoczął odbudowę świątyni narodowej według dawnego planu, ale z większym przepychem: zamiast posągów glinianych ustawił posągi ze złota i z kości słoniowej. Przebudowę ostatecznie u-kończył Lutaciu8z Katulus w r. 69 przed Chr. Ale i ta budowla zgorzała w r. 69 naszej ery w czasie niszczących wojen domowych za Vitel-liusza, i dopiero Wespazyan podniósł ją z gruzów na nowo. Świeżo odrestaurowana padła znowu pastwą pożaru w niespełna lat dziesięć, dając sposobność Domicyanowi do wykazania całego przepychu cesarskiego w odbudowie (sama pozłota wyniosła 12 000 talentów). Od V wieku po Chr. datuje się upadek świątyni, rozpoczęty kilkakrotnem łupiestwem (Stilichona o-koło r. 400 i Genzerycha w r. 455), a zakończony w w. XVI zniesieniem nawet fundamentów, których użyto do budowy pałacu Caffarelli. Na dziedzińcu świątyni (Area Capitolina) kollegium kapitolińskie (tj. korporacya osób mieszkających na K-u) urządzało w Starożytności swoje turnieje; tutaj odbywały się i zgromadzenia ludowe, jak np. to, które spowodowało śmierć Grakchu-sa starszego. Stało nadto bardzo wiele posągów bogów (np. Jupiter tonans) i znakomitych mężów stanu rzymskich. Za czasów Augusta nagromadziło się ich tyle, że część trzeba było przenieść na pole Marsowe. U poduoźa świątyni Jowiszowej, dominującej wyniośle ponad innemi, powstał z czasem cały szereg świątyń mniejszych. Na K-u przechowywały się tablice bronzo-we, zawierające traktaty państwowe Rzymu z innemi narodami. Podczas pożaru w r. 69 po Chr., według Swetoniusza, zgorzeć miało więcej niż 3 000 tych tablic. We wgłębieniu między świątynią Jowiszową a zamkiem, Romulus, jak uiesie legenda, miał założyć schronisko (Asylum). Tutaj też stała świątynia „Młodego Jowisza”, czyli boga starołacińskiego Vejowisza. Pomimo znaczenia wielkiego pod względem strategicznym i religijnym, K. powoli zabuodwywać się zaczął i domami prywatnemi. Dopiero po zdradzie Man-liusza postanowiono, że nikomu z patrycyuszów nie wolno mieszkać na pagórku K-im. Nie było wcale zabudowań, tylko na znacznej części od strony północnej i południowo - wschodniej, na skale Tarpejskiej. Część wgłębienia, pochylającą się ku forum, zajmowało olbrzymie, w r. 78 przed Chr. przez Kw. Lutaciusza Ka-tulusa założone, archiwum państwowe (tabularium), którego ruiny sterczą dotychczas. W Wiekach Średnich na pagórku K-im wznosił się tylko jeden budynek monumentalny—kościół św. Maryi Araceli na wierzchołku północnym. Po przywróceniu znaczenia senatowi rzymskiemu w r. 1143, pagórek K. na nowo stał się środkiem idealnym i administracyjnym miasta; do r. 1477 na placu tutejszym był główny rynek; na gruzach zaś starożytnego archiwum w XIII w. wzniesiono do fortecy podobny pałac senatorów. Przed r. 1540 Michał Anioł opracował plan przeróbki pagórka K-ego; z małemi zmianami plan ten wykonano w ciągu następnego stulecia i nadano komitszych w świecie zbiorów antyków (własność Rzymu), ze strony zaś prawej—„palazzo” konserwatorów (zbudowany w latach 1563 — 68 przez Cavalierego), ze zbiorami bogatemi bron-zów starożytnych, zabytków sztuki etruskiej, posągów marmurowych, popiersi i obrazów. Wprost wejścia wznosi się, ukończony w r. 1592 przez Rainaldiego, pałac senatorów z podwójnym tarasem i czworoboczną wieżą wysoką, zbudowaną w r. 1579 przez Martino Lungi. Na wierzchołku najbardziej północnym K-u wznosi się pomnik narodowy królowi Wiktorowi Emmanuelowi, założony w r. 1885.—Por. Jordan „K., Forum

i*

ii

Br»-

m*

*■

* ■■

t?

"*J*r

SWS»

Nui

Vj. i?

$—-, i

u.

mm

t.

nJffl

Fig. 129. Kapitol.

Baumeistra 1888, tom

pagórkowi ten kształt, jaki ma teraz. Osobiście Michał Anioł pracować zaczął nad przeróbką fasady pałacu senatorów. Wejście na K. zaczyna się obecnie naprzeciwko pola Marsowego i prowadzi szerokim tarasem, zbudowanym za czasów Piusa IV (1559—65) i upiększonym na górze olbrzymiemi posągami marmurowemi dio-skurów z końmi (antyki), cesarza Konstantyna itd. Plac, którego sam środek zajmuje przeniesiony tutaj jeszcze przez Michała Anioła posąg konny cesarza Marka Aureliusza z bronzu, ogranicza ze strony lewej wspaniałe Muzeum kapi-tolińskie (Museo Capitolino, zbudowane w latach 1644—55 przez Rainaldiego), jeden z najzną-

und Sacra Via” (Berlin 1881); C. Re i G. B. de Rossi w „Bulletino archeologico comunale” (Rzym 1882, t. X); Jordan „Topographie der Stadt Rom” (Berlin 1885, t. I, roz. 2); Otto Richter „Topographie von Rom” (w «Denkmäler des klassischen Altertums

III); Jw. Müller „Handbuch d. klassischen Altertumswissenschaft” (t. III, 1889 r.); Michaelis w „Zeitschrift für bildende Kunst” Lützowa («Neue Folge» t. II, 1891); Lanciani „Forma Urbis Romae” (plan); Righetti „Descrizione del Campidoglio” (Rzym 1835 — 50, z 390 tablic.).— Był jeszcze w Rzymie stary K. (Gapitolium vêtus), według podania, świątynia starożytna Sabinów na pagórku Kwirynalskim; stąd przeniesiono ją na pagórek K-iński, zwany poprzednio, jak chce legenda, Saturnińskim lub Tarpejskim. Nazwę K-u zachowała świątynia kwirynalsba i później; prowincye rzymskie w Azyi Mniejszej za czasów wojen z Mitrydatesem przysyłały do K-u ofiary jeszcze w dwu egzemplarzach: dla starej i nowej świątyni.—Por. Ch. Hülsen „Zur Topographie des Quirinais” 1894, XLIX, 3). Na wzór K-u rzymskiego spotykamy kapitole, jako municypalne ogniska religijne, i w innych miastach włoskich (Benevent, Pompeja, Verona), w Kolonii, Besanę.onie, po wielu miastach numi-dyjskich (Cirta, Lambasis) i w wielu innych pro-wincyaoh rzymskich. Po tych kapitolach kwitła cześć trójcy K-ińskiej: Jowisza, Minerwy i Ju-nony. Jeżeli miasto nie posiadało wzgórza naturalnego, to wznoszono sztuczne, jak w Ostii, Narbonie, Besanęonie. Prócz tego istniały i kapitole prowincyonalne, jak w Brescii, Pompei i Dugdzie (Thugdzie), w Afryce.—Porr A. Castan „Le Capitole de Vesontio et les Capitoles provinciaux” (1888); tegoż „Les Capitoles provinciaux du monde romain” (1886); O. Kuhfeldt „De Capitoliis Imperii Romani” (Berlin 1883). Amerykanie w Waszyngtonie mają też swój K.— Braun „Die Kapitole” (Bonn 1849).

Kapitolińska wilczyca jest to rzeźba z bron-zu, znajdująca się w pałacu konserwatorów na Kapitolu w Rzymie i przedstawiająca wilczycę karmiącą dwoje bliźniąt, Romulusa i Remusa (dorobionych w w. XV). Dawniej przypuszczano, że jest to rzeźba etruska z wieku IV — III przed Chr. Według najnowszych badań Kapitolińska wilczyca jest dziełem średniowiecz-nem.

Kapitolińskie zbiory. Główne wejście na Kapitol prowadzi od placu Aracoeli po szerokiej pochyłej powierzchni, ujętej w poręcze; w pewnych odstępach zaznaczają się słabo stopnie schodowe. Schody takie nazywają się „sznurowe”, scala cordonnata; dane schody pochodzą z r. 1536, zbudowane na cześć cesarza Karola

V. U dołu schodów znajdują się kopie lwów egipskich, których oryginały z bazaltu niegdyś stały tu również. W górze na poręczy stoją kolosalni Dioskurowie z końmi. Obok nich t. zw. „Trofea Maryusza”, pochodzące zapewne z czasów Doraicyana. Poza tern jeszcze dwa posągi: cesarza Konstantyna W. i syna jego Konstansa (z termów Konstantyna). Na prawo i na lewo 1-y i 7-y kamień milowy z drogi Via Appia. W środku placu posąg konny cesarza Marka Aureliusza (161—181), bronz, ongi złocony, u-ważany długo za posąg Konstantyna; cokół posągu, wykonany z kawałka gzemsu z Forum Tra-jani, na podstawie rysunku Michelangela; wysokość podstawy obliczona dla dokładnego obejrzenia nawet głowy jeźdźca. Koń i jeździec zrobieni osobno i złączeni; jeździec zwłaszcza bardzo prosty w szczegółach, lecz wymowny.

Za posągiem tym wgłębi placu wznosi się pałac senatorów (Palazzo del Senatore), którego przód stawiany według planu Michelangela, ze zmianami Girol. Rainaldi (1592). Ganek schodowy jest dziełem samego Michelangela. Na bokach ganku olbrzymie leżące figury Tybru (na prawo) i Nilu (na lewo). Przed pałacem w środku fontanna, ze stosunkowo, jak na plac, zbyt drobną postacią siedzącą Rzymu (z Cori).— Z prawej strony placu wznosi się pałac rady miejskiej, Palazzo dei Conservator i, zbudowany 1469, przebudowany 1538 r., według planów Michelangela, przez Prosp. Boccapaduli i Tom. de’Cavalieri. Z lewej strony placu, licząc od głównego wejścia, jest drugi pałac, zbudowany 1644 r. przez Girolamo Rainaldi, zawierający Muzeum kapitolińskie.—Zbiory pałacu dei Conservator/'. W podwórzu przechodzi się około kolosalnych części rzeźb z marmuru i bronzu, tu również posągi barbarzyńców z szarego marmuru. Na schodach prowadzących do Muzeum wiszą płjty rzymskie z napisami i płaskorzeźbami, na pierwszem piętrze ciągnie się korytarz zw. protomoteka, zbiór posągów wielkich ludzi, Włochów i obcych, między nimi Mickiewicz.—Wpobliżu Nowe Muzeum Kapitolińskie, zawierające wiele niedawno odnalezionych, nader ciekawych, rzeźb. Duża sala pod kopulą zawiera między innemi JV» 26, jedną ze sławnych Wener—Eskwilińską; dalej JVs 46, Marsyasza przywiązanego, analogicznego postaci Chrystusa, i wiele innych cennych dzieł rzymskich i greckich. W sali VI stoi znana „Wilczyca Kapitolińska”, przyjęta za dzieło V w. przed Chr., znajdujące się ongi w świątyni na Kapitolu, obecnie uważana za dzieło sztuki Średniowiecznej ; dzieci dodane w Renesansie XVI w. W tym samym pokoju „Chłopiec z cierniem”, z bronzu. Jest to posąg, podobnie jak konny Marek Aureliusz, który nigdy nie był pod ziemią; dzieło umieszczone tu przez Sykstusa IV w r. 1471. Według poglądów ostatnich jest-to dzieło greckie z wieku V przed Chr.; przedstawia ono prawdopodobnie chłopca, który pomimo ciernia w nodze zwyciężył w biegu na igrzyskach olimpijskich. Jest to jedna z najnaturalniejszych rzeźb, pod względem ustawienia. Włosy, płasko zarysowane, oznaczają wielką starożytność. Kształtowanie powierzchni, patyna, a wskutek tego i oświetlenie, nadają figurze tej piękno bez granic.—W tym samym pałacu dei Conservator! jest Galery a obrazów Kapitolińska, utworzona w 1749 r., przez Benedykta XIV. Zebrana pod wpływem eklektycznego smaku XVII i XVIII wieku, nie miała dotąd dobrej opinii, a nadto wiele było błędów w nazwach obrazów. Jednakże są tam rzeczy cenne i krytyka zwolna ustala prawdziwych twórców. Dużo tu jest malowideł, zebranych przez rodzinę Sacchetti. Z nią łączą znajdujące się tu obrazy: Annibala Carracciego, Guido Reniego, Guercina, Mikołaja

Poussin’a, Velasqueza etc. (Jeden z Sacchettich, I ska) „Pogrzeb św. Petronilli”, główny obraz kardynał Juliusz, będąc legatem papieskim w Fer- z drugiej maniery artysty, uwydatniający du-rarze i Bolonii, rozmiłował się w bolońskich mistrzach; podobnież w Rzymie wspierał szkołę bolońską kawaler Marcello Saechetti);—Piotra da Cortona, Lanfranca, Mik. Poussina; Kollek-cya książąt Pio, będąca drugim składnikiem tej galeryi—znacznie dawniejszym. Kardynał Pio kupił je od malarza Giovanni Bonatti, którego pędzla jest, robiona w Wenecyi, kopia „Porwania Europy” Veronesa—w rzeczonej galeryi. Stąd też pochodzą obrazy szkoły weneckiej. Lecz, o ile sądzić można, większość obrazów była tu przed przybyciem kollekcyi Saechetti i Pio. Wiek XIX przysporzył niewiele. Przeciwnie, przeniesiono z Kapitolu do Galeryi Watykańskiej „Św.

że zalety malarskie; ruch figur, realizm głów oznacza wpływ Caravaggia, ciekawy jest również tono terribile del colorito (straszny ton barwny), według wyrażenia Calviego, biografa Guercina. Obraz przeznaczony pierwotnie do św. Piotra. JY? 248 Domenico Tintoretto (nie sławnego Jacopo) „Chrzest Chrystusa”. Z tego właśnie obrazu kopia znajduje się (JY? 117) w Muzeum Sztuk Pięknych w Warszawie pod błędnem nazwiskiem Tintoretta Jakóba i jako oryginał tego artysty. — W pałacu nawprost Palazzo dei Conservatori umieszczono właściwe Muzeum Ka-

pitolińskie rzeźb klasycznych, fundowane przez Innocentego X, a przez innych papieży pomnożone. Zbiór ten jest mniejszy od Watykańskiego, lecz w arcydzieła bogatszy. Jest to jeden z najstarszych zbiorów publicznych w Rzymie. W podwórzu w głębi znajduje się fontanna z r. 1734, według rysunków Giacoma della Porta; przyozdabia ją posąg kolosalny Renu lub Dunaju, zwany „Marforio”. W podwórzu dwa lwy egipskie z czarnego granitu, niegdyś u stóp Kapitolu stojące. W pierwszej sali oglądamy ciekawe mozaiki rzymskie z marmurów różnokolorowych w rodzaju późniejszych robót florenckich. Na schodach widzimy ułamki planu Rzymu, znalezione w wieku XVI u św. Kuźmy i Damiana; dokument to topograficzny, doniosły, z marmuru wykonany za Septymiusza Sewera. Na pierwszem piętrze, w sali pierw 8zej, umieszczono „Umierającego Galla”, który przypomina w charakterze „Barbarzyńcę” z galeryi Buoncompagni. Dawniej uważano postać tę za gladyatora; w naszym wieku E. Q. Visconti i Antonio Nibby rozpowszechnili mniemanie, iż rzeźba przedstawia Galla, o czem świadczyć ma wiele szczegółów uzbrojenia, oraz pewne właściwości inne; dzieło to odnoszą do szkoły pergamskiej (z końca III w. prz. Chr.). W tej samej sali umieszczony jest t. zw. „Aleksander Wielki umierający”, uważany za kopię z Lizyppa; niektórzy przypisują tę rzeźbę szkole pergamskiej i nie widzą w niej portretu Aleksandra. Ciekawą jest również „Dziewczynka z gołębiem i wężem”, znana bardzo dawno, gdyż już naśladowana przez Botticella w chłopczyku we fresku kaplicy Sykstyńskiej „Oczyszczenie trędowatego”. W sali Fauna—wpośrodku „Faun” (z czerwonego marmuru, rosso antico) jedzący winogrona; tam także „Chłopiec walczący z gęsią”, według Boetusa. W dużej sali zwracają na siebie uwagę: „Dwa Centaury” z marmuru szarego, niegdyś z Amorami; posąg Herkulesa w dziecinnych latach—z bazaltu. W sali Filozofów (IV): wartościowe płaskorzeźby greckie, posąg grecki (JY? 48) i popiersia sławnych ludzi Starożytności. W sali następnej (V) — jeden z zupełniejszych zbiorów popiersi cesarzów rzymskich. W kurytarzu—bardzo zajmująca „Pijacz-

Helenę” P. Veronese. Dotąd wszystkie określenia obrazów stosowały się do opisów z „Mer-curio Errante” (1776) i z „Itinéraire instructif de Rome” (1792). Platner w „Beschreibung d.

Stadt Rom” (1828) wypowiadał powątpiewania co do obrazów, nieuznane zresztą; Righetti w „Des-crizione del Campidoglio” (1833 — 36) zachowuje nazwy pierwotne, zgodnie z napisami na obrazach. Obecnie krytyka rozjaśniła już niektóre wątpliwości. Wiele obrazów domaga się odczyszczenia i odnowy. Z obrazów ważniejszych przytaczamy: JY? 80 Dossa (1480—1546; szkoła Ferrary) „Święta rodzina”, przypis, przedtem Giorgionemu; dalej JY? 204 „Madonna z dzieckiem”

Garofala i JY? 53 jego „Święta rodzina”; JY? 27 „Sta-wieuie w świątyni” — Fr. Franciego; JY? 69, przyp.

Giorgionemu, pędzla Giov. Girol. Savoldo (I486, żył jeszcze w 1548, ur. w Brescii, Szkoła wen.)

„Portret kobiecy”; JY? 139 Velasqueza (Sevilla 1599—1660) portret własny—spojrzenie skierowane wprost, jak w lustro. Justi przypuszcza, że portret ten przedstawia nie Velasqueza, lecz jest szkicem oryginalnym do portretu teścia Velasqueza, Pacheco. Styl obrazu przypomina inne obrazy Velasqueza, z trzydziestego mniej-więcej roku życia. Duże zachodzi podobieństwo z jego portretem w obrazie w Muzeum madryckiem p. t.

„Las Meninas”, choć w tym ostatnim Pacheco patrzy się inaczej; tylko czoło, nos, dolna warga te same, oraz ustawienie. Możliwe, że ten portret dostał się do rodziny Sacchettich, gdyż wiadome są stosunki przyjazne Velasqueza z kard. Giulio Sac-chetti w Ferrarze. JY? 128 A. Van Dycka: portret podwójny poetów angielskich: Tomasza Killigrewa i Henryka Carewa. W Windsorze znajduje się drugi portret, nieco różny, obu tych poetów, którzy byli szambelanami Karola I. „Portret dziewczęcia” Ercole Grandiego (Ferrara 1470—1531).

Znakomity portret JY? 147, przypisywany Gian Bel-liniemu, jest autoportretem Giov. Buonconsiglia (il Marescalco) z Vicenzy, tworzył 1497—1530, szkoła wenecka; JY? 146, portret Florentyńczyka przez Gentile Belliniego, lub z jego szkoły; JY? 203 Palma Vecchio „Chrystus i Magdalena”; JY? 221 Guercino (Cento 1591 — 1666, szkoła boloń-

91

Rno. Pow. Duitr. Zeic. 268. T. XXXIV,

J. Mus z.

ka”. W sąsiedniej sali Gołębi—mozaika, przedstawiająca „Gołębie około cysterny” (z willi Ha-dryana); w małej zaś salce z kurytarza „Venus Kapitolińska”, posąg grecki,— jest to najlepsza kopia, czy też modyfikacya, „Afrodyty z Knidos” Praksytelesa; tu także z boku stoi grupa „Amora i Psychy”. — Literatura przedmiotu: Helbig „Les musées de Rome” I, str. 291—398; E. Lossow „Italien” (Berlin 1866), str. 304-8; K. Baedecker „Italie centrale” (Lipsk 1900), str. 223—234; A. Venturi „The Capitol Picture-Gallery” (Rzym 1890); „Nuova descrizione del Museo Capitoliuo” (Rzym 1888); Ernst Plat-ner „Beschreibung d. Stadt Rom”; Visconti „Museum Capitolinum”; Eug. Müntz „Le Musée du Capitole”, w «la Rev. arch.» 1882.

Kapitulacye w prawie międzynarodowem oznaczają takie umowy międzynarodowe, które spisane są w oddzielnych ustępach (capitula). W szczególności zachowały nazwę tę bez względu na formę trzy rodzaje umów międzynarodowych: 1) dopóki istniał zwyczaj, że obywatele Szwajcaryi zaciągali się za pieniądze do wojsk zagranicznych, nazywano kapitulacyami te umowy, które Szwajcarya zawierała w obronie swoich poddanych, służących w obcem wojsku, z odnośnemi państwami zagranicznemi. Te u-mowy stały się bezprzedmiotowemi, odkąd państwa cudzoziemców—a zatem i Szwajcarów,—do swego wojska nie przyjmują—2) Kapitulacyami nazywają się dalej umowy, które państwa europejskie zawierają z Turcyą i innemi państwami wschodniemi, aby zapewnić swoim konsulom przywilej nietykalności i sądownictwo nad poddanymi tego państwa europejskiego a uwolnić poddanych państw europejskich od jurysdykcyi sądów miejscowych. Pierwszą K-ę zawarła Fran-cya z Turcyą w r. 1528 i 1535, a stanowisko, jakie temi i następnemi K-ami uzyskali konsulo-wie francuscy w Turcyi, stało się typowem dla stanowiska wszystkich innych konsulów europejskich w Turcyi. Jurysdykcya konsularna na Wschodzie uzasadniona jest nieufnością do instytucyj sądowych państw wschodnich, a jakkolwiek ma wiele niedogodności, uważają ją za lepszą, niż poddanie spraw Europejczyków pod orzecznictwo sądów miejscowych. Na uwagę zasługuje próba, przedsięwzięta w Egipcie d. 15 lutego r. 1876, zastąpienia po części odosobnionych sądów konsularnych trybunałami miejscowemi, złożonemi z sędziów państw europejskich i sędziów—egipskich. Sądy te są właściwemi we wszystkich procesach mieszanych, t. j. między Europejczykami, poddanymi państw ościennych, i między Europejczykami a Egipcyanami i w sporach o nieruchomości. Istnieją trzy takie sądy pierwszej instancyi: w Aleksandry]', w Kairze i w Mapsurabo i sąd appelacyjny w Aleksaudryi. Sądy te, początkowo ustanowione na lat 5, okazały się tak praktycznerai, że trwają do dnia dzisiejszego. W miarę, jak w którym kraju wschodnim zaprowadzają odpowiednie reformy sądowe, państwa europejskie chętnie zrzekają się jurysdykcyi konsularnej i poddają swoich poddanych pod jurysdykcye sądów miejscowych. Tak reformy sądowe zaprowadzone przez Japonię doprowadziły do tego, że większość państw europejskich, jak np. Anglia w traktacie 16 lipca r. 1894, zrzekła się jurysdykcyi konsularnej, poddając sprawy sądowe swoich poddanyeh pod orzecznictwo sądów japońskich. W całej pełni istnieje jurysdykcya konsularna w Turcyi, w Bul-garyi, w Chinach i innych krajach wschodnich.—

3) K. wreszcie w prawie wojennem oznaczają umowy, mocą których oddziały wojskowe, okręty wojenne, fortece i inne miejscowości bywają poddawane władzy nieprzyjaciela. Prawo do zawarcia takiej umowy, stanowiącej o poddaniu się nieprzyjacielowi, mają odpowiedni kommendanci wojskowi, np. kommendant fortecy może fortecę poddać. Takie umowy są wprost obowiązujące i nie wymagają do ważności ratyfikacyi panującego. K. mogą być zawarte ustnie, zwyczajnie jednak bywają zredagowane na piśmie, Zawierają one postanowienia, tyczące się materya-łów wojennych, fortyfikacyj, garnizonu albo oddziału wojskowego, jego poddania w niewolę wojenną, traktowania funkcyonaryuszy, urzędników, lekarzy, oficerów, którym zwykle pozostawiają broń. Kommenderujący, który zamierza kapitulować, może przed zawarciem kapitulacyi postarać się o to, aby materyał wojenny, broń, ammunicya, sztandary nie wpadły w ręce nieprzyjaciół i polecić ich zniszczenie. Po zawarciu K-i zniszczenie jest niedopuszczalne; wszystko musi być oddane w stanie, w jakim się znajduje w czasie zawarcia K-i. Im dłużej trwał opór, z tern większemi honorami traktują poddających się. Dawniej rzecz się miała przeciwnie: karano opór dłuższy; dziś otrzymuje on uznanie. Tak np. stanowi K. Belfortu z d. 15 lutego r. 1873 art. 1: „Załoga Belfortu opuści twierdzę z honorami wojskowemi i zatrzyma swoją broń, pakunek i materyał wojenny do wojska należący, tudzież archiwum wojskowe. Tylko materyał należący do miejsca będzie oddany”. Inne ważniejsze K. nowszych czasów są: Sedan i Metz w r. 1870, Plewna (1877), Nisz i Szypka (1878). K. mogą mieć bardzo ważne skutki polityczne,—ale ich treść może się tylko odnosić do stosunków czysto wojskowych, nigdy do stosunków politycznych. Gdyby dowódzca wojskowy w K-i umieścił jakie postanowienia polityczne, nie byłyby one obowiązujące i miałyby tylko znaczenie jednostronnych przyrzeczeń, wymagających osobnego przyjęcia ze strony odnośnych panujących. Wyjątkowo tylko kapitu-lacya może mieć znaczenie rychłego zaniechania dalszych kroków nieprzyjacielskich i zupełnego poddania całego państwa. Taką była K-a armii hannowerskiej w Langensatz d. 29 czerwca r. 1866, w której, oprócz postanowień czysto wojskowych, zastrzegł sobie król hannower-ski z następcą tronu wolny wybór miejsca zamieszkania poza granicami królestwa Hanuower-skiego i swobodny zarząd majątku prywatnego, który jednakże uległ sekwestrowi i został wydany przez Prusy dopiero r. 1892. Najnowsza ko-dyflkacya prawa wojennego z Hagi r. 1899 mieści w sobie o K-ach w art. 35 następujące postanowienie: „Kapitulacye, zawarte między stronami kontraktującemi, muszą liczyć się z prawidłami honoru wojskowego. Raz ustalone, winny być ściśle przestrzegane przez obie strony”. Fr* K-Kapitularze (łać. capitulare, capitular ia, lub wprost capitulum, capitula)—tak nazywano w państwie Longobardzkiem i Merowińsko-karolińskiem rozporządzenia królewskie o treści prawnej i u-stawodawczej; za Merowingów zwano je, jak wogóle ogół dokumentów : auctoritas, edictum, praeceptio, decretum, decretio. Capitulum nazywano u Franków poszczególne ustępy dokumentu lub ustawy,—ich ogół capitulare lub capitula-tio,—zbiór rozporządzeń oddawano przez liczbę mnogą: capitularia. Pierwsze tego rodzaju znane zabytki pochodzą od królów merowińskich i były wydawane przeważnie na t. zw. „marcowych polach”, za zgodą arystokracyi rodowej a zwłascza urzędniczej i ludu. Kiedy Mero-wingowie zaczęli coraz bardziej tracić wszelką władzę na korzyść swych majordomów, ci ostatni zaczęli w swem imieniu wydawać ogólne rozporządzenia, przy zgodzie świeckich i duchownych dostojników. Reformy, jakie w państwie przedsiębrali pierwsi Karolingowie, a zwła-Bzcza Karol Wielki, dały władzy królewskiej wielkie i szerokie pole do działania, tak na polu ustawodawczem świeckiem, jak kościelnem, dotyczą się one tak prawa prywatnego, jak karnego, administracyi i wojskowości, — regulowały stosunki naukowe, przemysłowe i handlowe w obszernem państwie Karola Wielkiego. Wielka działalność Karola na wszelkich polach najlepszy ma swój wyraz właśnie w K-ach. Z zasady ustanawiano je na zjazdach i za zgodą powszechuą, poczem wysłańcy królewscy ogłaszali je wszędzie. Rozporządzenia były składane w archiwum królewskiem, ich odpisów udzielano urzędnikom. Mamy jednak ślady, iż wprowadzano niekiedy pewne prawa bez tych formalności, wystarczał czasami np. list, w jednym takim Karol wielki wprowadza we Włoszech zarządzenie, mające charakter prawodawczy. Podział kapitularzy nie da się bezwzględnie przeprowadzić,—jedne z nich odnoszą się do spraw kościelnych, inne załatwiają świeckie, są także takie które jedne i drugie sprawy równocześnie traktują. Jedne mają charakter ustawy, której należy się bezwzględnie trzymać, drugie są rozporządzeniami doraźnemi, chwilowemi, jak np. nakaz modlitw, jałmuźn podczas głodu. Do tychże należą instrukcye, wydawane wysłańcom królewskim (missi dominici). W jednych wreszcie władzca, który je wydaje, występuje jako strona nakazująca ich wypełnianie, w innych zaleca tylko i radzi trzymania się wydanego pisma. K-rze dzieliły się już za czasów Karolingów na trzy działy, również nie dające się bezwzględnie przeprowadzić, podobnie jak działy powyższe. Były to: 1) Capitula legibus addenda, tj. kapitularze dodawane do dawnych praw ludowych poszczególnych szczepów germańskich. Uzupełniały one owe prawa i miały mieć prawną siłę im równą. Ażeby ją posiadać, potrzeba było nietylko zgody króla i dostojników, lecz przedewszystkiem przyzwolenia ludu; 2) Capitula per se scribenda były rozporządzeniami królewskiemi, do których jakkolwiek nie była zgoda ogólna potrzebna, to jednak stanowiono je prawie zawsze na zjazdach. Odnoszą się one do zarządu dóbr królewskich, do administracyi państwa, regulują sprawy kościelne, wojskowe, publiczne, cło, monety i t. p. Niektóre z nich wkraczały w dziedzinę ustawodawstwa ludowego i tu tkwi ważność ich dla rozwoju władzy centralnej. Ich siła polega na władzy królewskiej i na przysiędze wierności, do której ma prawo król względem swych poddanych, a zwłaszcza wasali i urzędników; 3) Capitula mis-sorum były instrukcyami dla wysłańców królewskich (missi dominici), gdy byli wysyłani do swych okręgów missyjnych. — Te rozmaite rodzaje K-y stoją zawsze w ścisłym związku z czynnościami zjazdów państwowych, na których je stanowiono, tak, iż niektóre z nich są wprost aktami takichże zgromadzeń. — Skutkiem braku kompletnego, zebranego na jednem miejscu, zbioru tych rozporządzeń, oraz znacznej ich liczby, trudność oryentowania się w nich wzrosła za Ludwika Pobożnego do tego stopnia, że musiano oglądać się za ich skodyfikowaniem. Zebrał je opat Ansegisus de St. Wandrille (de Fontanella) z dyecezyi Rouen i doprowadził do 13 roku rządów Ludwika pobożnego, t. j. do r. 827. Zbiór ten obejmuje K-rze Karola W., Ludwika i Lotara, dzieli się na cztery księgi, zawierające w pierwszej i drugiej kościelne kapitularze, a w trzeciej i czwartej świeckie. W obrębie każdej księgi przeprowadził Ansegisus układ chronologiczny, nie bez licznych zarzutów. Ogółem zna Ansegisus tylko 29 kapitularzy,—liczba bardzo drobna, świadcząca o złem urządzeniu archiwów i zatraceniu przechowywanych tam aktów (gdyż dziś liczba znanych u-czonym kapitularzy wynosi sto kilkadziesiąt). W połowie IX w. powstał w Moguncyi inny zbiór K-rzy, mający być kontynuacyą poprzedniego. Ułożył go dyakon moguncki, Benedykt Lewita; część tylko niewielką jego zbioru zapełniły kapitularze oryginalne, reszta, mająca na sobie cechy umyślnego fałszerstwa, uzupełnioną została ze źródeł prawa rzymskiego i kościelnego i tern jest zbiór ten podobny do t. zw. „Pseudo-Izydora”. Kapitularze wydał dawniej Baluze,

(Paryż 1878).

rządów.

następnie Pertz w „Mon. Germ. Leges” t. I i Mignę „Patrologia latina” t. 138. Wszystko to są jednak wydania niedokładne i mało krytyczne. Boretius a następnie Krause wydają obecnie poprawną ich edycyę w „Mon. Germanise” (ed. in 4-o), „Sectio II. Capitularia re-gum Francorum” t. I—II. — Z literatury wymienić należy: A. Boretius „Capitularien in Lon-gobardenreiche” (Halle 1864); tenże „Beitraege zur Capitularienkritik” (Lipsk 1874); t-że „Selbstanzeige in den Gotting, gel. Anzeigen” 1882 nr. 3 i 4 — i 1884 nr. 18; Beseler „Über Ge-setzerkraft der Capitularien” (1871, «Festgabe für Homeyer»); Thévenin M. „Lex et Capitula”

S. Ktrzn.

Kapitulny wikaryusz. Wikaryusz kapitulny, jak wskazuje sama nazwa, jest to osoba duchowna, która w pewnych razach zastępuje kapitułę katedralną i działa w jej imieniu. W ciągu ośmiu dni od chwili, gdy stolica biskupia zawakuje, czy-to przez śmierć biskupa, czy przez jego rezygnacyę, przyjętą przez Stolicę Świętą, lub w jaki inny sposób, kapituła katedralna winna obrać wikaryusza, któryby za nią sprawował rządy biskupie nad osieroconą dyecezyą. Czas ten ośmiu dni, w razie gdy stolica bisknpa nie przez śmierć wakuje, liczy się od chwili, kiedy o tern zawiadomiona została kapituła listownie przez sekretarza św. Kollegium jeszcze przed wysłaniem i sporządzeniem listu apostolskiego („Concil. Triden.” sess. 24 cap. 8). Dawniej bowiem kapituła mogła zostawić przy sobie rządy dyecezyi. Koncylium trydenckie, chcąc uchronić Kościół od szkód, nieporozumień i niesnasek, nieodłącznych nigdy od takich wspólnych rządów, pozostawiło jedynie przy kapitule możność wybrania swego zastępcy w ciągu ośmiu dni. W razie zaś, gdyby kapituła ociągała się z wyborami i 8 dni spełzło na niczem, prawo to przechodzi do metropolity. Obiór powinien się odbyć według zasad prawnych, które w podobnych razach się przepisuje, a więc przez kapitułę kollegialnie i prawnie zwołaną i na mocy tajemnego głosowania. Inaczej wybór uważa się za nieważny. („Ferrar. v. Capitulum” art. 3 nr 36). Wystarcza zaś, nie tak jak przy obiorze papieża dwie trzecie głosów, lecz zwykła większość („S. Congreg. Conc.” 21 Nov. 1722, 9 Aug. 1862). Wikaryusz kapitulny może być tylko jeden wybrany, jak wskazuje duch i cel prawa, stanowiącego tych wikaryuszów. Praktykuje się jednak we Francyi zwyczaj, że tam obierają 2 albo 3 wikaryuszów. Wtedy rządzą oni dyecezyą razem, albo też pierwszy z nich jest właściwym wikaryuszem, a inni są jego pomocnikami. Wikaryusz kapitulny niekoniecznie potrzebuje być z grona kapituły, lecz ma być bezwarunkowo osobą duchowną, doktorem prawa kościelnego. Gdyby zaś doktor prawa okazał się nieudolnym do sprawowania rządów dyecezyi, może być wybrany duchowny, ozdobiony stopniem naukowym w innej gałęzi wiedzy, albo wprost bez stopnia. Doktora prawa w tym razie przekłada się nad doktora teologii. Wogóle wymagane są te same przymioty, co i na wikaryusza generalnego. Wikaryuszowi kapitulnemu z małemi wyjątkami przysługuje z prawa władza biskupia w zarządzie dyecezyi (potestas ordinaria). Według ogólnych zasad prawnych wikaryusz kapitulny nie może korzystać z władzy nadzwyczajnej, jaka biskupowi przysługuje na mocy osobnych przywilejów. Jednakowoż dzisiaj, szczególniej tam, gdzie porozumienie się ze Stolicą Św. jest u-trudnione, mogą korzystać z przywilejów, danych poprzedniemu biskupowi, jeśli te jeszcze nie ekspirowały. Wikaryusz kapitulny nie może instytuować na beneficya kollacyi czysto biskupiej; wolno mu jednak naznaczyć konkurs, lecz o wyborze godniejszego stanowi Stolica św. (Constit. Gum illud Benedicti XIV). Nie może także w ciągu roku pierwszego swych rządów zwalniać z dyecezyi (litterae dimissorales). Wizytować dyecezyę dozwolonem mu jest po roku po odbytej ostatniej wizycie biskupiej.— Władza wikaryusza kapitulnego, ponieważ mu z prawa przysługuje (potestas ordinaria), nie może być ani ograniczoną, ani rozszerzoną przez kapitułę. Kapituła wskazuje tylko osobę, na którą ma przejść ta władza. Raz obrany wikaryusz kapitulny, przez kapitułę usunięty być nie może („S. Congreg. Episc. 10 sept. 1603, 6 Martii 1618”). Do usunięcia bowiem z urzędu wikaryusza kapitulnego oprócz słusznej przyczyny wymaga się zgody kongregacyi biskupów i zakonników („S. Congreg. apud. Terr. v. Capitulum” art. 3 nr 59—45). Metropolita zaś mianowanego przez siebie wikaryusza kapitulnego usunąć może, albowiem mu przysługuje względem niego takie samo prawo, jak każdemu biskupowi względem swego wikaryusza generalnego („Ferraris v. Capitulum” art. 3 nr 57). — Wikaryusz kapitulny nie może mianować wikaryusza generalnego. Najwyżej z powodu choroby, wyjazdu lub innej poważnej przyczyny wolno mu powierzyć rządy dyecezyi komu innemu na czas krótki („S. Congreg. Conc. apud Ferrari” 1 c. n. 24).— Władza wikaryusza kapitulnego ustaje, skoro tylko nowy biskup okaże kapitule bullę nominacyjną. Wikaryusz wtedy

jest obowiązany zdać przed nim sprawę ze swych

Ks. w. o.

Kapituła katedralna jest to koliegium kanoników (ob.) kościoła katedralnego, mające na celu niesienie pomocy biskupowi i zastępowanie go w zarządzie dyecezyą, oraz utrzymanie świetności służby Bożej w kościele katedralnym. Kapitułą nazywają się rowuież posiedzenia i narady tegoż koliegium. Już od najdawniejszych czasów biskupi sprawowali zarząd kościoła przy pomocy podwładnych sobie kapłanów i dyakonów, zasięgając ich rady i zastępując się nimi w potrzebie. Nazywano tych pomocników biskupich radą i senatem kościoła, senatem kapłańskim, najczęściej praes-byterium; w późniejszym czasie zgromadzenia owe otrzymały nazwę kapituł (ob. art. Kanonicy). Już w starożytnych owych pres-byteryach, według świadectwa św. Hieronima (ep. J 4 ad Rusticum), były godności archi-presbytera i archidyakona (ob.). W niektórych kapitułach archidyakona nazywano prepozytem, archipresbytera — dziekanem. Z biegiem czasu, stosownie do potrzeby, powstawały inne jeszcze urzędy w kapitułach, np. scholastyka, pod którego jurysdykcyą znajdowała się szkoła katedralna; kantora, który przewodniczył śpiewom podczas służby Bożej w kościele katedralnym; kustosza, mającego nadzór nad własnością świątyni, prokurato-r a itd. Sobór Trydencki rozporządził nadto, aby biskupi postarali się o utworzenie w każdej K-e katedralnej prebendy kanonika teologa, któryby tak klerowi jak i wiernym wykładał Pismo Święte. Zadosyó czyni tenże swemu obowiązkowi, ucząc w seminaryum duchow-nem teologii dogmatycznej albo egzegezy biblijnej. W wielu kościołach katedralnych kanonika teologa zastąpił w nowszych czasach kanonik kaznodzieja. Tenże św. Sobór polecił zaprowadzić w katedralnych kościołach urząd k a-nonika penitencyarza, którego powinnością jest słuchać tamże spowiedzi. Zresztą, tak liczba jak i godności i urzędy członków kapituł, nie były i nie są wszędzie jednakowe. Tak np. w kapitule włocławskiego Kościoła katedralnego było niegdyś ośmiu, t. n. prałatów (dignitates), tj. kanoników wyższego rzędu, piastujących godność: prepozyta, dziekana, archidyakona, scholastyka, kantora, kustosza, archidyakona pomorskiego, kanclerza, a nadto 18 kanoników; wszystkich zatem członków pomienio-na kapituła liczyła 26. Od roku 1818 K-y katedralne w Królestwie Polskiem mają po 12 członków, mianowicie 4 prałatów i 8 kanoników. Kapituły mohylowska, wileńska, żmudz-ka, żytomierska i saratowska mają po 9 członków.—Każdy członek kapituły ma prawo do posiadania prebendy czyli funduszu na swe utrzymanie. Sobór Trydencki (sess. 24 c. 12 de Ref.) wymaga, aby wszyscy kanonicy mieli wyższe święcenia i aby przynajmniej połowa kapituły składała się z kapłanów; zastrzega jednak, aby sami tylko kapłaui składali kapitułę tam, gdzie już jest ten zwyczaj. W tym ostatnim razie nikt nie może być przyłączonym do jej grona, jeśli nie ukończył lat 23. Wszyscy prałaci w kapitule i przynajmniej połowa kanoników powinni mieć naukowy stopień magistra lub doktora teologii albo prawa kanonicznego. Niegdyś do wielu kapituł dopuszczani bywali sami herbowi; we włocławskiej np. kapitule tylko cztery kanonie pozostawione były dla duchownych nieszlacheckiego pochodzenia, pod tym wszakże warunkiem, że musieli oni posiadać stopień doktorów teologii lub prawa kościelnego; dzisiaj atoli powyższy statut wszelkie utracił znaczenie. In-stallacya czyli przyjęcie nowego członka do grona kapituły, odbywa się uroczyście. Installowa-ny kanonik czy prałat ma prawo do ubioru kanonickiego (rokiety i mantoletu albo mucetu), do stalli czyli siedzenia w chórze kapitulnym katedralnego kościoła, do miejsca w kapitularzu (sala obrad kapituły) i głosu na zgromadzeniach; nadto przysługuje mu preeedencya czyli pierwszeństwo w stosunku do reszty kleru dye-cezyalnego, a częstokroć osobne prawa i przywileje państwowe. Co dotyczy ubioru chórowego kanoników, Stolica Apostolska zwykła przy erygowaniu katedr wskazywać jego formę, barwę i materyę, a kapitułom zasłużonym lub kościołów znakomitszych nadawać przywilej na o-znaki wyróżniające. — Kapituła, jako ciało zbiorowe, załatwia interesy swoje kollegialnie, zbiera się na posiedzenia i odbywa je według przepisów. Na posiedzenia wszyscy jej członkowie powinni być wezwani, chociaż do ważności u-chwał nie wymaga się obecności wszystkich. Decyzye kapituły zapadają absolutną większością obecnych głosów. Kapituła ma prawo stanowić sobie przepisy, któreby wszystkich jej członków obowiązywały, byle nie były przeciwne prawu powszechnemu i dyecezyalnemu. Przepisy owe noszą miano statutów.—Obowiązki kanoników kapitulnych są następujące: 1) Re-zydencya przy kościele katedralnym, przynajmniej przez 9 miesięcy w roku, wyjąwszy gdy, jak u nas, kanonicy z powodu niedostatecznego utrzymania, mają od Stolicy Apostolskiej dyspensę na posiadanie razem beneficium parafialnego, a co za tern idzie, na wolność rezydowania czy-to przy katedrze, czy przy własnym kościele parafialnym. — 2) Obowiązek śpiewania lub odmawiania w chórze katedralnym godzin kanonicznych czyli officium brewiarzowego, i o-becności na mszach konwentualnych jako też na uroczystych nabożeństwach kościoła katedralnego. — 3) Obowiązek odprawiania z kolei (tygodniami) mszy konwentualnej i aplikowania jej za dobrodziejów. —4) Obowiązek assystowania biskupowi celebrującemu w katedrze lub w innym kościele stolicy biskupiej, albo udzielającemu uroczyście święceń kapłańskich. — 5) Obowiązek służenia biskupowi radą, zwłaszcza w sprawach trudniejszych i ważniejszych, w których i biskup, według prawa kościelnego powszechnego albo miejscowego, powinien zasięgnąć rady kapituły, chociaż nie potrzebuje iść za nią konieczuie. Nadto w niektórych wypadkach przez prawo zastrzeżonych do ważności aktu biskupiego potrzebne jest zezwolenie kapituły, i bez takiego zezwolenia spełnione sprawy są nieważne.—6) W razie śmierci biskupa lub przeniesienia go przez Stolicę Apostolską na inną dyece-

Ks. Wł. Kr.

Ka

zyę, jurysdykcya przechodzi na kapitułę, która w ciągu dni ośmiu obowiązana jest obrać wika-ryusza kapitulnego (ob.) do zarządzania osieroconą dyecezyą. Gdyby wciągu pomienio-nego terminu zaniedbała tego uczynić, prawo powyższe przechodzi na metropolitę, a jeśli wakująca dyecezyą jest metropolitalną—na starszego biskupa prowincyi. Po śmierci czy ustąpieniu jednego wikaryusza kapitulnego, do kapituły należy obrać innego, podobnie jak i po śmierci biskupa. — 7) Gdy biskup z przyczyn od siebie niezależnych pozbawiony jest możności wykonania, czy-to osobiście, czy przez swego wikaryusza generalnego, przysługującej sobie nad dyecezyą władzy juryzdykcyonalnej, obowiązkiem kapituły jest zawiadomić o tern Najwyższego Pasterza Kościoła, aby ten własną powagą palącej potrzebie zaradził. — 8) Wreszcie niektórym kapitułom służy prawo elekcyi nowego biskupa, który jednak, zanim otrzyma kon-sekracyę i obejmie rządy dyecezyi, musi być potwierdzonym przez Stolicę Apostolską.

Kapituła zakonna, ob. Zakony.

pkany, ob. Haki.

Kaplandya, ob. Kap.

Kaplica, niekiedy Volanka (po czesku Kaplice, po niem. Kaplitz), miasto w Czechach południowych, na lewym brzegu Malszy, dopływu Włtawy, liczyło w r. 1890 2 374 m-oów, przeważnie Niemców, trudniących się przemysłem drobnym. Stacya kolejowa linii Budjejovice (Budweis)-Limbarska Góra (St. Valentini). Jest siedzibą hetmaństwa, sądu okręgowego, poczty i telegrafu; ma starożytny kościół farny pod wezwaniem św. Piotra i Pawła z XIV w., kościół św. Floryana, t. zw. czeski, z licznemi pomnikami i obrazem św. Anny pędzla Brandta (ob.), ratusz, dwa browary, fabrykę nici, papiernię, kilka cegielni, ślusarni i zakładów garncarskich. Już w roku 1358 kroniki czeskie mianują K-ę miasteczkiem.—Okrąg K-cki zajmuje 871.75 kim. □ powierzchni i liczy (r. 1890) 51219 m-ców, w tej liczbie 2435 Czechów.

Kaplica, miejsce Bogu poświęcone, na którem odbywa się Najświętsza Ofiara, mały kościółek lub część kościoła albo część budynku jakiego, poświęcona na odprawianie nabożeństw. K-e dzielą się na publiczne i prywatne. Publicznemi są: przy kościołach, należące do zgromadzeń religijnych, biskupie, szpitalne, szkolne, wojskowe i wszystkie, których drzwi otwarte są dla ogółu wiernych. Pragnąc, aby wierni uczęszczali do kościołów, gdzie nabożeństwo z naukami jest połączone, Kościół nie pozwolił na samowolne u-rządzanie kaplic, lecz postanowił prawa, których trzymać się muszą pragnący mieć kaplice. (Koncylium Trullańskie, Sobór Trydencki, Paweł V, Urban VIII, Klemens XI, Benedykt XIV.— Postanowienia dotyczące kaplic w Polsce ob. w art. prałata Chodyńskiego w „Encykl. Kość.”

t. IX). Kaplica publiczna może być urządzoną za pozwoleniem miejscowego biskupa; na posiadanie prywatnej potrzeba pozwolenia papieża.    s-pł*

Kaplica, niewielki budynek, poświęcony kultowi chrześciańskiemu, w niektórych wypadkach odosobniony, w innych wcielony do budynku znaczniejszego, jak klasztoru, kościoła, pałacu, szpitala, zakładu wychowawczego. Słowo kaplica pochodzi z łacińskiego capella, terminu używanego we Francyi za czasów Merowingów dla oznaczenia modlitewni królewskiej, w której przechowywana była kapa św. Marcina. W początkach ery chrześciańskiej kaplice stanowiły albo wgłębienia wyżłobione w katakumbach rzymskich, gdzie składano zwłoki męczenników, albo cele, budowane na Wschodzie, w których duchowni, usuwający się od świata, odprawiali nabożeństwa. Łatwo pojąć, że w tych warunkach K-e nie odznaczały się ani ciekawszem rozplanowaniem ani bogactwem ornamentacyj. W epoce tryumfu chrześciaństwa K-e wyrastają wszędzie: na grobach męczenników i biskupów, na gruzach zburzonych przez nową religię świątyń pogańskich, na pamiątkę wydarzeń krajowych lub prywatnych, szczęśliwych lub niepomyślnych, jako wota lub dowody szczodrobliwości osób pojedyńczycli lub korporacyj. Kaplice wtedy budowane były według bardzo urozmaiconych planów, nosząc odbicie całkowitej świetności sztuki epoki, w której powstawały. K-e podzielić można na trzy rodzaje: kaplice poje-dyńczo stojące, połączone z różnemi budowlami i stanowiące część składową kościoła.

Kaplice pojedynczo stojące dają może najwięcej pola do urozmaicenia planów, stanowią one bowiem kościoły na mniejszą skalę. Jakakolwiek myśl kierowała ich wzniesieniem, czy to spełnienie votum, czy upamiętnienie ważnego wypadku, czy kult miejscowy Matki Boskiej albo św. patrona, wszystkie one stanowią najczęściej jedną małą salę (nawę) z ołtarzem wprost drzwi i niewielką kruchtą, rzadziej piętro, co tworzy tak z w. „kaplicę podwójną”. W K-ach pogrzebowych pod ołtarzem umieszczona bywa zazwyczaj krypta lub zwykła piwnica dla składania zwłok. Ten rodzaj jest najliczniejszy, gdyż na cmentarzach chrześciańskich znajduje się ich spora ilość, w wielu razach może bardzo szczupłych wymiarów, zarówno jak i w parkach siedzib wielkopańskich. Takie K-e bywają większe, przeznaczone są bowiem do odprawiania mszy przy udziale większej liczby osób. W pierwszych wiekach chrześciaństwa K-e pojedyńczo stojące, czy-to na Wschodzie czy na Zachodzie, budowane były na wzór małych świątyń pogańskich i składały się z celi, a czasem i absydki, od strony wschodniej dla pomieszczenia ołtarza, a z biegiem czasu i w zależności od stylu panującego w architekturze przybierały formy krzyżów greckich, łaciń-

skich, kwadratów, kół lub ośmiokątów. Jako talach, przytułkach kaplice, wcielone do całości przykłady służyć mogą: kaplice pogrzebowe na gmachu, bywają częstokroć piętrowe lub wielo-Campo Santo w Genui i Medyolanie, w miej- piętrowe, z otworami na poziomie odpowiednich scowościach kuracyjnych, zastępujące kościoły pięter, grającemi rolę lóż lub trybun dla umożli-i w Warszawie np. K. przy szpitalu Dzieciątka wienia starcom, kalekom i chorym słuchania na-Jezus, w Towarzystwie dobroczynności itp.

bożeństwa bez wchodzenia i schodzenia po scho

ck

Kaplice połączone z różnemi budowlami stano- dach. W domach poprawczych i więzieniach wią też liczną kategoryę, gdyż żadna z większych systemu krzyżowego możliwe jest urządzenie instytucyj filantropijnych, żaden z klasztorów, re- K-y na skrzyżowaniu się kurytarzów; przybie-zydencyj biskupich, seminaryów, szpitalów, żadne ra ona wtedy formę wielokąta lub koła. Wobec z więzień nie obejdzie się bez nich. Prócz tego po- takiego rozplanowania i otwartych niewielkich siadają je także pałace, zamki, twierdze, szkoły, koszary itd. Rozmiary i plan tych kaplic bywają bardzo różnorodne, jest to bowiem zależne w wielu razach od stylu, a zwykle od wielkości gmachu, do którego należą. Połączo-

C/,

li

•m

vii*

ft

«»»i

ttjt

£5i

ÄJ

L.

fcWi

ISi

¹ -fis

itfeTr

ii    .

jlÎ:

Fig. 130. Kaplica „Sainte Chapelle” w Paryżu.

Fig. 131. Kaplica pałacowa w Chantilly.

ne z niemi bywają za pomocą portyków lub ga- galeryj, biegnących wzdłuż wejść do cel na leryi, lub też, wcielone do gmachu, stanowią wszystkich piętrach korytarzów, wszyscy więź-cza8ami najwidoczniejszą jego część. Dawniej, niowie mogą brać udział w nabożeństwie przez jak też i teraz, K-e takie służą nietylko do po- samo uchylenie drzwi cel. Ciekawym typem K-c trzeb duchownych personelu miejscowego, ale wcielonych do gmachów są K-e pałacowe w re-zarazem otwarte bywają i dla większej publiez- zydencyach królewskich i cesarskich. Jeżeli są ności, zastępując kościoły. Przykłady podobne piętrowe, to zawdzięczamy je prawdopodobnie napotkać można i w świecie mahometańskim, tradycyi przechowywania na piętrze niższem re-gdzie m’dersa (medres), czyli kollegium, jest pra- likwij męczenników, na wyższem—odprawiania wie zawsze zależna od meczetu lub grobowca, przy nabożeństw ku ich czci. Górna część połączo-którym odprawiają się modły. Jednemi z naj- na jest wprost z apartamentami panującego, dol-bogatszych takich kaplic są te, które wznosił na—przeznaczona dla służby lub publiczności, zakon jezuitów i kollegia protestanckie, naprzy- Kaplice podwójne datują od pierwszych wieków kład w Anglii uniwersytety w Oxford i Cambridge, chrześciaństwa, a rozpowszechniły się bardzo W większych instytucyach filantropijnych, szpi- bez względu, czy w nich składano relikwie czy nie, odkiedy Ludwik św., król francuski, w r. 1245 rym zamiast J. Kazimierza wymieniony jest Jan kazał zbudować w paryskiej la Cité (dziś pałac Sobieski.

Kaplińska Zofia (* r. 1831—f 1864), autorka głównie pedagogiczna, pisująca zwykle pod kryptonimem Z. J. A. Ogłosiła osobno „Rozrywki na dni świąteczne dla dzieci małych i dorosłych” (Warsz. 1823, wyd. 2-e 1880); „Książka dla dzieci” (tamże 1854). Dużo artykułów i powiastek poumieszczała w „Kronice wiadomości krajowych i zagranicznych”, „Czytelni niedzielnej” i „Tygodniku illustrowanym”. Zbiór jej prac wyszedł p. t. „Pisma, wydanie pośmiertne, pomnożone” (Warsz. 1876).—Ob. „Tygodnik

P. Chm.

Sprawiedliwości) Sainte Chapelle, która słusznie uchodzi za arcydzieło sztuki średniowiecznej. W tej kaplicy, wbrew zwyczajowi, relikwie były złożone w części górnej, znajdującej się na równi z apartamentami królewskiemi, dolna zaś otwarta była dla publiczności. Autorem jej był Piotr de Mon-tereau, inaczej de Montruil. Jako przykład kaplic pałacowych przytoczyć można jeszcze kaplice w Wersalu, Chantilly, w pałacu Blois, w Wilanowie i inne, a w Warszawie podwójną—w szpitalu św. Ducha.

Illustr.” 1864, nr 249.

Kapliński Leon, malarz i literat polski (* w Lisowie pod Nowem Miastem w roku 1826 — f w Miłosławiu w W. Ks. Poznańskiem 1873 r.). Początkowo poświęcił się prawu, u-częszczając na uniwersytet warszawski. W r. 1844 wyjechał do Wrocławia, gdzie słuchał filozofii. Przebywając we Wrocławiu, częste robił wycieczki do W. Ks. Poznańskiego, i wtedy zawiązała się długoletnia przyjaźń z hr. Sewerynem Mielżyńskim, którego siedziba w Miłosławiu stała mu się jakby rodzinną strzechą przez ciąg całego życia. Hrabia Seweryn, sam zdolny amator, był pierwszym nauczycielem rysunku K-ego, udzielając rad swoich młodemu studentowi filozofii w czasie jego w Miłosławiu pobytów. Zamieszany w rozruchy rewolucyjne, K. osadzony w więzieniu berlińskiem, w r. 1846 przerwać musiał kursa uniwersyteckie, a gdy go następnie 1848 r. wypuszczono na wolność, emigrował i osiedlił się w Paryżu. Tu dopiero na seryo zaczął uczyć się rysunku i malarstwa, a mistrzami, u których pracował, byli słynni ówcześni malarze Ary Scheffer i Robert Fleury. Postępy czynił znaczne i szybko rozwijał w sobie wrodzony talent, ku czemu w wielkim stopniu pomocnem było jego wszechstronne wykształcenie. „Młody K.—słowa prof. Tarnowskiego we «Wspomnieniu pośmiertuem»—spotkał na swojej drodze rówieśników-kolegów, w których znalazł serdecznych przyjaciół na całe życie. Ludzie obeznani z ówczesną kolonią artystyczną polską w Paryżu widywali zawsze obok Rodakowskiego i Kossaka—jego trzeciego, i tak ich wspominali: złączeni przyjaźnią, łączeni byli także przez opinię, która, kiedy Rodakowski zbierał laury za portrety... kiedy Kossak rozwijał szybko talent pełen życia, trzeciego przyjaciela uważała za trzecią wyższą zdoluość malarską, między artystami polskimi w Paryżu”. Taki był sąd o nim w początkach jego malarskiej karye-ry. Początki te zapełnia on przeważnie obrazami, które ilustrują „Maryę” i „Pana Tadeusza”. Są to pojedyńcze postaci: Wacława, Miecznika, Maryi, Klucznika, Robaka... Maluje następ-

Trzeci rodzaj kaplic spotykamy w każdym prawie kościele. Są one dwojakie: jedne widoczne nazewnątrz kościoła, a często z oddziel-nemi do nich wejściami, np. przy kościele św.

Krzyża w Warszawie i na Wawelu w Krakowie, drugie zawarte w częściach składowych kościoła, jak oto: między skarpami absydy i bocznych naw, w transsepcie, koło kruchty itd., np. w Notre Dame w Paryżu, w kościele św. Piotra i Pawła na Koszykach w Warszawie. K-e wewnątrz kościołów zawdzięczają najczęściej swą fundacyę ludziom majętnym lub stowarzyszeniom i poświęcone są przeważnie czci N. M. Panny, jak np. K. na Jasnej Górze w Częstochowie lub też innych świętych. Prócz tego są jeszcze K-e przeznaczone do mszy żałobnych i baptysterya.

H. Gr.

W każdej prawie z tych kaplic znajduje się ołtarz, a w bapty8teryach chrzcielnica. W miejscowościach, gdzie niema kościołów, urządzać można K-e w domach prywatnych dla potrzeb duchownych szczupłego grona osób, nie inaczej jednak jak za pozwoleniem papieża; przy zwłokach zaś dygnitarzy i osób bogatych czasową kaplicę pogrzebową.

Kaplińce, wieś w Galieyi, w powiecie Brze-zaÛ8kim, nad rzeką Strypą, tworzącą tu wielki staw. Jest to dawna osada pamiętna zdarzeniem historycznem: Gdy Jan Kazimierz, r. 1649, ciągnąc przeciw Tatarom i Kozakom pod Zborów, potrzebował corychlej przeprawić się przez Stry-pę, na której woda wezbrana mosty poznosiła, włościanie miejscowi, pod przewodnictwem wójta swego, Romana Lisiewicza, rozebrali kilka chałup i wygodny dla wojska most zbudowali, Król, wynagradzając za przysługę włościan, uwolnił ich na wieczne czasy od poddaństwa. W owym czasie K. należały do Radziwiłłów, następnie do hr. Łączyńskich, a od 1880 do Błońskich. — Opisany powyżej wypadek posłużył za temat do następnych utworów literackich: „Najświetniejsza epoka Kapliniec”, powieść z dziejów ojczystych p. E. Brockiego, w „Haliczaninie” (Lwów 1830); „Kaplińce, ein historischer Gemälde von Brocki”, w „Mnemosyne” roku 1824; „Lisiewicz, wójt Kapliniec”, nie złożone kompozycye, jak „Obrona Częstocho-w „Przyjacielu domowym” 1855.— „Encykl. S. wy”, „Wernyhora”, lecz prace te nie zadawala-Orgelbranda” i „Słownik Geograficzny”, w któ- ją artysty, który wiele od siebie wymagał.

W tymże czasie, tj. w r. 1854, zaczyna malować portrety i w tym kierunku odrazu staje na własnym gruncie. Wykończa kolejno portrety: hr.

Jana Bohdana Tarnowskiego, hrabiny Gabryeli z Małachowskich Tarnowskiej, hrabianki Karoliny Tarnowskiej, hr. Wincentego Krasińskiego (pośmiertny), pułkownika M. Kamińskiego, ks.

Witolda Czartoryskiego, Jana hr. Działyńskiego, generała Władysława Zamoyskiego, Bohdana Zaleskiego, Rogera Raczyńskiego, ks. Adama Czartoryskiego i Zygmunta Krasińskiego, oba rysowane ołówkiem, br. Tytusa Działyńskiego, i bardzo wiele innych, a ostatni, który podpisał był— to portret długoletniego przyjaciela hr. Seweryna Mielżyńskiego. Oprócz właściwych portretów K. pozostawił kilka pojedyńczych wizerunków, postaci historycznych, zpomiędzy których do celniejszych należą: Czarniecki i Chodkiewicz. Za wystawiony w Salonie paryskim r.

1868 obraz rodzajowo-allegoryczny p. t. „Szlachta i lud” otrzymał zaszczytną wzmiankę, a obraz zakupiła ks. Marcelina Czartoryska. Z wycieczki swej na Wschód przywiózł K. niezliczoną ilość studyów, głów i figur; kilka z nich zamieściły „Kłosy”. Prace jego, oprócz w Paryżu, gdzie prace, za życia wystawiał prawie co rok, znajdowały się już po jego śmierci: w Wiedniu 1873 r., na wystawach retrospektywnych we Lwowie 1894 i w Warszawie 1898. Krakowskie, poznańskie i warszawskie muzea posiadają jego dzieła, jak również wiele prywatnych zbiorów w Galicyi i Poznańskiem. W talencie swoim K. miał wszel kie cechy znakomitego portrecisty — stawić go można w rzędzie najznakomitszych polskich portrecistów, obok Rodakowskiego, Góreckiego, Leo-polskiego,—lubo w technice swej jest wielce samodzielny. Zbyt go wiele rzeczy w życiu zajmowało, zbyt pochłonięty był literaturą i życiem towarzyskiem, aby mógł zarodki niepospolitego talentu w zupełności rozwinąć. Na karyerę jego wpłynęły również ciosy osobiste, jak np. (Crive). śmierć ukochanej siostry, lub tragedye dziejowe, jak rok 1863. Był to charakter nadzwyczaj u-czuciowy, podlegający wzniosłym porywom i goryczom rozczarowań. „W K-m—pisze prof. Tarnowski—było niezawodnie tyle pisarza, literata, co artysty, i gdyby nie był malarzem, byłby przez swoją wielką znajomość rzeczy i przez swój smak wykwintny został najpoważniejszym u nas sędzią w rzeczach sztuki; kto wie nawet, czy ten zmysł literacki i krytyczny, ta wielka wybredność smaku nie działały poniekąd źle na jego talent, czy nie do zbytku sam siebie sądził...” Trawiony już chorobą, a zgnębiony wynikiem wojny 1870 r., .opuszcza K. Paryż i przenosi się do Krakowa, gdzie pragnie pracować. Na pracę jednak sił już nie było—dogorywał w kole szczerych przyjaciół, aż wyjechawszy do Miłosławia w marcu 1873 r. życie zakończył.—Piękny portret olejny K-ego wymalował w 1862 r. Rodakowski, a pisali o nim

Eno. powsz. ilustr. Zesz. 268. T. XXXIY.

H. P.

P. Chm.

obszerniej: Stanisław Tarnowski w „Przeglądzie Polskim” kwiecień 1873 r.; Flory an Trawiński w „Grande Encyclopédie”; hr. Jerzy Mycielski w „Sto lat malarstwa polskiego” i w wielu czasopismach w chwili jego śmierci.’

Prócz cenionych dzieł artystycznych K. pozostawił liczne prace literackie. Wr. 1856 rozgłosił jego nazwisko wiersz: „Zgasły już wszystkie promienie nadziei...”. W r. 1869 wydał powieść (w dodatku do «Czasu») p. t. „Nad Wisłą”, którą zaraz w r. 1860 przedrukowano w Żytomierzu. Z tegoż, 1859, roku pochodzi wiersz „Do wieszcza Psalmów”; z 1860 „Zorza wieczności”, z 1861 „Ostatnia próba”, z 1862 trzy pieśni p. t. „Bądźcobądź”; w 1863 ogłosił trzy tomy czasopisma, po francusku, p. t. „Ephémérides polonaises”. W r. 1870 drukował swoje „Przemówienie na obiedzie danym Matejce w Paryżu”, a w 1872—przysłowie dramatyczne „Ufność bez granic”. Po śmierci autora wyszła w Poznaniu r. 1881, nakładem Biblioteki Kórnickiej, jego rozprawka o sławnym „Emirze Rzewuskim”. Wdzięk, dowcip, subtelne spostrzeżenia znamionowały wszystkie jego

P. Chm.

Kapliński Seweryn (* r. 1826 — f 1857), wychowaniec uniwersytetu petersburskiego, pod-pisarz sądu appelacyjnego w Warszawie, był spółpracownikiem różnych czasopism; przetłóma-czył dużo utworów dramatycznych z niemieckiego i francuskiego: Bellinghausena „Gryzeldę”, Gutzkowa „Uriela Acostę”, Körnera dramata, Ponsarda „Lukrecyę” i niektóre też „Pieśni” Heinego.

Kaplitz, miasto w Czechach, ob. Kaplica. Kapłan, ob. Kapłaństwo.

Kapłan obrzędu ormiańskiego, pseudonim księdza Izaaka Isakowicza (ob.).

Kapłani w Litwie pogańskiej, ob. Kry we

Kapłaństwo n Indów pierwotnych. Ostatnie dwa dziesiątki lat wydały cały szereg cennych mo-nografij źródłowych, poświęconych zbadaniu orga-nizacyi kapłańskiej u ludów pierwotnych. Pierwsze miejsce należy się studyom Amerykanów, a więc pracom Cushinga, Bourkego, Washingtona, Mat-thewsa, Hoffmana, Boasa. Wprawdzie ludy amerykańskie znajdują się w stanie barbarzyństwa, opisy zaś wymienionych badaczy dotyczą już wyższych szczebli kultury pierwotnej, najniższe a zatem najciekawsze ludy, więc Buszmeni, Austral-czycy, nie zostali uwzględnieni w poszukiwaniach dotychczasowych. Istnieją wzmianki luźne, które tylko tyle nam mówią, że nawet u najdzikszych szczepów osobistości, pośredniczące pomiędzy siłami nadprzyrodzonemi, a ogółem plemieńców, zaczynają się już wyodrębniać. Wyjątek stanowi niewielka praca Howitta o zua-chorach i czarodziejach australskich. Studya te rzuciły zgoła nowe światło na początki K-a i po-

92

zbawiły wszelkiej wartości ogólniki, z których pomocą przedstawiano ongi dzieje tej instytucyi (klasyczny zbiór takich ogólników zawiera przełożona na język polski praca Herberta Spencera: „Instytucye kościelne”). Początki K-a, jak okazało się, są dość złożone i u każdego niemal ludu rozwijają się nieco odmiennie, w zależności od urządzeń społeczno-politycznych. Ale prawie od najwcześniejszych chwil daje się spostrzedz wszędzie to samo przeciwieństwo, które wystąpiło z taką jaskrawością w dziejach naszej kultury — przeciwieństwo pomiędzy organizacyą u-rzędową (kościołem), a nieurzędowemi kultami (czarodziejstwem, wiedźmostwem). Cała różnica polega na tem, że w okresie pierwotnym kapłaństwo właściwe, tj. występujące publicznie w imieniu całego plemienia podczas uroczystości, lub działające w imieniu mniejszych grup (np. rodów), bynajmniej nie patrzy wrogo na pojedyńcze osobistości, które na własną rękę pośredniczą pomiędzy oddzielnemi plemieńcami, a siłami nadprzyrodzonemi. Oba odłamy uzupełniają tam siebie nawzajem. Za ustroju to-temistycznego obowiązki kapłańskie spoczywają często na seniorach rodu (i niekiedy, z dalszym biegiem rozwoju, wyłania się z tego połączenia teokracya); podczas rolnictwa barbarzyńskiego, prócz seniorów rodów i głów plemienia, pojawia się w osobie ojców rodzin kapłan kultu domowego. Niekiedy istnieją organizacye kapłańskie wplecione w różne rody, atoli z żadnym z nich specyalnie nie związane. Prócz tych osobistości urzędowych istnieje w każdem plemieniu mnóstwo różnych czarodziejów, zpo-śród których wyłonią się z biegiem czasu lekarze, znachorzy, astrologowie, zamawiacze itd. Studya Hoffmana nad Odżybujami pozwalają głębiej zajrzeć w zadania tych różnych przedstawicieli wolnej professyi czarodziejskiej. Plemię o-wo zawiera do półtora tysiąca członków, z tej liczby w związku szamańskim midów znajduje się około stu plemieńców. Jest to w gruncie rzeczy Towarzystwo okultystyczne. Prócz tego w plemieniu mamy pięciu jessakajdów i dwóch wabenów. Najciekawszym z całego opisu jest nacisk, z jakim wspomniany etnograf podnosi tę okoliczność, że nie każdy może zostać szamanem tej lub innej zpośród dwu ostatnich kategoryj, nie zależy to bowiem od dobrej woli, ale trzeba na świat przyjść już ze szczególnemi właściwościami. Pierwszej podniety zwykle dostarczają suy: jeśli one bywają wciąż określonego rodzaju, naówczas młodzieniec zostaje wciągnięty odpowiednio do tej lub innej kategoryi, która sama poszukuje takich pomazańców na swoich następców. Powrót snów tej samej lub pokrewnej treści stanowi więc dla szamanów pewną wskazówkę, świadczy niejako o istnieniu pewnych uzdolnień fizyologicznych, które wywołują stosowne stany duchowe podczas bezwładności sennej. Wabenowie są, jak wyraża się Hoffman, firedealers, tj. czarodziejami od ognia. Główna właściwość ich zasadza się na bezkarnem pogrążeniu ręki w ukrop, lub na trzymaniu rozpalonych do czerwoności kamieni. Jessakajdy spełniają czynności prorockie i jasnowidzące. Z niektórych szczegółów godzi się dorozumiewaó, że umiejętność wpadania w stan somnambuliczny doprowadzili do wysokiej doskonałości, że w tem uśpieniu następuje u nich wyładowanie cerebracyi nieświadomej z właści-wemi temu stanowi podniecenia objawami. Szamanom tej kategoryi czerwonoskórzy przypisują mnóstwo uzdolnień, któremi spirytyści obdarzają swoich cudotwórców: związany postronkami, jessakajd w oka mgnieniu strząsa z siebie więzy, kiedy skrępowany zostanie ukryty w namiocie, to szałas zaczyna się chwiać, z niego zaś wychodzą różne dźwięki. Wreszcie organizacya trzeciej kategoryi, midów, jest wprost mysterya-mi natury spirytystycznej. Dostęp do tego związku mają wszyscy plemieńcy, ale kandydat musi przejść przez obrzęd wtajemniczenia. Kiedy zaś dostanie się do mysteryj, jeszcze przechodzi przez szczeble hierarchii, zanim pozna wszystkie tajemnice. Swoim charakterem ceremonie midów przypominają seanse spirytystów. Odbywają się one w półświetle, istnieje coś w rodzaju łańcucha, są kierownicy, arcykapłani związku i zarazem medya: przedmioty same niby się poruszają, puste worki się nadymają i czołgają. Nadto niezależnie od Towarzystwa midów oraz od jessakajdów naczelnicy rodów spełniają obowiązki kapłańskie podczas uroczystości plemiennych. Szczegóły ob. Kluby, Mężczyzn kluby, Ognia kult, Ojcowskie prawo, Rodowe kulty, Snów organizacya, Szamani, tajne związki, Teokracya, Totemizm, Uo-bywatelnienia uroczystości, Vehmbun-dy, Znachorzy.—Prace źródłowe (ważniejsze): Howitt „On Australian Medicine-Men, or doctors and wizards of some Australian tribes” (J. A.

J., XVI); J. G. Bourke „The medicine-men of the Apache” („Ann. Rep. Ethnol. Bureau” 1887 —

1888); W. J. Hoffman „Grand-medicine Society of Ojibwas” („Ann. Report Ethnol. Bureau” 1885 — 1886); F. H. Cushinga prace w „Ann. Rep. Ethn. Bureau” 1880 — 81 i 1891 — 92); Washington Matthews „The Mountain chant of the Navajos” („Ann. Rep. Ethnol. Bureau” 1883—1884), oraz tegoż „The Night Chant of the Navajos” (w wydawnictwach amerykańskich Muzeum „Of the Naturall History” 1902); Boas „The social organisation and the sacred societies of the Kwakiube Indians” (Waszyngton 1897); J. Mooney „The Ghost Dance Religion” („Ann. Rep. Ethn. Bureau” 1892—3); Stevenson „Ceremonial of Hasjelti Dailjis and mythical Sand Painting of the Navaios” („Ann. Rep. Ethn. Bureau” 1886—1887); liczne prace J. W. Few-kesa w „Ann. Rep. Ethn. Bur.” i w „American Anthropologist”.— Opracowanie surowego mate-

1892).

św.

sac

, Izydor sewilski) rificium (ofiara)

ryału: L. Frobenius „Die Masken und öeheim-bünde Afrikas” (Halla 1898); Herbert Spencer „Instytucye kościelne” (nakładem „Głosu”—bez wartości naukowej); Lippert „Allgemeine Geschichte des Priesterthums” (Berlin 1883—4, 2 tomy); Michaiłowskij „Szamanstwo” (Moskwa

L. K.

Kapłaństwo w języku naszym oznacza: 1) osobny stan i 2) jeden z siedmiu Sakramentów.

1.    Kapłaństwo jako stan. Istotnym celem kapłaństwa jest pośrednictwo pomiędzy Bogiem a ludźmi, według nauki św. Pawła w liście do Żydów r. 5 w. 1. Pośrednictwo to ma na celu naprawić rozdwojenie między Stwórcą a człowiekiem, spowodowane przez grzech; zgładzenie zaś grzechu i zadosyćuczynienie za grzech stać się nie może bez ofiary. Dlatego ofiarę poczytywano zawsze za najprzedniejszą i zasadniczą czynność kapłańską i zawsze łączono z sobą obydwa pojęcia: ofiarę i kapłaństwo; stąd też sekty, które odrzuciły ofiarę, odrzuciły również i kapłaństwo. Na taką łączność dwóch tych pojęć wskazują także Ojcowie Kościoła i najdawniejsi pisarze kościelni, wywodząc (jak

wyraz sacerdos (kapłan) od Przed Chrystusem patryar-chowie jednoczyli w sobie władzę głowy rodziny z godnością kapłańską i przekazywali obydwie drogą dziedzictwa pierworodnym swym synom. Gdy później rodzaj ludzki z pierwotnego stanu społeczności rodzinnej przeszedł w stan społeczności narodowych i gdy naród żydowski za pośrednictwem Mojżesza otrzymał od Boga pozytywne Objawienie, wówczas miejsce pierwotnego kapłaństwa zajęło K. narodowe i urząd kapłański powierzony został jednemu pokoleniu Lewi, albo, ściślej mówiąc, jednemu rodowi z tego do służby Bożej przeznaczonego pokolenia. Zresztą całe owo K. było figurą i przygotowaniem do innego, nierównie wyższego K-a, kapłaństwa Chrystusowego. Chrystus Pan na to stał się człowiekiem i na to przyszedł na świat, aby naprawił rozdwojenie między Bogiem i ludźmi. aby zgładził grzechy świata (Jan 1, 29), aby przez Krew swoją oczyścił nas od wszelkiego grzechu (I Jan 1, 7), aby był ubłaganiem za grzechy wszego świata (tamże 2, 5). Jest On więc (według wyrażenia Apostoła, I Tymot.

2,    5—6) pośrednikiem między Bogiem i ludźmi, który samego siebie dał na odkupienie za wszystkich. Takie zaś pośrednictwo znaczy to samo, co kapłaństwo. Zatem urząd, władza i dostojeństwo kapłańskie, w najdoskonalszem znaczeniu tego wyrazu, jest wyłączną własnością Chrystusa i całe na Nim polega, a wszelki inny kapłan prawdziwy jest kapłanem jedynie w związku z najwyższym Kapłanem—Chrystusem. Zbawiciel bowiem na miejsce K-a Aaro-uowego ustanowił inne, doskonalsze, nie z jednego ani dla jednego tylko narodu, ale dla Kościoła, obejmującego wszystkie narody, K.

nie eielesnem (jak w starym Zakonie), ale du-chowem rodzeniem mnożące się i utrzymujące. Jak K. Aaronowe wyobrażało naprzód figurycz-nie Chrystusa przyjść mającego, tak K. chrze-ściańskie ukazuje wstecz na Chrystusa już obecnego. Kapłan chrześciański jest prawdziwym zastępcą i namiestnikiem Najwyższego Kapłana, Chrystusa, w którego imieniu sprawuje w Kościele urząd pośrednictwa, to jest ofiarę ubłagania za żywych i umarłych i owoc tej ofiary czyli łaski Ducha św. na wiernych sprowadza. Tym sposobem sprawdza się zawsze obietnica Chrystusowa, iż jest z nami po wszystkie dni aż do skończenia świata, nie przestając nigdy sprawować na ziemi urzędu Pośrednika przez tych, których w swem zastępstwie pozostawił. Ewangielia wyraźnie świadczy, że Zbawiciel apostołom swoim dał władzę kapłańską, gdy na Ostatniej Wieczerzy polecił im sprawować N. Ofiarę Ciała i Krwi Jego, jak to sam pierwszy tamże był uczynił; gdy po swem zmartwychwstaniu, tchnąwszy na nich, dał im Ducha św. i władzę odpuszczania i zatrzymywania grzechów; gdy posłał ich, aby nauczali wszystkie narody. Chrystus, przelawszy na apostołów wszystką władzę i posłanictwo swoje, dał im bezwątpienia moc udzielania tejże władzy innym, czyli przekazywania jej swym następcom, czy w całości, czy w części. Że tak w samej rzeczy uczynił, świadczą dostatecznie Dzieje i Listy Apostolskie, opowiadające, jako apostołowie w każdym niemal nowozałożonym kościele stanowili poświęconego przez się biskupa i przydawali mu do pomocy, w miarę potrzeby, jednego lub więcej prezbyterów czyli kapłanów. Ci prezbyterzy, zwani również sacerdotes secun-di ordinis (dla odróżnienia od biskupów), albo poprostu sacerdotes, pomagali biskupowi nietylko w opowiadaniu słowa Bożego i sprawowaniu wspólnie z nim lub zamiast niego N. Ofiary, lecz i w rządach kościelnych: stanowili oni t. n. presbiterium czyli senat biskupi, którego rady i zdania biskup zasięgał; zawsze jednak zależni byli od tego ostatniego i hierarchicznie mu podporządkowani. Z tego powodu, choć pierwiast-kowo biskupom i kapłanom nadawano niekiedy wspólną nazwę sacerdos (dla przysługującej jednym i drugim władzy sprawowania N. Ofiary), to jednak nigdy zwyczajnego kapłana nie nazywano episcopus.—Z powyżsych zasad okazuje się wielka godność i dostojeństwo urzędu kapłańskiego: jest to bowiem uczestnictwo w godności i dostojeństwie samego Chrystusa, którego kapłan jest namiestnikiem i przedstawicielem. Wymaga też urząd kapłański po tych, którzy go piastują, wyższej świętobliwości życia, gdyż im większa jest w kapłanie zgodność między urzędem a o-sobą jego, tembardziej w oczach ludzi jaśnieje w nim dostojeństwo samego kapłaństwa, tern łatwiej jest mu rozwinąć zbawczą działalność dla nadprzyrodzonego dobra dusz. Błądziłby

jednak, ktoby dostojeństwo, z samej natury rzeczy przywiązane do kapłaństwa, poczytywał za jedno z osobistą godnością kapłana, gdyż nawet największa niegodność człowieka, naznamio-nowanego charakterem kapłańskim, nie zdoła ująć świętości samemu urzędowi kapłaństwa, tak jak najwyższa cnota kapłana nie zwiększa istotnej świętości kapłaństwa. Celem utrzymania sług Ołtarza w tak niezbędnej świętobliwo-ści, Kościół podał szczegółowe przepisy życia dla osób stanu duchownego. Nakazują one tymże ćwiczenie się w cnotach chrześciańskich, w modlitwie, zachowanie celibatu i dozgonnej czystości, noszenie tonsury i sukni duchownej, wzbraniają wszelkiej interesowności, handlu lucri causa, próżności T"tego wszystkiego, coby ją mogło podsycać, przedewszystkiem zaś nieli-cującej z suknią duchowną świeckiej elegancyi w ubiorze; niewstrzemięźliwości w jedzeniu i piciu, uczestniczenia w publicznych zabawach, zbytniej poufałości z osobami płci innej; zatrudnień i urzędów świeckich, któreby im były przeszkodą w spełnianiu obowiązków powołania lub sprowadzały zbytnie zeswieczczenie, albo ścierały z obyczajów sług Kościoła ozdobę tak im przystojnej łagodności. Z tego powodu pomiędzy in. niewolno duchownym praktykować medycyny, a zwłaszcza chirurgii, poświęcać się sprawom wojennym, oddawać się rozrywce f) lowania, zwłaszcza hucznego (venatio clamorosa) lub z sokołem (Bened. XIV, De Synodo 11, 10, 6); wreszcie zabronione są im gry, czy hazar-downe, czy jakiekolwiek inne, ileby te ostatnie odbywały się w miejscach publicznych, lub o wielkie stawki, albo o ileby zbyt wiele czasu zabierały (Ferrais „Prompta bibliotheca s. v. Cleri-cus”, art. III sqq.; „Schema constitutions de vita et honestate clerieorum”, przedłożone soborowi watykańskiemu, wraz z Adnotationes w „Coli. Lac.” VII, 659 sqq.).

II. Kapłaństwo jako Sakrament Nowego Zakonu daje chrześciauinowi, je przyjmującemu, niezatarty charakter kapłański wraz z władzą i łaską do sprawowania sakramentów, tudzież do należytego spełniania innych czynności duchownych. Sam akt udzielania tego Sakramentu nazywa się święceniem, ordinatio, u Greków ^sipoTovia, t. j. włożenie rąk. Dogmatem katolickim, na wielu soborach (chalcedońskim, nicejskim drugim, florenckim), a zwłaszcza na soborze w Trydencie określonym, jest, że kapłaństwo czyli święcenie święte nie jest li-tyl-ko pewnym obrządkiem ku'obraniu ministrów Słowa Bożego i Sakramentów, lecz prawdziwym i właściwym sakramentem od Chrystusa ustanowionym, że przez nie udziela się Duch święty i wyciska się na duszy przyjmującego znamię duchowe, sprawujące, iż kto raz został kapłanem, nigdy tego charakteru pozbyć się nie może (sess. XXIII can. 3 i 4). Powyższa nauka katolicka oparta jest tak na Piśmie Świętem,

o-

Ks. Wł. Kr.

jak i na ustawicznem od najdawniejszych czasów podaniu kościelnem. W „Dziejach Apostolskich” (14, 22) czytamy, że Paweł i Barnaba przez wkładanie rąk stanowili kapłanów w każdym kościele. Św. Paweł w listach do Tymoteusza (I, 4, 14; II 1, 6) upomina go, aby zachowywał w sobie łaskę, która dana mu jest przez włożenie rąk apostoła. Mamy tu wyraźnie trzy warunki do Sakramentu potrzebne: znak widomy (kładzenie rąk), łaskę do tego przywiązaną i ustanowienie od Boga, bowiem sprawcą łaski, o jakiej mówi św. Paweł, sam tylko Bóg być może. Wprawdzie Nowy Testament nie wspomina o tem, że Chrystus Pan wkładał ręce na apostołów, lecz milczenie Ksiąg świętych nie jest jeszcze dowodem, że tego nie czynił, a już to samo, że wkładania rąk przy poświęcaniu na kapłaństwo używali apostołowie, dowodzi dostatecznie, że czynili to z polecenia i ustawy Zbawiciela. Wszyscy też Ojcowie św., świadkowie nieomylnej nauki Kościoła Chrystusowego, zaliczają kapłaństwo do Sakramentów. Dosyć tu wspomnieć śś. Ireneusza, Justyna, Cy-pryana, Leona W., Grzegorza W., Ambrożego, Augustyna, Hieronima, a zwłaszcza Jana Chryzostoma i jego klasyczne dziełko O Kapłaństwie.—Nadto dogmatem wiary katolickiej jest, że Kościół ma ustanowioną od Boga hierarchię, składającą się z dyakonów, kapłanów i biskupów (ob. Sob. Tryd. sess. XXIII, can. 6), a te trzy stopnie stanowią razem ordo, kapłaństwo; że biskupi od kapłanów (ibid. can. 7), a kapłani od dyakonów wyższą mają godność i władzę.— Znakiem zewnętrznym czyli materyą Sa kramentu kapłaństwa, jedyną, o jakiej wspomina Pismo św., jest włożenie rąk. Kościół też wschodni od początku, a zachodni przez 9 wieków udzielał święceń samem tylko włożeniem rąk biskupich. Nadto w czasach późniejszych, w obrządku łacińskim, a od XIV wieku i w ormiańskim zaprowadzono zwyczaj podawania wyświęcanym instrumentów, to jest naczyń i ksiąg świętych, dla dokładniejszego wyrażenia władzy im udzielonej. — Święcenie subdyakona-tu, zaliczone do większych, jako też i święcenia mniejsze (akolity, egzorcysty, lektora, ostya-ryusza), są z ustanowienia nie Bożego, lecz kościelnego, a sposób udzielania wszystkich święceń, zarówno jak i tonsury czyli obrzędu przyjęcia osoby świeckiej do szeregu osób stanu duchownego, zawiera się w Księdze liturgicznej, zwanej Pontyfikatem. — „Encyklopedya Kościelna” t. IX.

Kapnicyt, minerał, wodny zasadowy fosforan glinowy 3A1₂0₃.2P.₂0₅.12H₂0 albo 4A1P0₄.2A1(0H)₃.9H₂0.

(38.00 tlenku glinowego. 35.22 bezwodnika fosforowego, 26.78 wody). Dają mu również wzór prostszy 2 A1P0₄.A1(0H)₃.5 H₂0. Rombowy mikrokrystaliczny, kryształki igiełkowate, zebrane w półkuliste lub nerkowate skupienia, o budo-

z. w.

J. B.

wie promienisto-włóknistej i powierzchni druzo-watej. Bezbarwny, często zielonawy lub błękitny. Połysk szklisty, przeświecający. Zawiera nieco fluoru, który zamienia wodorotleny. W kolb-ce daje wodę i ślady fluorowodoru. W szczyp-czykach wypalany, wzdyma się i barwi płomień na słaby kolor zielonawo - błękitny, szczególnie gdy przedtem zwilżony został kwasem siarkowym. Kwasy oraz ługi alkaliczne rozkładają go. Występuje w Langenstriegis koło Franken-berga w szczelinach łupka krzemiennego, w Cer-chowicach koło Beraun w szczelinach sylurskie-go szarogłazu, w księstwie Nassau tworzy dru-zy w fosforytach. Znany też w Bawaryi, w Devonshire, w Montebrasie, w Pensylwanii i w niektórych miejscowościach Francyi.

Kapnik, Kapnicy, członkowie bractw religijnych, mianowicie Pięciu Ran Pana Jezusa. Przywdziewali ubiór ciemny, w rodzaju kap z kapturami, któremi głowy nakrywali. W ten sposób występowali na processyach, zwłaszcza w Wielki Piątek, nawiedzając kościoły w t. zw. jerozolimskiej processyi, przyczem biczowali się podczas odmawiania psalmu Miserere. Kap wspomnianych używali najwięcej członkowie bractwa Compassionis, czyli Męki Pańskiej, założonego w r. 1595 przez Marcina Szyszkow-skiego, bpa krakowskiego, gdzie w ustawach bractwa są o tern przepisy. Ustawy te wyszły w Krakowie 1607 r. p. t. „Bractwo Compassionis albo Męki Pana Jezusowej i bł. Panny Maryi”.—Ob. „Encykl. Kość.” t. III str. 562. Biczowanie K-ów ustało u nas z końcem XVII wieku, lubo same kapy miejscami nadziewano i później.

Kapnik-Bânya (czyt. Kapnykbńnia), starożytna osada górnicza w węgierskim komitacie Szatmńr, na wschód od Felsö-Banya; liczyła w r. 1890 2 881 m-ców, Węgrów i Rumunów, wyznania rzymsko-katolickiego i greko-katolickiego. Posiada liczne zakłady górnicze i hutnicze. W zakładach górniczych rządowych pracuje o-koło 600 robotników i wydobywa rocznie 60 kilogr. złota, 1600 kg. srebra, 2 000 centnar, metrycznych ołowiu i 150 centnar, metrycznych miedzi. Prócz tego jedno z tutejszych akcyjnych Towarzystw górniczych zatrudnia 224 robotników i wydobywa rocznie 80 000 centnar, metrycznych rudy. Pod względem sądowym K. należy do okręgu Szâtmar-Németi, do sądu obwodowego Nâgy-Bânya. Poczta, telegraf.

Kapnist Bazyli Piotrowicz, brygadyer wojsk rossyjskich (f 30 sierp. 1757). Pochodził z wyspy Zante, z rodu Kapnissi. Po klęsce Piotra Wielkiego nad Prutem (1711) uciekł do Rossyi. W Iziumie zapoznał się z nim pułkownik miejscowy, Pawluk, zajął się nim i pożyczył mu niewielkiego kapitału, którym K. obracając, dorobił się znacznego majątku. Kiedy w r. 1734 Kał-mucy, Tatarzy i Nogajcy zaczęli napadać na Zaporożców, K. zwerbował sobie oddział ochotników i odparł najeźdźców, za co obrano go na setnika Kozaków. Odznaczywszy się podczas wyprawy Miinnicha pod Oczakowem (1737), otrzymał stopień pułkownika mirgorodzkiego. W r. 1740 posądzono go o zamiary zdradzieckie, wszelkie jednak bezzasadne podejrzenia obalił, a za niesłuszne posądzenie dostał stopień brygady era. W r. 1743 wraz z pułkownikiem francuskim de Bosquet’em prowadził niektóre roboty fortyfikacyjne od strony Tatarów. W początkach Wojny Siedmioletniej dowodził pięciu pułkami słobodzkiemi i poległ w bitwie pod Gross-Egersdorff. — „Russkij biograficzeskij słowar”.

Kapnist Bazyli, syn poprzedzającego, poeta ross. (* r. 1 757 w Obuchówce, w pow. Mirgorodzkim, gub. Połtawskiej—f 9 listop. now. stylu r. 1822 tamże), jako 15-letni młodzieniec wstąpił do szkoły wojskowej w Petersburgu i zaprzyjaźnił się w niej ze Lwowem. W r. 1772 przeszedł do pułku preobrażeńskiego i tam zabrał znajomość z Dierźawinem i zapoznał się z utworami Łomonosowa, Kantemira, Sumarokowa. Potem zajmował różne urzędy ziemskie i administracyjne. Pisywał ody, satyry i epigramy. Po raz pierwszy zwrócił na siebie uwagę ogółu „Satyrą” (1780), w której wyszydził kilku literatów współczesnych i którą wywołał polemikę namiętną. Z ód K-a zasługują na uwagę: „Oda na rabstwo” (1783) z powodu zaprowadzenia przez Katarzynę pańszczyzny w okolicach niektórych na U-kraiuie i „Oda na istreblenje w Rossii zwanja raba” (1786) z powodu zniesienia przez cesarzową na prośbach do tronu podpisu „rab” (niewolnik). Z lirycznych utworów K-a godne są wzmianki: „W pamiat’ beresta” i „Obuchowka”. Najlepszym utworem poety jest komedya „Ja-bieda”, wystawiona po raz pierwszy w r. 1799. Polski przekład p. t. „Pieniactwo“ dokonany przez Tomaszewskiego, wyszedł w Mińsku w r. 1801. W komedyi tej autor wysmagał biczem satyry nadużycia administracyi rossyjskiej, zwłaszcza w sądownictwie. Pod tym względem K. jest poprzednikiem Grybojedowa i Gogola. Tłó-maczył Horacyusza, Molière’a i innych. W r. 1796 wydał pierwszy zbiorek swych poe-zyj. Zbiór utworów K-a ogłosił w roku 1849 Smirdin, a „Jabiedę” — Suworyn (Petersburg 1890, wyd. 3-e). Syn poety, Iwan K. (f roku 1860), był gubernatorem smoleńskim i moskiewskim, a potem senatorem; wnuk, Dimitryj Aleksie-jewicz K. (* r. 1837), zarządzał departamentem azyatyckim w ministeryum spraw zagranicznych; Piotr Aleksiejewicz K. (* r. 1839) był posłem ro8syjskim w Haadze i senatorem (ob.), a Paweł Aleksiejewicz K. (* r. 1842)—kuratorem moskiewskiego okręgu naukowego.

Kapnist Piotr Aleksiejewicz hr. (* r. 1839 w Połtawie), dyplomata rossyjski, był czynny przy poselstwie w Rzymie i Paryżu, a następnie 1884 — 92 był posłem nadzwyczajnym i ministrem pełnomocnym w Hadze; mianowa-

z. w.

Z. N.

z. w.

z. N.

jego opracował sam.

Kapostas, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem, błękitnem, na zielonej murawie—pelikan srebrny karmi pisklęta; w lewem, czer-wonem — strzała srebrna, u dołu rozdarta i zakończo-

ii

ny senatorem, od maja r. 1895 jest ambasadorem w Wiedniu. W r. 1884/5 był przedstawicielem Rossyi w konferencyach berlińskich w sprawie Kongo.—(„Meyers Konversations-Lexikon” t. XIX).

Kapnit, minerał, jest mieszauiną smitsonitu (węglanu cynkowego, ZnC0₃) z syderytem (węglanem żelazawym, FeC0₃).

Kapodistrias Jan Antoni hr., mąż stanu grecki, ob. Capo d’Istrias.

Kapok, ob. Eriodendron.

Kapolna, wielka gmina w obwodzie Erlau węgierskiego komitatu Heresz, na linii Hatrau-Miskolsz-Koszyce (Kaschau) i Kis-Terenne-Kis-Ujszallas (stacya Kadl-K.) węgierskich kolei żelaznych państwowych; liczy (1890) 1815 m-ców, Węgrów. Tu odbyła się d. 26 i 27 lutego r. 1849 bitwa, w której generał Schlick odniósł swycięstwo nad węgierskiemi wojskami powstań-czemi pod wodzą Dębińskiego i Görgeya.

Kaponiera jest to wyraz techniczny inży-uieryi wojskowej, oznaczający schrony lub ganki po twierdzach, stanowiące dzieła odrębne ku obronie rowu forteczuego, na którego dnie, zwykle na wierzchołkach kątów wyskakujących, są umieszczone. Przekrój nadano K-rom taki, że zzewnątrz mury ich są niewidzialne i strzały nieprzyjacielskie proste nie mogą ich nigdy dosięgnąć. K-ry są dwóch rodzajów: zwykłe, czyli zupełne, obronne na 2 strony, na 2 rowy, i pół-kaponiery do obrony pojedyńczego rowu służące.

K. zwykłe umieszcza się bądź w częściach środkowych frontów, bądź na wierzchołkach kątów wyskakujących lub wklęsłych. Półkaponiery u-mieszeza się na kątach ramiennych tak, aby były zwrócone tyłem do nieprzyjaciela. Z pięter K y bronić można rowów strzałami armatniemi lub karabinowemi. Kommunikacya między ka-ponierami a twierdzą odbywa się za pośrednictwem przejść podziemnych („poternes”), murowanych i sklepionych. K-y najczęściej były u-żywane w fortecach budowanych systemem dawniejszym t. zw. poligonalnym. W tym stylu zbudowane są warownie w Koblencyi, Kolonii, Pozuaniu, Królewcu, Linzu, Weronie, Moguncyi, Krakowie, w Auglii (Castle-Hille) i w Rossyi. Obecnie system ten wychodzi z użycia, ponieważ K-ry przeciw strzałom pośrednim artyleryi nowoczesnej nie są zabezpieczone zgoła. — Por. Plucanskij: „Kurs dołgowremiennoj fortifikacii” (1884); „Swod prenij po powodu predłożenij otstawnago inżeniera - kapitana Glinki - Janczew-skago” (1887, wyd. Mikoł. akad. general, sztabu); Brialmont „Fortification à fossés secs” (1872); tegoż „La fortification du tems présent” (1885); M. Brunner „Leitfaden für d. Unterricht in d. beständig. Befestigungen’’ (1887).

Kaporcyanit, minerał, jest to lomonit przez wietrzenie pozbawiony prawie połowy pierwotnej wody krystalizacyi, przez co mętny i ziemisty. Ob. Lomonit.

Kapos, rzeka na Węgrzech, bierze początek w komitacte Somogy na puszcie Korpad, płynie zrazu w kierunku północno-wschodnim, później wschodnim przez komitat Toina i wpada pod Agardem do rzeki Sarviz. Spadek posiada nieznaczny, stąd częste są tu wylewy i zaba-gnienia. Regulacya rzeki rozpoczęta została w r. 1813. Główny kanał, Kapos lub Zichy (109 m.), prowadzi z Koposvaru do Nementi, gdzie łączy się z wypływającą z jeziora Platteu i również skanalizowaną rzeką Sio.

Kaposi Maurycy (* d. 23 października r. 1837 w Kaposvàrze na Węgrzech—f w Wiedniu r. 1902), lekarz słynny, jako dermatolog i syfi-lidolog. K. nazywał się właściwie Kohn i dopiero po r. 1866 nazwisko swe zmadziaryzował. Do nauk lekarskich przykładał się w Wiedniu, tam też w r. 1861 dyplom doktorski osiągnął i mieszkał stale do śmierci. Będąc studentem jeszcze, zajął się już z zamiłowaniem chorobami skórnemi w kliaice profesora Hebry (ob.), przy którym po skończeniu nauk zajął posadę assystenta. W r. 1866 został docentem prywatnym chorób wenerycznych i skórnych, w roku zaś 1875 otrzymał katedrę profesorską tych przedmiotów, nakoniec w r. 1879 oddano mu klinikę chorób skórnych; na stanowisku tern pozostawał do śmierci, zajmując się przytem wykonawstwem, jako lekarz bardzo wzięty i ceniony. — Oprócz wielu prac drobniejszych, drukowanych w wydawnictwach lekarskich, wiedeńskich, napisał: „Die Syphilis der Schleimhaut der Munt-Racheu-Naaen, und Kehlkopfshöhle” (Erlangen 1866); „Die Syphilis der Haut uud der angrenzenden Schleimhäute” (Wiedeń 1875 —1881); „Pathologie und Therapie der Hautkrankheiten in Vorlesungen” (tamże 1879; przekład fr. E. Besniera i Doyona, Paryż 1881; wyd. 2-e przez tychże, z dopiskami oraz uzupełnieniami własnemi, tamże 1893; przekt. włoski, Neapol 1883); „Handbuch der Syphilis” (Sztut-gard 1880); „Ueber die Behandlung von Lupus, Lepra und anderen Hautkrankheiten mittels Ko-chischer Lymphe” (Wiedeń 1891) i „Handatlas der Hautkrankheiten” (t-że 1893—1901); mistrzowi swemu, Hebrze, pomagał w napisaniu dzieła „Lehrbuch d.

Hautkrankheiten”, a tom II

Dr J. p.

m

yrJ

na niby wąsami. Nad koroną szlachecką trzy pióra strusie. Nadany w d. 17

Fig 132. Kapostas (herb).

D.

Z. N.

M. S.

grudnia 1791 roku przez Stanisława Augusta Andrzejowi Kapostasowi. — „Ks. Kancler.” 100, f. 157.

Kaposvar, miasto główne obwodu K. (43 627 m-ców) w węgierskim komitacie Somogy, nad rzeką Kapos i na kolejach Budapeszt-Dombovar-Agram-Tuune, K.-Moczolad (26 kim.), K.-Czige-twar (54 kim.) i K.-Fonyod (55 kim.), siedlisko zarządu komitatu i sądu, liczy (1900 r.) 18 218 mców, głównie Węgrów, katolików; w garnizonie po 1 batalionie 44 i 52 węgierskich regimentów piechoty; wyższe gimuazyum miejskie; uprawa tytoniu i wina; uczęszczane jarmarki.

Kapp Krystyan, filozof niemiecki, zaliczany powszechnie do szkoły Hegla, a nawe-t jeden z wybitniejszych przedstawicieli tej szkoły (* r. 1798 w Bayreuth—f d. 31 grudnia r. 1874 pod Heidelbergiem); słuchał w latach 1816 — 1819 teologii w Berlinie i był gorliwym uczniem głównie Neandra i Schleiermach er a, później jednakże poświęcił się pod wpływem Böckha, Solgera a głównie Hegla—filozofii. W roku 1819 otrzymał na uniwersytecie w Erlangen stopień doktora filozofii, w roku zaś 1823 habilitował się tamże na jej docenta. W tym samym roku wydał bezimiennie rozprawę p. t. „Chrystus i dzieje ludzkości albo Sokrates i Umiejętność”. Napisana świetnie, pełna świeżych myśli, wprowadziła ona odrazu K-a w szeregi wybitniejszych uczniów Hegla. W r. 1824 mianowano go nadzwyczajnym profesorem, zaś w roku następnym wydał swój „Wstęp do filozofii”, później (1826) traktat p. t. „Konkretna ogólność w dziejach ludzkości”, wreszcie 1829: „O początku ludzi i narodów według genezy Mojżesza”. Młodszym nieco przyjacielem K-a był Ludwik Feuerbach. Otóż w roku 1839 poświęcił Feuerbach w „Hallskich rocznikach” (Haifische Jahrbücher) osobny K-owi artykuł, w którym wysoko podniósł znaczenie prac swojego przyjaciela. W r. 1825 odbył K. podróż do Francyi, zaś w 1829 do Włoch. Już w r. 1832 opuścił zajmowaną przez siebie katedrę, zrażony do stosunków, jakie wówczas w Bawa-ryi panowały, i założył pismo p. t. „Athene”, w którem wytknął sobe za cel pośredniczenie między ścisłą nauką a wykształconemi warstwami społeczeństwa. Ożeniwszy się bogato, przeniósł się K. w r. 1833 do Heidelbergu, gdzie też został (1846) bezpłatnym zwyczajnym profesorem filozofii. Wykładał z wielkiem powodzeniem przez pięć półroczy, równocześnie zaś przerzucił się także do mineralogiczno-geologicz-nych studyów. Ten ostatni fakt jest bardzo znamienny; dowodzi bowiem, jak po rozbiciu się szkoły Hegla i po wysiłkach w dziedzinie czystej spekulacyi, zaczął budzić się wśród najgorliwszych jej wielbicieli przesyt i objawiła się potrzeba zwrotu do doświadczenia i do nauk szczegółowych. Najpiękniejszym owocem wszechstronnych studyów K-a, tak w dziedzinie przyrodniczej, jak i na polu historyi, tudzież estetyki i historyi sztuki, jest jego dzieło o Włoszech, wyszłe p. t. „Italien” w r. 1837. Napisane stylem jasnym, dla każdego zrozumiałym, niekiedy świetnym. W roku 1844 porzucił K. profesurę, narobił sobie bowiem wielu nieprzyjaciół, a to dzięki swoim wolnomyślnym a nawet radykalnym, poglądom. Jeszcze rok przedtem wydał pismo przeciw Schellingowi p. t. „Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling, ein Beitrag zur Geschichte des Tages von einem vieljährigem Beobachter”. W piśmie tern, bardzo zjadliwem, a z wielką napisanem werwą, K. nazwał Schel-linga „Kagliostrem XIX wieku” i zrobił mu zarzut, że cała jego filozofia jest jednym wielkim plagiatem. Nie potrzeba szeroko nad tern się rozwodzić, że tego rodzaju płody umysłowe, jak właśnie wspomniana rozprawa K-a, musiały w wysokim stopuiu przyczyniać się do podkopywania kredytu tej, do niedawna jeszcze tak wysoko stawianej, spekulacyjnej filozofii. W latach od 1845 — 49 był K. członkiem badeńskiej izby posłów, w roku zaś 1848 wybrano go na posła do frankfurckiego parlamentu. Resztę życia spędził K. w swojej pięknej posiadłości pod Heidelbergiem, gdzie też umarł. — Filozoficzne poglądy K-a można uważać za przejście od Hegla i transcendentalnej filozofii do nowej fazy filozoficznego ruchu w połowie XIX wieku; należy on do t. zw. „Heglowskiej lewicy”, z której wyłonił się polityczny radykalizm i filozoficzny materyalizm; zwrot w obu kierunkach znać już u K-a. Nie był on jednak wcale materyalistą; u niego „idea” heglowska staje się równocześnie Fichtego wolą, albo raczej odwrotnie: energia woli Fichtego przekształca się w ideę Hegla. W pismach jego tkwi jakby zaród kierunków, które w naszych czasach wydały w Niemczech z jednej strony system Hartmanna, z drugiej—Wuudta, chociaż obaj ci wielcy myśliciele wcale od niego zależni nie są.—O Krystyanie K-ie pisał, jak wspomniano wyżej, Ludwik Feuerbach; rozprawa ta wyszła także osobno p. t. „Dr Chr. Kapp und seine litterar. Leistungen” (Mannheim 1839); wyszedł również zbiór listów między K-em i Feuerbachem p. t. „Briefwechsel zwischen Ludwig Feuerbach und Christian Kapp 1832 — 1848 heraus-gegeb. und eingeleitet von August K. 1876”.

Kapp Fryderyk, historyk i polityk niemiecki (* 13 kwietnia r. 1824 w Hammie — f 27 października r. 1888 w Berlinie); studyował prawo w latach 1842 — 45 na uniwersytetach w Heidelbergu i Berlinie; zamieszany w powstaniu wrześniowem w r. 1848 we Frankfurcie nad M., musiał w roku następnym uciekać za granicę. Po chwilowym pobycie w Paryżu i Genewie wrócił do kraju, ale w r. 1850 emigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie zamieszkał w New Yorku i trudnił się adwokaturą. Nadto brał żywy udział w życiu politycznem amery-kańskiem, przyłączył się do stronnictwa repu-

blikaóskiego i zwalczał niewolnictwo. W maju dynamos and their engines”. — Dzieła te prze-r. 1870 wrócił do Berlina na stałe i rozległą tłómaczone są na obce języki, wiedzą swoją, zarówno jak charakterem niezłomnym, zdobył sobie tak szerokie uznanie, że w r.

H.

Kappadocya (po grecku KarciraSoxla, po łacinie Cappadocia, na perskich inskrypcyach Kat-patuka) oznacza, w obszerniejszem pojęciu, całą rozległą wschodnią połowę wyżyny Azyi Mniejszej, pomiędzy rzekami Halys a Eufratem, której granicę ku wschodowi, w najdawniejszych czasach, tworzyła Armenia, ku północy Pontus Euxinus (= morze Czarne), ku zachodowi Lykao-nia z obszernem jeziorem Tatta, a ku południu Syrya, „Commagene” zwana, i Cylicya z górami Tauros. Liczne pasma górskie przerzynają całą krainę, a z pomiędzy nich najważniejszemi są: Ar g aj os, we wnętrzu krainy; Antitauros,

1872 wybrany został na posła do parlamentu, a następnie i do sejmu pruskiego. Początkowo był członkiem stronnictwa narodowo-liberalnego, a potem należał do secessyi; w r. 1884 przyłączył się do nowego niemieckiego stronnictwa wolnomyślnego.—Napisał: „Leben des amerikanischen Generals F. W. y. Steuben” (Berlin 1858); „Geschichte der Sklaverei in der Vereinigten Staaten von Amerika” (Hamburg 1861);

„Die Sklavenfrage in der Vereinigten Staaten”

rzeka poboczna Eufratu, Karmalas, Pyra-musi Cydnus. Zrazu stanowiła K. niezależne państwo, toczące z assyryjskimi królami długie wojny z rozmaiłem powodzeniem, aż wreszcie naprzód podbili ją Medowie, potem zaś Cyrus pod perskie berło ją zawojował. Pod per-skiem też panowaniem, od kiedy jej Cylicya w IV wieku przed Chr. przyległe krainy, a mianowicie Melitene i południową Komanę, odstąpić musiała, podzieloną została cała kraina na dwie satrapie (= namiestnictwa), i to na północną K-ę, nad morzem Czarnem leżącą, zwaną stąd KaîCTcaôooda irpoę zip JJówcp, Cappadocia Fontica, i na południową albo wewnętrzną, lub właściwą K-ę, w ściślejszem znaczeniu także Tauryjską albo Wielką zwaną, Capp. Tauri-ca, Capp. major. Zarządzali niemi osobni satrapowie z rodu królewskiego albo Achemenidów; w późniejszych czasach dostąpili oni królewskiej godności, wszakże z obowiązkiem płacenia królowi perskiemu rocznego haraczu. Po śmierci Aleksandra Wielkiego przypadła właściwa K. w r. 322 przed Chr. w udziale Eumenesowi, któremu wydał ją Antygonos w r. 315. Po bitwie pod Ipsos w r. 301 przed Chr. wcieloną została ta kraina do państwa Seleucydów, wkrótce jednakże z pomocą Armenii wyswobodziła się z pod tego jarzma, a od tego czasu zostawała jako niezawisłe państwo pod rządami własnych królów, którzy niemal wszyscy miano Ariara-thes nosili. W roku 94 przed Chr. postradał Ariarathes VIII koronę królewską, pobity przez Mitrydatesa, króla Pontu, który oddać znowu musiał jej rządy z woli Rzymian w ręce Ario-barzanesa, tego zaś wpędził z kraju Tigranes, władzca Armenii, i zagarnął K-ę pod swe pa-

(Getynga 1854); „Leben des amerikanischen Generals Johann Kalb” (Sztutgard 1862); „Der i wznoszący się więcej ku wschodowi; ku połu-Soldatenhandel deutscher Fürsten nach Amerika” dniu zaś Tauros, oddzielający K-ę od Cylicyi. (Berlin 1864, wyd. 2-e 1874); „Geschichte der Z rzek zasługują na wzmiankę: Halys, Eufrat, deutschen Einwanderung in Amerika” (Lipsk stanowiący granicę pomiędzy Armenią, Melas, 1868, t. I); „Friedrich d. Gr. und die Vereinigten Staaten von Amerika” (Berlin 1871); „Aus und über Amerika. Thatsachen und Erlebnisse”

(tamże 1876, 2 t.); „Justus Erich Bollmann.

Ein Lebensbild aus zwei Weltteilen” (tamże 1880); „Die Deutschen im Staat New York während des 18 Jahrhunderts” (New York 1884).—

Rozpoczął historyę handlu księgarskiego w Niemczech, której tom pierwszy p. t. „Geschichte des deutschen Buchhandels bis in das XVII Jahrhundert” wyszedł po śmierci autora (Lipsk 1886). Prócz tego przełożył na język niemiecki kilka pism Hercena.— Porów. G. v. Bunsen „Fried. K.” (mowa, Berlin 1885).

Kapp Gisbert, inżynier-elektrotechnik (* r.

1852). Po ukończeniu studyów na politechnice w Zürichu, pracował jako inżynier w wielu fabrykach niemieckich, — następnie przeniósł się do Londynu na stanowisko dyrektora znanej firmy „Crompton et C-ie”, gdzie zajmował się elektrotechniką i na tern polu poczynił wiele ulepszeń, szczególne zaś zasługi położył przez dalsze ulepszenie dynamomachiny; obecnie jest on inżynierem cywilnym w Londynie. Imię K-a znane jest w dziedzinie elektrotechniki, jako autora kilku znakomitych dzieł; podał on nowe sposoby tyczące się obliczania dynamomachiny i rozjaśnił wiele zagadnień w dziedzinie elektrotechniki. Pomiędzy innemi wykazał: ile liczyć należy na ogrzanie pola magnetycznego przy obliczaniu dynamomachin;—dalej na magnetyczne nasycenie podał empiryczną formułę; — przy transformatorach oznaczył krzywą, przedstawiającą podwyższenie temperatury;—przy elektrycznych kolejach w celu zmniejszenia prądów ziemnych do kabla powrotnego, zalecił ustawiać osobne źródła prądu, jak: akkumulatory albo j nowanie. Po przeróżnych kolejach, jakie K. dynamomachiny, które prąd równocześnie wchła- w następnych latach przechodziła, zasiadł wresz-uiają. Ogłosił drukiem: „Electric transmission cie na tronie kappadockim Archelaos, ostatni of energy” (Londyn 1894); „Dynamos alterna- potomek rodu królewskiego, a tego zwabił cesarz tors and transformers” (Londyn 1893); „Modern Tyberyusz podstępem do Rzymu; po jego śmier-

S. Drz.

Chemnitz.

Kappel, inaczej Eisenkappel, m-ko targowe w austryackim obwodzie Yolkormarkt, w Ka-

ci zaś w r. 17 po Chr. wcielił K-ę, obejmującą ryntyi, nad potokiem Vellach, 558 m. nad poz. teraz prawie trzecią część całego półwyspu, morza, siedlisko sądu powiatowego (301.07 km. w obszarze przeszło 3 000 mil Q, w szereg pro- Q obszaru; 4 686 m-ców, głównie Słoweńcy), wincyj monarchii rzymskiej. — Południowa, gó- oraz zarządu leśnego, hutniczego i górniczego, rzysta część krainy tej nosiła też osobną nazwę ma (1890 r.) 1083 m-ców, dwa stare kościo-K a tao nia; główne jej miasto zwało się Ty a- ły i zamek Hagenegg. W Kolsznie pod K. dona, którą Ksenofon Daną zowie; ku zachodowi bywają cynober. Około r. 1879 odkryte szcza-leźała Ky bistr a, nad rzeką Saros, zaś Koma- wy alkaliczne, Carinthiaquelle. na, ze sławną świątynią bogini przyrody i wojny, zwanej M a, noszącej u autorów klasycznych także miana: Artemis, T aur i ca, Anaï-tis, En y o, Bellona. Starodawna stolica K-yi,

Mazaka, leżała w środku kraju, u stóp góry Argajos, wygasłego wulkanu, najwyższego, bo na 3 840 metrów sterczącego, szczytu, w całej Azyi Mniejszej; w późniejszych czasach zwało się to miasto Eusebeia, od czasów Tyberyusza począwszy Kaisareia, Caesarea (dzisiaj Kai-sarie). Również graniczne miasto Garsaura dostało później nazwę Archelais (dzisiaj Ak-Serai). Kraina, leżąca pomiędzy górami Anti-tauros a Eufratem, nosiła też osobne miano Meli te ne, równie jak silnie obwarowane miasto | bohaterską, wystawiono tu w r. 1838 pomnik.— jej główne (dzisiaj Malatia). Mieszkańcy K-yi 2) Wieś kościelna w obwodzie Obertoggenburg należeli prawdopodobnie do szczepu indoeuropej-skiego, a najbliżej byli z Armeńczykami (Ormianami) spokrewnieni. Grecy, utrzymujący o-żywione stosunki handlowe z krainą Pontos, nazywali ich, niezawodnie ze względu na dawniejsze czasy ich poddaństwa władzy syryjskiej,

Assyryjczykami albo Syryjczykami, a także Białymi Syryjczykami (Aeoxôaopot), już-to i gospodarstwo wiejskie, celem odróżnienia ich od mieszkańców właści-

z. N.

wej Syryi, mających płeć ciemną, opaloną, już-też pewnie z tego powodu, że język syryjski był za dawniejszych czasów językiem piśmiennym wykształconych klas tamtejszych mieszkańców, jak później grecki. Kappadocyj-czycy, zwani po łacinie Gappadoces, uchodzili wprawdzie za lud bitny, lecz razem z Kreteń-czykami i Karyjczykami mieli lichą reputacyę lekkomyślnych, podstępnych, przeniewierczych i sprzedajnych ludzi, a ich-to także dotyczy znane greckie przysłowie: tpta xâxîia xàxiota (=rtrzy ludy, który oh nazwiska od głoski x się poczynają, są najgorsze). Charakter ich niewolniczy tak bardzo słę spodlił, że sami woleli znosić jarzmo monarchy, aniżeli kosztować wolności, jaką im zrazu Rzymianie ofiarowali.— Płody kraju tego nieurodzajnego, górzystego, lecz mało zalesionego, były: wino, szczególnie z okolic Meliteny daleko słynące, alabaster, onyksy, kryształy, cynober; kwitnęła tam także hodowla dzikich osłów i znakomitych koni rasowych. Dla ostrego klimatu udawała się ze zboża tylko w niektórych okolicach pszenica.

Kappel, dawniej wieś, licząca w r. 1895

4 890 mieszkańców, w r. 1900 przyłączona do

z. N.

z. N.

Kappel: 1) Wieś kościelna w obwodzie Affol-tern, szwajcarskiego kantonu Zürichskiego, na wysokości 576 m. nad poziomem morza, na drodze z Zugu do Zürichu, nad Albisem; ma (1900) 696 m-ców, w tern 69 katolików. Miejscowość zawdzięcza swe powstanie założonemu tu w r. 1185 opactwu Cystersów, które zostało zniesione w r. 1524.—Pod względem historycznym K. znane jest z dwóch wojen Kappelskich w roku 1529 i 1531-ym, między reformowanemi i ka-tolickiemi okręgami Szwaj caryi. — Pierwsza z tych wojen została rozstrzygnięta na korzyść reformowanych, druga na korzyść katolików. Cwingliuszowi, który w wojnie znalazł śmierć szwajcarskiego kantonu St. Gallen, na wysokości 634 m. nad poziomem morza, w Toggenbur-gu, nad Thurem i na kolei Wyl-Ebnat-K., zostało odbudowane po wielkim pożarze z r. 1854 i liczy (1900 r.) 2174 m-ców, w tern 303 katolików; poczta, telegraf, telefon, ewangielicki i katolicki kościół; przemysł bawełniany, handel

Z. N.

Kappeln, miasto w pruskiej regencyi i obwodzie Szlezwidzkim, nad rzeką Schlei, odległe o 7 km. od jej uścia i na kolei żelaznej Flensburg-K. i Eckernförde-K., na wysokim brzegu, w krainie Angeln; siedlisko sądu; liczy (1900 r.) 2 384 mieszkańców, w tern 17 katolików; urząd pocztowy drugiej klasy, telegraf, kommunikacya za pomocą linii parowców z miastami Kiel i Szlezwig, most pontonowy, kąpiele morskie, szkoła przemysłowa, rolnicza, dom zdrowia; znaczny połów śledzi.

Kapper Zygfryd, pisarz czesko-niemiecki (* 1821 — f 1879 r.), pochodził z rodziny żydowskiej, kształcił się w Pradze, później w Wiedniu, gdzie ukończył wydział medyczny; poczem osiadł w miasteczku chorwackiem Karłowcu, poświęciwszy się obok praktyki lekarskiej studyom nad literaturą Słowian południowych. Będąc jeszcze w Pradze, K. pod wpływem literatów i pa-tryotów czeskich, a głównie Wacława Nebeskiego, który kierował pierwszemi krokami młodzieńca na drodze literackiej, z zapałem studyował literaturę czeską i usiłował zaznajomić z nią Niemców i Żydów; tych ostatnich zaś, jako ich współwyznawca, nawoływał do łączności z Czechami i wspólnej z nimi pracy. Tą właśnie dążnością nacechowany jest pierwszy zbiór jego poezyj oryginalnych p. t. „Óeskć listy” (Praga 1816), przyjęty jednak przez społeczeństwo

93

VsojrkL Powsb. lluatr. Ze«* 808. T. XXXIV.

ÎO

QO

?0

o.

►a

sS

czeskie niezbyt przychylnie. Podczas rewolu-cyi marcowej 1848 r. K. przybył do Wiednia i tu ogłosił w tymże roku zbiór wierszy po niemiecku p. t. „Befreite Lieder dem jungen Oesterreich”, tchnących miłością swobody; jednocześnie został współpracownikiem czasopisma „Constitutionelles Blatt aus Böhmen”, gdzie u-mieszczał korrespondencye z sejmu, najpierw w Wiedniu, później w Kromierzyżu, a tamże korrespondencye z pola walki podczas rewolucyi węgierskiej. W czasach reakcyi politycznej o-puscił Austryę i podróżował po półwyspie Bałkańskim, po Włoszech i Niemczech; jako owoc tych podróży ogłosił drukiem: „Südslavische Wanderungen” (Lipsk, 2 t., 1851 i 1853), „Die Serbische Bewegung in Süduugarn” (Beilin 1851), „Christen und Türken” (Lipsk, 2 t., 1854), wreszcie dwa poetyckie utwory po niemiecku: „Fürst Lazar” (Wiedeń 1851) i „Die Gesänge der Serben” (Lipsk 1852). Osiadłszy później na stałe w Czechach, jako lekarz, najpierw w Bolesławiu, a następnie w Pradze, pisywał w dalszym ciągu z początku po niemiecku, jak np. „Die böhmischen Bäder” (Lipsk 1857), „Die Handschriften von Grünberg und Königinbof” (Praga 1359), „Das Böhmerland” (Praga 1863) itd.,— następnie wrócił do literatury słowiańskiej i badał przeważnie poezyę ludową, pisując w języku czeskim; do ważniejszych jego prac w tym zakresie należą: „Zpëvy lidu srbského” (Praga 1872—1874), „Pobńdky primorské” (tamże 1873) i „Gusle” (tamże 1876, wyd. 2-e w r. 1882), owoc studyów K-a nad poezyą ludową czarnogórską.

N.

Kappeyne van de Coppello Jan, mąż stanu hollenderski (* 1822 r. w Hadze), kształcił się w Lejdzie i został adwokatem. Wybrany do izby niższej, należał do stronnictwa liberalnego. Gdy w r. 1874 wystąpiło ministeryum konserwatywne Heemskerka, to przedewszystkiem dzięki wpływowi K-a znajdowało poparcie stronnictwa liberalnego, mającego większość w Izbie, póki gabinet trzymał się drogi liberalnej. W końcu r. 1877 K. miał powierzone sobie uformowanie nowego gabinetu i został ministrem-prezydentem oraz spraw wewnętrznych, a podczas jego urzędowania Izby przyjęły prawo o szkołach ludowych. W r. 1879, gdy korona sprzeciwiła się żądaniu jego rewizyi konstytucyi, podał się do dymissyi.—K. odznaczył się jako pisarz wielu rozprawami z zakresu prawa, które ledwie nie wszystkie o-głaszał w czasopiśmie „Themis”. W przekładzie niemieckim wyszło: „Abhandlungen zum römischen Staats- und Privatrecht” (Sztutgard 1885, 2 zeszyty).

Kapral czyli gefreiter (wyzwolony). Był to żołnierz mający nadzór nad kilku towarzyszami; czynnością jego było zaprowadzać i zmieniać szyldwachy, odbierać hasło rontu; po nim następny stopień w hierarchii wojskowej był sierżant. K. odpowiadał stopniowi brygadyera

R.

— Kapri (herb).

w jeździe.— W wieku XVIII K. w wojsku pol-skiem liczył się do podoficerów. Oznaką stopnia kapralskiego była w wojsku polskiem taśma włóczkowa (nie metalowa jak u podoficerów) na wyłogach od rękawów.

Kapras Jan Nepomucen, psycholog czeski (* r. 1847); ukończywszy studya filozoficzne i matematyczne w uniwersytecie praskim, był zastępcą nauczyciela gimnazyalnego naprzód w Königgrätz (1874), potem w Jiczynie (1876), skąd powołano go na profesora wyższego gimna-zyum czeskiego w Brnie, w którem dotąd wykłada. W pracach swych naukowych K. głównie oddaje się studyom psychologicznym. Opuściwszy metafizyczno - matematyczne stanowisko Herbarta, jakie początkowo zajmował, oparł się w badaniach swoich na empiryźmie a prowadzi je przeważnie metodą genetyczną. Prace jego zasługują stąd na uznanie, że się niezaprze-czenie przyczyniły do rozkwitu czeskiej literatury pedagogiczno-p8ychologicznej. Zajmując się studyowaniem dzieł Komeńskiego, K. napisał: „Strućny näastin (krótki zarys) J. A. Komen-skeho duseslovi” i „Nństin J. A. Komenskeho filosofie”. W różnych czasopismach ogłosił mnóstwo filozoficznych uwag pouczających i krytycznych, a osobno wydał prace następujące: „Reć materska” (1883); „Psychofysickć zakłady mluvy” (1884); „Dusevëda zkuśebuń” (Psychologia doświadczalna, 1884); „Spiritismus” (1885). Celniejsze z jego artykułów ulotnych wyszły w „Sebranych rozpravâch psychologickych” w „Bibl. pedagoklassikûv” Bayera (r. 1892).— Bucyklop. czeska Otta.

KaprawoŚĆ OCZU (łać. Lippitudo, niem. Triefauge), stan oczu zależny od zapalenia brzegu powiek i łącznicy (ob. Oko). U osób dotkDię-tych cierpieniem tern powieki są nieco opuchłe, brzegi ich zgrubiałe i zaczerwienione, pokryte strupkami wydzieliny ropnej zeschłej, mniej lub więcej wyciekającej ze szpary ocznej wraz ze łzami. Kaprawość oczu spotyka się zwykle jako skutek przestarzałych i nieleczo-nych stanów zapalnych powiek i łącznicy u ludzi mało dbających o czystość.

Kaprena, ob. Cheronea.

Kapri, herb polski z nadania. Na tarczy pięciodzielnej, w polach I i IV, srebrnych, na zielonym pagórku, między dwoma czerwonemi kozłami wspiętemi — drzewo; w II i III, błękitnych—nad srebrną falą takaż syrena; w V, błę-kitnem — słońce złote między sześciu takiemiż gwiazdami. Nad hełmem, w koronie baronow-skiej, na pawim ogonie — słońce złote. Labry z prawej strony błękitne, podbite złotem; z lewej — czerwone, podbite srebrem. Tarczę podpierają lwy złote. Godło: INDUSTRIAE ET FI-DELITATIS FRUCTUS. Nadany z przydomkiem von Merecey w r. 1785 przez Józefa II, cesarza św. państwa Rzymskiego, kupcowi bukowiń-

R.

J • K, 1C«

D.

..

mk

M-cho.

J. Trz.

skiemu, Janowi Capri v. Kapri, który następnie, osiedliwszy się w Galicyi, otrzymał od Leopolda II w d. 24 października 1791 roku tytuł ba-ronowski.—Ostrowski; Poczet szl. gal.; Borkowski; Hefner.

yj'Mii

Fig. 133. Kapri (herb).

Kapri, wyspa na morzu ToskaÛBkiôm, ob. Capri.

Kapromys (zool.), ob. Capromys. Kapronowy kwas normalny, CH₃(CH₂)₄COOH, najważniejszy z kwasów heksylowych, został wykryty przez Chevreul’a obok kwasu masłowego w maśle z mleka krowiego i koziego (stąd nazwa kw. K-ego: capra — koza). Bliżej zbadany został przez Lercha, który skład jego oznaczył. Fehling wykrył go w oleju kokosowym. Kw. K. powstaje przez fermentacyę masłową cukru, przez utlenienie ciałek białkowych, wyższych kwasów tłuszczowych i itd., następnie przez pośrednią redukcyę produktów cukrowych. W stanie wolnym lub w postaci estru znajduje się w nasieniu barszczu (Heracleum sphondylium). Kw. kapronowy otrzymany został syntetycznie po raz pierwszy przez Liebena i Rossiego po ogrzaniu jodku pentylu z cyankiem potasu w roztworze spirytusowym; tworzący się nitryl kw. K-ego poddano następnie zmydleniu przez ogrzewanie z ługiem. Otrzymany w ten sposób kwas K. przedstawia się w postaci cieczy, posiadającej bardzo nieprzyjemny i uporczywie utrzymujący się zapach potu i zgorzkniałego masła. Wre w 205°. Co zaś do reszty kwasów heksylowych, z budową nienormalną, czyli rozgałęzionym łańcuchem węgłów, z przewidywanych teoretycznie siedmiu otrzymano sześć, przyczem wszystkie na drodze syntetycznej.

Kaprotyńska Junona, ob. Juno na.

Kaprynkacya (Gaprificatio). Tak się zowie sztuczne zapylenie figowca uprawnego (Ficus Ga-rica L.) przez zawieszanie lub zarzucanie na jego gałęzie niedojrzałych owoców z figowców dzikich, czyli t. z w. kozich (Gaprificus). Ma-nipulacya ta, o której wspominają już Theophras-tes i Pliniusz, do dziś-dnia praktykuje się w całej południowej Europie. Ma ona zwiększać urodzaj fig, oraz dodatnio wpływać na ich wielkość i smak. Według badań naturalistów, znaczenie K-i polega na przeniesieniu razem z kwiatostanami figowców dzikich na owoce figowców uprawnych pewnego gatunku błonkówki (Blasto-phaga grossorum), która stale znajduje się w o-wocach figowca dzikiego, a brak jej u figowców uprawnych. Otóż błonkówka ta, dostawszy się do wnętrza figi, drażniąc jej tkanki, powoduje, podobnie, jak to czynią rozmaite owady, wytwarzające na roślinach narośle, rozrost jej tkanki miękiszowej, kosztem zresztą nasion, które u figi uprawnej często bardzo nie rozwijają się wcale. Pytanie: dlaczego błonkówki tej brak zupełny w kwiatach figowca hodowanego? objaśnia się postacią i budową tych ostatnich, uniemożliwiającą samicom złożenie do ich wnętrza jajek. Tymczasem w kwiatostanach figowca dzikiego (Gaprificus), obok kwiatów identycznych z kwiatami figi jadalnej i wydających nasiona, znajdujemy jeszcze inny rodzaj kwiateczków żeńskich płonnych, specyalnie przystosowanych do składania w nich jaj przez Blastophaga. Wylęgające się w ich wnętrzu larwy, po przepoczwarzeniu się, chcąc opuścić wnętrze figi dzikiej, muszą przeciskać się przez kwiateczki męskie, znajdujące się w górnej, węższej, części całego kwiatostanu, skutkiem czego obładowują się pyłkiem. Wchodząc zaś do wnętrza innych fig w celu złożenia tam jajeczek, pyłek ten składają na znajdujące się w dolnej części kwiatostanu kwiateczki żeńskie. W ten sposób odbywa się zapylenie u figowca dzikiego. U figowca zaś uprawnego zapylenie to może się odbywać tylko przy pomocy K-i, podczas której owady znajdujące się w dzikich figach, po zwiędnięciu tych ostatnich, zmuszone bywają przenieść się do wnętrza fig uprawnych. Otóż w owem sztucz-nem zapylaniu tkwi, prawdopodobnie, największe znaczenie całego procesu K-i.

Kapryfolia, ob. Caprifolium.

Kapryl aibo oktyl CHHl7—rodnik organiczny jednowartośeiowy, to jest posiadający wolną jednostkę powinowactwa przy jednym z węgłów. Poszczególne kapryle (izomerony) różnią się od siebie zależnie od sposobu łączenia się w nich węgłów ze sobą, jak również od tego, przy którym z węgłów istnieje wolna jednostka powinowactwa. W stanie wolnym, jak wszystkie rodniki, nie istnieje, lecz tylko w związku z inne-mi również jednowartościowemi pierwiastkami lub rodnikami. Z licznych związków, w których ten rodnik się spotyka, bliżej zostały zbadane te, gdzie ma on budowę normalną, czyli nieroz-gałęziony łańcuch atomów węgla; tu wymienić należy: 1) oktan normalny CyHJ8, jeden z węglo-

kan.

M-cho.

M-cho.

H.

wodorów, wchodzących w skład ligroiny i eteru naftowego; powstanie on, jeżeli wyobrazimy sobie, iż K. normalny za pomocą swej wolnej jednostki powinowactwa połączy się z takąż jednostką wodoru.—2) Alkohol kaprylowy albo okty-lowy normalny C₈HnOH, występujący pod postacią estru octowego w rozmaitych gatunkach barszczu (Heracleum); otrzymamy go, stawiając na miejsce wspomnianego wodoru, rodnik hydroksyl (—OH). — 3) Jodek K-u jest związkiem K-u z jednowartościowym w tym wypadku jodem C₈Hl7l; za pomocą tego związku otrzymano po raz pierwszy syntetycznie kwas kaprynowy (ob.).—4) Heksadekan C₁₆H₃₄—węglowodór stały, może być otrzymany metodą Wuertza przez działanie sodu na jodek K-u; w reakcyi tej obok tworzącego się jodku sodu powinien-by powstać wolny rodnik-K.; lecz tenże wobec czterowar-tościowości węgla łączy się z drugim takimże rodnikiem, wytwarzając wspomniany heksade-

M-cho.

Kaprylowy kwas, albo normalny oktanowy CH₃ (CH₂)₆ COOH, znajduje się pod postacią estru glicerynowego w maśle z mleka krowiego i koziego; jako ester izoamilu i etylu wchodzi w skład olejku fuzlowego (niedogonowego) rozmaitych wódek; spotyka się też w melasie buraczanym, w oleju kokosowym itd. Z tego o-statniego może być otrzymany w następujący sposób: gotując olej kokosowy z ługiem powoduje się zmydlenie zawartego w oleju estru; po-czem zakwaszony roztwór poddaje się destyla-cyi cząstkowej; cześć przechodzącą między 220°— 240° traktuje się wodą barytową, przez co strąca się prawie czysty kaprylan baru. Otrzymany z ostatniego kwas K. tworzy masę krystaliczną o słabym zapachu, topiącą się powyżej 16°, wrzącą w 232°. W stanie stopionym kwas ten posiada nieprzyjemną woń potu; para kwasu K-ego pobudza do kasłauia. Kwas K. jest trudno rozpuszczalny w wodzie, łatwo w alkoholu, eterze i benzolu; otrzymany został syntetycznie przez utlenienie normalnego alkoholu oktylowe-go za pomocą mieszaniny chromowej; otrzymany na tej drodze nosił początkowo nazwę oktyłowego, dopóki nie stwierdzono tożsamości jego z kwasem K-m wyosobnionym z tłuszczów. Sole kwasu K-ego są łatwo rozpuszczalne w spirytusie, przyczem sole ciężkich metali posiadają nader charakterystyczną własność: topią się w zupełnie określonych temperaturach.

Kaprynowy kwas, albo dekanowy normalny CH₃(CH₂)₈COOH, pod postacią estru glicerynowego znajduje się w maśle z mleka koziego. Otrzymany został syntetycznie przez działanie jodku kaprylu (ob. K a p r y 1) na sodową pochodną estru acetooctowego i przez następne zmydlenie otrzymanego estru oktyloacetooctowego. Przedstawia się w postaci masy krystalicznej, topiącej się w 30°, wrzącej w 266, w wodzie trudno rozpuszczalnej.

Kaprys, pseudonim Władysława Rabskiego.

Kaps Ernest, fabrykant fortepianów w Dreźnie (* r. 1829 — f 1887), wsławił się budową doskonałych krótkich fortepianów z właściwą konstrukcyą dna rezonansowego i odpowiednim przedziałem strun.

Kapsali albo Kapsalion, stolica wyspy Ceri-go (w Starożytności Kythery); ob. Ce ri g o (t. XI str. 328).

Kapsel oznacza wogóle jakąś osłonę, w której umieszczony jest pewien przedmiot. K-em nazywają także pokrywkę metalową lub papierową na korek i górną część szyjki butelki, — dalej: miseczkę probierczą, materyał pomocniczy przy użyciu dynamitu do rozsadzania skał, mosiężne okucie na końcu osi, stanowiące zarazem rezerwoar oliwy zapasowej,—w ślusarstwie zagłębienie w zasuwie, w które włożywszy palec, można zasuwę zasunąć lub odsunąć. W technice K-em nazywają naczynie z gliny ogniotrwałej, w którem umieszcza się przedmioty z porcelany lub szteingutu, w celu wypalenia ich.— W odlewnictwie metali K. znaczy to samo co koquilla: jest to naczynie metalowe, w które wlewa się materyał przeznaczony na odlew twardy (Hartguss).—Kapslowe mechanizmy są to koła, walce, tłoki itp., obracające się w obudowie (kapsli), do której Bzczelnie przylegają i mogą być zastosowane jako pompy, wodomia-ry, wentylatory, machiny wiatrowe, lub też mogą same służyć jako machiny poruszające, t. j. mogą być zastosowane jako silnice. K. m. podzielić się dają na dwie grupy: 1) kapslowe koła i 2) kapslowe mechanizmy korbowe. Co do 1-go, są to koła zębate, zczepiające się ściśle ze sobą i otoczone szczelnie skrzynią (kapslem), w której się obracają; kształt zębów może być najrozmaitszy. Koło jedno nie zawsze porusza drugie, ale często każde z nich zosobna otrzymuje ruch od kół zębatych, umieszczonych na osi zewnątrz skrzyni. Z górnej i dolnej części lub z obydwóch stron bocznych skrzyni wychodzą dwie rury a i b (fig. 134). Jeżeli jedną

v% ' •

Fig. 134.

z tych rur a połączymy z wodą, to wskutek obrotu kół woda wejdzie¹',między koła, następnie na ściany' skrzyni i stąd pędzona będzie do

Dr J. P.

od przylądka wiejące. O 3 km. na wschód od miasta wznosi się oberwatoryum. Nad zatoką leży fort (The Castle), siedlisko władz wojskowych. K. posiada 16 kościołów; rezyduje tu biskup katolicki i anglikański. Uniwersytet jest jedynie kollegium egzaminacyjnem. Od r. 1895 istnieje tu Geological survey of the colony of the Cape of Good Hope. Z wielką sztuką zbudowany wodociąg sprowadza do miasta wodę do picia z góry Stołowej. W r. 1893 zaprowadzone zostało elektryczne oświetlenie. Liczne koleje żelazne prowadzą do przedmieść na północ i południe (Scapoint, Roudebosch, Wynberg, Si-monstown) i ku wnętrzu. Zakłady portowe są bardzo znaczne. Grobla kamienna, chroniąca port od falowania, sięga na 1120 m. daleko w z tokę. Otwarty w r. 1870 dok obejmuje 4.05 hektarów i jest głęboki na 9.1 m. Dzięki budowie drugiej grobli portowej największe okręty będą tu mogły zawijać. K. jest obok portu Elizabeth najważniejszą przystanią w kraju. Wywóz w r. 1900 wynosił 18.17, przywóz

Z. N.

z. w.

rury 6, znajdującej się z drugiej strony skrzyni,—a więc urządzenie takie służyć będzie jako pompa. Jeżeli zaś do tej machiny wprowadzimy wodę znajdującą się pod ciśnieniem, to może ona być użyta jako machina poruszającą, tj. silnica, a jeżeli dodamy jeszcze przyrząd do liczenia, to machina ta może być zastosowana jako wodomierz, tj. do liczenia wody. W kapslowych mechanizmach korbowych ruch obrotowy tłoków lub skrzydeł w skrzyni odbywa się za pomocą korb, połączonych odpowiednio z temiż skrzydłami —służyć one mogą jako pompy, wentylatory, machiny wiatrowe, lub też jako silni-ce.—Por. Reuleaux „Theoretische Kinematik”. H-Kapsułki do lekarstw (apt.). Jest to rodzaj puszek drobnych, wałkowatych lub płaskich, dających się łatwo napełnić i zamknąć szczelnie, sporządzanych z ciasta opłatkowego, lub z kleju zwierzęcego (t. z w. żelatyny); te drugie miewają też często postać jajkowatą. Pierwsze zawierać mogą jeno leki suche, więc przeważnie proszki, drugie zaś napełniać można także lekami płynnemi lub półpłynnemi, ale tylko ta-kiemi, w których klej nie pęcznieje, ani się też rozpuszcza. W użyciu najpospolitszem są K. klejowe, napełnione olejem rącznikowym (0-leum Ricini). — Dbać o to zawsze należy, iżby ścianki K-ek były o ile możności bardzo cienkie, a przytem dość mocne, aby w ustach przy połykaniu nie pękały, gdyż wtedy nie spełniłyby zadania swego jedynego, t. j. oszczędzenia choremu smaku niemiłego, lub woni przykrej leku zadawanego.

Kapsztad, po angielsku Cape Town, miasto główne Kaplandyi i całej brytańskiej Afryki południowej, leży pod 33°56' szer. połud. i 18°28' dł. wsch., u stóp góry Stołowej, na wybrzeżu zatoki Stołowej, niedaleko zatoki Fałszywej, między górami: Stołową, Lions Head i Devils Geak, w ładnej bardzo okolicy, ma wygląd zupełnie europejski, liczy (roku 1900) okrągło 90 000 m-ców. Ludność K-u przedstawia wielką ptrociznę etnograficzną; oprócz białych (Hol-lendrów, Anglików i Niemców) widzimy tu Malajów, Kafrów i innych murzynów, Hotentotów, Arabów, nawet Turków, których sięgał tu handel kozami angorskiemi. Miasto jest bardzo prawidłowo zbudowane, posiada przeważnie szerokie i czyste ulice, przecinające się pod kątem prostym. Z gmachów zasługują na uwagę: katedra św. Jerzego, kościół hollendersko-reformo-wany i weslejański, synagoga, wiele meczetów malajskich, muzeum, teatr, gmach parlamentu, standardbauk, poczta i biblioteka ze słynnym zbiorem Greya. Ozdobą miasta jest piękny ogród botaniczny (14 akrów z 8 000 roślin różnych gatunków), zamieniony obecnie na park miejski. W części zachodniej leży dzielnica handlowa, osłoniona od burz zachodnich przez Lions Head, a przez nowe budowle portowe od fal morskich, wytwarzanych przez wiatry, zdała

159.82 mil. m.

Kaptan Pasza, ob. Kapudan Pasza.

Kaptierew Piotr, znany pedagog i psycho log-teoretyk rossyjski, b nauczyciel nauk filozoficznych w liceum Aleksandryjskiem, w szkole prawniczej w Petersburgu i na kursach pedagogicznych dla kobiet, następnie urzędnik kancelaryjny instytucyj Cesarzowej Maryi, wreszcie nauczyciel prywatny. Jest członkiem redakcyj pism pedagogicznych, jak: „Wospitanije i Obu-czenije”, „Obrazowanije” i „Pedagogiczeskij Li-stok”. Jako psycholog K. jest zwolennikiem szkoły psychologicznej angielskiej. W tym zakresie napisał dzieł kilka, jak: „Didakticzeskije oczerki” (Petersburg 1887); „Iz istorii duszy” (Petersburg 1890) i t. d. Z licznych artykułów pedagogiczno-psychologicznych K-a do najcenniejszych należą: „Etiudy po psichołogii narodów” (czasop. «Znanije» z r. 1874 nr 10); „Kak obrazowat’ stojkij charaktier” (czasop. «Siemja i Szkoła» z r. 1874 nr 10); „O dietskich ti-pach” (czasop. «Piedag. Sborn.” z r. 1885 nr 3); „Piedagogika-nauka iii iskusstwo?” (tamże z r. 1884 nr 13); „Nowoje naprawlenije w Piedago-gikie” (tamże z r. 1891 nr 3); „Ob obszcze-stwiennycb zadaczach obrazowanija” (czas. «Rus. Szkoła» z r. 1892 nr 1 i 2); „O nacijonalnom obrazowaniu (czasop. «Obrazowanije» z r. 1892 nr 9); „O podrażatielnosti w politiczeskom i pie-dagodiczeskom otnoszenijach” (tamże z r. 1893 nr 7 i 8); „Szkoła i szkolniki XVII w.” (tamże 1894 nr 2); „O charaktiernych psichiczeskich swojstwach żenszczyn” (t-że 1894 nr 4—10) itd.

Kaptiwos, minerał w postaci anatazu (tetra-gonalnego dwutlenku tytanowego), składaj ąoy się ze zrosły cli igiełek rutylu (innej odmiany tetragonalnej TjOg). Paramorfoza ta w Brazylii jest zwykłym towarzyszem dyamentów. Znana również w Culm de Vi w Tavetsch (Tyrol).

s. Pł.

Kaptur, nakrycie głowy (caputium, cucullus), wzięte od Rzymian, którzy do opończy (lacerna) przytwierdzali, dla okrycia głowy i ramion, kawałek materyi. K-a używali już mnisi egipscy, a św. Benedykt w regule swej zalecił zakonnikom, by lżejszy latem, a grubszy zimą nosili. Później powstające zakony przyjmowały to nakrycie głowy od benedyktynów, zmieniając tylko formę, a także odpowiednio do habitu i kolor jego. Poza praktycznem zastosowaniem K. miał oznaczać oderwanie myśli od rzeczy ziemskich, stąd u wielu zgromadzeń religijnych uroczystych i przy ubiorach dygnitarzy kościelnych (biskupa, prałata) widzimy K-y, których rozmiar tylko za symbole uważać je pozwala.

Kaptur, Kapturowe sądy. Wyraz „kaptur” w znaczeniu, o które tutaj nam chodzi, jest równoznacznym z wyrazem „konfederacya”. Pierwotnie każdą konfederacyę tak nazywano („stąd-że urosły te opiski, które my kaptury zo-wiemy” wyraża się laudum sejmiku sandomierskiego z r. 1563), później (wiek XVII i XVIII) wyraz „kaptur” zacieśnia swe znaczenie, obejmując jedynie konfederacye, w czasie bezkrólewia zawiązywane. Z punktu widzenia prawniczego wystarcza w zupełności stwierdzenie powyższego znaczenia K-ów. Dlaczegó tak było, nie jest dotychczas wyjaśnionem, wszelkie zaś co do tego istniejące hypotezy, albo są naiwne, np. wywodzenie kapturu” od wyrazu „capio” (chwytać, pojmać, to jest winowajców), od kapturu przywdzianego na znak żałoby po królu, albo nieudowodnione, np. że konfederacya była rodzajem osłony lub K-u, mającym bronić przed swawolą. Spotkać się też moźua ze zdaniem, iż „kaptur powstał wprost z wyrazu „con-federatio” przez zmianę morfologiczną, gdyż zawiera wspólne z nim brzmienia: k, p(f), t(d), r. Niemniej nie zostało wytłómaczonem dotychczas, dlaczego wyraz „kaptur” przylgnął później jedynie do konfederacyi w czasie bezkrólewia.

Skoro wyraz kaptur znaczy tyle co konfederacya, jasną jest rzeczą, iż „kapturowe sądy” znaczą to samo co „sądy konfederacyjne”, gdy zaś tylko konfederacyę w czasie bezkrólewia zwano kapturem, przeto kapturowe sądy mogą istnieć jedynie w bezkrólewiu. Skądże się one wzięły i jaka jest ich geneza? Od czasów najdawniejszych aż pod kouiec silnie stoi w Polsce zasada, że panujący, książę czy król, jest jedynym piastunem władzy sędziowskiej, jedy-nem źródłem sprawiedliwości w państwie: „Rex iudiciorum omnium regni sui dominus et iudex supremu8”. A. chociaż taka zasada była wówczas wszędzie, to jednak w Polsce jedynej w całej Europie przeprowadzono tę zasadę z taką konsekwencyą, że z chwila, gdy brakło tego najwyższego sędziego, ustawała działalność wszystkich sądów na całym obszarze państwa, wymiar sprawiedliwości przechodził w stan zawieszenia: „tempore interregni omnia iura silent”, aby odżyć na nowo wówczas, gdy na stolicy królewskiej inny zasiądzie władzca. — Do wyprowadzenia tej tak skrajnej konsekwencyi nie odrazu przyszło. Dopiero bowiem u schyłku wieku XV (po śmierci Kazimierza Jagiellończyka, 1492) zawieszono działalność sądów na czas bezkrólewia, lecz jeszcze z pewnemi wyjątkami (np. sądy grodzkie sądzą „nowe” gwałty), potem znikają i te wyjątki, sądownictwo w całej rozciągłości jest wstrzymane. Sądy kapturowe powołało do życia dopiero bezkrólewie po zgonie ostatniego Jagiellona (1572), wprawdzie i przedtem obowiązywała zasada elekcyjności, ale więcej w formie, niż w treści, a bezkrólewia były krótkie i spokojne, można się tedy było łacniej obejść bez sądów. Od wygaśnięcia dynastyi Jagiellonów zaczęły się właściwe bezkrólewia, długie, burzliwe, mącące spokój i bezpieczeństwo publiczne. Niezbędnem się stało, w braku sądów zwyczajnych, wprowadzić jakiś organ zastępczy, tymczasowy, któryby stał na straży porządku i prawa. Był nim sąd kapturowy czyli konfederacyjny, gdyż wychodził z uchwały i inicyatywy konfederacyi, w czasie bezkrólewia zawsze powstającej. — Dziesięć bezkrólewi i dziesięć też razy zjawiają się sądy kapturowe w toku dziejów Rzeczypospolitej.—Rozpatrując organizacyę tych sądów, dwa należy wyróżnić okresy, bardzo nierówne. Pierw szy obejmuje oba pierwsze bezkrólewia, t. j. po Zygmuncie Auguście i po Henryku Walezym; drugi—wszystkie inne w liczbie 8. Pierwszy okres cechuje ogromna niejednolitość w urządzeniu sądów kapturnych w różnych województwach i ziemiach, cliwiejnośó, zmienność i nie-praktycznośó organizacyi. Najczęściej jeszcze uciekano się do takiego składu trybunału, że staroście dodawano do boku kilku wybranych deputatów i powierzano im obowiązki sędziowskie. Zresztą próbowano też oprzeć organizacyę o sąd wiecowy, o sąd grodzki, chciano nawet odsyłać winowajców do sądu sejmowego. Dziwić się temu nie można, gdy zważymy, iż brakło skonfe-derowanym jakiegokolwiek wzoru, do którego możnaby się uciec, trzeba było rzecz nową ubierać w nowe kształty, próbować i doświadczać. Dopiero począwszy od trzeciego bezkrólewia, gdy już poprzednio dwóch prób dokonano, ustala się organizacya K-ów i pozostaje w zasadniczych podstawach niezmienną aż do końca, a jednolitą na całym obszarze państwa. Oczywiście, nie wyklucza to różnic partykularnych ani zmian rozdwojonych w szczegółach. Zasadniczy zarys ustroju przedstawia się w krótkości następująco:

Wiemy już, że sądy kapturowe wychodzą z łona konfederacyi—ale jakiej? Obowiązuje tu system zupełnej decentralizacyi. Każde województwo dla siebie tworzy konfederacyę i sądy; gdy w obrębie województwa jedna lub kilka ziem zbierają się na osobnych zjazdach, natenczas te

Cząstkowe zjazdy wprowadzają w życie swoje sądy kapturowe, przyczem zwyczajnie dla każdej ziemi osobny sąd. Gdy na sejmie konwo-kacyjnym zawiązuje się węzeł konfederacyi generalnej, to w uchwałach każdej z nich znajdziemy normy, dotyczące sądów kapturowych, niejako ramy ogólue; lecz mimo tego partykularyzm ma tu pełną swobodę: do owych ram poszczególne województwa, względnie ziemie, mogą się stosować lub nie, bo zresztą konfedera-cya generalna zatwierdza „porządek sprawiedliwości, jaki sobie które województwo doma spólnie postanowiło lub postanowi”. Gdy jednak w praktyce ziemie nie miały powodu do odbiegania od ram ogólnych, wykreślonych przez kon-federacyę generalną, zależnym jest ustrój sądów od uchwał: 1) konfederacyi generalnej, 2) konfederacyi partykularnej, 3) sądu samego, gdyż szczegóły podrzędniejsze pozostawione są decy-zyi jego samego i każdy sąd na początku u-rządzenia uchwala sobie niejako regulamin, zwany „ordynacyą”.

W składzie trjbunału kapturowego odróżniamy a) deputatów, b) urzędników kancelaryi. — a) Deputaci, wybierani zaraz na sejmiku, to właściwi sędziowie. Liczba ich (zależna od woli sejmiku) wzrasta ciągle z biegiem czasu. Tak przynajmniej było na Kujawach i Rusi Czerwonej: zrazu po kilku sędziów, potem kilkudziesięciu, niekiedy nawet 100 i więcej. Wskutek tego ciało obradujące stawało się coraz cięższem. W krakowskich sądach tego nie było (cyfra sędziów 12 — 24). W składzie trybunału przeważa gmin szlachecki, obok tego nieco urzędników i dygnitarzy ziemskich, tu i owdzie senatorska persona. Na pierwszem posiedzeniu wybierają deputaci ze swego grona marszałka (przewodniczącego).— b) Pisarz sądu był również wybieranym, ale trzymano się dośó stale normy wypowiedzianej przez konstytucyę r. 1586 („Vol. leg.” II f. 1058), aby nim był w każdej ziemi pisarz sądu ziemskiego, w braku zaś jego pisarz sądu grodzkiego. Pisarz stoi na czele sądowej kancelaryi i on jeden należy zawsze do składu deputatów. Nie należą natomiast inni urzędnicy kancelaryi, tj. regenci i instygatorowie. Pierwsi pełnią funkcye ściśle kancelaryjne pod kierunkiem pisarza, drudzy funkcye prokuratorskie i egzekucyjne. Wszyscy sędziowie składali na pierwszem, uroczyście odbywanem, posiedzeniu przysięgę, rotę trybunału koronnego na krzyż, na klęczkach. Wybierano potem marszałka, urzędników kancelaryi i uchwalano ordynacyę. Spraw nie sądzono żadnych, bo jeszcze nie było czasu na wydanie pozwów. — Trybunał sądzi na sessyacb czyli kadencyach zwyczajnie dwutygodniowych; między kadencyami istnieją dłuższe lub krótsze przerwy. Nie odbywają się sądy przed i po sejmie elekcyjnym w okresie trzech do czterech tygodni, podczas sejmików, a kończą się na trzy tygodnie przed koronacyą elekta.—Do kompletu wymagana była pewna liczba minimalna obecnych. W województwie Ruskiem 5 — 6. W razie braku kompletu roki odraczano. Uchwały zapadają większością głosów. W razie równości głosów sprawę odraczano. Tak zwane „bezpieczeństwo” sądu podlegało tym samym normom, co trybunału koronnego. Przez „bezpieczeństwo” rozumiano prawną ochronę osób i mienia sędziów i ich rodzin, jakoteż o-chronę stron w styczność z sądem wchodzących. Kompetencya sądu kapturowego ma następujące ramy:

1) Co do spraw: Wynika już z genezy kapturów, że uie mogą one być powołane do zastąpienia wszyskich sądów (ziemskich, grodzkich, podkomor8kich, trybunału kor. itd.), które ulegają zawieszeniu na czas bezkrólewia; nie ulegają zawieszeniu sądy miejskie, chłopskie, duchowne, żydowskie, lecz zadaniem ich może być tylko wymiar sprawiedliwości w granicach niezbędnych dla utrzymania bezpieczeństwa publicznego. Zatem należą do kompeteucyi sądów kapturowych i główne sprawy kryminalne (causae criminates), wyklucza się natomiast z reguły spory prawno-prywatne, wyjąwszy tylko spory o wykupno dóbr zastawnych i procesy prowizoryalne o naruszenie posiadania, niekiedy także i inne, np. o wydanie zbiegłych poddanych (w Krakow-skiem). Wyroki, zapadłe w sprawach cywilnych wbrew kompetencyi sądu, były nieważne i można było starać się o restytucyę. Drugą znaczniejszą grupę spraw kapturowych tworzyły procesy skarbowe (causae fisci), tj. przeciw opodatkowanym (np. o zaległości), jako też przeciw poborcom (np. o nadużycia). Że i te sprawy wciągnięto do kompetencyi sądów omawianych, tłómaczy się tern, iż chodziło tu o zabezpieczę nie finansów wojewódzkich i państwowych, których potrzeba była w bezkrólewiu z pewnością nie mniej pilna, jak w czasach normalnych. — Działalność sądów nie ogranicza się czynnościami represyjnemi (karanie zbrodni i występków), lecz wydaje też różnorakie przepisy prewencyjne w interesie porządku publicznego, więc np. przepisy policyjne (co do straży nocnej, zamykania bram i szynków, ochrony przed ogniem itp.), sanitarne (czyszczenie studzien, kanałów, dostarczanie wody itp.), wreszcie przepisy natury ekonomicznej (taksy cen, miary i wagi, pieczywo, bicie bydła itp.).

2)    Co do czasu: Zbrodnie i występki, które sądził trybunał kapturowy tylko wtedy należały do jego kompetencyi, jeżeli zostały popełnione w czasie bezkrólewia. W przeciwnym razie wyroki ulegały kassacie. Prawne granice bezkrólewia leżą między dniem śmierci króla a koronacyą jego następcy. Wobec tego jednak, że już na kilka tygodni przed koronacyą sąd zawieszał swe czynności, pewien czas bezkrólewia uchylił się faktycznie z pod działania sądów.

3)    Co do łorrytor/um: Kompetencya sądu o-

Zb. p.

graniczona jest do obszaru, dla którego sąd został powołanym. Mogła to być jedna lub kilka ziem, albo całe województwo.

4) Co do osób: W zasadzie obejmuje kompe-tencya kapturów osoby wszelkich stanów, jak się wyrażano „personas cuiuscunque status et conditions”. W praktyce jednak osób duchownych sądy nasze nie sądzą, odsyłając je do sądów właściwych (forum spirituale). Natomiast podlegają im mieszczanie, dla których wprawdzie początkowo tworzono specyalne „sądy mieszane” (indicia composita), ale później to zarzucono, a ferowano wyroki nawet przeciw organom władzy miejskiej, np. burmistrzom. Podpadają też ich kompetencyi Żydzi, choć sądy żydowskie (tak zw. podwojewódzkie) nie ulegały zniesieniu.

Proces czyli postępowanie przed sądami kap-turowemi jest w zasadzie takie samo jak w sądach zwyczajnych, jednak silnie skrócone celem przyspieszenia toku sprawiedliwości. Pierwszy termin zawsze uwity (peremptoryjny), dylacye czyli odkłady terminu ograniczone i utrudnione, niedopuszczalność appellaeyi od wyroków — oto najważniejsze momenty, skracające procedurę sądową. O innych, mniejszej wagi, nie możemy tu rozprawiać. — Kary, któremi sąd szafuje, są: grzywny pieniężne, plagi, kara więzienia, kara śmierci. Niema tu zresztą różnic w porównaniu ze zwykłą jurysdykcją karną.—W sprawach niespornych przyjmują sądy kapturowe wszelkiego rodzaju wpisy, jak: manifestacye, protestacye, relacye, intercyzy itp., z wyjątkiem, jak się zdaje, inskrypcyi tyczących się nieruchomości. Zresztą w czasie bezkrólewia księgi grodzkie były otwarte i również wpisy przyjmowały („leżenie ksiąg”).—Konstytucya z r. 1768 zniosła praktykę tworzenia sądów kapturowych na czas bezkrólewia, jednak uchwała ta ma jeno teoretyczne znaczenie, gdyż potem nie było już wcale bezkrólewi.

Wspomnieć tu należy jeszcze w krótkości, że zdarzyło się raz w ciągu wieku XVII, że konfederacya, zawiązana za życia króla, ogłosiła zniesienie sądów zwyczajnych, a natomiast wprowadziła osobne sądy konfederacyjne. Stało się to za króla Michała Wiśniowieckiego przez konfederacyę gołębsko - lubelską w r. 1672/3. Nie są to sądy kapturowe (bote tylko w bezkrólewiu mogły istnieć) i tak ich nie nazywano, lecz jako wyszłe z łona konfederacyi, jak tamte, mają z niemi liczne analogie w organizacyi i kompetencyi, ale i znaczne różnice, np.: były dwustopniowe, t. j. miały instancyę niższą (sądy wojewódzkie) i sąd appelacyjny (generalny). Istniały krótki czas od stycznia do kwietnia r. 1673. Bliżej o tych sądach czytaj: Pazdro „Sądy konfederacyjne z roku 1672/3” i Kutrzeba: ostatni rozdział w rozprawie o „Sądach kapturowych krakowskich”.

Sądy kapturowe nie są dotychczas wyczerpująco zbadane. Ich genezą zajmował się prof. Balzer („Początek sądów kapturowych”), zaś organizację znamy tylko kapturów kujawskich z uwag Pawińskiego w „Rządach sejmikowych”, krakowskich z pracy dr Kutrzeby („Krakowskie sądy kapturowe”) i województwa Ruskiego (dotychczas nie ogłoszona drukiem praca autora niniejszych uwag (w streszczeniu ob. „Kwartalnik historyczny” r. 1900 str. 186).

Kapu (Kap i po turecku: = drzwi, brama). W Turcyi tak się nazywa gmach rządowy, a to przez pamięć na odwieczny zwyczaj, według którego sułtan przychodzących z prośbami u wejścia do swego domu przyjmował i wy słuchy wał. Wysoka Porta (Bâb-i-âlî), lokal urzędowy Wielkiego wezyra w Konstantynopolu, w ustach ludu zwie się P a s z a-K a p u si, t. j. brama paszy. Gmach znany dzisiaj pod tą nazwą obejmuje, oprócz, biur w. wezyratu, biura ministe-ryum spraw wewnętrznych i zagranicznych, jako też rady stanu (Szarâi-devlet). S z eich ul-Islam kapusi nazywają się biura Szeicha ul-Islam; Serasker kapuś i—biura ministra wojny w Konstantynopolu.

Kapua, miasto i twierdza w prowincyi włoskiej, Casercie, na lewym brzegu rzeki Voltur-no, przez którą przerzucony jest most, stacya kolei z Rzymu do Neapolu, siedlisko arcybiskupa, ma 18 kościołów, wśród których wyróżniają się: a) katedra bazylikowa o 3-ch nawach św. Stefana, w r. 860 założona, z posągami dłóta Lorenza Berniniego (ob.), i ze słynnym sarkofagiem, na którym przedstawione są łowy Me-leagra, oraz b) kościół św. Marcelego, gdzie koronowano królów lombardzkich i normandzkich; Museo Campano ze zbiorami bogatemi antyków i zabytków średniowieczczyznych; liceum i la-boratoryum artyleryjskie-, liczne jarmarki, które przyczyniają się wielce do podniesienia handlu tego miasta. Ludności liczy (1900) około 14 000.— K. starożytna, niegdyś stolica Kampanii, współzawodnicząca przepychem i rozległością z Rrzy-mem, leży o 4 kim. na wschód dzisiejszego miasta K-y pod Santa Maria Capua Vetere, u stóp Monte Tifata, w okolicy bogatej z wysoką kulturą. Ongi słynęła z bardzo rozwiniętego przemysłu, handlu i szkół fechtunku. Obecnie o świetnej niegdyś przeszłości świadczą jedynie szczątki łuku tryumfalnego, grobowce rzymskie, a zwłaszcza ruiny kolosalnego amfiteatru, mogącego pomieścić 60 000 osób i mającego 170 m. długości, 140 m. szerokości i 46 m. wysokości. Z niego zachowały się do dziś 2 łuki, 3 kury-tarze i część areny ze sklepieniem i podziem-nemi przejściami. O 4 kim. na północo-wschód od K-y dzisiejszej, w Formisie, znajduje się bazylika św. Anioła na miejscu świątyni Dyany Tifatiny w X w. zniesiona i posiadająca starożytne kolumny. W okolicy często przy kopaniu natrafiają na wazy i rzeźby z terrakoty.— Dzie

je. Już przez samą przyrodę K. przeznaczona

KaDUcyni.

O'

była do tego, żeby się trudniła handlem i została pierwszem miastem w Kampanii. W r. 420 przed Chr. K. wpadła w ręce Samnitów; za czasów wojny Rzymian z Samnitami stanęła po stronie pierwszych i wkrótce wraz z całą okolicą weszła w skład posiadłości Rzymskich. Po klęsce pod Kannami w r. 216 przeszła na stronę Hannibala, za co następnie ukarana została surowo przez Rzymian: ludność bądź wytępiono, bądź zapędzono w niewolę; miasto wyludniło się i utraciło wszystkie swoje prawa. Dopiero za Juliusza Cezara, który w r. 58 przed Chr. osiedlił w K-y 20 000 weteranów, miasto nanowo odbudowywać się i szybko rozkwitać zaczęło. W r. 389 naszej ery odbył się tutaj sobór kościelny, zwołany w celu usunięcia rozłamu w Kościele antyochijskim. W czasie wędrówki narodów miasto ucierpiało bardzo, zwłaszcza w r. 456 od Wandalów (Genzerych). Potem K. weszła w skład księstwa Benewentu, a następnie w skład księstwa Salerno. W r. 841 Saraceni zburzyli K-ę. Nowe miasto powstało dopiero w r. 846 o 4 kim. od dawnego. W r. 900 hr. K-y, Atenulfa, obrano na księcia Benewentu, a K-ę podniesiono do godności księstwa. Odtąd losy miasta połączyły się ściśle z losem Benewentu. Za księcia Pandulfa (943— 981), stolicę Benewentu przeniesiono do K-y. W r. 1062 zdobywa K-ę hrabia normandzki, Ryszard z Awersy, w r. 1135 — Roger, król sycylijski, w r. 1252 —Konrad IV, cesarz. W r. 1501 opanowuje podstępnie miasto Cezar Borgia, łupi je i zabija około 5 000 obywateli. Za czasów wojny o sukcessyę hiscpańską zajmują K-ę Austryacy; w r. 1799 bierze ją Champion-net, gen. frnncuski, ale w niespełna pół roku ustępuje admirałowi Nelsonowi. W r. 1821 zawarto w K-y pokój między Austryakami i Neapo-litańczykami; w r. 1860 opanował ją Garibaldi.— Por.: Pellegrino „Apparato aile antichità di C.” (Neapol 1651 i po łacinie Lejda 1723); Granata „Storia della fed. città di C.” (Neapol 1751); Rinaldo „Memorie istor. della città di C.” (1713); Daniele „Monete antiche di C.” (1802); Rucca „C. vetere” (1828); Perla „C. ve-tere” (Kapua 1887); Beloch „Kampanien” (Wrocław 1890, wyd. 2-ie); Riccio „Notizie degli scavamenti del suolo de antica C.” (Neapol 1855).

Kapucyni stanowią gałąź zakonu św. Franciszka Serafickiego. Twórcą ich jest braciszek bernardyński, Mateusz Bassi, tak zwany od miasta we Włoszech, z którego pochodził. Mała na pozór okoliczność dała początek zakonowi o. Mateusza. Wielki ten czciciel św. patryarchy swego, zobaczywszy stary jego wizerunek, przedstawiający św. Franciszka w habicie z długim kapturem, około r. 1525 przyjął ten ubiór razem z mocno obostrzoną regułą. Mimo przeszkód ze strony przełożonych zakonu, o. Mateusz pozyskał towarzyszów i utrwalił swe dzieło, a raczej utworzyła je niewidzialna ręka Naj-

Kno. Pow. lluatr. Zeas. 268. T. XXXIV.

wyższej Opatrzności. Sam bowiem o. Mateusz dwa tylko miesiące kierował nowopowstałym zakonem i w 12 lat potem wrócił do bernardynów, u których umarł w Wenecyi roku 1552 z imieniem błogosławionego. Drugi zaraz po nim wikaryusz generalny zakonu, o. Ludwik z Fos-sombrone, dla pychy i niezgody wyłączony ze zgromadzenia; a trzeci, bernardyn Ochini, zgorszeniem napełnił Kościół, przyjąwszy błędy Lutra. Papieże od początku zaraz sprzyjali zakonowi, mianowicie Klemens VIII, który w r. 1528 pozwolił tym „eremitom”, „minorytom”, jak ich nazywa, mieszkać w pustelniach, nosić przyjęty przez nich habit, zapuszczać brodę i surowszej trzymać się reguły. Lud tymczasem nazywał ich K-ami, od długiego kaptura u habitu, a nazwa ta wkrótce tak się upowszechniła, że już papież Paweł III roku 1536 tem imieniem oznacza w bulli swej zakon o. Mateusza. Oba wspomnieni papieże, ze względu na prostotę życia i wpływ K-ów na lud prosty, utrwalili ten zakon, który, lat 50 przetrwawszy w granicach samych tylko Włoch, dla których był ustanowiony, szerzyć się począł i w innych państwach. Na prośbę króla francuskiego, Karola IX, papież Grzegorz XIII (r. 1573) zniósł to ograniczenie. Z klasztoru w Kamerynie, gdzie K. pierwszą założyli siedzibę, przeszli do Francyi, a następnie do Hiszpanii, Niemiec i dalej, udając się też na missye apostolskie, które prowadzą głównie w Tybecie i Chinach. Regułę mają św. Franciszka, mocno obostrzoną, bo na pacierze kanoniczne chodzą do chóru o północy, do nabożeństw nie używają śpiewu ani organów, zachowują częste i surowe posty, nie wolno im nawet robić zapasów domowych, a żyć muszą ubogo z codziennej żebraniny, chodzić w jednym habicie koloru brouzo-wego, bez nakrycia głowy i boso, podróże odbywać pieszo, nie dotykać nawet pieniędzy. Klasztory ich i kościoły winny nosić również cechę ubóstwa i prostoty. Ustawÿ te sami sobie przepisali na kapitułach czyli zebraniach generalnych, jakich kilka odprawili do r. 1536, a uzupełnili 1575 i później. Papieże Paweł V (1608) i Urban VIII (1627) zaliczyli K-ów do zakonu św. Franoi8zka, a nadto Paweł V (r. 1619) dał im własnego generała, gdy dotąd zostawali pod zwierzchnictwem generalnego przełożonego franciszkanów. Historyę zakonu napisał o. Zacha-ryasz Boveri, a o. Chryzanty z Bracławia na polski język przełożył i wydał p. t. „Roczne dzieje zakonu Braci Mniejszych św. Franciszka Kapucynów” (Warszawa 1780 i 1790, in fol.) do r. 1580 włącznie; „Bibliotheca Scriptorum Ord. Min. S.-Franc. Capuccinorum” (Wenecya 1747) i dopełnienie dzieła tego do roku 1852 (Rzym 1852), fol.; „Bullarium Ord. Capucin.” i inne — wypełniają dzieje zakonu.

Do Polski już król Zygmunt III w r. 1596 zamierzył sprowadzić K-ów i czynił o to starania, wznowione potem przez syna jego, Włady-

94

sława IV. Oba jednak chęci swych spełnić nie zdołali dla oporu samychże K-ów, lękających się o swoją regułę, której surowość do zimnego klimatu się nie nadaje. Oddawna wszakże znani byli K. w Polsce, przybywali tu bowiem w różnych sprawach i poselstwach. Znajdujemy nawet Polaków w tym zakonie, mianowicie odkąd zaprowadzono go na Szląsku, Morawach i w Czechach. Dawniejszych królów starania podjął Jan III Sobieski, postanowiwszy zbudować K-om klasztor w Warszawie, dla zawdzięczenia Panu Bogu zwycięstw swoich, wielekroć na Tatarach i Turkach odniesionych. Wznowiono wprawdzie dawniej stawiane skrupuły, ale okoliczności czasu sprawiły, że odmówić mu tego nie śmiano. W r. 1679, wysłany do Polski kapucyn, Jakób z Rawenny, jako kommisarz generalski, zostając w kraju kilka miesięcy, zbadał warunki klimatu i mocno popierał zamiar króla, wskutek czego papież Innocenty XI, d. 10 września r. 1680 wydał breve, pozwalające na założenie klasztorów kapucyńskich w Warszawie i Krakowie. Wspomniany o. Jakób zaraz w sierpniu r. 1681 sprowadził do Warszawy jedenastu zakonników, których czasowo pomieszczono w oficynie zamku królewskiego i oddano im kapelanie dworskie i kościółek na ulicy Miodowej, na prędce dla nich wysatwiony. Na fundacyę nastąpiło zezwolenie biskupa poznańskiego Wierzbowskiego, do którego dyecezyi Warszawa wtedy należała (27 grudnia r. 1681); król jednak dopiero 11 lipca 1683, przed wyjściem pod Wiedeń, wydał dokument fundacyjny, a d. 23 lipca położył kamień węgielny pod kościół, przy uro-czystem poświęceniu go przez nuncyusza Palla-viciuiego. Wkrótce nowy poczet zakonników nadszedł z Bononii, lubo jeszcze kościół nie był wykończony, a klasztor nawet nie zaczęty, gdyż dopiero r. 1686 stawiać go poczęto, i w budowie od planu króla odstąpiono, bo ten zdawał się K-om za wspaniały i z regułą niezgodny. W całem tem dziele o. Jakób przychylnie wspierał zamiary króla, a gdy niektórzy zakonnicy, zrażeni ostrością klimatu, do Bononii powrócili, papież Innocenty XII, d. 1 grudnia r. 1691, na prośbę króla, potwierdził znowu fundacyę i poddał zakonników pod zarząd prowincyi Toskańskiej, skąd zaraz w r. 1692 przysłany został kommisarz, Jan Franciszek Aretti, z 14 K-nami i ci objęli kościół wykończony. Budowa świątyni tej nie odpowiadała ubóstwu reguły zakonu, papież więc udzielił dyspensy i d. 15 paź-dżiernika t. r. dopełniono konsekracyi pod tytułem Przemienienia Pańskiego, jako tajemnicy najbliżej podchodzącej pod intencyę króla, który ślubował wystawić K-nom kościół ku czci Chrystusa Tryumfującego. Klasztor wykończono i oddano im d. 11 listopada r. 1694. Drugą fundacyę otrzymali K. w Krakowie, gdzie im kościół i klasztor wystawił Wojciech Dębiński, chorąży Zatorski, reszty z ofiar dopełnili i zamieszkali tam r. 1699 (Pruszcz „Klejnoty m. Krakowa” JV» 61). Niezadługo powstały klasztory w Lublinie i Lubartowie: wszystkie zasilano zakonnikami, z Włoch sprowadzanymi, a gdy przysyłać ich zaprzestano i liczba zmalała, Stolica Ap. r. 1738 klasztory te oddała pod władzę prowin-cyała Czech. Odtąd i miejscowi częściej wstępowali do zakonu i zakon rozwijał więcej działalność swoją, zwłaszcza na missyach parafialnych. Wzrosła też liczba klasztorów, a wtedy na przedstawienie króla Augusta III papież Benedykt XIV d. 5 października r. 1754 kustodyę polską wyniósł do znaczenia prowincyi. Mieli wówczas w Polsce K. klasztorów 9 i rezyden-cyj 9, księży 127 u, kleryków 31, braciszków 73. Generał zakonu nadał prowincyi tej pieczęć z wyobrażeniem patronów kraju, śww. Wojciecha i Stanisława bpów, nad nimi wschodzące słońce, pod nimi herb kraju. Po ostatecznem uporządkowaniu kraju nadzór prowincyała czeskiego ustał dopiero r. 1761, o czem wydaną została bulla przez papieża Klemensa VIII. Po rozbiorze kraju klasztory galicyjskie w r. 1782 od prowincyi polskiej odłączono, robiąc z nich oddzielną kustodyę; pierwszym jej przełożonym był o. Tadeusz z Warszawy (Stanislaw Krawczyński), znany z dzieł wielu, jakie wydał. W r. 1853 prowincya polska miała 7 klasztorów, 2 nowicyaty, 3 studya, kapłanów 62, kleryków 16, braciszków 40, razem 118 osób. Oprócz tego w granicach cesarstwa były 4 klasztory i nowi-cyat, kapłanów zaś 26, kleryków 2, braciszków 12, czyli zakonników 20. Kustodyę galicyjską składało klasztorów 6, nowicyaty 2 i studyum 1, kapłanów zaś 21, kleryków 4 i braciszków 4, razem osób 39. Jak w innych zakonach, tak podobnież u K-ów, liczne okoliczności wpłynęły na rozwolnienie z surowości reguły, zwłaszcza w pierwszej połowie XIX wieku. Papież Pius IX r. 1850 polecił naprawę złego. Wtedy-to sami K. u nas posłuchali głosu Ojca św. i, ulegając rozporządzeniu generała swego z d. 30 września r. 1851 i 30 maja r. 1853, wrócili do dawnej karności i surowości, opisanej w okólniku kommisarza generalskiego, o. Benjamina Szymańskiego (potem bpa podlaskiego), z d. 21 lipca r. 1854. Żarliwe w tym kierunku prace jego, popierane przez o. Prokopa Leszczyńskiego, Honorata i innych zakonników, podniosły zakon i zjednały mu szacunek powszechny. Kapłani jego zasłynęli z pobożności i nauki w dziełach wydawanych, z kaznodziejstwa na ambonach i gorliwości na missyach. Surową regułę zaprowadzono głównie w klasztorach lubartowskim i lądzkim, gdzie były nowicyaty, oraz w warszawskim i lubelskim, przeznaczonych na studya. Ukaz z r. 1864 zniósł klasztory kapucyńskie, zostawiając kilka (Łomża, Zakroczym, Nowe Miasto), z których dotąd czasowo istnieje sam tylko klasztor w Nowem Mieście. — Następujące miejscowości posiadały klasztory kapucyńskie: 1)

Warszawa, fundacyi króla Jana III: opis szczegółowy w czasopiśmie „Alleluja” r. 1840 str. 107 i toż samo oddzielnie: „Fundacya zakonu i kościoła kks. Kapucynów w Warszawie” przez Mich. Balińskiego. — 2) Kraków, fundacja jak wyżej; ma swą historyę w licznych opisach kościołów tego miasta.— 3) Lublin, fundacya Karola Pawła ks. Sanguszki i żony jego, Konstan-cyi z ks. Sapiehów, r. 1724, z kaplicą NMP., przybudowaną r. 1857 („Pam. Rei.-Mor.” ser. II t. VI str. 313). — 4) Lubartów, fundacyi wspomnianego Karola Pawła Sanguszki i Miko łaja Krzynieckiego, w r. 1738. — 5) Zakroczym, z fundacyi Józefa Młockiego, starosty zakroczymskiego, r. 1756 (Gawarecki „Parnięt. hist, płoe-

‘Mm

Fig. 135. Kapucyn.

ki” I, 19, i „Pam. Rei. Mor.” t. XXIX str. 139). —6) Nowe Miasto nad Pilicą, fundacya Kazim. Granowskiego, wojewody rawskiego, r. 1762.— 7) Łomża, r. 1770, fundacya Józefa Konst. Trzaski, kasztelana płockiego, i innych dobrodziejów zakonu. — 8) Ląd, klasztor i wspaniały kościół po cystersach, zniesionych r. 1819, otrzymali K. r. 1850 staraniem Wacława i Józefy z Grudzińskich hr. Gutakowskich, naówczas dziedziców Lądu i Ciążenia. Tu uważali się jako administratorowie kościoła, za dyspensą papieską, i dlatego używali do nabożeństw śpiewu, muzyki i bogatych apparatów, czego im reguła broniła („Pam. Rei.-Mor.” t. X, 518; ser. II t. I, 121).—W gub. północno- i połud.-zachodnich klasz-

tory K-ów miały miejscowości: 1) Winnica, z fun-dacyi starosty Ludwika Kalinowskiego, r. 1745; 2) Staro-Konstantynow, od Janusza księcia Sanguszki, z r. 1754; 3) Chód orko w, od Kajetana Rosciszewskiego, scholastyka kijowskiego, r. 1763; 4) Brusiłow, od Feliksa Czackiego, podczaszego koron., r. 1780; 5) Dunaj owce, od Stan. Potockiego, wojew. pozn., r. 1790; 6) Uściług, z r. 1744; 7) Zbrzezie, od Adama Tarły, starosty gostyńskiego, z r. 1744. Trzy te ostatnie klasztory, zniesione r. 1832, a także mniej znane: conventus Lubanoviensis, Pry-kuncensis, Ostroviensis, Wlodimiren-s i 8, które wymienia broszura „Capitulum electi-vum provinciale, prov. Lith. s. Angeli Cust. Ord. Praedic.”, drukowana w Wilnie. W Galicyi kapucyńskie klasztory posiadają: 1) Sędziszów, z fundacyi Michała Potockiego, wojew. wołyńskiego, r. 1739; 2) Olesko, fund. króla Jana III Sobieskiego, pomnożona r. 1740 przez Seweryna Józefa Rzewuskiego, wojew. bracław.; 3) Rozwadów, fund. Jerzego ks. Lubomirskiego, r. 1749; 4) Krosno, fund. Klemensa Braniekie-go, wojew. krak., r. 1774 i innych dobrodziejów; 5) Kulgorz, wieś, r. 1753, z fund. Jerzego Łączyńskiego, jak podaje Kuropatnicki («Geografia królestw Galicyi i Lodomeryi” Przemyśl 1786), a także, według tegoż autora: 6) Góra św. Michała w Janockiem, 7) Lwów i 8) Maryampol, miasto, ks. Jabłonowskich.— Por.: Ustawy kapucyńskiego zakonu, wydane w języku polskim p. t. „Konstytucye Braci Mniejszych Seraf. Ojca Franc, św. Kapucynów” (Kraków 1733); „Zbiór ustaw ważniejszych kapituł i kon-gregacyj” (tamże 1849); „Uwagi nad Regułą Braci Mniejsz. św. O. Franc.” (1789); „Początki życia zakonnego dla nowicyuszów” (Lwów 1773, Warszawa 1787) i inne.

Kapucynki stanowią zgromadzenie zakonne, któremu nazwę tę nadano od habitu kapucyńskiego. Zułożycielką kapucynek była pobożna pani Mary a Laurencya Longa, w Neapolu. Na zawdzięczenie cudownego odzyskania zdrowia w Loretto, jeszcze za życia męża — ustanowiła zgromadzenie, poświęcające się opiece chorych nieuleczalnych, w którem następnie, jako wdowa, usobiście usługi czyniła. K. przyjęły trzecią regułę św. Franciszka, a potem drugą, czyli św. Klary, i zachowywały ją z największą surowością. Założycielka umarła r. 1542, wyjednawszy zgromadzeniu swemu zatwierdzenie Stolicy Apo8t., a przełożonej klasztoru tytuł ksieni. K., oprócz Neapolu, znane są w innych także miejscach Włoch, Szwajcaryi i w Niemczech, a także w południowej Ameryce, w Lima i Peru.

Kapucyńska małpa, Kapucynka (Gebus), ob. Małpy.

Kapucyński ptak (Gymnocephalus calvus) należy do rzędu wróblowatych (Passeres), podrzę-du śpiewających (Glamatores). Nasada dzioba, czoło, ciemię i gardziel nagie; szerokość dzioba

większa niż wysokość; ogon prosty, względnie krótki. Upierzenie barwy czerwono brunatnej, na karku z odblaskiem oliwkowo-zielonym; lotki i sterówki czarno-brunatne; dziób i nogi czarne; długość ciała 42 cm., skrzydeł 23 cm., ogona 10 cm. Zamieszkuje lasy północnej Brazylii;

K. B-cz.

R.

B,

Fig. 136. Kapuś, herb*

D.

D.

żywi się owocami.

Kapudan-Pasza (K ap u d a n - B e j), wielki admirał w Turcyi. Ma on tytuł marszałka i władał niegdyś leżącą wkoło arsenału częścią Pe-ry oraz wyspami tureckiemi na Morzu Czarnem i na Archipelagu, z których ciągnął swoje dochody, oprócz tego zaś otrzymywał część piątą łupów wojennych. Dziś ten tytuł znaczy to samo, co minister marynarki (Bahrije nńziri, albo szef admiralicyi.

Kapudżi (Kap idżi) na dworze sułtańskim odźwierny, stróż bramy, dawniej rodzaj sługi serajowego. Korpus K-ich składa się z rozmaitych oddziałów. Kapudżi-baszi jest to tytuł niższych urzędników nadwornych padyszacha; dziś otrzymuje go wielu także urzędników prowincyonalnych.

Kapurthalà, państewko lennicze w prowincyi indo-brytańskiej Pendżabie, tworzy enklawę między krajami Amrit-sarem i Dżalandharem i leży między 31°9'—31°40' szer. półn. i 75°3'—75°38' dług. wschodniej, na lewym brzegu rz. Biasu aż do jego uścia do Satledżu. Zajmuje 1606 kim. □ powierzchni i w r. 1891 liczyła 299690 m-ców, w tej liczbie 170557 Mahometan, 89463 Hindusów, 39493 Sikhów i t. d. Ludność trudni się głównie rolnictwem. Uprawiają tu rodzącą obficie trzcinę bambusową, bawełnę, pszenicę, kukurydzę, tytuń i trzcinę cukrową. Dochód roczny państewka wynosi 180 000 funt. sterl. Radża miejscowy płaci rządowi angielskiemu rocznie 13 000 funt. st. tytułem trybutu i obowiązany jest w razie potrzeby wystawić 1112 żołnierzy z 12 działami. Stolicą K-li jest miasto tegoż imienia na lewym brzegu Kolony, dopływu Biâsu, położone o 120 kim. na wschód-po-łudn.-wschód od Lahoru z 16 747 m-cami (w r. 1891).— Niegdyś państewko K. było znacznie roz-leglejsze. Sirdarowie miejscowi zdobyli, głównie siłą oręża, obszerne włości po obu stronach Satledżu. W r. 1809 K. czynnie wspomagała Anglików w ich walce, za co Anglicy wywdzięczyli się pomocą K-li w wojnie przeciwko Randżit Singhowi, przywódzcy Sikhów. Za czasów atoli pierwszej walki Anglików z Sikhami Kapurthal-czycy stanęli po stronie Sikhów, co przypłacili utratą większej części swych posiadłości. Potem stosunek ich z Anglikami polepszył się: w r. 1849 przyznano Nibal-Singowi tytuł radży. Podczas wielkiego powstania w latach 1857 — 58 radża K-li stał po stronie Anglii, za co następnie zniżono mu trybut i nagrodzono posiadłościami Ba-undi i Bathauli w Audh (1 813 kim. □ powierzchni, 249 301 m-ców w r. 1891) z władzą nad niemi więcej nominalną, niż faktyczną.

Kapuś, herb polski z nadania. Na tarczy pięcio-dzielnej, w polach: I i IV, błękitnych —drzewo zielone; w II i III, czarnych — mąż w wysokiej spiczastej czapce, w prawej ręce różę trzymający; w V, złotem — róża czerwona na łodydze o dwóch listkach. Nad tarczą dwa hełmy: nad pierwszym, w koronie szlacheckiej, róża czerwona; nad drugim, również w koronie, pół męża z różą w prawej ręce. Nadany Stanisławowi Pichelsteinowi przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w dniu 6 czerwca r. 1792. — Ks. Kancl. 100, f. 233.

Kapusta, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, strzała srebrna u dołu rozdarta i zakończona jakby wąsami. Nad tarczą mitra książęca. Odmiana herbu Odrowąż (ob.), używana przez ruską kniaziowską rodzinę Kapustów, o-siadłą w Kijowskiem, a pochodzącą prawdopodobnie od udzielnych książąt perejasławskich ze szczepu Ruryka. Rodzina ta istnieje podobno dotychczas, tytuł jednak, zubożawszy, zarzuciła jeszcze w XVII stuleciu.—Kojałowicz, Niesiecki, Boniecki, Kosiński, Wolff.

Kapusta ogrodowa (Brassica oleracea L.;, gatunek z plemienia Brassiceae DC. (Kapustowe), rodziny Cruciferae (Krzyżowe). Liście ma gładkie, modrawe, dolne ogonkowe, lirowate, górne siedzące, podłużne. Grona kwiatowe luźne, przed kwitnieniem wydłużone. Kielich i pręciki prosto wzniesione. Kwiaty blado-żółte, rzadziej białe. Kwitnie w maju lub czerwcu. Dwuletnia, rzadziej jednoroczna. Owoc—łuszczyna walcowata, odstająca. Nasiona prawie okrągłe, nieco z boków spłaszczone, w jednym rzędzie umieszczone, z listkami zarodkowemi podłużnie złożonemi, obejmującemi korzonek. W stanie dzikim wyrasta na skalistych wybrzeżach Helgolandu i morskich wybrzeżach Europy zachodniej. W uprawie rozpowszechniona we wszystkich częściach świata od najodleglejszych czasów. Najgłówniejsze podgatunki hodowlane tego ważnego warzywa są następujące: 1) Brassica oleracea acephala DC., Jarmuż, z łodygą wysoką i liśćmi płaskiemi, nie tworzącemi główek. Odmiany: a) vulgaris DC., J. pospolity, z liśćmi płaskiemi, zatokowo-wrębnemi, zielonemi lub brunatnawe-mi; b) quercifolia DC., J. dębolistny; c) crispa,

J. kędzierzawy, o liściach kędzierzawych, dzielnych, z klapkami podłużnemi, wcinanemi. — 2)

B. o. gemmifera DC., K. brukselska. Łodyga wysokości do 1 m. ze zwiniętym do połowy pączkiem wierzchołkowym i licznemi pączkami bocznemi, z liśćmi stulonemi w główki, z których wyrastają na następną wiosnę kwiatostany.

Liście pęcherzykowate.—3) B. o. sabauda L., K. włoska. Łodyga nieco wydłużona; liście cało-brzegie lub nieco rozporkowate, pęcherzykowate lub kędzierzawe, zwinięte w główkę luźną, okrą-gławą lub wydłużoną.— 4) B. o. capitata L., K. głowiasta. Łodyga krótka, okrągła, mięsista; liście wklęsłe, nienadęte, często zupełnie gładkie, przed kwitnieniem w twardą główkę ułożone, biało-zieloue lub czerwone. — 5) B. o. gon-gylodes L., Kalarepa. Dolna część łodygi tuż nad ziemią rozrasta się w nabrzmiałość mięsistą, kulistawą, od 5 —15 cm. w średnicy, zieloną, białą lub fioletową. — 6) B. o. botrytis L.,

litej znaczenie polityczne. Tymofiej kniaź, zostawał wprost nawet w przyjaznych stosunkach z groźnym chanem Perekopców, który go w rzadkich chwilach porozumienia z Polską ostrzegał o wystąpieniu Tatarów w pole, jak np. w r. 1506 „aby siebie i stad swoich pilnowali”. W r. 1511 ustąpił ze starostwa, otrzymując równocześnie włości w powiecie Kijowskim. Pomimo ustąpienia z urzędu, rósł w nadania aż do r. 1514 w którym to roku otrzymał dwie ziemie puste. Umarł zdaje się w r. 1514, gdyż już w następnym żona jego, Anna Tymofiejowa Kapuścina, otrzymuje od króla prawo posiadania niektórych majętności męża. Umierając zostawił syna Andrzeja (zwanego mylnie przez niektórych Jerzym), który dostał się na dwór królewski. Jako dworzanin otrzymał w r. 1546 starostwo Owruckie, lecz nie zaraz zasiadł na urzędzie. Ówczesny bowiem starosta owrucki, Krzysztof Kmita, vel Kmicic, zamku wydać nie chciał, wskutek tego zmuszony był wytoczyć mu proces i dopiero w r. 1547 zasiadł na urzędzie. Piastował ten urząd dwukrotnie: pierwszy raz od r. 1546 względnie 1547 do r. 1550. W tymże roku 4 stycznia pisał doń Zygmunt August w sprawie mieszczan owruckich i tegoż roku wydał dekret potwierdzający przywileje miejscowych ziemian uszczapowskich. Od r. 1551 — 1553 starostuje tamże Józef Michajłowicz Cha-lecki. Około więc r. 1553 powraca znów kniaź Andrzej na dawne starostwo i zaraz po powtór-nem objęciu urzędu znów otrzymuje list od Zygmunta Augusta w sprawie mieszczan i sług zamkowych owruckich. Odtąd aż do roku 1565 pozostawał w Owruczu, zanim nie został mianowany kasztelanem bracławskim, przywilejem wydanym w Knyszynie 23 marca r. 1566. Pod czas tego przeszło dziesięcioletniego starostowa-nia, otrzymuje od króla przywilej na założenie miasta w swojem imieniu w województwie Żmudz-kiem. Wogóle ten dziesiątek lat zaznaczył się jego szeroką działalnością. Jako starosta w roku 1561 wysłany był na obronę Podola, zdaje się z powodu zamieszek, jakie wówczas panowały na południu wskutek ponawiających się walk między Turcyą i Ferdynandem austryac-kim. W r. 1564 wojował z Moskwą pod wodzą Mikołaja Radziwiłła Rudego i Jana Chodkiewicza i razem z Filonem Kmitą i Jerzym Ości-kiem, wojewodą mścisławskim, wysłany był przeciw Srebrnemu nad Kropiwnę o dwie mile od Orszy. Wówczas był on także marszałkiem ka-lenickim. Jako kasztelan bracławski, kniaź

z. z.

Kalafior. Liście górne wraz z szypułkami kwiatowemi przekształcają się w zmięśniały krąg, w warzywnictwie „różą” zwany; w środku jej, w fałdach, są ukryte kwiaty, przeważnie niedo-kształcone. Kalafior pochodzi z Cypru, skąd w XVI wieku został wprowadzony do Włoch, a w końcu XVII do Niemiec, do nas zaś, zapewne, za czasów królowej Bony.

Kapusta morska, ob. Brzoskiew.

Kapusta Andrzej, kniaź, kasztelan bracław-ski, syn Tymofieja Iwanowicza Kapusty, ostatni z rodziny książąt Kapustów. Niesiecki i Ko-jałowicz przypisują mu herb Odrowąż, chociaż to zdaje się być wątpliwem, gdyż herb Odrowąż przeniesiony został z Morawii, gdy tymczasem kniaziowie Kapustowie są pochodzenia ruskiego. Odnoszą nawet niektórzy tę rodzinę kniaziów do książąt Kapustów, panujących na Perejasławiu. lecz prawdopodobnie błędnie. Zpo-śród całej rodziny historya zapisała tylko trzech.

Pierwszy, Iwan, znany tylko z imienia; drugi, Ty-mofiej (Tymoteusz) Iwanowicz Kapusta, będąc dworzaninem na dworze króla Aleksandra Jagiellończyka, pierwszy ze swego rodu zajął wybitniejsze stanowisko, zostawszy przed albo po roku 1506 starostą czerkaskim. Zasługi musiał położyć niemałe, bo otrzymuje nieprzerwanie liczne donacye. Pierwszą zapisuje historya w roku 1496; wtedy miał otrzymać w powiecie Brańskim włości: Łoposz, Braczowo i Rewań. Od Aleksandra otrzymuje również coraz to nowe nadania. Znać, że mu służba dworska dobrze się opłacała, albowiem nietylko nadań przybywa, ale i gotówka wzrasta — tak, że w r. 1506 Tymofiej kupuje nad rzeką Dubisą w ziemi Zmudzkiej pewną posiadłość u Iwaszka Mieknie-wicza. Śmierć Aleksandra dała mu widocznie sposobność zasłużyć się przy elekcyi Zygmunta I, albowiem po jego obiorze otrzymuje „7 kóp groszy z myta mińskiego”. Otrzymanie starostwa Czerkaskiego świadczy nietylko o łasce, ale Andrzej K. podpisał 26 grudnia r. 1566 przy-i zaufaniu królewskiem. Stanowisko bowiem sta- wilej Unii Inflant z Koroną i Litwą. W r. 1569 rosty czerkaskiego było wielkiego znaczenia ze jako gorący zwolennik jedności Litwy z Koroną względu na najazdy tatarskie, tern ważniejsze podpisał w Lublinie 1 lipca Unię Litwy z Ko-naówczas kiedy otrzymał nadanie. Prowadzono roną, i to jeden z pierwszyoh. Zasiadł w sena-wtedy układy z Mendli Girejem o pokój i po- cie Rzeczypospolitej po kasztelanie elbląskim, siłki przeciw Moskwie, zachowanie się więc K-y Kniaź Andrzej K. umarł w r. 1572, bo tegoż Da tem stanowisku mogło mieć dla Rzeczypospo- roku król podpisał przywilej ua kasztelanię

Bracławską dla Wasyla Zahorowskiego. Staro stanowisko takie samo zajął w Kazaniu.—K. po-stwo Owruckie prawdopodobnie trzymał K. aż łożył zasługi niezaprzeczone około urządzeń do śmierci, bo następca po nim na tem starostwie, Michał Myszko Warkowski, kasztelan wołyński, występuje po raz pierwszy w r. 1573.

zdrowotnych, utrzymywanych przez „ziemstwa” w prowincyach wschodnich Rossyi. — Por. „Ottüv Slovnik nauenÿ” (T. XIII str. 994).

Kapustnik, owad, ob. Biała wiec.

Kapuściński Maciej Józef (* roku 1811 w Czeladziu w Olkuskiem — f w Środzie [W. Ks. Poznańskie] d. 15 października r. 1873), lekarz. Po ukończeniu liceum w Krakowie, wstąpił tamże w r. 1829 do wydziału fizyczno-matematycz-nego; lata 1830—1832 spędził w Opolu. Od r. 1832 uczęszczał do uniwersytetu wrocławskiego i tamże w r. 1837 po obronieniu rozprawy „De fistulis urinariis” dyplom doktorski osiągnął. Niebawem po złożeniu egzaminu rządowego o-siadł w Środzie, gdzie życie spędził, zajmując się wykonawstwem lekarskiem i umiał dojść do wziętości niemałej; ceniono go też jako obywatela zacnego. — Syn jego, Bolesław (* w Środzie w r. 1850), jest również lekarzem w mieście rodzinnem. Ogłosił oprócz rozprawy p. n. „Retroperitoneal-Sarcome” (Berlin 1873) prac kilka w „Przeglądzie lekarskim”. — Porów. S. Koźmińskiego „Słownik lek. polsk.” (str.

Dr J. p.

Dr J. P.

K. miał za żonę Hannę Szymkówuę, która w roku 1561 zapisywała mu swe wiano i ruchomości. Miał z nią dwóch synów: Filipa i Iwana, oraz dwie córki: Aleksandrę za Aleksandrem Wi-śniowieckim, starostą czerka«kim i kaniowskim, i Marynę za Bohdanem Sapiehą. Filip i Iwan poumierali w młodym wieku, gdyż Aleksandra Kapuścianka, kniehini Aleksandra Wiśniowiecka, która zeznała w r. 1552 zapis na cerkiew wiejską, wzmiankuje w nim, że jest córką Andrzeja i wnuczką Tymofieja i poleca modlić się za dusze braci swych Iwana i Filipa i siostry Maryny, których ciała w cerkwi tej złożone zo-

stały.

Rym.

Kapustin Michał, prawnik rossyjski (* w r.

1828 w gub. Ekaterynosławskiej), studyował prawo na uniwersytecie moskiewskim i tam w r.

Kapwerdyjskie wyspy (albo Zielonego Przylądka). Archipelag na oceanie Atlantyckim, u zachodnich wybrzeży Afryki północnej między 15° i 17” szer. północnej i około 25° dług. zach. Gr., oddalony od najbliższego punktu wybrzeża Senegambii, przylądka Cabo Verde, Cap Vert (Zielonego), na blizko 550 kim. Archipelag ten składa się z 18 wysp bardzo różnej wielkości, ułożonych dwoma łukami, stykające-mi się w wyspie Sol. W łuku północnym otwartym na północo-wschód leżą: Sao Antao, Sao Vincente, Santa Lucia, Sao Nicolao i Sol; w południowym, otwartym na półuoco-zachód: Boavis-ta, Maio, Sao Thiago, Fogo i Brava. Obszar archipelagu wynosi 3 851 km.Q]. Wyspy K. składają się przeważnie ze skał wybuchowych, ale na dwóch, Bavista i Maio, występują w podstawie stare skały osadowe. Fundament stanowią gnejsy oraz łupki mikowe i gliniane; na nich spo-czywają wapienie wieku późniejszego niż skały wybuchowe (syenit, dioryt, diober), które przebiły owe łupki, a wcześniejszego niż nielicznie tu występujące warstwy trzeciorzędowe. Wyspy te są więc zapewnie szczątkami dawnego lądu, wątpliwą jest jednak rzeczą, czy ląd ten łączył się z Afryką. Wulkany młodsze, których działalność rozpoczęła się w późnym trzeciorzędzie, były czynne po części w czasach historycznych, szczególniej, na wyspie Fogo, gdzie w r. 1847 podczas silnych wybuchów potoki lawy do-sięgnęły morza, oraz na wyspie Brava. Liczba kraterów jest bardzo znaczna—tak, iż up. okolice wulkaniczne na wyspie Sao Antao wyglądają jak krajobraz księżycowy. Wyspy są górzyste, najwyższy szczyt (na Fogo) sięga około 3 000

1850 otrzymał katedrę „ogólnonarodowego” a potem międzynarodowego prawa. W r. 1870 został dyrektorem świeżo zreformowanego liceum Demidowa w Jarosławiu; mianowany w r. 1883    210).

kuratorem dorpackiego (obecnie ryskiego) okręgu naukowego, przyczynił się wielce do odniem-czenia szkół w kraju Nadbałtyckim i ujednostajnienia ich w duchu państwowym; od r. 1891 zajmował stanowisko kuratora petersburskiego okręgu naukowego. Wykładał prawo międzynarodowe cesarzowi Mikołajowi II. Jako uczony prawnik, K. jest zwolennikiem historycznej, pozbawionej wszelkiej filozoficznej tendencyi, nauki prawa. Z prac K-a, poświęconych historyi i tec-ryi prawa publiccnego, zasługują na uwzględnienie: „Diplomaticzeskija snoszenija Rossii z zap.

Jewropoju wo wtoroj poł. XVII w.” (Moskwa 1852); „Obozrjenije predmietow mieżdunarodna-go prawa” (tamże 1856); „Mieżdunaroduoje prawo” (Jarosław 1873); „Istorija (wsieobszczaja) prawa” (tamże 1872); „Cztienija o politiczeskoj ekonomii i finansach” (tamże 1879); „O znacze-nii nacionalnosti w mieżdunarodnom prawie”

(Moskwa 1863) itd. Z prac K-a czysto prawniczych największą wartość mają: „Drewnieje rus-skoje poruczytielstwo” (Kazań 1855); „Jurydi-cze8kaja dogmatika” i „Institue» rimskago prawa” (Moskwa 1881).

Kapustin Michał, rodem z Syberyi zachodniej, lekarz-hygienista. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Akademii medyko - chirurgicznej, petersburskiej. Ukończywszy nauki w r. 1870 wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej i uczestniczył w wojnie tureckiej r. 1877 — 78. Porzuciwszy służbę zajął się badaniami hygieniczne-mi, oraz poszukiwaniami dotyczącemi chorób zakaźnych i zaraźliwych, ogłosił też kilka prac o przedmiocie tym. W r. 1884 przysłano go do Warszawy na profesora hygieny, w r. 1887

W. N.

S. Drz.

Z. N.

H.

m. Grunt mało urodzajny, suchy. — Klimat jest suchy, afrykański i niezdrowy, podobny do klimatu sąsiedniej Senegambii z pewnem złagodzeniem. Ilość deszczu na stacyach nadmorskich nie dochodzi nawet 300 mm.; na górach spada zapewnie więcej deszczu. Największa ilość deszczu przypada na wrzesień, miesiące zaś marzec i kwiecień są suche, zwykle bezdeszczowe. Na Sao Vincente w r. 1889 spadło tylko 42 mm. deszczu. Średnia temperatura roczna wynosi o-koło 25°. Pod względem flory wyspy K. stanowią ogniwo przejściowe między wyspami Ka-naryj8kiemi i Senegambią, 16% r°ślin należy do endemicznych. Lasów prawie niema (głównie drzewa akacyowe), tylko plantacye palm daktylowych i kokosowych, oraz drzew pomarańczowych. Fauna jest podobniejsza do europejskiej niż afrykańskiej; zwierząt ssących, zdaje się, nif ma, prócz sprowadzonych.—W czasie odkrycia przez Portugalczyków (1460 roku) wyspy te nie posiadały prawdopodobnie mieszkańców; obecna ludność (147 424 w 1900 r.) składa się z Portugalczyków, Murzynów i mieszańców. U-prawa ziemi (która cierpi od suszy tak, że bywają lata, głodowe) dostarcza kukurydzy, prosa, ryżu, trzciny cukrowej, tytoniu, wina, pomarańcz; znaczna jest uprawa roślin, które dostarczają środków przeczyszczających (rycinus i jatropha Cur-cas). Pod względem politycznym wyspy należą do Portugalczyków; miasto główne Praia (21000 m-ców), na wyspie Sao Thiago, siedziba gubernatora, który zresztą większą część roku przebywa na zdrowszej wyspie Brava. Najważniejszym portem jest Porto Grande na wyspie Sao Vincente.

Kapys, po grecku Kâîroç, po łacinie Gapys:

1) Syn A8sarakosa i Hieromnemy, małżonek Temidy, córki króla trojańskiego llosa, ojciec An-chizesa.—2) Towarzysz Eneasza, od którego, według mitycznej tradycyi, miasto Kapua w Kampanii nazwę swą otrzymało.— 3) Król albański, potomek Eneasza.

Kara, herb polski, ob. Aksak.

Kara: 1) rzeka, płynąca w Rossyi Europejskiej, na granicy gub. Tobolskiej i Archangiel-skiej. Źródła jej leżą na zachodnim stoku grzbietu Uralskiego, skąd płynie na północo-za-chód i wpada do zatoki Karskiej morza Karskiego. Całkowita długość Kary (według Tillo) wynosi 210 wiorst; dolny bieg rzeki jest spław-ny, żegluga jednak nie odbywa się tu z przyczyny małego zaludnienia. — 2) K., rzeka w o-kręgu Nerczyńsko - Zawodzkim, obwodu Zabaj-kalskiego, lewy dopływ Szyłki, płynie po głębokiej dolinie leśnej; chociaż niezbyt długa, zasługuje na uwagę z powodu złotonośności.

Kara, wóz o dwóch kolach nizkich, ale mocnych, mający skrzynkę na wierzchu, używany do wywożenia po miastach z ulic śmieci i błota.—W artyleryi polskiej z czasów Stanisława |

Augusta K-ą zwano parę kół na jednej osi, albo też wóz drabiniasty lub wasągowy, ale tylko na dwóch kołach.

Kara. I. Pojęcie i rodzaje kary. W najobszerniej szem rozumieniu tego wyrazu karą nazywa się każda dolegliwość, która spotyka sprawcę jakiegoś złego uczynku, jako skutek spełnienia przezeń tego ostatniego. Z tego punktu widzenia pod pojęcie kary podchodzić będzie nawet t. zw. K. naturalna (poena naturalis), która tkwi w wyrzutach sumienia, tudzież w szkodliwych dla zdrowia następstwach niektórych zdrożności. Wymiar kary naturalnej opiera się na porządku rzeczy, niezawisłym od urządzeń społecznych, ustanowionych przez ludzi. Moc szafowania tą karą nie jest dana żadnemu trybunałowi ziemskiemu. Prawo ludzkie nie ma ze względu na nią nic do rozkazywania.— Inne znaczenie ma K., jako instytucya życia społecznego. Z tego stanowiska wyraża ona dolegliwość, która z woli władzy, przełożonej nad jakąś osobą, ma spotkać tę ostatnią z powodu popełnienia przez nią pewnego postępku nagannego. To pojęcie kary, aczkolwiek już mniej obszerne od poprzedzającego, zawsze jeszcze okaże się bardzo szerokiem, gdyż obejmować będzie kary, nakładane z woli nietylko państwa, ale także innych organów, przełożonych nad osobami, które spełniły coś karygodnego (kary dyscyplinarne i pe dagogiczne). Jest nareszcie trzecie i to najściślejsze pojęcie kary, jako dolegliwości, która z woli państwa i na mocy wyroku sądowego ma spotkać jakąś osobę z powodu popełnienia przez nią pewnego przestępstwa. Jest to K. sądowa (poena forensis), unormowana przez prawo karne i różniąca się zarówno od kar dyscyplinarnych i pedagogicznych, jak od wszelkich innych skutków prawnych przestępstwa, choćby niektóre z nich miały materyalnie być całkiem do kary podobne (np. utrata procederu jako K. i jako następstwo wyroku z mocy zarządzenia władzy przemysłowej). Należy przedewszystkiem przypatrzyć się stosunkowi, zachodzącemu między karą sądową a karami dyscyplinarnemi i peda-gogicznemi. — 1) Różnica zasadnicza między karą sądową a dyscyplinarną jest całkiem niezależna od pytania, kto jest podmiotem odnośnej władzy karzącej. Wprawdzie prawo karania w drodze sądowej służy tylko państwu, podczas, gdy tytuł do nakładania kar dyscyplinarnych bywa także przyznawany przez państwo różnym, panowaniu jego podległym korporacyom (np. przepisy karne, zawarte w statutach wielu stowarzyszeń) i osobom fizycznym (np. władza dyscyplinarna biskupa wobec podwładnego duchowieństwa). Tern niemniej wszakże w najszerszym zakresie władzę karania w drodze dyscyplinarnej posiada samo państwo w odniesieniu do swoich urzędników i sług. Nie w charakterze więc podmiotu karzącego, lecz w naturze jego działalności repressyjnej szukać trzeba różnicy zasadniczej między karą sądową a dyscyplinarną. K. sądowa odpowiada woli państwa, jako stróża porządku prawnego w obrębie danego społeczeństwa. Jest ona odpłatą za przestępstwo, niezbędną dla budzenia w obywatelach poczucia potrzeby okazywania posłuszeństwa przykazaniom prawa. Do czego innego dąży państwo, karząc dyscyplinarnie. Ma ono wtedy na celu zapewnienie należytej ochrony nie normom, o-bowiązującym obywateli jako członków organizmu społecznego, lecz prawidłom, wydanym przez państwo, jako służbodawcę, dla osób powołanych do wyświadczania mu pewnych usług. Od podobnych osób żąda państwo, aby w swojem postępowaniu przestrzegały pewnych specyalnych reguł, a mianowicie, aby nietylko spełniały gorliwie i umiejętnie swoje funkcye urzędowe, ale nadto, aby nie przejawiały nazewnątrz uczuć lub zapatrywań niezgodnych z charakterem ich stanowiska służbowego. Reguły te po większej części nie należą do prawa pisanego, lecz są wypływem, panujących w zakresie odnośnej ka-tegoryi osób, pojęć o tern, czego im czynić nie wypada, pojęć, które bądź są wyrazem powszechnej opinii tych osób, bądź też odpowiadają poglądom organów, pełniących w ich gronie funkcye władzy przełożonej. Nad przestrzeganiem tych reguł czuwa z polecenia państwa własna zwierzchność odnośnej klasy osób i tylko do tej zwierzchności należy sąd o tern, czy osoba jej podległa dopuściła się czynu, regułom tym przeciwnego. Podobne-to czyny przyjęto powszechnie nazywać wykroczeniami dyscyplinarne-mi (Disciplinarvegehen). Sprowadzają one dla winowajców z rozporządzenia zwierzchności o-sobne kary dyscyplinarne, unormowane przez państwo w drodze specyalnych ordynacyj służbowych lub także ustaw dyscyplinarnych.—Prócz osób, znajdujących się w służbie państwowej, są inne jeszcze osóby, które również nie mogą obchodzić państwa jedynie ze względu na swój o-gólny charakter obywatelski. Tu mianowicie należą: a) osoby, powołane do spełniania pewnych funkcyj publicznych (adwokaci, notaryusze); b) osoby, korzystające z zakładów wychowawczych, utrzymywanych przez państwo (uczniowie szkół publicznych); a także c) osoby, osadzone przymusowo w więzieniach, domach poprawy, domach pracy przymusowej lub innych podobnych zakładach o charakterze karno-prewencyjnym. Osoby każdej z trzech wymienionych wyżej ka-tegoryj podlegają także pewnym specyalnym prawidłom postępowania i dopuszczają się przez ich przełamanie wykroczeń dyscyplinarnych. —

2) Kary pedagogiczne mają swój typ odrębny, odbiegający istotnie od charakteru kar sądowych i dyscyplinarnych. Podczas, gdy K. tak sądowa jak dyscyplinarna jest dolegliwością, która z woli państwa lub przełożonej władzy (wiadomo bowiem, że nietylko państwo posiada moc karania w drodze dyscyplinarnej) ma spotykać jedynie osoby uznane za winne przestąpienia pewnych reguł postępowania; to K. pedagogiczna ma być dla osoby przez nią dotkniętej tylko wynikiem faktycznej niezgodności jej postępowania z tern, do czego władza domowa (rodzice, opiekun, wychowawca) lub szkolna chce przyzwyczajać osoby jej podległe. W przestępstwach, przewidzianych przez ustawę karną, i w wykroczeniach dyscyplinarnych tkwić zawsze musi po stronie sprawcy zawinione nieposłuszeństwo wobec jakiegoś narzuconego mu przez państwo lub odnośną korporacyę prawidła życia; tymczasem uznanie przez władzę domową lub szkolną pewnego postępku za karygodny ma głównie na celu obudzenie w jego sprawcy poczucia potrzeby przyswojenia sobie tej lub innej reguły postępowania, t. j. uczynienia jej wyrazem nie obcych lecz własnych przekonań etycznych. Rodzina i szkoła występują wobec wykroczeń osób im podwładnych w charakterze władzy nie dyscyplinarnej lecz pedagogicznej. Kary za te wykroczenia mają służyć dla odnośnej władzy za środek do wychowywania ich sprawców na ludzi zdolnych do odczuwania pewnych obowiązków i do kierowania się niemi w życiu. — Powiedzieliśmy, że uczniowie szkół publicznych mogą dopuszczać się także wykroczeń, ściganych w drodze dyscyplinarnej. Kiedyż więc w odniesieniu do tych osób stanie się potrzebną K. dyscyplinarna, a kiedy uzasadnioną będzie tylko K. pedagogiczna. Władza szkolna będzie musiała występować dyscyplinarnie przeciwko znaczniejszym przewinieniom, a mianowicie takim, któreby uwłaczały powadze szkoły i wywoływały konieczność przykładnego skarcenia, już nie przedewszystkiem w interesie winowajcy, lecz w pierwszym rzędzie dla ocalenia dobrej opinii samego zakładu (np. awantury u-liczne, uczęszczanie do domów rozpusty, lub inne t. p. gorszące wykroczenia przeciwko dobrym obyczajom). Karę pedagogiczną zaś wymierzać powinna władza szkolna za uchybienia, które trzeba wytępiać w interesie nietyle szkoły, ile ucznia, który się ich dopuścił. Należeć tu będą takie przypadki, jak brak dostatecznej pilności, nieuwaga podczas lekcyi, hałaśliwe zachowywanie się w szkole i inne tym podobne wybryki, wymagające skarcenia ze względów czysto pedagogicznych.

II. 0 karze sądowej w szczególności i o jej podstawach filozoficznych. Za karę w ściśle praw-niczem rozumieniu tego pojęcia, przyjęto uważać tylko karę sądową i to zarówno publiczną, jak prywatną. W systemie kary sądowej regułę tworzy K. publiczna, która tern się odznacza, że ma spotykać przestępców tylko z woli państwa (np. K. śmierci, więzienie, grzywny), podczas, gdy K. prywatna spotyka wprawdzie przestępcę także z woli państwa, ale tylko na żądanie i w interesie pokrzywdzonego (np. nawiązka, jako wynagrodzenie za doznaną przy-

Kara

33

■4>

O'

OJ

krość, lub ogłoszenie wyroku na koszt skazańca). — Oczywiście, że najczystszym typem kary jest K. sądowa publiczna. Jest ona dolegliwością, którą tylko z woli państwa ma ponieść przestępca, nie dla naprawy krzywdy, którą wyrządził społeczeństwu, lecz w odpłacie za tę krzywdę. W tern właśnie tkwi różnica zasadnicza między karą a wynagrodzeniem szkody.— Podczas, gdy, nakładając na kogoś obowiązek wynagrodzenia szkody pokrzywdzonemu, państwo ujmuje się tylko za tym ostatnim i chce jedynie tego, aby sprawca czynu, który go ukrzywdził, naprawił złe skutki swego postępowania; to, nakładając na przestępcę obowiązek poniesienia kary, państwo bezpośrednio nie ujmuje się za nikim, lecz występuje wprost przeciwko winowajcy i chce mu wyrządzić uszczerbek ma-teryalny w zakresie jego interesów prawnych wzamian za krzywdę, którą winowajca wyrządził społeczeństwu. Państwo żąda wynagrodzenia szkody, aby stało się zadość woli prawnej pokrzywdzonego; państwo karze, aby nie stało się zadość woli bezprawnej krzywdziciela (por. Krzymuski „Wykład prawa karnego” 1901, t. I N» 79). — Rzecz jasna, że jako dolegliwość ma-teryalna, będąca odwetem za przestępstwo, K. sama przez się posiada wartość ujemną i jak każde malum może znaleźć usprawiedliwienie tylko w swojej konieczności. K. mianowicie o tyle będzie sprawiedliwą, o ile okaże się konieczną dla uratowania porządku prawnego społeczeństwa od większego jeszcze zła, któreby przyczyniło mu przestępstwo, gdyby nie ukarano jego sprawcy.—To większe zło tkwiłoby w dalszych szkodliwych skutkach krzywdy, którą przestępstwo już wyrządziło społeczeństwu. Skutki te podciągnąć można pod dwie następujące ka-tegorye: a) zachęta dla sprawcy do popełniania nowych przestępstw; b) zachęta dla innych osób do naśladowania przestępcy. Zdolność do sprowadzania obu tych skutków tkwi w każdem przestępstwie, a ubezwładnić ją ma właśnie K., wymierzona nie według tego, jak ta zdolność rośnie lub słabuie, lecz według stopnia, w jakim stać się może bardziej lub mniej szkodliwą dla społeczeństwa. Ten stopień zaś czerpie swoją miarę z wielkości krzywdy, którą przestępstwo już wyrządziło społeczeństwu. Morderstwo nie zachęca do nowych morderstw bardziej niż kradzież do nowych kradzieży lub cudzołóstwo—do nowych cudzołóstw. Społeczeństwo jednak ma wszelki tytuł do tego, aby obawiać się w wyższym stopniu nowych morderstw niż nowych kradzieży, a tych ostatnich znów lękać się bardziej niż nowych cudzołóstw. — Powiadamy więc, że tylko K., wymierzona w myśl zasady „suumcui-que tribuere” może najskuteczniej zapobiegać nowym przestępstwom. Do tego celu bowiem prowadzić mogą dwie drogi, któremi są umoralnia-nie lub odstraszanie ludzi, a z nich pierwsza równa się budzeniu wstrętu do przestępstw, a dru-

Ene. powsz. ilustr. Zesz. 268. T. XXXIV.

ga—budzeniu obawy przed ich szkodliwemi skutkami. Otóż i jedno i drugie nie dałoby się o-siągnąć bez uznania przez państwo przestępstw za karygodne w stopniu, czerpiącym swoją miarę tylko z wielkości krzywdy, którą dane przestępstwo już wyrządziło społeczeństwu, a więc tylko z postulatów sprawiedliwości odwetowej. Pierwsze dlatego, że mniejsza lub większa karygod-ność danego czynu oznacza tylko niższy lub wyższy stopień jego ujemnej wartości dla społeczeństwa, a wyobrażenie tej ostatniej jest właśnie głównym czynnikiem, pod którego wpływem wytwarza się w duszy ludzkiej to mniejszy, to większy wstręt moralny do odnośnego przestępstwa. Drugie dlatego, że K. odwetowa utrzymuje każdego obywatela w przekonaniu, że każde przestępstwo ma sobie przeciwstawioną odpowiednią karę, a przez to K. ta odstrasza w stopniu, który jest także dopasowany do miary, w jakiej społeczeństwo odczuwa potrzebę zapobiegania na przyszłość nowym przestępstwom tego lub innego rodzaju. — Powyżej wyłożona teorya karna opiera się na idei, że najlepszą rękojmią pożyteczności kary staje się jej zgodność z wymaganiami sprawiedliwości odwetowej. Inne teorye karne szukają uzasadnienia filozoficznego kary bądź tylko w zasadzie odwetu (quia peccatum est.), nie troszcząc się wcale o kwestyę, czy tak pojęta K. okazałaby się lub nie pożyteczną dla społeczeństwa,—bądź w zasadzie pożytku społecznego (ne peccetur), nie bacząc znów na to, że K., dopasowana tylko do potrzeby osiągnięcia jakiejś korzyści, mogłaby nieraz okazać się pozbawioną wszelkiego tytułu prawnego (np. ze stanowiska teoryi odstraszenia lub poprawy w każdym powrocie do przestępstwa leżałby dowód, że poprzednia K. musiała być niesprawiedliwa, skoro nie potrafiła była wywrzeć należytego wpływu w kierunku odstraszenia, względnie poprawy). Poglądy na uzasadnienie filozoficzne kary pierwszego typu noszą nazwę teoryj karnych bezwzględnych, podczas, gdy zapatrywania drugiego typu przyjęto nazywać teoryami karnemi utyli-tarnemi. — Teorye bezwzględne nie z jednego źródła wyprowadzają konieczność odwetu karnego. Konieczność tę mianowicie opierają one bądź na przykazauiach etyki (teorya odwetu moralnego Kanta; patrz Krzymuski „Teorya karna Kanta ze stanowiska jego ogólnej nauki o umyśle praktycznym” 1882, odb. z „Rozpraw Wydz. filoz. Akad. Umiej.” w Krakowie, t. XVI), bądź na prawidłach logiki (teorya odwetu dyalektycznego Hegla), bądź na woli Boga (teorya odwetu Bożego Stahl a), bądź nareszcie na nieubłaganych prawach przyrody (teorya odwetu fizycznego, wyznawana przez materyalistów, deterministów i wiele innych jeszcze szkół, które odrzucają różnicę zasadniczą między porządkiem świata fizycznego a porządkiem świata moralnego). — Teorye u ty lit ar-

95

ne znów różnią się między sobą ze względu na pytanie: jaki to pożytek ma wypływać z kary, aby można było uważać tę ostatnią za usprawiedliwioną? Pożytek ten mianowicie chciano widzieć bądź w interesie państwa, bądź w interesie przestępcy, bądź nareszcie w interesie porządku prawnego. Teorye utylitarne pierwszego typu szukają usprawiedliwienia kary w jej zdolności bądź do odstraszania od przestępstw (teo-rya odstraszenia przez wykonanie kary Filangierego i przez zagrożenie karą czyli przez przymus psychologiczny Feuerbacha), bądź do zapobiegania przestępstwom (Grolman, Bentham), bądź też do odpierania dalszych szkodliwych skutków już popełnionych przestępstw (te or y a obrony pośredniej Romagno8iego, Schulzego i Martina).—Teorye utylitarne drugiego typu utrzymują, że krzywdę, którą państwo przez karę wyrządza przestępcy, będzie można usprawiedliwić tylko ze względu na dobro ukaranego, a więc, że K. stanie się sprawiedliwą tylko o tyle, o ile potrafi przynieść przestępcy korzyść, któraby przeważała wyrządzoną mu przez nią szkodę. Do tej grupy poglądów filozoficznych na karę należą: teorya umowy Fichtego (bez kary musiałby przestępca wracać do stanu natury, pozbawionego wszelkiej ochrony prawnej) i teorya poprawy (Steltzer, Röder). Wreszcie teorye utylitarne trzeciego typu opierają usprawiedliwienie kary na jej zdolności do naprawy krzywdy, wyrządzonej przez przestępcę porządkowi prawnemu społeczeństwa, zapominając o tern, że ta krzywda tem się właśnie różni istotnie od szkody, wypływającej z bezprawia cywilnego, że gdy ta ostatnia dopuszcza naprawę, to ona wytwarza tylko konieczność odpłaty (do tej trzeciej grupy należą poglądy Welckera i Heppa).— Nasz pogląd szuka dla kary oparcia filozoficznego w jej meritum i utilitas i należy do typu t. zw. te o ryj karnych mieszanych (eklektycznych). W języku polskim najdokładniejszy przegląd krytyczny różnych poglądów filozoficznych podaje Krzymuski „Wykład prawa karnego” 1901, t. I str. 18—60.

III. Podstawy historyczne kary u ludów pierwotnych. Kara posiada nietylko filozoficzne lecz i historyczne podstawy. Do tych ostatnich zaliczamy zasady, które rzeczywiście przewodniczyły lub przewodniczą jeszcze wytwarzaniu się prawa karnego w dziejach ludzkich. Odnoszą się one do dwóch głównych kwestyj: 1) jaka ma być treść sprawiedliwej kary; 2) kto ma ją wymierzać. Ze względu na każdą z tych dwóch kwestyj, ewolucya prawa karnego u narodów z wyższą organizacyą państwową przedstawia kilka okresów, z których każdy następny jest krokiem naprzód ku coraz wyraźniejszemu wyzwalaniu się prawa karnego z pod rządów ślepej namiętności i dzikiego barbarzyństwa, a ku uwzględnianiu przez nie w coraz szerszym zakresie głosu rozwagi i poczucia ludzkości. Znaczenie pierwszorzędne jednak dla historyi kary posiadają niewątpliwie jej zawiązki u ludów pierwotnyoh, a więc u ludów, które jeszcze nie doszły do organizacyi państwowej. — Nowsze badania etnologiczne na polu prawa wykazały niezbicie, że nawet w najodleglejszych czasach przedhistorycznych, każdy związek rodowy, stanowiący jakąś jednostkę zbiorową, odczuwał potrzebę występowania z pewną reakcyą przeciwko zamaohom na ustanowiony w jego obrębie porządek prawny. Zamachy te jednak (przestępstwa) wywoływały ze strony związku interesowanego inną reakcyę wtedy, gdy pochodziły od jego własnych członków, a inną wówczas, gdy ich sprawcy należeli do obcego związku. W przypadkach pierwszego rodzaju naczelnik pokrzywdzonego związku pociągał winowajców do kary, a mianowicie za cięższe przewinienia odcinał ich od organizmu swojego związku (K. wywołania z odnośnego związku, t. j. wyjęcia z pod jego opieki, inaczej mówiąc wyobcowania, Friedloslegung starego prawa niemieckiego), za lżejsze zaś obchodził się z nimi mniej surowo (tu wchodziły w zastosowanie kary cielesne, dziś jeszcze praktykowane na szeroką skalę w rodzinie chińskiej, lub rozliczne formy pokuty, które przechowały się dotąd w prawie zwycza-jowem kast indyjskich). Całkiem odmienne stanowisko zajmował każdy związek wobec zamachów na ustanowiony w jego obrębie porządek prawny w przypadkach, gdy pochodziły one od osób, należących do obcego związku. Kwestya ta posiadała niewątpliwie przy owej pierwotnej organizacyi życia społecznego charakter zatargu międzynarodowego. Związek, do którego pokrzywdzony należał, uważał siebie za stronę zaczepioną przez związek, do którego należał winowajca, i poczuwał się do obowiązku zniewolenia tego ostatniego do udzielenia mu możliwie najszerszej satysfakcyi. Zemsta rodowa, zwana także zemstą krwawą (Blutrache), występuje też jako pierwotna forma reakcyi ze strony każdego związku społecznego przeciwko krzywdom, wyrządzanym jemu lub jego członkom przez osoby, należące do obcego związku.— Otóż pogląd pierwotnych związków społecznych na przestępstwa, popełniane przez ich członków, uważać należy za punkt wyjścia późuiejszego ścigania przez władzę państwową najcięższych zbrodni, t. j. tych, które już u starożytnych Germanów sprowadzały karę śmierci. Rzecz naturalna, że wobec przestępstw, które odznaczały się szczególną szkodliwością dla dobra i porządku społecznego, państwo już w samem zaraniu swoich rządów uważać się musiało za stronę pokrzywdzoną. Z dawien-dawna też pociągało ono ich sprawców do kary w charakterze organu, wykonywającego nad nimi władzę publiczną. Do takich cięższych zbrodni (Neidings-werke u starożytnych Germanów) zaliczano powszechnie zakłócenie miru wyższego rzędu, np. w świątyni lub na wiecu ludowym, zdradę stanu, czarnoksięstwo, podpalenie mordercze, skrytobójstwo, kradzież większych rozmiarów, nierząd przeciwny naturze i dezercyę wojskową.— Por. Tacitus „Germania” c. 12; Schröder „Lehrbuch der deutschen Rechtsgeschichte” 1889, str. 71—72. — Co się tyczy zaś poglądu pierwotnych związków społecznych na przestępstwa, popełniane przeciwko niemu lub jego członkom przez osoby, należące do obcego związku; to pogląd ten stał się znów przyczyną, że u ludów, które doszły do wyższej organizacyi politycznej, państwo bardzo długo zachowywało się całkiem obojętnie wobec przestępstw przeciwko interesom jednostek i uważało ich ściganie za sprawę, obchodzącą wyłącznie osobę bezpośrednio pokrzywdzoną i jej krewnych. Państwo w owej epoce nie wzniosło się było jeszcze na stanowisko instytucyi, mającej bronió od wszelkich zamachów porządek prawny społeczeństwa. Tłó-maczy się to niewątpliwie tern, że zawiązkiem państwa były pierwotne związki rodowe i że one tylko stopniowo traciły na rzecz państwa charakter samodzielnych organizmów społecznych. Zaczęła się ta ewolucya od tego, że państwo wzięło w swoje ręce sprawy, dotyczące najżywotniejszych interesów narodu, jako to: jego potęgi militarnej i kardynalnych podstaw jego porządku prawnego. Załatwianie wszelkich innych kwestyj pozostawiało państwo dawnym związkom rodowym. Otóż do takich kwestyj, które w pierwszym okresie swoich rządów państwo uważało za zbyt błahe, aby się niemi samo miało zajmować, należało także ściganie przestępstw przeciwko interesom osób pojedyńczych. Nic dziwnego też, że wobec takiego poglądu idea zemsty stała się pierwszą zasadą, według której rozstrzygało się w historyi pytanie: jaka ma byó treść sprawiedliwej kary za tak zwane przestępstwa prywatne? Gniew po stronie pokrzywdzonego i jego krewnych musiał tu odegrać dominującą rolę. Stanowisko bowiem tych osób wobec przestępstw, o których tu mowa, nie mogło różnić się istotnie od stanowiska dawnych związków rodowych, wobec zamachów ze strony członków obcego rodu (zemsta krwawa).—Literatura, dotycząca genezy kary u ludów pierwotnych, jest bardzo bogata. Szczególną doniosłość posiadają następujące dzieła: Post „Bausteine für eine allgemeine Rechtswissenschaft auf vergleichend ethnologischer Basis” (I, 1880; II, 1881) i tegoż autora „Grundriss der ethnologischen Jurisprudenz” (I, 1894; II, 1895); Letourneau „La sociologie d’après l’éthnografie” (1892, 3 édit.); Steinmetz „Ethnologische Studien zur ersten Entwickelung der Strafe” (1894). Z autorów polskich ogłosił po niemiecku Makarewicz rozprawę o ewolucyi idei kary p. t. „Das Wesen des Verbrechens” (1896).—Specyalnie co do rozwoju prawa karnego u Rzymian patrz znakomite dzieło Mommsena „Römisches Strafrecht” (1899). Obraz całkowitego rozwoju kary w historyi powszechnej podaje Günther w dziele p. t. „Die Idee der Wiedervergeltung in der Geschichte und Philosophie des Strafrechts” (I, 1889; II, 1891; III, 1895).

IV. Ewolucya idei kary u ludów z organiza-cyą państwową. Ewolucya ta przedstawia pewne okresy tak ze względu na pytanie, jaką ma być treść sprawiedliwej kary, jak z uwagi na kwestyę, kto ma wymierzać karę.—A. Ze względu na pytanie, jaka ma być treść sprawiedliwej kary, prawo karne przechodziło przez pięć różnych okresów, w ciągu których znajdowało się pod panowaniem: 1) idei zemsty, 2) idei odwetu;

3) idei okupu; 4) idei proporcyonalności i analogii między przestępstwem a karą, i wreszcie

5) idei humanitaryzmu. — 1) W okresie zemsty K. była zaspokojeniem gniewu, który w pokrzywdzonym wzniecił fakt, że ktoś drugi dopuścił się przeciwko niemu przestępstwa. Uczucie gniewu zaś było zbyt gwałtowne u pierwotnego człowieka, aby pod jego wpływem mógł on zdobyć się na jakąkolwiek rozwagę w kwe-styi oszacowania stosunku, mającego zachodzić między krzywdą, którą mu wyrządził przestępca, a tą, która się temu ostatniemu należy tytułem kary. Tem się też tłómaczy, że K., natchniona ideą zemsty, znajduje swoją miarę nie w rodzaju popełnionego przestępstwa, lecz w stopniu czysto podmiotowego oburzenia, które ono wywołało w pokrzywdzonym, tudzież w stopniu solidarności uczuć między pokrzywdzonym a jego krewnymi. Usankcyonowanie zemsty spotykamy nietylko w obyczajach lecz i w ustawodawstwach wielu narodów (u Żydów, Persów, Arabów, Ale-manów, Franków i ludów słowiańskich). Dosyć wcześnie jednak objawia się ze strony prawodawców dążenie do ujęcia w pewne karby zemsty rodowej. Tak np. „Ruska Prawda” wielkiego księcia Jarosława (1018 —1054) dopuszcza do wykonywania prawa zemsty tylko najbliższych krewnych zamordowanego (Ewers „Das älteste Recht der Russen” 1836).—2) W okresie odwetu góruje myśl, że K. ma być dolegliwością, dopasowaną materyalnie do tej, której z winy przestępcy doznał pokrzywdzony. Myśl tę wyraża najdobitniej znany przepis prawa Mojżeszowego „oko za oko, ząb za ząb”. Nie wszystkie oczywiście przestępstwa dopuszczały karę, któ-raby realnie czyniła zadość idei odwetu. Realne formy mógł przybrać odwet tylko odnośnie do przestępstw przeciwko życiu, ciału, a poniekąd i przeciwko czci niewieściej. Ze względu na inne przestępstwa musiano chwytać się wykonywania odwetu w formie symbolicznej. Tu należy zaliczyć takie kary, jak kastraeyę za przestępstwa płciowe, wyrywanie języka za potwarz lub szpiegostwo, ucinanie ręki za kradzież itp. Usankcyonowanie kary odwetowej spotykamy nietylko u Żydów, ale także u Solona, w Leges XII

Tabularum, u Arabów, Maurów, Wizygotów, na Litwie, w Rossyi i Polsce. — Najdłużej wymierzano w ducbu odwetu karę za potwarz. Tak np. w myśl art. 419 kod. karn. Królestwa Polskiego z r. 1818 za złożenie fałszywego świadectwa pod przysięgą lub za przedłożenie innych zmyślonych dowodów w procesie karnym, miała spotkać winowajcę K. równa tej, na którą na tej podstawie skazano niesłusznie oskarżonego (por. Hube „Studya nad kod. karn. 1818 r.” str. 20). Podobny przepis znajdujemy dziś jeszcze w art. 208 kod. karn. rzpltej Chilijskiej z r. 1874 (por. Hartwig „Das Strafgesetzbuch der Republik Chile” w «Zeitschrift für gesamte Strafrechtswissenschaft» Bd. XX str. 265). — 3) W okresie okupu zwycięża myśl uwzględniania przez pokrzywdzonego przy ściganiu przestępstw celów utylitarnych. Okres ten jest postępem o tyle, o ile zaznacza on już w prawie karnem panowanie rozwagi nad namiętnością, zrozumienie tej prawdy, że K. nie może być bezmyślną reakcyą przeciwko przestępstwu, lecz dążyć musi do osiągania jakiejś realnej korzyści. Korzyść tę jednak pojmowano w tym okresie czysto ze stanowiska majątkowego i pod tym znów względem trzeba przyznać, że idea okupu przyczyniła się raczej do opóźnienia niż do przyśpieszenia dalszego postępu prawa karnego. Pod wpływem idei okupu mianowicie wytworzyła się prawno-prywatna konstrukcya przestępstwa i kary, a kon-strukcya ta oczywiście nie mogła była ułatwić państwu ujęcia w swoje ręce kwestyi karania za przestępstwa przeciwko interesom jednostek. Przełamanie tej konstrukcyi mogło było nastąpić tylko w drodze bardzo powolnego rozszerzania przez państwo sfery przestępstw, mających podlegać jego władzy karzącej. Tym sposobem stopniowo mnożyły się przestępstwa, za które okup na rzecz pokrzywdzonego nie mógł uwalniać winowajcy od kary publicznej i z czasem zrozumiano powszechnie, że nawet przestępstwa przeciwko interesom jednostek wyrządzają krzywdę całemu społeczeństwu i nie mogą uchodzić za czyny, obchodzące tylko pokrzywdzonego i jego krewnych. Do wyrobienia tego przekonania u nowszych warstw przyczyniły się dzielnie prawo rzymskie i kanoniczne. To też wNiem czech ostatecznie system okupu ustępuje miejsca karze publicznej dopiero w XVI w., t. j. w o-kresie t. zw. recepcyi praw obcych. — System okupu znany jest także pod nazwą systemu kompozycyi. Najszerzej rozwinął się on w prawie niemieckiem Wieków Średnich. — 4) W czwartym okresie prawo karne znajduje się pod panowaniem zasady proporcyonalności i analogii między przestępstwem a karą. Państwo, które w tym okresie wzięło w swoje ręce także repressyę przestępstw przeciwko interesom jednostek, uważa za ideał sprawiedliwości karzącej wynalezienie tak różnorodnych środków karnych, aby można było ich system dopasować najściślej do systemu przestępstw. Ile jest różnych przestępstw, tyle, o ile możności, powinno być różnych kar. Stopnie surowości tych ostatnich odpowiadać mają stopniom ciężkości pierwszych, tak, iżby każda zbrodnia miała sobie przeciwstawioną karę surowszą, względnie łagodniejszą, od kar, ustanowionych za inne lżejsze, względnie cięższe przestępstwa. Pogląd ten mus ał skłaniać ustawodawcę z jednej struny do wynajdywania możliwie najróżnoródniejsz) ch środków karnych, z drugiej zaś — do utrzymywania ich jakości w możliwie największej zgodzie z rodzajem barbarzyństwa, wyrażającego sfę w różnych zbrodniach. Powstał stąd system środków karnych, nacechowany niezmiernie wyrafinowa-nem okrucieństwem i nie mający innej wartości prócz tej, że pozwalał ustawodawcy przeciwstawiać różności przestępstw różność kar i miarę surowości tych ostatnich to podwyższać, to obniżać, stosownie do większej lub mniejszej ciężkości danego przestępstwa. Okres ten ciągnie się w historyi prawa karnego narodów europejskich od początku XVI aż do końca XVIII wieku. Constitutio criminalis Carolina (wydana przez Karola V w r. 1532) stanowi jeden z najwybitniejszych pomników ustawodawczych tego okresu. Podobny duch ożywia jeszcze konstytucyę kryminalną cesarzowej Maryi Teresy z r. 1768 oraz projekt kodyfikacyi prawa karnego polskiego, przedłożony przez Andrzeja Zamoyskiego sejmowi z r. 1778 i ogłoszony drukiem w dziele p. t. „Zbiór praw sądowych przez ex-kanclerza Andrzeja Zamoyskiego ułożony i na sejm roku 1778 podany” (Warszawa 1778, w drukarni Gröllowskiej; nowe jego wydanie opracowane przez Dutkiewicza, wyszło w Warszawie w r. 1874). — 5) W okresie humanitaryzmu bierze górę zasada, że państwo, aby karać sprawiedliwie, musi samo szanować to, czego ma strzedz w społeczeństwie, t. j. te przepisy etyczne, które są podwaliną wszelkiego porządku prawnego. Państwo powinno uwzględniać nietylko stosunek, zachodzący między karą a przestępstwem, ale także związek, zachodzący między karą a człowiekiem, który ma ją ponosić. Jak zbrodniarz, choćby najpotworniejszy, człowiekiem być nigdy nie przestaje, tak też K., choćby najsurowsza, nieludzką być uigdy nie powinna. Pamiętanie o tej prawdzie leży nawet w interesie samego państwa. Wobec kar barbarzyńskich bowiem o-bywatele albo zachowywać się będą obojętnie, albo, powodując się poczuciem ludzkości, widzieć będą w przestępcy raczej nieszczęśliwą ofiarę okrucieństwa ze strony państwa, niż winowajcę, ponoszącego zasłużoną karę. Obie te alternatywy zaś szkodzić muszą państwu: pierwsza dlatego, że społeczeństwo, pozbawione poczucia ludzkości, przedstawiałoby grunt najżyzniejszy dla wszelakich zbrodni; druga — z tego powodu, że opinia publiczna, stawająca po stronie karanych przestępców, osłabiałaby powagę działał-

E Krz.

ności repressyjnej pańBtwa. Ruch humanitarny w kodeksach karnych państw eropejskich rozpoczął się z końcem XVIII wieku, dzięki potężnej akcyi, rozwiniętej w tym kierunku przez takich filozofów i publicystów, jakimi byli Montesquieu („Lettres persanes” 1721; „Esprit des lois” 1748, które-to ostatnie przełożył na język polski Czarnek, 1777) i Voltaire („Prix de la justice et de l’humanité” 1778) we Francyi, a Cezary Beccaria („Dei delitti e delle pe-ne” 1764) we Włoszech. Pierwsi przejęli się zasadami Bekkaryi dwaj synowie cesarzowej Maryi Teresy, Leopold II Toskański i Józef II Au-8tryacki, a ten ostatni poddał się ich wpływowi tern chętniej, że w ich duchu przemawiał też słynny podówczas profesor prawa karnego w Wiedniu, Sonnenfels. Zarówno kodeks karny toskański z r. 1786, jak i cesarza Józefa II „Powszechna ustawa karna” z r. 1787 odznaczają się wielce postępowym charakterem, uchylając karę śmierci i wszelkie kary kaleczące. Wprawdzie w obu tych państwach wkrótce potem przywrócono karę śmierci (w Toskanii w r. 1790 i 1795; w Austryi w r. 1795 i 1803), ale pomimo to odtąd i tutaj, i w całej Europie, prawo karne wstępuje na całkiem nowe, duchem humanitarnym coraz wyraźniej ożywione, tory (patrz co do Prus pismo Fryderyka W. „Sur les raisons d’établir ou d’abroger les lois” w jego «Oeuvres complètes», wydanych w latach 1840 —1857; co do Rossyi—słynną Instrukcyę cesarzowej Katarzyny II, wydaną w r. 1767 dla kommisyi, powołanej do ułożenia projektu nowego kodeksu).

W Polsce już w XVI wieku troszczono się o to, aby K. miała na celu nietyle pohańbienie przestępcy, ile jego poprawę. Za tern mianowicie odzywają się już wtedy z jednej strony głosy mężów nauki, z drugiej— nawet urzędowe instrukcyę więzienne. Do pierwszych wystąpień należy zaliczyó pisma Bernarda z Lublina i Piotra z Goniądza (1560), o których bliższą wiadomość podaje Romuald Hube w rozprawie p. t. „O prawa kryminalnego pisarzach w Polsce” 1829. W rzędzie drugich wystąpień bardzo zaszczytne miejsce zajmuje „Instrukcya kanclerza Ocieskiego”, wydana pod dniem 18 września 1550 r. dla starosty rawskiego. Instrukcya ta zawiera następujące, jak na owe czasy, nadzwyczaj postępowe przepisy: a) występni za występki w prędkości popełnione mogą razem siedzieć, bo wzajemnej zgryzoty uczuciem mogą siebie poprawiać, zwłaszcza jeśli jest w nich skrucha; b) występni zbrodni dowcipnie ułożonej powinni być rozdzieleni, bo wyszedłszy z więzienia wydoskonalą się w hultajstwie, a tak więzienie będzie szkołą niecnoty; c) nauki duchowne powinny być więźniom dawane, a nad ich obyczajami mieć baczność należy. (Porów. Czacki „O litewskich i polskich prawach” Poznań 1844).—W końcu XVIII wieku przemawiali u nas za reformą prawa karnego w kierunku humanitarnym profesor akademii krakowskiej Sebastyan Czochron „Dyssertacya o prawodawstwie kryminalnem” (1788), tudzież Józef Szymanowski, autor „Prospektu prawa i procesu karnego”. Ta ostatnia praca była referatem, odczytanym dnia 14 marca roku 1792 na sessyi deputacyi kodyfikacyjnej, powołanej ustawą sejmową z 28 czerwca r. 1791 do ułożenia nowego „Codicis praw cywilnych i kryminalnych Stanisława Augusta”. Patrz co do tej kwe-styi Ostrożyński „Ostatni projekt reformy prawa i procesu karnego w Polsce” („Rozpr. i Sprawozd. wydz. filoz.-hist. Akad. Urn.” w Krakowie, t. XXV), tudzież Krzymuski „Józef Szymanowski. Przyczynek do reformy prawa i procesu karnego w Polsce w końcu XVIII wieku” („Bibl. Warsz.” 1891). — B. Ze względu na pytanie, kto ma wymierzać karę, prawo karne przechodziło w odniesieniu do przestępstw przeciwko interesom osób prywatnych przez trzy następujące okresy: 1) okres wymierzania kary przez pokrzywdzonego lub jego krewnych; 2) okres interwencyi państwa w wymierzaniu kary przez pokrzywdzonego lub jego krewnych; 3) okres wymierzania kary przez państwo. W pierwszym okresie przestępstwo uchodzi za czyn, wyrządzający szkodę tylko osobie, która stała się jego ofiarą bezpośrednią, lub też jej krewnym. W drugim okresie państwo przychodzi w pomoc pokrzywdzonemu w ściganiu i karaniu przestępstw, ale za te swoje usługi domaga się pewnego wynagrodzenia. To ostatnie, znane w prawie niemieckiem pod nazwą fredum (grzywny), płacił przestępca na rzecz sędziego, podczas, gdy t. z w. feidum składał jako okup pokrzywdzonemu. Fredum uważać można za pierwszą postać kary publicznej za przestępstwa przeciwko interesom prywatnym. Historycznie okres ten schodzi się z okresem okupu w ewolucyi prawa karnego ze względu na treść materyaluą kary. Dopiero w trzecim okresie następuje upaństwowienie kary za wszystkie przestępstwa, niezależnie od tego, czy bezpośrednią ich ofiarą byłyby urządzenia publiczne, czy też dobra jednostek.

V. Od pojęcia kary przyjęto w nauce odróżniać pojęcie środków karnych. Patrz o tej kwe-styi niżej pod Karne środki.

Kara W Polsce. Odróżnić należy w prawie polskiem dwa rodzaje kar: kary za przestępstwa, uznane jako przestępstwa publiczne, więc zwracające się wprost przeciw władzy państwa (obraza majestatu, zdrada), i kary, które możnaby nazwać ziemskiemi, nakładane na przestępstwa prywatne (zabójstwo, podpalenie, kradzież itd.). Cechą kar, które należą do pierwszej grupy, jest to, iż są karami arbitraluemi. Wymierza je książę, a od XVI wieku sąd sejmowy. To też władza od wypadku do wypadku rozstrzyga o karze. Niema zaś stałej reguły, niema groźby, jaka kara spotka za pewne przestępstwo winne-

go. Od wielkości winy zależy tu więc wymiar kary, ale tę wielkość winy ocenia książę, względnie sąd sejmowy, według swego swobodnego u-znania, i tak też według swego uznania oznacza wysokość kary. Tłómaczy się to genezą tej kary. Kto zawini przeciw władzy państwa, ten zdany jest na łaskę i niełaskę monarchy, który go może ukarać według swej woli. Łaska jego jest, jeśli tę karę łagodzi. Stąd kary arbitralne w Wiekach Średnich przedstawiają wielką rozmaitość. Zwykłą karą jest kara śmierci, i to często kwalifikowana; skazanych wieszają, ścinają, topią, palą, kamienują, ciągną końmi, łamią kołem etc. Jako złagodzenie tej kary przedstawiają się: kary cielesne przez okaleczenie (np. oślepienie lub piętnowanie), wygnanie z kraju czyli bannicya, konfiskata majątku, która nieraz łączy się także z karą śmierci, a wreszcie kary pieniężne. Nieraz monarcha pozwala się od kary śmierci okupić. Jest to również jego łaska. Tę cechę kar arbitralnych zachowały te kary także i w Wiekach Nowszych, aż prawie do końca bytu państwa Polskiego. Zwłaszcza co do karania zdrady kraju nie było żadnych stałych norm. Co do obrazy majestatu, uzupełniono później ten brak, karząc śmiercią i konfiskatą dóbr według analogii przepisów statutu litewskiego z r. 1588. Dopiero konstytucya z r.

nieraz drugą karę na rzecz sądu, i trzecią na rzecz strony pokrzywdzonej, i to niezależnie od tego, że musiał jeszcze wynagrodzić szkodę, płacąc za zabicie okup, zwany głową lub głow-szczyzną, za rany zaś i inne uszkodzenia—tak zwaną nawiązkę. Faktycznie atoli kary właściwe wynosiły mniej znacznie, niż to, co wyrażały. Książę, względnie sędzia, jeśli książę sam nie sądził sprawy (np. kasztelan), zwyczajnie zniżał karę, zadowalał się częścią kary. Tak np. zamiast kary trzysta sędzia brał ledwie 2 grosze, lub cztery, dwie a nawet jedną kurę. Oczywiście, to zniżenie kary zależało od woli sędziego: raz mógł się na nie zgodzić, innym razem zaś nie, to więcej, to znów mniej taką karę obniżał. Nieraz książęta, zwłaszcza mazowieccy, wyraźnie dla pewnych osób lub rodzin oznaczają, ile wynosić mają faktycznie te kary. Wreszcie, zwłaszcza w ciągu XIV stulecia, ustalają się pod tym względem pewne normy, już dla wszystkich jednakie. Zwyczajnie wynosi faktycznie kara jedną-piątą tego, co wyraża nominalnie. Tak np. kara 70 grzywien (zwana w źródłach często błędnie: siedemnadziesta) faktycznie wynosi 14 grzywien, kara 15 grzywien—tylko 3 grzywny, kara 6 grzywien—tylko sześć skojców czyli 12 groszy. To były zwyczajne kary. Ale są i inne, mniejsze. W Wiekach Nowszych giną te kary. Pozostaje tylko nadal obowiązek zapłacenia głowszczyzny, względnie nawiązki, tj. wynagrodzenia za głowę zabitego, za rany itd. Przez długi czas utrzymują się tu jako norma wysokości tych kar przepisy, które zawierały statuty Kazimierza W. W szczególności głowszczyzna szlachcica wynosiła 60 grzywien, ścierciałki (pół-szlachcica) 30 grzywien, kmiecia 15 grzywien. Atoli z biegiem czasu wartość pieniędzy znacznie się obniżyła, tak, iż nawiązki i głowszczyzny, niegdyś rzeczywiście mające wagę jako odszkodowanie, straciły cechę dotkliwej majątkowej kary. Wskutek tego podnoszą nieraz późniejsze konstytucye — zwłaszcza zaś konstytucya z r. 1588—wysokość tego okupu. Tak od r. 1496 za głowę szlachcica płaciło się 120 grzywien, od r. 1588 zaś 240, a w razie zabicia z broni palnej—480 grzywien. W wielu atoli wypadkach orzeczenie o wysokości nawiązki pozostawione było swobodnemu orzeczeniu sądu.

Kara więzienia czyli wieży pojawia się dopiero w konstytucyi z r. 1496, na Mazowszu w statucie księcia Janusza z r. 1525, jako kara za zabójstwo obok głowszczyzny. Utrzymuje się też bardzo długo wymiar tej kary: rok i sześć niedziel. Niekiedy kara ta zdwaja się. Karę tę odsiadywano w wieży dolnej, czyli, jak mówiono, na dnie: in fundo. Uznawano też tę karę za kryminalną. Prawo polskie bowiem

1791, wprowadzająca nową organizacyę dla sądów sejmowych, przeprowadziła podział przestępstw przeciw państwu na kilka grup, a zarazem oznaczyła również kary na te przestępstwa: karę śmierci, wieżę, tj. więzienie czasowe, więzienie dożywotnie, konfiskatę majątku, infamię i wygnanie. Ale i w tej konstytucyi z wyjątkiem kilku wyraźnie karą śmierci zagrożonych zbrodni najcięższych, co do innych przestępstw zostawiono sądowi nietylko orzeczenie co do winy, ale także swobodę w wyborze kary i jej wielkości.

Co się tyczy kar ziemskich, prawo polskie zna w Wiekach Średnich tylko kary pieniężne i bannicyę; dopiero w Wiekach Nowszych dodaje do tego systemu wieżę, i przeprowadza odróżnienie bannicyi prostej od infamii. Zasadą było stosowanie kar pieniężnych.— Kar pieniężnych jest w Wiekach Średnich cały system.

Najwyższą karą jest „siedemdziesiąt”, tj 70 grzywien, na Mazowszu zaś „pięćdziesiąt”, tj.

50 grzywien. Inne kary wynoszą 30, 15, 12 i 6 grzywien. Najniższą karą jest trzysta, tj.

300 kruszy czyli ułomków soli, w której pierwotnie tę karę opłacano. Wysokość tych kar była jednak właściwie tylko nominalną. Takich sum zwyczajnie nie mógł zapłacić skazany, gdyż przewyższały one nieraz jego możność.

Zwłaszcza kara książęca 70 grzywien równała się faktycznie konfiskacie majątku. Nadto niekiedy płaci winny nie jedną, ale kilka kar: znało jeszcze wieżę „cywilną”, którą odsia-próez głównej kary, która szła na rzecz księcia dywano w wieży górnej, gdzie pobyt był wca-(a niekiedy w części na rzecz sądu), ponosi on le wygodny. Wieża dolna była karą bardzo

sk.

Już

ciężką. Nie mogło być w tej dolnej wieży kominów ani „piętrow wzgórę”. Od okna, któ-rem wpuszczano do wieży, miało byó według konstytucyi z r. 1588 wgłąb przynajmniej 12 łokci. Przeciw tym postanowieniom atoli często wykraczano mimo konstytucyj, które zakazywały starostom „folgować” więźniom, a polecały dbać o naprawianie wież, oraz o to, by były głębokie, odpowiednio do przepisów. Powód miał też prawo doglądać, by karę tę wykonywano w należyty sposób. Ale i to niewiele pomagało. Kary więzienia dożywotniego prawo polskie nie znało aż prawie do końca bytu Państwa. Dopiero dwie konstytucye z r. 1791 przewidują tę karę — jedna jako karę za przestępstwa publiczne, druga jako złagodzenie kary śmierci przez łaskę króla.

Kara ban nicy i miała zastosowanie w sprawach cywilnych w razie niestawieuia się do sądu, nieuczynienia zadość dekretowi lub nieuisz-czenia długu. Wtedy sprowadzała atoli jedynie utratę praw obywatelskich (godności). W sprawach kryminalnych, czyli jak je u nas zwano uczynkowych, bannicya łączy się ściśle z infamią. Jest to wyjęcie z pod prawa, pozbawienie winnego wszelkich praw i wszelkiej osłony prawnej. Taki bannita uchodził zwyczajnie za granicę. Statuty Kazimierza W. zastrzegały mu pewną obronę, albowiem niektórzy biskupi i wojewodowie mogli według swego uznania zapewnić bannicie „mir”, tj. bezpieczeństwo, na jakiś, zresztą tylko krótki, okres czasu. Z czasów Kazimierza przechował się edykt bez daty, który wzywa bannitów do powrotu, zastrzegając im możność obrony prawnej. Później królowie wydają niekiedy bannitom glejty, dozwalające im na bezpieczny pobyt prawny w granicach kraju. Glejt taki mógł wydawać król tylko na przeciąg sześciu miesięcy; mógł jednak wydać taki glejt trzy razy z rzędu. Dopiero w r. 1736, a jeszcze bardziej w r. 1764, ograniczono to prawo króla. Na Litwie glejty mogli wydawać i kanclerze, ale w dość skromnym zakresie. Jakkolwiek konstytucye zakazywały przestawać z ban-nitami i wspierać ich radą i pomocą, to jednak wyraźnie warowały, iż w domach szlacheckich nie wolno szukać i chwytać bannitów (konsty-tucya z r. 1588). Było to często zapewnieniem dla nich bezkarności. Bannita uważany był za zmarłego, żona jego za wdowę, dzieci za sieroty. Bannitę należy chwytać i oddawać w ręce urzędów grodzkich dla egzekwowania spadłych nań dekretów. Statut litewski z r. 1588 wyraźnie stanowił, że zabijający bannitę wolny jest nietylko od wszelkiej kary, ale nawet nie płaci głowszczyzny. Ale i ta kara, nadużywana, bo stosowana nawet często w sprawach cywilnych, straciła przez to swoje znaczenie i nie była tak groźną, jakby wynikało z przepisów prawa.

Konfiskata majątku stosowaną była bądź przy przestępstwach publicznych, bądź też przy banuicyach. Jako osobna kara rzadko się spotyka (za najazd).

Kara śmierci—prócz przy przestępstwach publicznych — rzadko mogła mieć zastosowanie. Tak w r. 1520 zagrożono nią mężobójstwo, dokonane na sejmie, a w r. 1601 także zabójstwa na sądach, zjazdach i biesiadach. Też śmiercią miano karać za ucieczkę z wieży. Niekiedy była skutkiem schwytania bannity. Dopiero kon-stytucya z r. 1768 zagraża karą śmierci za zabójstwa rozmyślne, znosząc wieżę, którą je dotąd karano.—Co do kary według prawa magdeburskiego, ob. Prawo magdeburskie.—Literatura: Teodor Ostrowski „Prawo cywilne albo szczególne narodu polskiego”; Romuald Hube „Prawo polskie w wieku XIII, ustawodawstwo Kazimierza W.”, „Sądy i ich praktyka ku schyłkowi XIV wieku”; Karol Dunin „Dawne prawo mazowieckie”; J. W. Bandtkie „Rozprawy o prawie i sądach karnych”; J. Lelewel „Początkowe prawodawstwo cywilne i kryminalne”; A. Małecki „Grzywny karne w dawnej Polsce”; Przy-borowski J. „Kilka uwag o grzywnach karnych prof. A. Małeckiego”; Fr. Piekosiński „W sprawie grzywien karnych w dawnej Polsce”; Balzer O. „O ucieczce zbrodniarzów wedle statutów Kazimierza W.”; B. Klonowski „O prawie asy-lu w statutach Kazimierza W.”.

Kara W myśliwstwie. Gdy w miarę podnoszenia się kultury i cywilizacyi myśliwstwo przestało być uważanem w społeczeństwie ludzkiem za środek nieraz jedyny do zaspokajania naj-pierwszych potrzeb życiowych, a przybrało raczej charakter rozrywki, dostępnej przeważnie dla klas uprzywilejowanych, prawodawstwa zaczęły ograniczać swobodne oddawanie się temu zajęciu. Zwierzyna przestaje wtedy być uważana, według starego prawa rzymskiego, za res nullius, a przy wytworzeniu się feudalnego u-stroju na zachodzie Europy polowanie staje się attrybutem wyłącznym władzy królewskiej lub książęcej i zalicza się do tak zwanych regaliów, tylko w drodze specyalnych nadań monarchy dla uprzywilejowanych klas jest dostępnem. w końcu V wieku ustawa Saliska wspomina o szkodach i kradzieżach w zwierzynie robionych, świadcząc temsamem o zwracaniu baczniejszej uwagi na prawo polowania, a prawodawstwo zachodnie wcześnie, bo już w XI w., daje nam przykłady ograniczeń i wymiaru surowych kar za naruszenie tego prawa. W Anglii Wilhelm Zdobywca ustanawia nieludzką karę wyłupiania oczu za zabicie jelenia, dzika lub zająca. We Francyi najsroższe kary za przekroczenie praw myśliwskich przypadają na rządy Ludwika XI, który nawet szlachcie pod grozą szubienicy zakazuje polować. Po śmierci tego króla całe możnowładztwo francuskie przejęło srogość jego w tym względzie i nie mniejszy nacisk na poddanych swoich wywierało.

s. p. s.

Jeszcze za Ludwika XIV kara śmierci na polującego bezprawnie chłopa była w użyciu. Niemniej srogie kary stosowane były w Średnich Wiekach i później w Niemczech a zwłaszcza w Saksonii.—Kłusownicy byli karani śmiercią, pozbawieniem członków lub piętnowaniem. I u nas w miarę przejmowania zachodnio-europejskiego ustroju państwowego i obyczajów napotykamy coraz częściej w źródłach współczesnych świadectwo usystematyzowania gospodarki myśliwskiej i ściśle w każdym wypadku określone kary za naruszenie obowiązujących praw, które pod postacią różnych ciężarów i służebności, nakładanych na ludność wiejską, a mającyoh na celu ułatwianie rozrywki klasom uprzywilejowanym, srodze ludność tę uciskały. W bulli z r. 1233 uskarża się papież Grzegorz IX arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, iż książęta polscy gnębią ludność wieśniaczą nakładaniem kary „siedemdziesiąt” za niepilnowauie gniazd sokolich. Przywilej Kazimierza Łęczyckiego z r. 1255 wspomina znowuż o kłusownikach w obrębie kasztelanii Wolborskiej, których sądzić ma sam książę; kara zaś, od nich pobierana, w połowie do książęcego, a w połowie do biskupiego, skarbu ma wpływać. Pobranie w całości podobnej kary przyznaje w r. 1296 przywilej Przemysława II opatowi w Lubieniu. Najcięższą jednak była wzmiankowana kara „siedemdziesiąt” za niepilnowanie gniazd sokolich, to też przepis z r. 1263 stanowi, że poddani mają prawo nie dopuścić chcącego się zagnieździć ptaka. Czytamy także pod r. 1252 o karze płaconej księciu lub temu, komu prawo polowania ustąpił, za użycie do łowów takich przyrządów, któreby psy gończe kaleczyć mogły.—Jakkolwiek duchowieństwo, do uprzywilejowanych klas należąc, często uzyskiwało od księcia przywileje na prawo polowania, sprzeciwiają mu się statuty biskupie i legaci papiescy, a między tymi Filip w r. 1274 stanowi, iż duchownym, polującym z psami i ptakami, każdy inny myśliwy ma prawo zabrać takowe. Ustawodawstwo Kazimierza Wielkiego, pomijając zupełnie kwestyę polowania, o karach myśliwskich również nie wspomina, wszakże jak poprzednio, tak i w XIV w. nie brak luźnych wzmianek o nich, bądź-to w przywilejach, bądź w księgach sądowych. Tak np. zapiska sądowa z r. 1397 mówi o karze 1 grzywny za zabitego na cudzym gruncie niedźwiedzia, postanowienie zaś wieca piotrkowskiego z r. 1398 zakazuje pod karą zarówno szlachcie jak chłopom łowić zające w sieci. — Dopiero statut Wartski Władysława Jagiełły z r. 1420 uwzględnia w kilku artykułach kwestyę własności zwierzyny i praw myśliwskich wogóle, ustanawiając karę trzech grzywien za przejęcie na łowach cudzego jelenia, dzika, łosia i przyznając także trzy grzywny poszkodowanemu. Tenże statut, mając na względzie szkody ponoszone na polach przez ludność wiejską, zabrania pod karą trzech grzy-

wien polować na cudzych gruntach od św. Wojciecha aż do ukończenia sprzętów. Statut litewski Zygmunta Augusta z r. 1566 jeszcze obszerniej sprawę polowań omawia i naznacza karę „12 rubli groszy” — „ktoby czyje łowy gwałtem połowią!”. Za najście cudzego terry tory um i zabicie lub pojmanie zwierzyny ustanawia tenże statut odszkodowanie dla właściciela według spe-cyalnej i względnie do gatunku zwierza ściśle określonej taksy, mianowicie: za żubra 12 rubli groszy, za łosia 6 r. gr., za jelenia lub łanię 6 r. gr., za niedźwiedzia 3 r. gr., za rysia 3 r. gr., za sarnę 1 kopę gr. Podobną taksę daje statut określając wynagrodzenie za różne gatunki zabitych lub skradzionych psów myśliwskich. Kłusownik pojmany nad zwierzęciem ubitem „ma skazan być na śmierć jako inny złodziej”. Zaznaczyć jednak trzeba, że przy rewizyi statutu za Stefana Batorego w r. 1578 kara śmierci za zabicie zwierza zupełnie zniesioną została. Po długiej przerwie, bo dopiero za Stanisława Augusta, konstytucya z r. 1775 znowu o polowaniu mówi, naznaczając karę 1000 grzywien za bezprawne zabicie zwierza na cudzym gruncie. Ostatnie postępy gospodarki w państwach cywilizowanych wytworzyły niemal wszędzie analogiczne prawa, mające na celu bądź ochronę zwierzyny, bądź też zabezpieczenie praw właściciela. Odpowiednio do pomnażania się odnośnych katego-ryj prawnych pomnożyły się i kary dotyczące wykroczeń: 1) przeciwko obowiązującym przepisom rządowym co do indywidualnego prawa na polowanie; 2) określonym przez prawo terminom, w jakich poszczególne gatunki zwierzyny łowione być nie mogą; 3) wskazanym przez prawo sposobom polowania; 4) przeciwko własności. W różnych państwach różnie wysokiemi bywają te kary, zależnie od miejscowych warunków, powyższe jednak cztery kategorye wszędzie są uwzględniane.

Kara-Amid, miasto, ob. Di ar be kr. Karabaćek Józef, wybitny orjentalista słoweński, ur. w r. 1845 w Gradcu Styryjskim; wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w mieście rodzinnym i w Wiedniu; jest profesorem historji Wschodu w uniwersytecie wiedeńskim i dyrektorem zbiorów papirusowych arcyksięcia Rainera. Należy do znakomitych znawców epigrafiki muzułmańskiej i jednocześnie jest wybornym znawcą archeologji świata muzułmańskiego. Pierwsze jego prace drukiem ogłoszone dotyczą kultury ludów wschodnich; do nich należą osobno wydane: „Beiträge zur Geschichte der Mazjadi-ten” (Lipsk 1874) i „Die persische Nadelmalerei Susandschird” (Lipsk 1881), rzecz o szczególnym wyrabianiu kobierców perskich. Następnie zasłynął z prac nad odcyfrowaniem egipskich papirusów fajumskich (ze staroegipskiego Faju-mu). Do prac w tym zakresie należą: „Der Papyrusfund von El-Faijûm” (Wiedeń 1882); „Ergebnisse aus dem Papyrus Erzherzog Rainer”

A. A. K.

(t-źe 1889); „Mitteilungen aus der Sammlung der Papyrus Erzherzog Rainer” (t-że cz. 1, 2 i 3-a 1887, cz. 4-ta 1888); „Führer durch die Ausstellung der Sammlung Papyrus Rainer” (Wiedeń 1894). Prócz tego ogłosił szereg cennych rozpraw z zakresu swojej wiedzy specjalnej w wydawnictwach akademji wiedeńskiej, której jest członkiem zwyczajnym, oraz przyczynki w czasopiśmie „Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes”, którego jest spółre-daktorem. Jako dowód uznania swoich zasług naukowych otrzymał różne odznaczenia zarówno od rządów obcych jak i austryjackiego, m. in. order korony żelaznej i tytuł radcy dworu.

Karabagh (pers. „czarny ogród”), niegdyś samodzielny chanat tatarski, obecnie część gub. Elizawetpolskiej, w Kraju Zakaukaskim, obejmująca powiaty: Szuszyński, Dżewanszyrski, Zan-gezurski i Dżebrailski; od Persyi oddziela ją rzeka Araks. Na zachodzie kraina ta wypełniona jest odroślami Małego Kaukazu ze szczytami, które dosięgają znacznej wysokości: Kjam-bil 4740 metr., Kapudżich 3918 m., na wschodzie zniża się stopniowo, przechodząc w stepy. Mieszkańcy: Turkomeni i Armeńczycy trudnią się uprawą roli, sadownictwem, bartnictwem, hodowlą jedwabników, koczujący zaś pasterstwem. Głównem miastem jest Szusza. Kraina pozostawała pod opieką książąt armeńskich (melików), do roku 1747, w którym ludność tatarska K-u ogłosiła chana Panacha księciem samodzielnym. Wzniósł on Szuszę i uczynił z niej swą rezyden-cyę. Ostatni władzca niezależny K-u Mechti-Kuli-Chan zmuszony był w 1822 r. schronić się do Persyi, poczem rząd rossyjski objął tę krainę w swoje posiadanie. W 1868 r. wcielono K. do gub. Elizawetpolskiej.— Por. Radde „Karabagh” (Gotha 1890).

Karabela, szabla tatarska, krzywo wygięta, wązka, dość cienka i lekka, a której Polacy od czasów Zygmunta I, jako godła swego rycerskiego powołania, do stroju uroczystego powszechnie używali. Nazwa pochodzi od miasta Karbala, Kerbela, leżącego w Iraku Arabskim, czyli w Babilonii starożytnej, na końcu pustyni Kufa, w odległości 16 mil od Bagdadu. Było to miasto bardzo ludne, jak opisuje Abd-ul-Ke-rim, dworak Nadir-Szacha, w swej podróży z In-dyj do Mekki w r. 1739, a to z powodu położenia korzystnego dla handlu i kanału łączącego się z Eufratem; lecz więcej tem się sławi, iż jest miejscem grobowca Husejna, syna Alego, który został tu zabity w bitwie i dlatego uważa się za miasto święte u Persów, którzy tu udają się na pielgrzymkę. W okolicach Karbala wyrabiały się dawniej słynne szabelki bez ochronnego ka-błąka, stąd i powstała u nas nazwa kar belek, karabelek, inaczej, lecz niewłaściwie, ara-bellami zwanych. K-e bywały zwykle nader kosztowne i ozdobne; na brzeszczot (ob.) wyszukiwano najhartowniejszej i najwyborniejszej

Kne. Pow. Hu*tr. ZeiE. 2fi8. T. XXXIV, stali damasceńskiej, w złociste napisy lub desenie zdobnej, rękojeść zaś wyrabiano z jaspisu, agatu, ametystu lub wysadzano ją drogiemi kamieniami. Pospolicie każdy szlachcic zawsze miał dwie szable: jedna przy boku wisiała i służyła do stroju, drugą niósł pacholik i tej używali do bitwy. Ten zwyczaj trwał jeszcze do czasów panowania Stanisława Augusta. Do prawdziwego stroju używano K-ek tureckich, czeczugów tatarskich i pałasików w srebro oprawnych, albo pozłacanych, albo szmelcowanych. Takich najwięcej wychodziło ze Lwowa, przez co zwano je zazwyczaj lwowskiemi. W dzień ślubów, pogrzebów, na pokojach królewskich, przy pierwszych odwiedzinach u znakomitszego od siebie, szlachcic nigdy nie występował bez K-i. Przez poszanowanie gospodarza nie odpasywał jej, do-pókąd o to proszonym nie był. — „Encykl. S. Org.”.

Karabin, w pospolitem użyciu, znaczył dawniej tyle, co muszkiet, strzelba żołnierska; w wojsku polskiem z lat 1815 — 1830 zwano w wojskowym, nawet i technicznym, języku broń palną piechoty K-em; nieco zaś krótszą i lżej zbudowaną broń palną kawaleryi, mianowicie strzelców konnych i flankierów ułańskich, karabinkiem. Stąd: „iść pod karabin, dźwigać karabin”, znaczyło u nas tyle, co „iść do wojska, służyć w piechocie”. W zachodnich wszelako wojskach i językach, skąd nazwa K-u do nas przeszła, miała ona nieco odmienne, od przyjętego u nas, znaczenie. W Niemczech, Francyi i Włoszech, K. nigdy nie znaczył długiej, bagnetem opatrzonej broni palnej pieszego żołnierza, ale zawsze ową krótszą strzelbę jeźdźca, której strzelcy konni, dragoni, huzary, żandarmi itd. używali, czyli nasz karabinek. Stąd karabinier znaczył tam konnego Strzelca. Pierwsze kompanie karabinierów zaprowadził we Francyi Henryk IV w r. 1600, zaliczając je do lekkiej jazdy. Dziś karabinierzy nie istnieją wcale. Za czasów rewo-lucyi francuskiej spodobało się organizatorom wojska Rzeczypospolitej nazwać kompanię wyborczą każdego batalionu lekkiej piechoty karabinierami, czyli kompanią karabinierską. To piechotne rozumienie karabinierów przeszło

1    do Francuzów za Księstwa Warszawskiego.— „Enc. S. Org.”.

Karabinierzy, ob. Karabin.

Karabugaz (Adżi-darya, Kuli-darya) — wielka zatoka morza Kaspijskiego, na jego wybrzeżu wschoduiem, ograniczona od północy stepem Mangyszłackim, od wschodu Ust’-urtem, a od południa wysokim stepem, przytykającym do gór Krasnowodzkich, z zachodu oddzielona ©d morza Kaspijskiego wązką mierzeją (kosą), w jednem tylko miejscu przerżniętą wązkim przesmykiem na 100 do 150 sążni szerokim i na

2    wiorsty długim. Ten przesmyk właśnie nosi miano K-u (czarne uście, girło), przenoszone niesłusznie na samą zatokę, zwaną przez miesz-

96

kańców tutejszych Adżi-darya (morze słone, woda), Gouli lub Kuli-darya (sługa morza). Zatoka K. zasłynęła jako zbiornik soli kamiennej, która się miała jakoby zbierać na dnie: tutaj miała się obecnie przygotowywać kopalnia soli kamiennej dla przyszłych pokoleń. W tym charakterze zatoka K. przeszła do wszystkich podręczników geologii i geografii fizycznej, jako poglądowy przykład dla teoryi tworzenia się pokładów soli. Jednakże faktyczne podstawy, na których opierał się taki pogląd na zatokę K., nie były zupełnie pewne. Niepewność na tym punkcie, a także i inne kwestye, zwłaszcza życia organicznego, skłoniły w r. 1894 rossyjskie ministeryum rolnictwa do wysłania naukowej wyprawy pod kierunkiem Andrusowa. Ponieważ jednak, niestety, łódź z zapasami i narzędziami, przeznaczonemi dla wyprawy, zatonęła, więc Andrusow musiał się ograniczyć tylko do badań geologicznych między Krasnowodzkiem i cieśniną K., poczem pozostawił swego towarzysza, szturmana Maksymowicza, z dwoma majtkami dla przezimowania i prowadzenia obserwacyj meteorologicznych oraz badań nad gęstością wody i szybkością prądu w cieśninie K. Według badań Maksymowicza okazały się znaczne zmiany cieśniny K. w porównaniu ze świadectwami, dostarczonemi w r. 1864 przez kapitana Iwaszi-niejewa: w środku prądu cieśniny, gdzie Iwaszi-niejew znalazł podwodne ławy z głębokością minimalną 2 stóp, wytworzyły się teraz trzy wyspy, porosłe trawą, a nawet krzakami, wzniesione na pół stopy nad powierzchnią wody. Prąd w cieśninie, zarówno na powierzchni, jak i na dnie, płynie wciąż bez zmiany z morza Kaspijskiego do zatoki; prądów powrotnych, których możliwość przypuszczano w zimie przy wiatrach wschodnich, niema. Szybkość prądu wynosi na powierzchni średnio trzy mile na godzinę, a w głębokich i wązkich miejscach dochodzi nawet pięciu mil. Wpływ tego prądu na morzu daje się zauważyć dopiero w odległości 2—3 mil od zatoki. Gęstość wody, wpływającej z morza Kaspijskiego do zatoki, wynosi 1 do 1.5° według Beaumć. Z dna cieśniny podnoszą się w wielu miejscach, zwłaszcza nad mieliznami, bąble siarkowodoru. W surowe zimy cieśnina zamarza prawie zupełnie, zazwyczaj jednak zamarza ona tylko po brzegach. Panującemi wiatrami w cieśninie są: w jesieni i w zimie wschodnie, które zmniejszają szybkość prądu, na wiosnę północno-zachodnie, w lecie południowo - wschodnie. Największa słoność wody w zatoce, obserwowana przez Maksymowicza, wynosiła 16 do 17° Beaumć. Według opowiadań Turkmenów, ryby, dostające się z morza do zatoki K., szybko giną; naprzód ślepną wskutek bardzo słonej wody, następnie zdychają i wyrzucane przez fale, pokrywają wybrzeże. Według hypotezy Andrusowa, ryby te i inne organizmy, ginące w zatoce, gromadząc się na dnie, dostarczają materyału do tworzenia się nafty. Niedostateczność rezultatów, zdobytych przez wyprawę Andrusowa i Maksymowicza, skłoniła ministeryum rolnictwa w r. 1896 do zorganizowania nowej wyprawy dla możliwie najbardziej wszechstronnego zbadania zatoki; w wyprawie tej wzięli udział liczni uczeni, jak meteorolog Spindler, zoolog Ostrou-mow, chemik Lebiedincew i geolog Andrusow. Równocześnie komitet rybołówstwa kaspijskiego, wobec świadectwa Maksymowicza o zabójczym wpływie K-u na organizmy, podał projekt, ażeby wpoprzek cieśniny przeprowadzić sieć miedzianą dla powstrzymania napływu ryb do zatoki; następnie sieć miała być, dla utrzymania poziomu morza Kaspijskiego, zastąpiona przez groblę ze szluzą. Projekt ten, powierzony wyprawie do zbadania, został rozstrzygnięty w następujący sposób: stałe obniżanie się poziomu morza Kaspijskiego nie ma właściwie miejsca, istnieją tylko peryodyczne wahania. Narzekania na zamulanie się wybrzeży wynikają głównie z gromadzenia się osadów na uściach rzek, zwłaszcza Wołgi, a nie z obniżania się poziomu morza. W szczególności zaś K. nie może być przyczyną przypuszczalnego obniżania się poziomu morza Kaspijskiego i zatamowanie cieśniny niewieleby na podniesienie poziomu wpłynęło. Co się zaś tyczy zgubnego wpływu K-u na rybołówstwo kaspijskie, to wieści o tern są znacznie przesadzone; ryby zaś, ciągnące przez cieśninę do zatoki, można zabezpieczyć w inny sposób, niż przez zatamowanie, a mianowicie przez urządzenie rybołówstwa w samej cieśninie. Prócz tego badania wyprawy wykazały, że utrzymanie swobodnego połączenia K-u z morzem Kaspijskiem jest niezmiernie ważne dla względów przemysłowych, a to z następującego powodu: w środkowej części zatoki K-u na przestrzeni około 3 000 wiorst Q utworzył się osad soli glauberskiej, który w lecie posiada nie mniej jak jedną stopę grubości, w zimie zaś jest grubszy^ a przytem z biegiem czasu grubieje, zasilany wciąż nową ilością soli, przynoszoną przez prąd z morza Kaspijskiego. Eksploatacya tego osadu z powodu małej głębokości wody jest bardzo łatwa. Takie osadzanie się soli glauberskiej w tak olbrzymiej ilości nigdzie dotąd w naturze nie było napotykane; dotąd sól ta była otrzymywana sztucznie w fabrykach sody przez silne ogrzewanie mieszaniny soli kuchennej i kwasu siarczanego. Odkrycie tego olbrzymiego pokładu może dokonać zupełnego przewrotu w produkcyi sody. Prócz soli glauberskiej osadza się też na dnie K-u gips, lecz nie sól kuchenna, jak dawniej sądzono, albowiem woda morza Kaspijskiego jest uboższa od wody oceanicznej w sól kuchenną. Dopiero po dwustu latach koncentracya wody w zatoce wzmoże się do tego stopnia, iż rozpocznie się osadzanie soli kuchennej czyli chlorku sodu, a następnie i chlorku potasu—powstanie nowy Stassfurt. — Por. N.

(1908, str. 54).

■! I ■" * ^

ip

I;

in

f,v1?

râïa

f I ? *rm

5<- Ï

nr

v. Seidlitz „Der Karabugas - Meerbusen des Kaspischen Meeres” («Globus» 1899, JV» 1 str. 13—

17), oraz Wojejkow „Meteorologische Ztschr.”

z. N.

Karacena, pancerz giętki i do kształtów ciała przystający, wyrobiony na wzór rybiej łuski z blaszek metalowych, które na podbiciu ze skóry przymocowane, jedna nad drugą zachodziły. K-y używało bardzo powszechnie rycerstwo w Starożytności, mniej w Wiekach Średnich; była ona jednak znaną w Polsce także i używaną przez nasze rycerstwo w wiekach XII—XV. — „Enc. S. Org.”.

Karaczajewcy, ob. Ki da nowie.

•*

\ —, u !

WmM

iii

Fig. 137. Karaczany (Periplaneta orientalis) różnego wieku: uskrzydlone—samce, samice zaś i larwy—bez skrzydeł.

Karaczan czyli Karaluch (Periplaneta), rodzaj owadów prostoskrzydłych, zaliczony do rodziny Blattidae; różki owadów tego rodzaju dłuższe od całego ciała, nogi również długie, uzbrojone licznemi kolcami i z boków spłaszczone. W Europie znane są dwa gatunki: Periplaneta orientalis L. i P. americana Fabr.; drugi z nich, barwy rdzawo-czerwonej, z dolnej strony jaśniejszy, dochodzi do 32 mm. długości, pochodzi z Ameryki, a spotyka się w niektórych okolicach Europy południowej, dokąd, oczywiście, został zawieziony na okrętach handlowych z Ameryki. K. należy do najpospolitszych u nas owadów (22 mm.), pochodzi ze Wschodu i zaliczony być musi do zwierząt domowych, gdyż poza mieszkaniami ludzkiemi nie znajduje się wcale. Przebywa najchętniej w takich miejscach, gdzie ma zapewnione ciepło i ciszę; żywi się wszelkiego rodzaju odpadkami kuchennemi, tak roślinnego jak zwierzęcego pochodzenia; światła nie znosi, to też przez dzień cały ukrywa się w ciasnych kątach, w szparach, szczelinach, pomiędzy naczyniami, w okolicach pieców — szczególniej i w kuchniach, spiżarniach, młynach, piekarniach, browarach (lubi piwo) it. p. — Na szkodliwość natrętnych tych owadów żalił się już Horacy, dowodząc, że zjadają one, jak mole, nawet o-dzież; wszakże niewątpliwą jest rzeczą, że zniszczyły one nieraz obuwie, ponieważ jedzą chętnie skórę, wytartą szuwaksem. Podczas nocnych swych wycieczek plądrują one całemi gromadami, wciskając się, dzięki giętkości i spłaszczonej formie swego ciała, pokrytego błyszczącą, gładką skórą, do najciaśniejszych zakątków. Wstręt, jaki K-y wzbudzają u wielu ludzi, pochodzi, oczywiście, nie z uświadomienia szkodliwości tych owadów, gdyż istnieje wiele zwierząt o wiele od K-a szkodliwszych, a mimo to nie tak „przykrych” (myszy, chrabąszcze itp.), lecz prawdopodobnie z tego ogólnego uprzedzenia do zwierząt „ukrywających się przed światłem”, jakiem jeszcze dziś ludzie bywają powszechnie przeniknięci (porów. Nietoperza, Ropuchę, a dawniej: Dy ab li, Złe duchy itp.). Zresztą, ku obronie własnego ciała przed różnemi owadożerczemi zwierzętami, K-y wydzielają płyn ostry, oleisty, lotny z pary gruczołów, ukrytych pomiędzy odcinkami odwłoka; płyn ten nadaje K-owi charakterystyczny, dość nieprzyjemny, odór. Oprócz człowieka, który stara się uwolnić od K-ów, jako od niepożądanych współ-lokatorów swoich, różnego rodzaju proszkami i truciznami, do wrogów ich zaliczyć należy różne ptactwo domowe i sowy, oraz jednego gą-sienicznika (z rodzaju Chloriori) i niektóre gatunki os z rodziny Chalcididae, zjadające jajka K-ów. Jajka składają K-y w kwietniu; w tym czasie odwłok samicy zaczyna brzęknąć i zjawia się t. zw. „jajko” — które jest właściwie nie jednem jajkiem, lecz torebką, kokonem, zawierającym ich wewnątrz —16. W kokonie takim

èéi

Fig. 138. Kokony Karaczana (Periplaneta orientalis), u góry wielkości naturalnej; u dołu powiększone: z boku, z dwóch biegunów i zgóry widziane.

znajduje się wewnątrz podłużna przegroda, a na bokach jej ułożone w dwa szeregi, po 8 w każdym, podłużne jajka. Samica nosi przez pewien czas—kokon z sobą, aż wreszcie rzuca go gdzie-bądź na los szczęścia. Wylęgające się po roku mniej-więcej młode owady przegryzają skórkowatą torebkę kokonu i wychodzą nazewnątrz. Podług niektórych zaś obserwacyj, samica ma przegryzać kokon w miejscu, gdzie znajduje się ząbkowana krawędź, i nawet pomagać swym dzieciom różkami i głaszczkami podczas wychodzenia z tej ich kolebki. Młode K-y z początku

K. K-ó.

lone.

są białe z czarnemi oczami, później zaś prędko czernieją i kilkakrotnie linieją. Po każdem linieniu K-y są bardzo miękkie i białe, lecz już po upływie paru godzin zaczynają twardnieć i ciemnieć, otrzymując prędko zwykłą swą bron-zową lub kasztanowatą barwę. Dojrzewają K-y i stają się zdolnemi do rozmnażania po upływie mniej-więcej 5 lat.

Karaczew, miasto powiatowe w gub. Orłowskiej, na prawym brzegu rz. Śnieżety, wpadającej do Desny i na linii kolei Orłowsko-Witebskiej, liczy 16 888 m-ców (1894), w tern 8 542 mężczyzn i 8 246 kobiet; ma 12 cerkwi prawosławnych, 2 szpitale na 56 łóżek, przytułek dla ubogich, progimnazyum męskie i żeńskie, seminaryum nauczycielskie, szkołę miejską i parafialną, oddział towarzystwa Czerwonego Krzyża, straż ochotniczą itd., jest w mieście 91 zakładów przemysłowych (z 888 robotnikami), które produkują rocznie towaru na 385 tys. rubli, liczne fabryki powrozów i lin. Dochody miasta w latach 1890—95 przeciętnie wynosiły 45 200 rubli, rozchody — 44 600 rub. rocznie.—■ K. jest jednem z najstarożytniejszych miast rossyjskich. W kronikach ruskich po raz pierwszy wspomina się o nim pod r. 1146; w r. 1246 był stolicą księstewka udzielnego, w XIV stuleciu dostał się Litwie. W epoce samozwańców Andrzej Nagoj, podający się za carewicza Dymitra, pochodził z K-a. W r. 1708 przyłączony został K. do gub. Kijowskiej, a w 1778 do nowoutworzonej gub. Orłowskiej. — K-skri powiat zajmuje obszar 3 910 kim. □ w północnej części gubernii Orłowskiej i graniczy z pow. Żyzdrań-skim gub. Kałuskiej; jest pagórkowaty z głębo-kiemi dolinami, które skutkiem nizkich brzegów rzek wciąż się jeszcze pogłębiają; wyżyna ciągnie się we wschodniej części powiatu na roz-graniczu rzek Oki i Desny. Biorą z niej początek dopływy Oki: Bolszaja, Resieta, Con, Icka, Lubno i Wytiebiet, na zachodzie zaś zraszają powiat dopływy Desny: Śnieżet, Rewna i Nawla. Gleba powiatu na wschodzie składa się z czar-noziemu na podłożu gliniastem, na zachodzie, północy i południu jest piaszczysta i gliniasta o podłożu kredowem. Niegdyś cały powiat pokryty był olbrzymiemi lasami; obecnie lasy zajmują 20 958 desiatyn (13 857 w rękach właścicieli ziemskich i 7 080 w posiadaniu włościan). Ziemi uprawnej w powiecie liczą 176 831 desiatyn, łąk 33 621 des. W roku 1893 w powiecie K-skim, nie licząc miasta, było 117 338 m-ców (56 936 mężczyzn i 60402 kobiet), samych włościan 112 534; a zatem ziemi wypada po 1.33 desiatyny na osobę. Skutkiem niedostatecznej ilości i lichego gatunku ziemi (czar-noziemu tylko 11% w powiecie), większa część ludności udaje się na zarobki do innych guber-nij (13 000 osób rocznie), część zaś przesiedla się na Syberyę (gub. Tobolska i Tomska). W powiecie jest 594 fabryk (1 380 robotników), któ-re produkują towaru za 94 072 rub. Główne przedmioty handlu stanowią: len, konopie, drzewo budulcowe; obrót roczny wynosi 1 637 300 rub., zysk roczny 148 440. Powiat K-ski przerżnięty jest kolejami: Orłowsko-Witebską i Brjań-sko-Lgowską.

Karaczkowskie starostwo niegrodowe mieściło się w województwie Podolskiem, powiecie Kamienieckim. Podług lustracyi z r. 1765 składało się z miasteczka Karaczkowce nad Smotryczem i ze wsi Cekowy z przyległościami. W r. 1771 było w posiadaniu Piotra Małachowskiego, starosty oświęcimskiego, który z niego opłacał kwarty złp. 1500, gr. 2. W r. 1789 dzierżył toż starostwo Antoni Lipiński, wojski latyczowski, komornik graniczny podolski.— „Enc. S. Org.\

Karaczy (po ang. Karachi), obwarowane miasto nadmorskie w Indostanie, na zachód od uścia Indusu, w prezydenturze Bombay, główne obwodu K. w prowincyi Sindh, połączone kolejami żelaznemi z Kotri na prawym brzegu Indusu, dalej z Sakkarem, Bhawalpurem, Multa-nem, Lahaurem, Piszawarem i przez Szikapur z Kandaharem w Beludżystanie, regularną zaś żeglugą z Maskatem, Bombajem itd., wreszcie linią telegrafu podmorskiego wraz z indoeuro-pejskim telegrafem lądowym z Basrą; liczyło w r. 1891 z przedmieściami 105199 m-ców (kobiet tylko 42 713), w tern 44 503 ludów, 52 957 mahometan i 5 986 chrześcian; w r. 1901 115 407 m-ców. Właściwy port, Kiamari, leży o 7 i pół kilometra na południe nad morską zatoką, Przystań, broniona przez fort Manora, jest największa i najpewniejsza na wybrzeżu między Bombajem i granicą zachodnią Indosta-nu. Pod Kiamari znajduje się dworzec kolei żelaznej, komora celna, wielki skład towarów i parę warsztatów morskich dla naprawiania przybywających parowców. Na dwa kilometry długa ulica prowadzi w kierunku północno-wschodnim do obozu angielskiego. Tu znajdują się gmachy rządowe, muzeum, biblioteka, arsenał, koszary, baraki dla sipahów, kościół protestancki. Klimat uchodzi za zdrowy, chociaż zdarza się febra i dysenterya. Anglicy założyli tu na wyższym brzegu morza stacyę leczniczą Clifton. W okolicach uprawa bawełny. — K. jest uściowym portem Indusu, lecz zbudowane zostało nie przy samem uściu, gdyż to jest zamu-

z. N.

Karadagłl, turecka nazwa Czarnogó-r z a (ob.).

Kara-Darya, rzeka w Turkiestanie rossyjskim, jeden z głównych dopływów Syr-Daryi, składa się z dwu górskich rzeczek, wytryskującycb z gór wschodniej części prowincyi Fergańskiej, a mianowicie: Kara-Kuldży i Taru. Kara-Kuldża płynie ze wschodu na zachód na przestrzeni 100 wiorst, przybierając z obu stron mnóstwo dopływów; Tar wypływa na pograniczu wyżyny

im dzieci”, uradzili, aby, dla zabezpieczenia noworodka od napaści czarownic, dać mu imię chrzestne Wuk (Wilk), gdyż, według zabobonu, do dziś utrzymującego się wśród ludu, „czarownice żadnej nie mają mocy nad wilkami”. Młody Wuk początków czytania i pisania uczył się w domu rodziców od krewnego swego, Jevty Sawića-Ćotrića; później był oddany do szkółki początkowej do miasta okręgowego Łożnicy, lecz bawił tu krótko z powodu zarazy, którą miasteczko to było nawiedzone. Wróciwszy do domu, nie chciał nakłonić się do zajęć pasterskich, lecz pragnął się uczyć, i uczył się sam, czytając książki starosłowiańskie, jak Życie św. Ale-Karadżadagh (góry sarnie) wschodnia część ksego, Ofiara Abrahama, kalendarz kościelny (me-t. zw. Antybałkanu, czyli Rumelijskich gór secosłovi>), książka obrzędów (trebnik) itp.; ucho-średnich, ciągnących się równolegle do Bałkanu dził w swojej wsi rodzinnej, mając lat 17, za wzdłuż jego południowego stoku i oddzielonych uczonego i jako taki był poważany. Tu już spi-od niego doliną Tundży. K. składa się ze skał krystalicznych, pokrytych na stronie południowej strzępami warstw kredowych. Kształty łagodne, zaokrąglone. Najwyższy szczyt pod Rachmanli wznosi się do 1440 metr.

Ałtajskiej i Fergańskiej, płynąc w kierunku północno-zachodnim (140 wiorst). Pod miastem Uzgenta obie rzeczki łączą się, tworząc Kara-Daryę; odtąd płynie ona w kierunku zachodnim doliną Ferganu, a w biegu swym środkowym łączy się z Narynem, drugim dopływem Syr-Da-ryi, K. D , jako rzeka wyróżniająca się bogactwem wody, ma ważne znaczenie irrygacyjne, gdyż z niej odprowadzono móstwo kanałów, zraszających prowincyę Fergańską. Długość rzeki od źródeł Taru do połączenia się jej z Narynem wynosi 250 wiorst.

Kara Degniz, turecka nazwa Morza Czar

nego.

Z. N.

i»!

Literatura serbska

Karadźić Wuk Stefanowić, twórca nowo-serbskiego języka literackiego i nowszego piśmiennictwa narodowego.

JpÆ

v:"

w narodowym, ogólnie zrozumiałym języku rozpoczyna się dopiero z początkiem wieku XIX.

r-~..

Igi

M.

.mm; ^Wmrn

£ill§S| i

U:

;■

11

fell

W wiekach średnich cała piśmienna praca Serbów ograuiczała się księgami kościelnemi, pisa-nemi wyłącznie prawie przez osoby służbie bożej oddane i w języku, którego formy wyrazów i wyrażenia były dla ogółu ludności serbskiej nieprzystępne, gdyż był to język sztuczny, książkowy, mieszanina starocerkiewnego czyli staro-bulgarskiego z jęz. serbskim. Dopiero pod koniec wieku XVIII Dozyteusz (właściwie Dymitr)

Ir⁵* -

Fig. 139. Wuk Stefanowie Karadżić.

sywał pieśni, przysłowia i opowieści, żyjące w ustach ludu. W r. 1804, w czasie powstania serbskiego pod wodzą Kara-Dżiordżji był pisarzem wojskowym. Po stłumieniu powstania i spustoszeniu przez Turków okręgu Jaderskie-go, przyczym rodzice Wuka stracili wszystko, w r. 1805 Wuk udał się do Karłowic w Syr-mji dla dalszego kształcenia się; tu uczęszczał do szkoły miejscowej i przygotował się do gimnazjum, lecz nie był do niego przyjęty z powodu 19-tu lat wieku. Opuścił więc Karłowice i udał się do Petrynji (w chorwackim Pograniczu wojskowym) dla nauczenia się języka niemieckiego; w 1808, po świetnych zwycięstwach Kara-Dżiordżji, przybył do Białogrodu, gdzie o-trzymał miejsce pisarza w kancelarji wojewody Jakóba Nenadoyića. Nie przestając myśleć o nauce, znalazł tu możność prowadzenia dalej sa-

Obradovié (f 1811), krzewiciel oświaty w Bia-łogrodzie na sposób zachodni, nauczyciel dzieci Jerzego Czarnego (Kara-Dżiordżji), a zarazem członek senatu serbskiego, zaczął wydawać swe książki w języku serbskim ludowym, sobie spół-czesnym, ogólnie zrozumiałym, i tym sposobem wskazał drogę właściwą piśmiennictwu serbskiemu. Za danym przez niego hasłem od czasu do czasu pojawiają się inni pisarze, używający w druku również języka ludowego. Ale najbardziej wpływową, epokowego znaczenia, działalność w celu rozpowszechnienia w piśmiennictwie żyjącej mowy serbskiej rozwinął Wuk St-ć K-ć, najznakomitszy pisarz serbski i prawdziwy twórca literatury nowoserbskiej. Urodził się 26 października/7 listop. 1887, we wsi Trszyću, w dolinie rz. Dryny, w okręgu Jadarskim w Serbji wówczas tureckiej, urn. 17/29 stycznia r. 1864 w Wiedniu, Rodzina K-ów przybyła nad Drynę z Hercegowiny, i tam się osiedliła. Wuk, od imienia ojca Stefana zwany Stefanowićem, był szóstym dzieckiem u swoich rodziców, którzy po stracie pięciorga małoletnich, podzielając zabobon swego otoczenia, że „czarownice zabierają

mokształcenia i przygotował się do studjów u-niwersyteckich; wstąpił do „Velikiej Szkoły”, podówczas świeżo w Białogrodzie otwartej. Niedługo jednak przerwał studja z powodu choroby, wskutek której ochromiał na lewą nogę. W r. 1810 został nauczycielem, a w rok potym sekretarzem w urzędzie celnym w Kladowie; w r. 1812 sprawował urząd sekretarza senatu i przez Kara-Dżiordżię mianowany sędzią w Brza-Palance. W 1813, po wzięciu Białogrodu i opanowaniu Serbji przez Turków, gdy Kara-Dżior-dżia musiał uchodzić do Austrji, opuścił i Wuk wraz z wielu spółziomkami swoją ojczyznę i u-dał się do Wiednia. Tutaj po niejakim czasie wydrukował w dzienniku „Srbske Novine”, wydawanym wtedy przez Fruśića i historyka Da-vidoviéa, artykuł w formie listu otwartego do Kara-Dżiordżji, w którym rozbierał przyczyny upadku Serbji. Na artykuł ten, napisany czystym językiem ludowym, zwrócił uwagę B. Kopitar (ob.), znakomity slawista, wówczas cenzor książek słowiańskich i późniejszy kustosz biblioteki dworu wiedeńskiego. Poznał z tego powodu K-ća, i od tej znajomości rozpoczyna się nowa era w literaturze serbskiej. Znajomość uczonego Kopitara z miłośnikiem literatury Wu-kiem wkrótce zmieniła się w przyjaźń ich wzajemną i wpłynęła korzystnie na dalszy rozwój działalności gorliwego Serba. Kopitar starał się skierować działalność Wuka na pole literatury ludowej i był mu w tej pracy życzliwym przewodnikiem. Wuk posuwa się pomyślnie i szybko po tej drodze, ogarniając wszystkie niemal kierunki życia narodu serbskiego: literaturę, język, historję, etnografję, twórczość ludową i t. d. Główne jego zadanie polegało na tym, ażeby mowę ludową, ogólnie dla Serbów zrozumiałą, uczynić językiem piśmiennictwa. Drogę do tego celu przedsięwziął utorować za pomocą ogłaszania zbiorów pieśni ludowych. Niebawem też wydał pierwszy ich zbiór p. n. „Mała prostona-rodna slaveno-srbska pesmarica” (Wiedeń 1814), wydrukowany starą jeszcze pisownią. Wypowiada przytym życzenie, ażeby znawcy zajęli się sprawą żywej mowy ojczystej i wydali gramatykę dla ludu. Widząc jednak, że od historyka Davidovića nie można oczekiwać wykonania takiej pracy, sam zabrał się do niej i tegoż roku ogłosił małą gramatykę serbską p. n. „Pi-semnica serbskoga jezika po govoru prostoga na-roda” (t-że 1814), która rozpoczyna już reformę pisowni i języka, ograniczając się do usunięcia niektórych liter, używanych w piśmie, a zbytecznych, bo nie mających brzmień odpowiednich w żywej mowie serbskiej. Praca ta pod względem naukowym niedoskonała, miała jednak to ważne znaczenie, że była pierwszą o języku serbskim, że wystąpiła z częściową reformą pisowni i języka książkowego i wywołała inne. K. powziął następnie zamiar ułożenia słownika języka na podstawie mowy ludowej

pieśni serbskich. Celem powiększenia materja-łów językowych udał się do Banatu i Syrmji, gdzie spisał bardzo cenne i obszerne utwory pieśniarzy ludowych, i wydał je jako drugą część „Pesmaricy” (Wiedeń 1815), używając i tu starej jeszcze pisowni (z zachowaniem nawet znaków t i b). Z kolei zajął się samym słownikiem. Pomocą i radą w układzie tej księgi, doniosłego dla literatury znaczenia, był K-owi Kopitar, dostarczając mu, między innemi, odpowiednich słowników chorwackich i dopisując przy wyrazach znaczenie ich niemieckie i łacińskie. W słowniku już postanowił wprowadzić ulepszoną i uproszczoną pisownię. W tym celu, biorąc za podstawę abecadło cyrylickie (w kształtach świeckich, jak w rosyjskim), usunął z niego znaki niepotrzebne i>, t, rh, obmyślił inne na wyrażenie brzmień serbskich: dź, dż, ć (brzmienie środkowe pomiędzy polskim ć i cz), których w starocerkiewnym nie było, miękkość spółgłosek 1, ń uwydatnił za pomocą kółeczek przy literach ji, H u dołu z prawej ich strony, wreszcie wprowadził literę j w postaci, jaką ma w abecadle łacińskim, dla wyrażenia tej spółgłoski podnie-biennej. Przekształconym w ten sposób pismem wydrukował w r. 1818 pierwszy słownik serbski „CpncKH pjeuHHK, HCTyMaueH HjeMa^KujeM u JiaTiiHCKujeM piijeunma” (w Wiedniu), zawierający zbiór wyrazów (20 000) z wykładem ich znaczeń niemieckim i łacińskim; przyczym dołączył gramatykę serbską, nanowo opracowaną. Tym sposobem, wziąwszy rozbrat stanowczy z starosłowiańską pisownią i językiem, K. słownikiem swoim wprowadził do literatury pisownię nową, fonetyczną i język narodowy, przed-tym w książkach nieużywany. Obok zbierania pieśni ludowych, była to główna praca K-a i z rokiem tym rozpoczyna się drugi okres literackiej jego działalności, sięgający aż do r. 1836. K. nie ustawał dalej w pracy naukowej i w gromadzeniu utworów ludowych, które spisywał, podróżując po ziemiach serbskich, a następnie drukiem ogłaszał. W roku 1821 wyszły jego „Narodne srbske pripowijetke”, jako dodatek do Serbskich Nowin. Dowiedziawszy się, że w słowniku wielojęzykowym, wydawanym wówczas w Petersburgu, pominięto język bułgarski, napisał wówczas jako dodatek do tychże Nowin „^o^aTaK k caHKTne'repöyprcKHM cpaßHH-TejijHHM pjeuHHĘHMa CBujy je3ntta h Hapjeuuja c ocoóhthm orjie^HMa óyrapcKor jesmta” (Y Be-uy = w Wiedniu, 1882, str. 54 w 4-ce), podając w nim do 280 zestawień porównawczych wyrazów rosyjskich, illiryjskich, serbskich i bułgarskich i poprawiając mnóstwo wyrazów serbskich do owego słownika błędnie wprowadzonych; dołączył prócz tego wzory języka bułgarskiego, nieco pieśni ludowych i uwagi o właściwościach języka. — Wprowadzenie jednak przez K-ća reformy pisowni i języka piśmiennego nie odbyło się spokojnie i bez przeszkód. Słuszną wydała

się ona umysłom naukowo przygotowanym, jak Miklośić, Kopitar, J. Grimm, Srezniewski i in.; natomiast duchowieństwo serbskie i niektórzy pisarze (Jovan Hadżió, pseud. Svetié), widząc, z jakim zapałem lud wita pisma K-ća, bronili zawzięcie starej tradycyi. Nową pisownię z powodu łacińskiej joty «y» jedni nazwali wymysłem djabelskim, inni kacerstwem religijnym, odstępstwem sprawy narodowej i religji prawosławnej; przytym nie szczędzono grubjańskich przezwisk reformatorowi. Z jakiemi K. walczyć musiał przeszkodami, daje pojęcie zakaz rządu austry-jackiego drukowania nadal utworów ludowych i w ogóle książek K-a w Wiedniu. W Serbji zaś zabroniono używać pisowni jego w szkołach i aktach publicznych, i zakaz ten trwał do r. 1860, w którym rząd zdjął klątwę z reformy K-a; właściwie zaś dopiero od r. 1868 nowa pisownia i język zaczęły się swobodnie rozpowszechniać i ogólnie zostały przyjęte. Skutkiem wydanych zakazów K. zmuszony był przenieść się z drukowaniem dzieł swoich z Wiednia do Lipska, gdzie w r. 1823 i 1824 wydał powtórnie trzy książki pieśni ludowych, p. n. „Srpske narodne pjesme”, czwarta zaś wyszła w Wiedniu 1833; jest to wykład poezji ludowej i metryki; następne zaś wydanie, powiększone, wyszło w 6-u tomach w Wiedniu w 1841—66; tom 6-ty obejmuje pieśni zebrane w Hercegowinie: „Srpske pjesme iz Hercegovine” (t-że 1866). Zbiory pieśni, ogłoszone przez K-a, zwróciły wkrótce u-wagę uczonych miłośników literatury i były przekładane na różne języki europejskie; na niemiecki przełożyli je Gerhard (Lipsk 1828, 2 tomy), Kapper (t-że 1852, 2 tomy) i Talvj (Teresa Robinson, 2 tomy, Halla 1825—26; wyd. 2-e, 2 t. Lipsk 1853); na jęz. polski: Brodziński, Siemień-ski, Zaleski i in., szczególnie wiernością i dobrym językiem odznaczają się przekłady Romana Zmorskiego: „Narodowe pieśni serbskie” (2 t., Warsz. 1853), „Królewicz Marko” (1859), „Lazarica, ustęp z narodnych pieśni serbskich” (1860).—Podręczna gramatyka serbska K-a wydana przy jego słowniku r. 1818, zupełnie przerobiona z wydania pierwszego, została przełożona na język niemiecki przez Jakóba Grimma i wydana p. n. „Wuk’s Stephanowitsch Kleine serbische Grammatik” (Lipsk i Berlin 1824) z obszernym wstępem tłumacza (str. 54) i rozprawą o pieśniach bohaterskich serbskich, napisaną przez J. S. Vatera (str. 55—72), przytym opatrzona dedykacją kś. Miłoszowi Obrenowićowi. W celu szerzenia kierunku narodowego w literaturze serbskiej, wydawano w Wiedniu almanach p. n. „Danica” (Gwiazda poranna); w 5-u rocznikach tego^ wydawnictwa (1826—29 i 1834) K. starał się rozpowszechniać między ludem swoje poglądy na pisownię i język książkowy, wyjaśnił różnicę między językiem piśmiennictwa a mową ludową i ogłaszał inne pouczające artykuły historyczne i filologiczne. W r. 1828 wydał książkę „Miłoś Obrenovié knjaz Serbii” (Buda), w której przedstawił jasno i zwięźle wypadki od r. 1765, tj. od zniesienia patryjarchatu serbskiego, aż do r. 1827. Książka ta pisana jest narzeczem ekawskim (z samogłoską e, nie ije), którym K. zwykle pisywał. W 1833 wydał „Luke Milovanovo opit nastavlenja k srbskoj slićnorecnosti i słogomjerju iii prosodii”. Tegoż roku podróżował po Chorwacji, Dalmacji, Czar-nogórzu, przyczym zwiedził Dubrownik i inne miasta. Podróż ta nie pozostała bez ważniejszego wpływu na jego działalność literacką, w Dubrowniku bowiem i jego okolicach poznał narzecze południowo-zachodnie, jekawskie (np. lijepo, dijete, w przeciwstawieniu do ekawskie-go: lepo, dete), i od tego czasu w pismach tego używał narzecza; prócz tego wprowadził także do pisma głoskę h, której przedtym nie znał w tych narzeczach, wśród których przebywał. Zmianę tę zaprowadził zaraz w r. 1836 w dziełku „Narodne srpske posłovice” (Cetynja; wyd. 2-e Wiedeń 1849) i od tego czasu, od tej zmiany rozpoczyna się 3-ci i ostatni okres jego działalności literackiej. Wspomnieć jeszcze należy, że w r. 1828 książę Miłosz poruczył K-owi u-łożenie statutu dla nowego księstwa; przedmiotowi temu poświęcił K. dwa lata pracy (1829 — 30); w roku 1831 został prezydentem magistratu białogrodzkiego. Godność tę jednak niedługo piastował. W latach następnych wiele podróżował po ziemiach południowo - słowiańskich i Węgrzech. W tych czasach wydał monografję o Czarnogórzu p. n. „Montenegro und die Montenegriner” (Tybinga i Sztutgard 1837); przekład serbski Nowego testamentu w Wiedniu, 1847 (jeszcze w r. 1824 w Lipsku wydał jako próbę część tego przekładu, rozpoczętego w r. 1819 wskutek zamówienia towarzystwa biblijnego w Petersburgu); „Kovceżić (skrzynka) za istoriju, jezik i obićaje narodne” (1840); Słownik serbski w wydaniu drugim (Wiedeń 1852), powiększony przykładami i wyrażeniami przy pojedyńczych wyrazach, a nieraz objaśnieniami treści mitologicznej, etnograficznej i historycznej; „Primjere srpsko-slovenskoga jezika” (1857); zbiór opowieści ludowych p. n. „Srpske narodne pripovijetke” (Wiedeń 1853; wyd. 2-e, t-że 1870); „Pravitelstvujusci sovjet za vreme-na Karadżiordżieva” (1860). Po śmierci K-ća (1864), oprócz dwuch tomów pieśni (V — VI, 1865—66), wyżej wspomnianych, wyszły z prac jego: „Zivot i obćaji naroda sprskoga” (1867) i słownik niemiecko-serbski, „Njemacko - sprski rjećnik” (1872). Ostatnie jego artykuły, dotyczące języka, pisowni i in., wydane były w Bia-łogrodzie p. n. „Skupljeni gramaticki i pole-mićki spisi”, gdzie od r. 1890 wyszły także kosztem rządu serbskiego pozostałe jego pisma, nowe wydanie słownika serbskiego i utworów ludowych.—W uznaniu zasług naukowych K-ća powoływano go na katedry uniwersyteckie w Pe-

tersburgu i Berlinie i obdarzano różnemi odzna- wobec, ucisku Janczarów, którzy z obory ostat-czeniami (ordery, pierścienie i pensje), uniwer- nią krowę mu wyprowadzili. Zabrał wtedy żonę sytety zaś w Jenie i Charkowie przyznały mu stopień doktora filozofji honoris causa.—Bi bij o-grafja: Srezniewski „ByK C. K.”, biogra-fja (w piśmie zbiorowym „BpaTCKan uomoul”

i ojca, zamierzając schronić się do Austryi, a gdy w drodze ojciec domagać się począł powrotu do domu, wyrodny syD sam go zastrzelił. Odtąd otrzymał przydomek „Jerzego Czarnego”, co Turcy na „Kara Dżiordżia” przetłómaczyli.— W Serbii Janczarowie pastwili się wciąż nad ludem, t. j. raja, niewolnikami. W Turcyi po śmierci Abdul Hamida (d. 7 kwietnia 1789 r.) wstąpił na tron sułtański syn jego, Selim III, monarcha postępowy, do reform skłonny, lecz bez odpowiedniej mocy charakteru; dlatego próby jego co do zniesienia zwyrodniałej instytu-cyi Janczarów nie mogły być pomyślnym uwieńczone skutkiem. Wezyr Białogrodu, Ebu Bekir pasza, otrzymał od nowego sułtana polecenie wydalenia z Serbii wszystkich Janczarów, a dla okazania stanowczości swojej rozstrzelać kazał ich przywódzcę, Deli - Achmeta (Achmeta Szalonego); jednocześnie ogłosił amnestyę dla zbiegłych przed strasznym uciskiem Serbów. Zatrwożeni śmiercią naczelnika swojego, Janczarowie schronili się do Bośnii i Albanii. We dwa lata atoli po usunięciu Bekira paszy z Białogrodu nominacyę na tamtejszego wezyra otrzymał Szaszyn pasza, stronnik Janczarów. Niezadowoleni z tego Serbowie wyprawili swoich knezów i kmetów do sułtana, który wnet usunął Szaszyna, mianując natomiast Hadży Mustafę. Nowy wezyr kazał stracić dowódzcę Janczarów Kara-Izmaila, Serbom zaś pozostawił pewną autonomię w sprawowaniu jurysdykcyi krajowej przez knezów i kmetów. Wdzięczni za to wybitniejsi w narodzie odarzyli Hadży Mustafę przydomkiem „srbska majka (matka Serbów)”.—Zbiegły do Austryi K. przebywał w Syr-mium, gdzie był stróżem lasu, należącego do klasztoru w Kruszedole. Niebawem przystał do pułku ochotników, utworzonego przez Micliajło-wicza ze zbiegłych Serbów. Awansował na podoficera, lecz w gniewie zabił swojego dowódzcę i musiał uciekać. Znalazł sobie schronienie

Petersb. 1876, i tłumaczenie serbskie), tegoż art. w «Moskovsk. Sborniku» 1842; Jovan Ga-vriłović, biografja w „Głasniku serbs.uć. drużs.”

1872 t. 32; Jagić „Zasługę V. St. Karadżića”

(Zagrzeb 1864, zawiera ocenę zasług K-a i sąd o jego reformie); list Szafarzyka do Kollara z r. 1822 («Öasop. ces. Mus.» 1873, str. 124);

Karavelov „B. C. K.” (w woroneskich «Fiło-łog. zapiskach» 1867); Jov. Boskovié „V. S.

K-ć” (Białogród 1888, mowa z powodu setnej rocznicy urodzin K-a), Stojan Novakovié „Uiac.

CpncKa KpaieBCKa aKa^eMija u Heronamje je3u-Ka cpncKOr”, mowa na zebraniu akademji 10/22 wrześ. 1888 ku uczczeniu setnej rocznicy urodzin K-a, Białogród 1888); Pavié o K-ću w wy-dawnic. akad. zagrzebskiej „Rad jugoslav. akad. znan.” t. 77; J. Da nici ć w „Rat za srpski jezik i pravopis” (Peszt 1847, zawiera obronę zasad K-ć a); Hilferdinga sąd o K-ću w II t. jego „Sobranije socinenij”; Budiłowicza „Ouep-KH CepÓCKOII HCTOpin” («CiaBSHC. cóopHHK» II,

235); Abel Lukśić „Slavische Blätter, illustrate Zeitschrift...” (Wiedeń 1865, str. 144 i 205); Kułakowski „Wuk Karadżić” (Moskwa 1882); Pypin w „Historyi literatur sło-

wiańskich” tom I.

A. A. K.

w Serbii, ukrywał się tu w górach, jako hajduk, tj. rozbójnik, lecz na wieść o łagodnych rządach Hadży Mustafy opuścił góry, a wróciwszy do Topoli, zajmował się, jak dawniej, handlem trzody chlewnej.—Stopniowy upadek finansów, tudzież rozprzężenie organizacyi państwowej w Turcyi, osłabiały centralizacyę państwową, wytwarzając wśród baszów dążności separatystyczne. Między takimi rządzcami przodowali Ali-Pasza Janiny i więcej nas obchodzący Osman Oglu, basza Widdynu. Bandy wysłużonych żołnierzy tureckich i albańskich, zwanych martolozami czyli krdżal am i, stanowiły odpowiedni do zamysłu baszów tych materyał. Osman Oglu, z pochodzonia Bośniak, był wnukiem herszta rozbójników, który skończył na palu. Ojciec Osmana, właściciel ziemski z okolic Widdynu, zamierzał zająć to miasto, lecz, nie

Karadżiordżja czyli Jerzy Czarny (* około 1770 r.—f 1837), naczelnik powstania serbskiego z r. 1804, urodzony w Wiszewcach pod Kra-gujewacem; niektórzy wszakże wieś Topolę za miejsce jego urodzenia uważają. Niema pewności co do daty narodzin bohatera, bo rok 1770 jest tylko przypuszczalny. Od ojca, bartnika Petrini, nazwany Petrowiczem. Podanie głosi, że w dniu jego przyjścia na świat bawił w domu bartnika pewien Turek, który, zasnąwszy na garści słomy wpobliżu łoża przyszłej matki bohatera, trapiony był snem nader gorączkowym. Śniło mu się, że go lew roszarpał na kęsy. Przebudzony gość, wybiegłszy na dwór, błąkał się bezwiednie przy bladem księżyca świetle, ale wnet ochłonął z przerażenia i powrócił do chaty, gdzie przywitany został kwileniem nowonarodzonego niemowlęcia. Uradowanym rodzicom opowiedział o swoim śnie i bardzo pomyślne co do przyszłości niemowlęcia czynił wróżby. O pacholęctwie K-a mało wiemy.

Z Wiszewców przenieśli się rodzice do Topoli, gdzie młody K. rósł jak dębczak, pozbawiony wszelkiego wychowania, nie nauczywszy się nawet czytać i pisać. Wieści głoszą, że jeszcze w latach młodocianych zabił Turka. Rąbał drwa i pasał świnie, z czego uciułał sobie nieco grosza i ożenił się z córką miejscowego gospodarza. Nie mógł atoli dorobić się znośnego bytu

Karadżiordżja.

-i

mogąc zdobyć warowni, szukał ratunku w ucieczce, w której schwytano go i stracono w Widdy-nie. Osman zdołał zbiedz do Albańczyków. Podczas wojny z Austryą (1787—1788 r.) odznaczył się walecznością, jako dowódzca utworzonego przez siebie oddziału ochotników. Ułaskawiony przez sułtana, odzyskał utracone po ojcu dobra. Teraz, będąc już zabezpieczonym, począł marzyć o utworzeniu niezależnego od sułtana paszałyku. W tym celu zebrał bandy Krdża-lów i zajął Widdyn. Wkrótce siły jego urosły do osiemdziesięciu tysięcy zbrojnych, co ułatwiło zdobycie Nikopolisu, Szystowa, Niszu i Sofii. Chroniący się przed Bekir-paszą Janczarowie, gościnnie przez Oglu podejmowani, nakłonili go do wyprawy na Białogród, gdzie Hadży pasza gotował się do obrony. Z pomocą paszy białogrodz-kiemu pośpieszyli Serbowie, wpośród których walczył wtedy K. w oddziale Stauka Haramba-szyca. Pod Pożarewacem zwyciężyli Janczarowie, sprzymierzeni z Osmanem Oglu, i wtargnęli do Białogrodu, skąd zbiegł Hadży. Obozujący wszakże w monasterze Grabowackim Serbowie pod Aleksym Nenadowiczem, Birczaninem i Go-lowicem, wyparli nieprzyjaciół z miasta i ścigali ich aż po Szmederewa (Semendrya), skąd ich zupełnie wypędzili. Z rozkazu sułtana Ka-pudan Pasza, Hussein, obiegł Widdyn, lecz przekupiony przez Osmana Oglu zaniechał oblężenia (1798 r.). Sułtan, zaplątany w wojnę z Egiptem, nie mogąc ukrócić zwycięskiego baszy, usiłował go pozyskać sobie za pomocą nominacyi na wezyra z trzema buńczukami, zgadzając się nawet na powrót Janczarów do Białogrodu. Janczarowie zachowywali wszelką ostrożność, aby nie narazić się Hadżemu; jednakże dwaj z nich, Nego Nawljanin i Tjurt Oglu, ukrywający się w Szabacu, widząc powrót swoich towarzyszów, wielką stąd powzięli otuchę i podstępnie zamordowali kneza Jana Lazarewicza. Wrzący zemstą Hadży Mustafa wyprawił zbrojnych pod Szabac, skąd zbójcy zdołali się ukryć przed okiem sprawiedliwości. Miasto stało się zdobyczą Hadże-go, który stracić kazał od 27 do 30 Janczarów. Oglu groził odwetem, lecz Hadży polecił synowi wyruszyć z wojskiem ku Widdynowi. Przyłączyli się do wyprawy i Serbowie, a nawet Janczarowie gotowi byli czynnie wystąpić, ale już w drodze opuścili znienacka szeregi turecko-serbskie, powrócili do Białogrodu i miasto zajęli. Mustafa Hadży ukrył się w twierdzy, skąd go buntownicy wydobyli i stracili (27 grudnia 1801 r.). Następca Mustafy, A san Aga, był zupełnie oddany Janczarom, którzy, rozpuściwszy teraz wodze swoich namiętności, stali się wszechwładnymi panami paszałyku. Przedniej si z nich pod nazwą „dahi” sprawowali rządy, nader despotycznie i tyrańsko, pozbawiając poddanych życia i mienia, tudzież gwałcąc bezkarnie kobiety. Nawet feudalnym spahom nie przepuścili, bo wygnali ich i zagarnęli im ziemie. Serbowie As-

Ene. poważ. Uustr. Zesz. 269. T. XXXIV.

sambeg i Konjali zbiegli do Austryi, skąd wracając z bronią, usiłowali rozniecić powstanie, wnet atoli przez Janczarów przytłumione.—Aleksy Nenadowicz zwrócił się do majora austryackie-go, Mitessera w Zemlinie, prosząc go o nadesłanie amunicyi i kilku oficerów. List ten przejęli Janczarowie i zamierzali otruć Nenadowicza, a dla zapobieżenia powstaniu wymordowali kne-zów. W końcu i sam Nenadowicz wpadł w ręce Janczarów, którzy go ścięli. K., ścigany przez zbirów, ukrył się w lasach rudnickich, gdzie koło niego zebrali się wrzący zemstą Serbowie i zaprzysięgli wytępienie wrogów. Przybył tam Atanazy, ksiądz z Bukowiny (9 lutego 1804 r.). Na naczelnego wodza powstańcy wybrali K-ę. Przysiężono na Krzyż i Ewangielię. W okolicach Orawacu wyrżnięto Turków. Wyprawiony z Białogrodu oddział turecki K. wyciąć kazał co do nogi pod Sybnicą. Okolice Rudnika, Kragujewca i Białogrodu, tak z w. Szu mady a, zapłonęły ogniem powstania. Uwięzionego w Kragujewacu Madena Milowanica wymienił K. za dwudziestu Turków. Przerażeni rozmiarem ruchu Janczarowie przyrzekali K-i—50 worków, gdyby zechciał broń złożyć. W marcu miał już K. 4000 ludzi i rozłożył się we wsi Palowce w Pożarewackiem. Mateusz Nenadowicz zajął Wayen, skąd uciekł był dowódzca Janczarów, Ali Poręcz. K. spalił Rudnik. Głosił on, że walczy w obronie sułtana przeciwko Janczarom i zgodnie z tern zabronił Milanowi Obrenowiczowi dopuszczać się gwałtów na Turkach. a taką polityką zyskiwał sobie wszędzie spokojnych Muzułmanów. Z Rudnika udał się do Topoli na odpoczynek, a stamtąd do Wolic, gdzie się zbierały świeże siły powstańców, a gdy z Białogradu wyruszył Kytszyk Ali, K., nie mogąc się z nim mierzyć, w ucieczce szukał ratunku; pod Jagodiną stracił 200 ludzi. — Mateusz Nenadowicz zwrócił się listownie do metropolity w Austryi, Stratymirowicza, i kommendanta Petro-warażdynu, błagając o pomoc. Biskup greko-unicki w Nowym Sadzie, Jowanowicz, przysłał Nenadowiczowi jedno działo żelazne, odlane w Petrowarażdynie, do czego wkrótce dodał drugie. Kommendant pomieuionej twierdzy zawiadomił Nenadowicza, że Austrya, mając teraz spokój z Turkiem, nie może dać pomocy, ale natomiast przyrzeka, na umyślnych konferencyach przyprowadzić do zgody walczące strony. Straty-mirowicz napominał Serbów, aby trwali w wierności ku cesarzowi, ufając w orędownictwo Ros-syi i Austryi. Jakób Nenadowicz obiegł Szabac, ale jednem tylko działem twierdzy zdobyć nie mógł, a przytem niebezpieczeństwo grożące klasztorowi w Czakawinie wymagało jego odsieczy, o-kupionej stratą 200 ludzi. Pozostały pod Szabacem Mateusz Nenadowicz stał się panem twierdzy, w czem doznał pomocy od tamtejszych Turków, nieprzychylnych Janczarom. Zwycięski teraz K. zwołał skupczynę (skupsztina) do Ostraż-

97

fcaradżiordżja.

!>•

nicy nad Sawą na d. 2 maja 1804 r. Sekretarz jego, Grawić, rozesłał listy do wojewodów, tj. naczelników powstania. Przybył także Mateusz, gdy Jakób bawił na polu bitwy. W chwili zagajenia skupczyny K. otrzymał wezwanie z Zemlina od generała austryackiego Genayne, zamierzającego pośredniczyć w rokowaniach pokojowych. K. przyjął zaproszenie i podał następujące warunki: 1) Dahi mają opuścić Białogród i na przyszłość nigdy tam nie przebywać; 2) przy wezyrze ma być straż z 1 500 pandurów serbskich; 3) sułtan wydaje amnestyę lub firman, zabraniający Turkom mścić się na raji lub też oskarżać ich o przeniewierstwo; zwłaszcza, że oni nie przeciw sułtanowi, lecz przeciw bezbożnym ciemiężycielom oręż podnieśli; 4) każdy wezyr, czy też kommendant, przysłany do pa-szałyku, rządzić ma według hatiszeryfu z 1796 r., gdzie oznaczone są podatki, które raja ściśle wypłacać będzie; 5) sądy są jawne, nikt nie powinien być karanym bez wyroku; 6) odbudowane będą zniszczone cerkwie i monastyry, Turcy nie będą się wtrącali do spraw małżeńskich, swatania itp.; 7) duchowni ulegać mają wyłącznie sądowi arcybiskupa serbskiego; 8) knezowie mają być wybierani przez raję, a przez wezyra zatwierdzani; przytem życzą sobie Serbowie obieralnego przy wezyrze pośrednika; 9) Serbowie przyrzekają, że w razie spełnienia ich życzeń gotowi są dać głowę za sułtana. Rokowania te spełzły na niczem. — Skupczyna w Ostrożni-cy uchwaliła nowe wybory na sędziów z pomiędzy kmetów i knezów. Kupiec z Orszacu, Teodor, obrany na sędziego w Kragujewacu, ściągnął na siebie zawiść K-i, który go zastrzelił w zatargu. Zawieszono w końcu obrady i zgodzono się na zebranie zbrojne w Topczydarze (Top-czy-dere), pod Białogrodem d. 21 maja. Nastąpiły wybory 9 sędziów, którzy wszakże nie wszystkie sprawy rozstrzygać mogli według praw zwyczajowych; dlatego Mateusz Nenadowicz ustanowił treściwe i proste przepisy, według kodeksu Justyuianowego, praw Kanonicznych i Mojżeszowych. Kara śmierci, kije i rózgi główną w tych przepisach odgrywały rolę. D. 20 maja 1804 r. zebrały się w Topczydarze tłumy zbrojne. Turcy, wiedząc, co się święci, zaczepili powstańców 21 maja i zagnali ich do doliny Topczydaru, lecz świeży posiłek serbski z Wa-ljewa ocalił towarzyszów i wydarł Turkom zwycięstwo. Serbowie.otoczyli Białogród. Na prośby Miłowana Stojkowicza, zagrożonego przez Turków w Pożarewacu, K. pośpieszył z pomocą, co widząc Turcy poddali się Serbom, którzy zajęli miasto. Podczas nieobecności K-i pod Białogrodem zastępował go w dowództwie duchowny, Mateusz Nenadowicz. Ten, ścigając Turków, wpadł na przedmieście Białogrodu i spalił tam 60 domów. Tymczasem powrócił K. z Pożarewacu, obwołany naczelnym wodzem sił, wynoszących 10 000 ludzi. Pomniejszemi oddziałami dowodzili wojewodowie: Janko Katicz z Białogrodu, dwaj Nenadowicze z Waljewa, Wasa Czara-picz z Czaczaku, Milan Obrenowicz z Rudnika, Milenko Stojkowicz i Piotr Dobriniac z Pożarewacu, Djuro Wuliczewicz i Obrad z Szmedere-wa (Semeudryi), Stefan Jakowlewicz z Jagodi-ny, Łuka Łazarewicz i Ostoja Spusz z Szabacu. Hajdukami dowodzili harambaszowie: Stanoje Glawacz i Jerzy Tjurczija czyli Czurczija. Tur-cya wysłała przeciw Serbom Bekira paszę, wezyra Bośnii. Ten chciał zrazu przywieść do zgody walczące strony. Za radą Hadży-Bega z Sre-bernicy Serbowie powitali życzliwie Bekira, który, chcąc poskromić dahów, umówił się z do-wódzcą krdżalów, Guszauz-Alim. Przerażeni wieścią o tej zmowie, dahi opuścili tajemnie twierdzę Białogrodu. Bekir, aby dogodzić Serbom, zgodził się na śmierć zbiegów, z których też kilku padło trupem z ręki Milenka Stojkowicza. Niebawem odbył Bekir wjazd do Białogrodu, przywitany salwą dwóch dział powstańczych; przyrzekał wprawdzie wiele koncessyj, ale gdy Serbowie poczęli się domagać rękojmi austriackich, rokowania na niczem spełzły. Niezależnie od tego Czurczija rozpoczął ruchawkę na własną rękę, uczyniwszy najazd na Jadar i Radjewinę, zależne od paszałyku bośniackiego. Turcy, na wieść o tych najazdach, przebyli Drynę, a gdy już nie zastali rozpierzchłych na wszystkie strony hajduków, weszli do Szabacu i tam, żaba wiwszy zaledwie 2 godziny, stracili 70 Serbów. Czurczija samowolę swoją przypłacił życiem, zastrzelony przez Jakóba Nenadowicza. Bekir, po próżnych negocyacyach opuścił Białogród d. 7 listopada. Powstanie wymagało protektoratu, a ponieważ nie mogła go dać na razie Austrya, przeto Czardalijo Nowakowicz, niegdyś wojskowy austryacki, wraz z Janem Proticzem udali się do Petersburga. Przyłączył się do nich Mateusz Nenadowicz, zawarłszy rozejm z Turkami. Nadzieje ich w tym względzie doznały zawodu, gdyż Rossya, związana pokojem z Turcyą, nie mogła przyjąć protektoratu. Mimo to nie tracono otuchy, bo przybyły z Petersburga Nenadowicz, zataiwszy niepomyślny poselstwa skutek, na wiecu w Pegljani (wpobliżu Białogrodu) zapewniał zebranych o pomocy rossyjskiej, czem niemały między nimi zapał obudził. K. zajął Karanowac, a ludzie jego spalili miasto (d. 11 lipca 1805 r.), Jakób Nenadowicz i Milan Obrenowicz weszli do Uszycy. — Dla przytłumienia powstania sułtan wysłał Hafiza paszę; ten, nie mogąc zdobyć Iwankowic, pod któremi oczekiwali nań Milenko i K., skierował pochód na Nisz.—Ustanowiono rząd, zwany synodem czyli sovetem, złożony z 12 senatorów czyli ministrów. Był to pomysł Teodora Filipowicza, profesora charkowskiego. Wkrótce K. zdobył Szmederewo (Semendryę), a po zwycięstwie nad Turkami pod Miszarem—i Białogród. W ten sposób został K. po raz wtóry oswobodzicielem

J. F. Gr.

Serbii. Rossya w r. 1810, a skupczyna w roku następnym uznały go na nowo głównodowodzącym wojskiem serbskiem, senatowi zaś serbskiemu oddano sprawowanie władzy cywilnej w kraju. K. odtąd rządził krajem, jako władz-ca, i mieszkał w Topoli aż do pokoju w Bukareszcie, który przyznał Serbii zaledwie pewną autonomię wewnętrzną. Kiedy cesarz Aleksander pozwolił Turcyi w r. 1813, w nagrodę za jej neutralność w czasie kampanii Napoleona, zająć Serbię, K. wskutek rozstrzelenia sił swoich nie mógł przeciwstawić oporu skutecznego najazdowi tureckiemu. W październiku r. 1813 przeszedł granicę austryacką, gdzie został zaaresztowany przez Austryaków, jako buntownik, w Ze-muniu, i internowany w Chocimie w Bessara-bii. Gdy w r. 1817 powrócił do kraju z no-wemi planami walki o wolność, spotkał się z przeciwdziałaniem księcia Miłosza Obrenowi-cza, rywala swego, z którego rozkazu został zamordowany w Adżagni pod Semendryą. Odciętą głowę K-i przyniesiono baszy miejscowemu, który wysłał ją do Stambułu, gdzie nad bramą haremu sułtańskiego długo sterczała. Według innej wersyi, K. był uwięziony w Szmederewie i tam z rozkazu paszy białogrodzkiego ścięty (1817).— Bibl.: Kalay Benjamin „Geschichte der Serben. Aus dem ungarischen von Prof. J. H. Schwi-cker” (Budapeszt, Wiedeń i Lipsk 1878); Gyu-ritsch „Serbische Geschichte zur Zeit Kara Györ-gyes” („Jahrbücher d. Belgrader Gelehrten Ge-selschaft” B. IV, p. 839); Nenadovié Matija, protojerej „Mémoires” (1867); Ranke „Serbien

u. Türkei” (1849); Hammer „Geschichte des osma-nischen Reiches” (Peszt 1827—35, 10 t.); B. de Zinkeisen „Geschichte des osmanischen Reiches” (Hamburg i Gotha 1840—1863, 7 t.); K. N. Nenadovié „Zivot i delà velikog Giorgja Petro-vića Kara-Gjorgja” (1883); K. Protić „Ratnji dogagjaji iz prvog srpskog ustanka” (1893).

Karadżiordżiewicz (Karageorgiewicz) A1 e-k sand er, książę serbski, syn Jerzego Czarnego (* d. 11-go października r. 1806 w Topoli— f 3 maja 1885 w Temeswarze). Gdy ojca jego, który r. 1813 uciekłszy przed Turkami, w r. 1817 powrócił potajemnie, zamordowano z poduszczenia Miłosza Obrenowicza, jego spółza-wodnika, powołanego na tron przezeń opuszczony, wstąpił on do wojska rossyjskiego i dosłużył się w niem stopnia kapitana. Miłosz tymczasem rządził rozumnie, ale srogo i samowolnie, przez co wywołał kilka razy wielkie oburzenie przeciw sobie śród chłopów, a wreszcie d. 13 czerwca 1839 r. zmuszony był złożyć rządy na rzecz swego 20-letniego syna, Milana; gdy zaś ten we trzy tygodnie potem umarł, Turcya zamianowała księciem młodszego, 17-letnie-go brata jego, Michała. Ten przywołał do siebie Aleksandra i zamianował go swoim adjutan-tem, a kiedy po trzyletnich niemądrych rządach został zdetronizowany i uciekł za granicę, skup-czyna jednomyślnie obwołała księciem syna Ka-radżiordżii. W r. 1843, wskutek nalegania Ros-syi, która nie uznała dokonanego przewrotu, odbyto ponowne wybory, ale ich wynik stanu rzeczy nie zmienił. Turcya, przeciwnie, zgodziła się na fakt spełniony, nie wspominając tylko dziedzicznej władzy książęcej. Epoka Aleksandra K-a była epoką kodyfikacyi praw i urządzeń państwowych, w pewnej mierze utrzymujących się dotychczas. Książę przez cały czas Rwego panowania musiał obcym wpływom ulegać, akko-modując się Turcyi, a zarazem starając się o przyjazne stosunki z Austryą, skutkiem czego oburzył przeciw sobie stronnictwo narodowe, przy-jaźne Rossyi, szczególnie, gdy podczas wojny Krymskiej zachowywał neutralność, wbrew jego pragnieniom najgorętszym. Wprawdzie traktat Paryski nie był bez korzyści dla Serbii, nie u-śmierzyło to jednak niezadowolenia, którego powodem było i to, że książę w ciągu lat 10 nie zwoływał sejmu, wbrew prawu, nakazującemu odbywać zgromadzenia narodowe corocznie. W r. 1857 książę A. zdołał udaremnić spisek, uknuty przez wrogie mu stronnictwo Obrenowiczow-skie; ale już w roku następnym, gdy sejm, o-twarty d. 16 grudnia, w dniu 22 tegoż miesiąca zażądał odeń zrzeczenia się tronu, musiał opieki i pomocy szukać naprzód u Turków w twierdzy białogrodzkiej, a potem w Austryi; tymczasem zaś skupczyna ogłosiła jego detro-nizacyę, a na tron powołała starego Miłosza, który po swej detronizacyi był naprzód aż do r. 1848 internowany przez Austryę w Wiedniu, a potem, razem z synem, Michałem, mieszkał w dobrach swoich na Wołoszczyźnie. Opuszczony przez Turcyę i przez Austryę, Aleksander abdykował wreszcie formalnie i przebywał odtąd to w Peszcie, to w majątku swoim w Wa-łachii. — Tymczasem w Serbii po śmierci Miłosza objął rządy syn jego, Michał, i z gorliwością największą, z poświęceniem nawet własnego mienia, zajął się podniesieniem zarówno ma-teryalnem, jak i moralnem, narodu. Przede-wszystkiem zabrał się do zorganizowania obrony narodowej i dołożył starań najusilniejszych, ażeby usunąć z Serbii załogi tureckie, i w końcu dopiął tego, że Turcy ustąpili r. 1867 z Bia-łogrodu i z całego kraju. Znaczenie Michała wzrosło pomiędzy Słowianami tureckimi—i zdawało się, że Serbia pod władzą mądrego księcia stanie się jądrem Słowiańszczyzny bałkańskiej, gdy go w r. 1868 (d. 10 czerwca) skrytobójcy z rodu Radawanowiczów zdradziecko zamordowali, z poduszczenia księcia Aleksandra, pragnącego tą drogą stracony tron odzyskać. Obwiniony o zbrodnię tę Karadżiordżjewicz, został w Serbii skazany zaocznie na dwudziestoletnie więzienie, a w Peszcie—stawiony przed sądem i uznany za winnego—na ośmioletnie. K-Karadżiordżiewicz Piotr, wnuk Jerzego Czarnego, syn Aleksandra (* 1845), według re-lacyj dziennikarskich, zbieranych przez rozmaitych wywiadowców od bliższych i dalszych krewnych jego, a niezgoduych jedne z drugie-mi, po detronizacyi i ustąpieniu z Serbii ojca, wychowywał się w Paryżu, gdzie uczęszczał do szkoły wojskowej w Saint-Cyr. Podczas wojny prusko-francuskiej r. 1870/71 służył w legii cudzoziemskiej, odznaczył się w wielu bataliach i zdobył stopień kapitana. Potem miał jakoby walczyć w Algieryi, gdzie za męstwo i szaloną odwagę, okazywaną w starciach z Arabami, przezwano go nieustraszonym. Po powrocie do Europy, r. 1875 brał udział w powstaniu Bośniaków przeciwko Turcyi, dowodząc, pod przybra-nem nazwiskiem Merunicä, oddziałem 150 ludzi. Kilka zwycięskich potyczek zapewniło mu wielką wziętość pośród powstańców, choć nikt się nie domyślał, że owym dzielnym „kapitanem francuskim” był syn zdetronizowanego władzcy Serbii; tajemnica wydała się wtedy, gdy w obozie schwytano jakiegoś podejrzanego Serba, który przyznał się, że przybył w celu zamordowania Karadżiordżiewicza.— Książę Piotr, który oddawna przemieszkiwał w Genewie, lubo jest przejęty nawskroś duchem żołnierskim, odznacza atoli wykształceniem niepospolitem: włada biegle językami serbskim, rossyjskim, francuskim i niemieckim, jest miłośnikiem nauk i sztuk pięknych, a pilnem czytaniem dzieł poważnych i obcowaniem z uczonymi i literatami nabył wiedzy rozległej i rozumienia ducha czasu; utrzymywał niegdyś stosunki z Beblem, Libknechtem i Vollmarem i uchodził za socyalistę, a nawet przezwany był „Piotrem Czerwonym”. R. 1883 ożenił się z córką księcia czarnogórskiego, Zor-ką, starszą siostrą królowej włoskiej (* 23 grudnia r. 1846), która go obdarzyła trojgiem dzieci: córką, Heleną, oraz dwoma synami, Jerzym i Aleksandrem, a w r. 1890 d. 17 marca umarła. Książę Piotr, który nie lubi Austryi, z czem wcale się nie tai, jest natomiast gorącym zwolennikiem Rossyi: stąd też i starszego syna swego, Jerzego, liczącego dziś lat 15, wychowuje w Aleksandrowskim korpusie kadetów w Petersburgu, a młodszego, czternastoletniego Aleksandra, tamże w szkole prawa, chcąc tym sposobem zadzierzgnąć węzeł stosunków przyjacielskich z tem mocarstwem jako przyszły król serbski. Bo że o posiądzeniu tego tronu, rych-lejszem lub późniejszem, nigdy nie wątpił i usiłował je przyśpieszyć, to nie ulega żadnej wątpliwości. Jako wnuk Jerzego Czarnego, oswo-bodziciela i pierwszego władzcy Serbii wyzwolonej, a syn starszy jedynego po nim następcy z tego rodu, uważa się za prawowitego jego dziedzica; inni bowiem Karadźiordźiewicze, Aleksy i Bożydar, jakkolwiek pochodzą ze starszej linii Jerzego Czarnego (przez syna jego, Aleksego i wnuka, Jerzego), są czwartem pokoleniem tej wrzekomej dynastyi, gdy on należy do trzeciego i jest urodzonym na tronie, tamtych zaś ani ojciec, ani dziad nigdy nie panowali. —Niedołężne, zgubne dla Serbii rządy naprzód króla Milana, a potem Aleksandra, i powszechne niezadowolenie narodu —niezmiernie ułatwiały przyjaciołom pretendenta agitacyę na rzecz jego, w której niekiedy zadaleko się zapędzali przedwcześnie (Zamach na życie Milana [d. 6 lipca 1889 r.] Bośniaka Knezewicza, który, skazany na śmierć, zeznał przed sądem, że był najęty przez pułkownika Nikolicza do zamordowania Milana, po czem król Aleksander miał być wypędzony, a Karadżiordżiewicz królem okrzyknięty; a potem znowu wyprawa [d. 5 marca r. 1892] Rady Alawantowieża, który w mundurze generała serbskiego usiłował rozbroić straż celną i żandarmeryę w Szabacu, ażeby podnieść w Serbii sztandar nowego króla, Piotra Kara-dżiordżiewicza).—Dopiero ostatnie dwa lata rządów Aleksandra, który oburzył cały naród prze-

vi

Fig. 140. Piotr Karadżiordżiewicz.

ciwko sobie, zaślubiwszy (r. 1900) znaną ze złego życia dąmę dworu, a właściwie „pokojówkę” swej matki, wdowę, starszą odeń o lat 13, Dragę Maszin; rozjątrzył go zamachem stanu, zniesieniem konstytucyi (w kwietniu 1903) i postanowieniem ogłoszenia swoim następcą brata swej żony, Nikodema Luniewicza, przyśpieszyły ziszczenie pragnień i nadziei Piotra K-a. W 35-tą .rocznicę zabójstwa Michała Obrencwicza, w nocy z d. 10 na 11 czerwca r. 1903 wybuchło, na trzy przedtem miesiące zawiązane, sprzysię-żenie wojskowe, do którego należała cała armia serbska, z wyjątkiem jedynie pułku 8-go, a oficerowie pułku 6-go, z pułkownikami Miszi-czem i Maszinem, bratem pierwszego męża Dragi, na czele, wtargnąwszy do konaku, wyprawili w nim rzeź straszliwą, której ofiarą padli król, królowa, dwaj jej bracia i kilkanaście innych osób, mieszkających w konaku. Zwłoki króla przeszyte trzydziestu kulami, a królowej pięciu,

Karadżiordżiewicz Arseniusz — Karagassowie.

773

pokłóte i posiekane okropnie, wyrzucono przez o czerwcowym przewrocie w Serbii patrz Obre-okno. Natura się ludzka wzdryga do głębi na no wic ze. obraz szczegółowy zbrodni tej niesłychanej, któ-

R.

na z nią zerwała. Syna z niej zrodzonego wychowuje w pensyonacie szwajcarskim. Mieszka w Paryżu, ma stajnię wyścigową, jeździ samochodem i słynie w klubach miejscowych, jako znakomity sportsman. Przyjaciele chwalą go jako sympatycznego a hojnego rozrzutnika; podzieli się z każdym, kto tego zażąda, ostatnim frankiem, którego nie przegra w klubie.—K. Aleksy, potomek Jerzego Czarnego z linii starszej, mieszkający również w Paryżu, jest osobistością dobrze znaną i uznaną w wielkim świecie i w „cer-klach” tego miasta, a zresztą niczem się nie od-zuacza. Natomiast brat jego, Boży dar, jest człowiekiem wcale niepospolitym, hojnie od natury udarowanym i wykształconym wielostronnie: mecenas i adept sztuki, posiada talent zarówno malarski, jak muzyczny, a z amatorstwa fabrykuje śliczne meble stylowe i wyroby skórzane. W Wiedniu często grywał na posiedzeniach w Salonie muzycznym z Schiittem, Leschetizkym i innymi, a niedawno w Paryżu, wspólnie z przyjaciółką Wagnera, Judytą Gauthier, pracował nad wykonaniem aktu z Parcivala w jednym z salonów artystycznych, przyczem bohaterowie dramatu zastąpieni byli maryonetkami. Obok tego jest on zdolnym pisarzem: nowellistą i publicystą. Według «Vossische Zeituug», dla dziennika «Temps» objeżdżał Indye; tłómaczył „Trzecie pokolenie” Wollzogena i „Mandżuryę” Rudolfa Za-bella. Przyjaźnił się z dworem wiedeńskim, a zarazem utrzymywał serdeczne stosunki z Ros-syą i z najwyższemi kołami republikańBkiemi

Karadżiordżiewicz Arseniusz, brat młod-ra całą Europą wstrząsnęła, a którą Białogród szy króla Piotra, służył w gwardyi rossyjskiej przyjął z radością. Nazajutrz przed konakiem, w Petersburgu i ozeuił się z księżniczką Demi-gdzie leżały jeszcze zwłoki królewskie, grała dow-Sandonato, z którą się rozwiódł, jak się muzyka wojskowa, wojsko piło piwo i wino, zdaje, z jej winy, on bowiem pozostał w naj-których całe beczki wytoczono na ulice; lud, lepszych stosunkach z rodziną Demidowów, a o-oklaskiwał przemówienia ministrów, dzienniki pochwalały morderstwo. — Dnia 11 czerwca już się ukonstytuował rząd tymczasowy, na którego czele stanął Awakumowicz, a który ogłosił narodowi, że przywraca konstytucyę zniesioną przez Aleksandra i na 15 czerwca zwołuje rozwiązaną przezeń skupczynę i senat dla obioru nowego króla. Obrano jednogłośnie Piotra Karadżior-dżiewicza, a wieść o tern lud zgromadzony przed pałacem powitał radosnemi okrzyki. Zaraz też zawiadomiono księcia Piotra telegraficznie o wyniku wyborów, który w swej odpowiedzi wyrzekł między innemi: „Z głębi mej serbskiej duszy dziękuję Opatrzności, która okazała mi swą łaskę, i z woli Bożej wchodzę na tron swoich sławnych przodków”. Na temże zgromadzeniu wybrano deputacyę, która wyruszyć miała do Genewy po nowoobranego króla, a składała się z 4 senatorów i 20 deputowanych, z przydanymi do niej oficerami, w charakterze wojskowej świty królewskiej. Król wjechał do Białogrodu d. 24 czerwca, powitany z niesłychanym entuzyazmem, a nazajutrz, przybywszy z prezesem ministrów Awakumowiczem i metropolitą do skupczyny, zaprzysiągł konstytucyę, powtarzając słowa przysięgi za metropolitą. Z posłów zagranicznych obecni byli podczas uroczystości tylko rossyjski,

R.

Kara-Feria, oh. Bero ne a.

Karafto, Krafto, wyspa, ob. Sachalin.

Karagassowie, według Castrena, lud pochodzenia samojedzkiego, który pod wpływem otoczenia uległ zupełnej tataryzacyi. Przypuszczają, iż K., zmieszawszy się z Tatarami kaczyń-skimi (ob. Kaczyńcy), utracili swój język. Radloff w języku K-ców odnalazł szczątki jeszcze innej domieszki turecko-tatarskiej, pokrew-nej językowi jakuckiemu. Ustrój rodowy, istnieje 5 rodów, których nazwy częściowo przypominają nazwy rodów samojedzkich. W r. 1889 liczono 219 mężczyzn i 196 kobiet, przebywających w 5 ułusach, w górach Sajańskich, wzdłuż rz. Oki, Udy, Birjusy i Kany, w sąsiedztwie Burjatów i Sojouów. Znajdowało się 96 jurt, K. posiadali naówczas 39 koni, 984 renifery, 6 krów, 119 psów chodzących w uprzęży. Lud żyje z myślistwa, pod wpływem tataryzacyi po-

Czarykow, i austryacki, Dumby; francuski, hollen-derski, turecki, angielski i amerykański, stosownie do wskazówek, otrzymanych od swoich rządów, opuścili Białogród; włoski i niemiecki pozostali na miejscu, ale udziału w uroczystościach nie brali. Albowiem wszystkie rządy, a przed w Paryżu, innemi rossyjski i austryacki, wypowiedziały się za koniecznością wymierzenia kary na kró-lobójców, do czego król Piotr nie czuł się powołanym, ze względu na to, że zbrodnia ta spełniona została nie za jego panowania; nadto zaś skupczyna uznała i pochwaliła spełuione królobójstwo, jako czyn patryotyczny, minister zaś sprawiedliwości przedstawił do zatwierdzenia króla, jako pierwsze prawo, projekt amnestyi dla wszystkich przestępców politycznych i król taką amnestyę wydał, a podczas przyjęcia korpusu oficerskiego w konaku uściskał ręce około 900 oficerów i zapewnił, że żaden z nich nie będzie wydalony z kraju: „król przez lat 45 kosztował cierpkich owoców banicyi i nikomu jej nie życzy”.—Co się stanie z żądaniem mocarstw kary na królobójców, niewiadomo, tymczasem na o-trzymane od Piotra notyfikacye o objęciu tronu odpowiedziały najprzyjaźniej.—Bliższe szczegóły

zbył się zwyczajów szczepu samojedzkiego, o-becnie ulega zruszczeniu. K. są chrześeianami, ale zachowali wiele przesądów pogańskich. Pijaństwo przybrało wśród nich przeraźliwe rozmiary i prawdopodobnie przyczynia się w znacznym stopniu do wymierania tego niewielkiego plemienia. Podstawą pożywienia są ryby i zwierzyna oraz leśne jagody, za futra otrzymują chleb i herbatę w cegiełkach. Nizkiego wzrostu, twarzy spłaszczonej, wązkie oczy, włosy czarne,

L. K.

niewielki zadarty nos.

Karagen (botan.), ob. Spherococcus. Karageorgiewicz, ob. Karadżiordżiewicz.

Karagin, wyspa na morzu Berynga, wpobliżu wschodniego wybrzeża Kamczatki, leży między 58°28'—50y₂ półn. szerok. a 182°20'— 181°14' wschodniej długości; od przylądka Go-leniszczewa na północo-wschodzie do przyl. Kra-szennikowa na południo-zachodzie, długość wyspy wynosi 117 kim., szerokość—35 kim., cały zaś obszar 1582 klm. Q. Środkiem K-u ciągną się góry, dochodzące 600 metrów wysokości, równolegle zaś do nich idą dwa niższe cokolwiek pasma górskie, które na południo-wschodzie docierają do brzegu, tworząc wysokie i strome przylądki. Wyspa ma niewiele zatok, które nie stanowią jednak dogodnych przystani, gdyż słabo wrzynają się w ląd, na wschodniem tylko wybrzeżu znajduje się bezpieczne dla statków i okrętów schronienie. Głębokość morza u brzegów wynosi 12—18 metrów, grunt piaszczysty. Na K-ie rośnie: olszyna, jarzębina, brzoza i cedr karłowaty. Dawniej wyspa była zamieszkaną przez Korjaków, obecnie nie ma stałej ludności, często jednak jest nawiedzana przez poławiaczy wielorybów, w które szczególniej obfitują wybrzeża K-u.

Karagola, miasto w okręgu Bhagalpur indyj-sko-brytańskiej prowincyi Bengalu, na lewym brzegu Indusu; sławne z dziesięciodniowego jarmarku, który corocznie zgromadza 30 — 40 tysięcy ludności z różnych stron cesarstwa Indyjskiego i Nepalu. K. jest rozsadnikiem cholery.

Karagwe (Kar ague), kraina w Afryce zwrotnikowej, około wybrzeży południowo-zachodnich jeziora Victoria-Nyanza, między 1° a 2°40' połudn. szerok.; na północy rzeka Kagera oddziela ją od Ruandy i Budy, na południu graui-czy z krainą Ussui. K. jest górzystą (1 600 m. nad p. m.), wyróżniającą się bogactwem flory i fauny oraz urodzajnością gleby—krainą. Liczne doliny zroszone są obficie dopływami Kagery (Mniza, Kinyowassi) i jeziorami: Uringi, Ikim-ba, Ruanyana. Ludność K-y składa się z klasy panującej W a hu ma, ludu pasterskiego o jasnej barwie skóry i szlachetnej postaci, oraz pokrewnego im szczepu Vangambo, trudniącego się uprawą roli. Do niedawna kraina K. miała swego władzcę, który był wassalem Ugandy, obecnie należy do wschodnio-afrykańskich posiadłości niemieckich. Główne miasto Yeranya-

nye, najważniejszym jednak punktem handlowym, w którym osiedliło się sporo kupców arabskich, jest Kafuro; na półn.-zachód od niego przy uściu Mnizy do Kagery leży druga kolonia arabska, a nad jeziorem Victoria-Nyanza założono niedawno niemiecki posterunek wojskowy Bukobę. Z podróżników europejskich zwiedzili K. po raz pierwszy Speke i Grant w r. 1861, po nich w r. 1875 Stanley, w nowszych zaś czasach zbadało ją wielu uczonych.

Karałlissar, ob. Afium-Karahissar.

Karaibowie (lub Guli bo wie = „mężni”), szczep tubylców w Ameryce południowej. Mniemano ongi, iż szczep K-ów zamieszkiwał jedynie wyspy Antylskie i Guyanę, ale nowsze poszukiwania wykazały, iż sięga on bardziej na południe, aż do 14° szer. płd., opierając się na zachód o źródła rz. Japuru. Wyszło na jaw. iż język K-ów południowych jest o wiele czystszy i mniej przesiąkły wtrętami pochodzenia arowackiego; z tego powodu lingwiści skłaniają się do szukania ich praojczyzny gdzieś wpo-środku Brazylii, na południe od Amazonki, skąd przedostali się do Guyany, a stamtąd, w jakieś dwa stulecia przed wylądowaniem Kolumba, na wyspy Antylskie. Zastali tutaj Arowaków, których wyrugowali na Mniejsze Antyle. Koloniści europejscy wytępili K-ów antylskich; dzisiaj szczątki ich istnieją na wyspach wpobliżu wybrzeża guyańskiego (np. na wyspie św. Trójcy), a nadto 192 osoby na wyspie św. Wincentego (według spisu r. 1881), oraz 200 na wyspie św. Dominika (w tej liozbie zaledwie około kilkunastu czystej krwi). Anglicy przeuieśli w r. 1796 wielu K-ów z wyspy św. Winceutego na wyspy Ruatan i Trujillo, na północnem wybrzeżu Hondurasu. Potomkowie ich zmieszali się z Murzynami, w liczbie 6 000 głów przebywają w wyszczególnionej okolicy oraz w Hondurasie bry-tańskim, znani pod nazwą Czarnych K-ów. Zpośród plemion karaibskich, przebywających najbardziej na południe, warto wymienić Bakaj-rów i Nahuguów nad górnym Xingu, oraz Palmellów nad dolną Gwaporą (dopływ prawy rz. Madeiry). Apiakowie (istnieje plemię tupijskie tej samej nazwy) nad dolnym Tokan-tynem stanowią ogniwo pomiędzy powyżej wy-mienionemi plemionami a karaibskiem zaludnieniem Guyany. Wśród K-ów guyańskich znane są plemiona: Apotów i Waywajów w Guya-nie brazylijskiej; Rukujennów i Galibów we francuskiej i Kai i nów w hollenderskiej. K. Guyany brytańskiej należą głównie do plemienia M a k u z ó w, wenezuelscy—M akizifarów (na wschodzie) i Motilonów (na zachodzie wzdłuż pogranicza kolumbijskiego). Szczątki Szajmów i Kumanów, K-ów dawnej Wenezueli, istnieją pod nazwą Aguasajów, w odległości 87 mil na północ od Bolivaru, posiadają typ karaibski twarzy, ale używają języka hiszpańskiego. To samo da się powiedzieć o tubylcach

wyspy Oruba (w półu.-wschodniej części zatoki mą ścianą, dosięgającą w szczycie Picacho de Wenezuelskiej). Zdaje się, że do K-ów należy zaliczyć tubylców w górnej części porzecza rz. Ja-puru, zwłaszcza plemiona Uitołów czyli Kari dzo nów. Wnioskując ze zwyczajów, to samo da się powiedzieć o Ararach (czyli Jumach), przebywających wzdłuż Amazonki wpobliżu uść rz. Xingu, Tupajox, Madeiry i Purus, ale brak studyów nad ich językiem nie pozwala twierdzić tego stanowczo. Typ fizyczny K-ów guyańskich i wenezuelskich różni się nieco od typu K-ów z nad rz. Xingu. Pierwsi są nizkiego wzrostu (mężczyźni: 1.58 m., kobiety: 1.45 m.) i średnio-głowcy (wskaźnik główny u osób żyjących 81.3);

Naiguata, pod Caracas do 2 800 m. (drugi szczyt Silla de Caracas jest nieco niższy). W okolicy Puerto Cabello łańcuch nadbrzeżny jest nieco niższy, zawsze jednak dosięga 1 700 a nawet 2 000 metr. Ten łańcuch nadbrzeżny, złożony ze skał archaicznych, jest oddzielony od lądowego szeregiem zagłębień, stanowiących dna 'dawnyoh jezior; jedno z tych zagłębień służy jeszcze za zbiornik wody; jest to owalne jezioro Valencia lub Tacarigua, malownicze, usiane ska-listemi wysepkami, na 70 m. głębokie, leżące na wysokości 412 m. nad pow. morza. Jezioro to jest obecnie bezodpływowe, lecz dawniej, gdy poziom jego leżał wyżej, miało odpływ do rzeki Orinoko. Łańcuch lądowy, Serrania del Interior, jest, jak powiedzieliśmy, niższy; wznosi się tylko do 1 100—1800 m., przejście zaś Villa de Cura na południe jeziora Valencia zagłębia się do 600 m.; nie wyższe jest też przejście Trinche-ras w łańcuchu północnym, prowadzące od jeziora Valencia do Puerto Cabello. Na wschód

od jeziora Valencia łączą się oba łańcuchy, tworząc górską krainę Los Teques, z której wypływa na wschód rzeka Tup; dalej łańcuchy znowu się rozdzielają i dosięgają swych największych wysokości. Łańcuch północny urywa się następnie na przylądku Codera, na którym wybrzeże skręca nagle ku południowi i tworzy łukowatą zatokę Barcelony. Łańcuch zaś południowy, obniżając się, ciągnie się dalej na wschód pojedyńczo wzdłuż wybrzeża tej zatoki aż do miasta Barcelony, leżącego wpobliżu jej końca wschodniego. Dalej na wschód znów występują oba łańcuchy, ale zmienia się ich charakter geologiczny: przeważają w nich skały osadowe, w części wapienne, na których występują zjawiska karstowe, między innemi wspaniałe jaskinie Caripe. Zbocza gór w wyższych częściach są pokryte lasami, lecz poniżej 500 m. znikają one, ustępując miejsca sawannom. Jeziorne zagłębienie przesmyku Cariaco, między zatoką Cariaco na zachodzie i zatoką Paria na wschodzie, odpowiada w tej wschodniej części gór jezioru Valencia na zachodzie; przesmyk ten, jak zresztą cały system gór, obfituje w źródła gorące z temperaturą do 96°C. Istnienie tych źródeł, jak również straszliwe trzęsienia ziemi w okolicach miast Cumana (1766, 1797 i 1853 r.) i Caracas (r. 1812), świadczą, iż góry te znajdują się w stanie zapadania. Część ich wschodnia, oddzielona od lądu cieśniną Boca de Dra-gos, tworzy wyspę Trynidad (ob.).— Por. Sie-

W. N.

K. nad górnym Xingu są nieco wyższego wzrostu (mężczyźni: 1.61 m., kobiety: 1.52 m.) i posiadają podłużną czaszkę (wskaźnik główny żyjących = 79.6). U Bakajrów włosy są pospolicie proste i twarde, nos krótki i zwykle szeroki; atoli zdarzają się osobniki z włosami kę-dzierżawemi i nosem wypukłym. Dawni K. an-tylscy również byli niewysokiego wzrostu, cery nieco jasnej, spłaszczali dzieciom czaszkę w o-kolicy czoła. K. są szczepem ruchliwym, tubylcy antylscy byli dobrymi żeglarzami i zajmowali się korsarstwem. Wszystkie plemiona K-ów używają hamaku, ulubionym orężem jest siekiera gładzona z bazaltu lub diabazu. K u w a d a (ob.) jest powszechnym zwyczajem. Ludożer-stwo zdarza się często (nawet nasza nazwa „kanibalizm” pochodzi od nazwy plemiennej K-ów: galibi). K. v. d. Steinen i Ehrenreich rzucili swojemi pracami wiele światła na K-ów. K. von der Steinen „Unter den Naturvölkern Zentr.

Bras.” (Berlin 1894); Ehrenreich „Anthr. Stud.

Urbewohner Brasiliens” (Brunświk 1897, a także w „Peterm. Mitth.” 1897); L. Adam „Trois familles linguist, de l’Amazone, de l’Orenoque” etc. („Congrès Internat. Americanistes” Berlin 1888); Schamburgh „Reisen in Britisch Guiana”

(Lipsk 1847); Coudreau w „Bull. Soc. Geogr.”

(Paryż 1891); E. Im. Thurn „Among the Indians of Guiane” (Londyn 1883); Crevaux „Voyages dans l’Amer, du Sud.” (Paryż 1883 r.); Stoddard „Cruising among the Caribees” (Londyn

1896).

' L. K.

Karaibskie morze albo Karybskie,r inaczej Ant y 1 skie, część południowa morza Śródziemnego amerykańskiego (część północną stanowi zatoka Meksykańska), zawarta między łukiem Antyllów Wielkich i Małych, północnem wybrzeżem Ameryki południowej i lądową Ameryką centralną. Pod względem głębokości, przecho-

Karaibskie (Karybskie) góry. Łańcuch gór w Ameryce Południowej, ciągnący się wzdłuż jej północnego wybrzeża nad morzem Karaib-skiem (Karybskiem). Łańcuch ten zaczyna się od rz. Rio Arva pod Barquasimeto, na wschód od tego zagłębienia, na którem kończą się ostatnie odgałęzienia Kordylierów, i ciągnie się przez północno-wschodnią Wenezuelę wzdłuż wybrzeża, vers „Amerika”, przechodząc następnie na obszerną wyspę Trynidad. Góry te składają się właściwie z dwóch łańcuchów, ciągnących się równolegle: północnego nadbrzeżnego i południowego lądowego; pierwszy jest wyższy, oba zniżają się ku wschodowi.

Widok z morza na łańcuch nadbrzeżny jest wspaniały, gdyż góry wznoszą się z wybrzeża stro-

z. N.

K.

dząeej przeważnie 4000 m., morze K. rozpada się na dwie części: większą, kotlinę Curaçao na 5 200 m. głęboką, i mniejszą, północno-zachodnią, zawartą między Kubą, Jamajką, Hondurasem i Yucatanem, której głębia na południe wyspy Kajmanów sięga 0 269 m. Do tego morza wstępuje około wyspy Trynidad prąd równikowy, a wychodzi przez cieśninę Yucatan, między Yucatanem i Kubą. Na morzu tern zdarzają się gwałtowne cyklony, sprowadzające zniszczenie na wyspach Antylskich.

Karaibskie wyspy, albo Karybskie, nazwa nadawana przez dawniejszych geografów Małym Antyllom, od zamieszkującego je niegdyś plemienia Karaibów (ob.).

Karaici czyli Karaimi (albo też B’ne Mikra), nazwa sekty żydowskiej, która w drugiej połowie wieku VIII odłączyła się, pod przewodnictwem Anana, od ogółu żydowskiego i przetrwała po dziś-dzień. Nazwa ta pochodzi od słowa mikra, to jest Pismo (mianowicie Pismo św.), gdyż, jak K. twierdzą, przestrzegają oni tylko przepisów biblijnych, a nie uznają tradycyi późniejszej, tj. Talmudu, ale, jak się zaraz okaże, istnieje ta zasada tylko w teo-ryi, w życiu zaś praktycznem nigdy w całej ścisłości przeprowadzoną być nie mogła. Początki karaizmu są dosyć ciemne, a przyczyny, które wywołały jego powstanie są rozmaicie tłóma-ezoue. K. sami twierdzą, że oni to są właściwymi Żydami i że tylko z biegiem czasu udało się Rabbanitom (tj. stronnikom Talmudu) czystość judaizmu zaciemnić i jego nauki spaczyć, aż powstał Anan w w. VIII, który czystość tę przywrócił i na nowo utwierdził. Rabbanici znowu utrzymują, że pobudki, które kierowały Ananem, były natury czysto-osobistej. Będąc potomkiem Dawida, Anan pretendował na godność eksy-larchy, tj. politycznego przywódzcy gmin żydowskich w Babilonii, która to godność była zatwierdzana jeszcze oficyalnie przez Chalifa. Ale duchowi przywódzcy judaizmu, t. j. Gaonowie (ob.), w których ręku leżał wybór, podejrzewali prawowierność i czystość charakteru Anana i wynieśli na jego miejsce młodszego jego brata. Anan wskutek tego spowodował schyzmę i, grupując naokoło siebie niezadowolonych z judaizmu oficyalnego, utworzył sektę, której hasłem było: „Szukajcie w Zakonie dobrze, ale nie polegajcie na mojem zdaniu”, a więc samodzielne, jak się to wydaje na pozór, badanie Pisma a nie poleganie na tradycyi. Ale Anan nie przeprowadziłby swoich planów, gdyby nie znalazł przygotowanego gruntu. W VII i VIII wieku w judaizmie wschodnim, pod wpływem zetknięcia się z islamem, pełnym naówczas siły i energii młodzieńczej, powstaje burzenie się umysłów, które znajduje sobie wyraz w tworzeniu się licznych sekt. Zmartwychwstaje nawet—jak to wykazały najnowsze badania — prastara sekta Saduceuszów (ob.), która istniała za czasów drugiej świątyni, a która, jak się okazuje, ze zburzeniem tej świątyni niezupełnie zanikła. Jej idee przynajmniej objawiają się na nowo i powstają księgi, które są przypisywane twórcy owej sekty, Sadokowi. Z innych sekt należy wymienić Isawitów, której głową był Abu Isa z Ispahauu w Persyi, współczesny Chalifowi Abd-ul-Melikowi (panował 685 — 705). Abu Isa u-ważał się za proroka i Messyasza i z orężem w ręku chciał wskrzesić niezależność swego narodu, przyczem znalazł śmierć. Stronnicy jego utrzymywali jednak, że ich wódz nie został zabity, lecz że ukrywa się gdzieś tajemnie i że na nowo się zjawi. Abu Isa nauczał między inne-mi, że Jezus i Mahomet byli również prorokami, których Bóg zesłał do narodów pogańskich; dalej twierdził, że póki świątynia nie jest odbudowana, nie wolno spożywać mięsa i wina (bo z nich-to składano dary na ołtarzu w świątyni). Uczeń tegoż Abu-Isy, Judgan, założył sektę Judga-nytów. Judgan uważał się również za Messyasza i także nadał swojej nauce typ ascetyczny. Z tych to wszystkich prądów Anan zbierał elementy dla swojej budowli, przyczem kierował się także chęcią świadomej oppozycyi, i o ile mógł, słusznie czy niesłusznie, obalał zasady oficyalnego, talmudycznego judaizmu. Ale udało mu się to tylko poczęści, gdyż życie praktyczne było tysiącami węzłów połączone z temi formami judaizmu, jakie wytworzyły się przez długie wieki, i dlatego metoda Anana niewiele się różni od metody talmudycznej. Naukę swoją wyłożył Anan w dziele napisanem w narzeczu ara-mejsko-talmudycznem a zwanem „Sefer ha - Mis-woth”, tj. „Księga zakonu” (dosłownie „Księga przykazań”). Dzieło to było dotychczas znane

li-tylko z cytat u późniejszych autorów karaic-kich; w ostatnich jednakże czasach zostały odnalezione niektóre jego fragmenty. Wszystko co jest dotychczas znane z tego dzieła opublikowali Poznański i Harkavy (ob. bibliogra-fię w końcu artykułu).—Głównem zadaniem następców Anana było uwolnić karaizm od elementów talmudycznych i dlatego odróżniają pierwotnych K-ów, których nazywają Ananiją(t. j. stronnicy Anana), od późniejszych właściwych K-ów, ale dokonali oni tego niezupełnie. Przepisy albowiem biblijne, przy stykaniu się z warunkami życia praktycznego, z konieczności wymagają interpretacyi. Nieuznawanie zaś tej zasady musi prowadzić do skostnienia i zastoju, i dlatego też karaizm już przy swojem powstaniu nosił w sobie zarodek śmierci i nie mógł nigdy nabrać tej żywotności i sprężystości co rabba-nizm. Przytem K. wytworzyli własną tradycyę, którą nazywają charakterystycznie s e b h e 1 ha-jerusza (t. j. brzemię dziedzictwa), a ‘ która z jednej strony wniosła pewne ulgi w przestrzeganiu przepisów rytualnych, z drugiej zaś wytworzyła i nieznane przez Talmud rygory, zwłaszcza w przepisach, odnoszących się do so-

Karaici.

boty.— Z następców tych należy przedewszyst-kiem wymienić dwóch wybitnych uczonych w. IX (obaj w Persyi), mianowicie: Benjamina al-Nahawendiego i Daniela al-Kumi-siego. Benjamin napisał kommentarze do ksiąg biblijnych, „Księgę Zakonu” (Sefer Miswoth) i „Księgę Praw” (tj. cywilnych, Sefer Diuim), wszystko w jęz. hebrajskim. Tylko ostatnie dzieło zachowało się w zupełności i wyszło p. t. Ma s-seath Binj amin (Kozłow 1836). Benjamin pierwszy zajmował się spekulacyą filozoficzną i utrzymywał, że Bóg nie stworzył świata bezpośrednio, lecz, że stworzył anioła i że anioł ten dopiero stworzył świat materyalny, Do tego też anioła, a nie do Boga, odnoszą się wszystkie antropomorfizmy biblijne. Teorya ta przypomina naukę Filon a (ob.) o logosie (o słowie bożem), i idee Filona przeniknęły prawdopodobnie do Benjamina. Daniel napisał również „Księgę Zakonu” (Sefer Miswoth) w języku hebrajskim, z której zachowały się tylko nieliczne cytaty. — Wiek X—XII jest to epoka rozkwitu karaizmu. Badanie Biblii prowadziło za sobą zajmowanie się gramatyką i leksykografią hebrajską, egzegezą biblijną, a rozbudzony ruch naukowy śród Mahometan i Rabbanitów znalazł dużo zwolenników i u K-ów. Zdaje się nawet, że K. wówczas z wielkiem powodzeniem prowadzili propagandę religijną i werbowali sobie licznych adeptów z pośród Rabbanitów. W pierwszej połowie wieku X zjawia się też wprawdzie pierwszy poważny przeciwnik K-ów w osobie gaona Saadyasza (ob.), który, wyposażony w cały ogrom nauki ówczesnej, prowadzi nieubłaganą walkę literacką i pisze cały szereg dzieł przeciw K-om, ale walka ta jakby dodaje sił i życia K-om, tak, że z ich łona powstają uczeni pierwszorzędni. Współczesnym Saadya-szowi był Abu Jusuf Jakub al-K irkis ani, który w r. 937 napisał wielkie swoje dzieło w języku arabskim p. t. „Kitäb al’anwâr w’al-maräkib” (t. j. „Księga świateł i baszt widokowych”), które zawiera, oprócz kommentarza do Pięcioksięgu i zupełnej księgi Zakonu, jeszcze opis wszystkich sekt, jakie istniały aż do epoki autora. Niemniej sławnym był żyjący w pierwszej połowie wieku XI filozof Józef Haroeh, czyli al-Basir (tj. „widzący”; nazwano go tak eufemistycznie, ponieważ był ślepym). Józef napisał cały szereg dzieł w języku arabskim, a między innemi jedno p. t. „Kitäb al-muchta-wi”, obejmujące zupełny system filozoficzny wedle systemu Mutakallamin (ob.). Dalej zasługują na wymienienie: Salmon benJeru-cham i Sahl ben Masliach, autorzy kommen-tarzy biblijnych i dzieł polemicznych przeciw Rab-banitom wogóle a Saadyaszowi w szczególności; Japhet ben Ali (ob.), najpłodniejszy egze-geta biblijny zpośród K-ów; Lewi, syn poprzedniego; Abulfaradż Haruu ben Alfa-radż, gramatyk i leksykograf; Jeszua ben

Kno. Pow, lluatr. Ze*». 269. I. XXXIV.

Jehuda, uczeń Józefa Haroeh, kommentator biblijny i filozof itd. Wszyscy ci autorowie żyli na Wschodzie i pisywali swoje dzieła w języku arabskim.—Na początku wieku XII punkt ciężkości karaizmu przenosi się do Bizancyum, do Konstantynopola, a epoka twórczości zanika. Powstają przeważnie tłómacze i kompilatorzy, którzy przy tern przyswajają sobie naukę grecką, taką, jaka wówczas w Bizancyum istniała. Najsławniejszym jest Tobiasz ben Mojżesz, u-czeń wymienionego Jeszuy. Tłómaczy on i kompiluje znaczną liczbę dzieł w języku hebrajskim i wytwarza szkołę, której najprzedniejszym przedstawicielem był Jehuda Hadassi. Dzieło tego ostatniego, „Eszkol hakkofer”, powstałe w roku 1148 a drukowane w Kozłowie (czyli Eupatoryi, w Krymie) w roku 1836, jest dziełem encyklopedycznem, obejmującem całokształt nauki karaickiej, jaka się rozwinęła wciągu trzech i pół wieku. Styl jest twardy i niejasny, a przyczyniła się do tego głównie okoliczność, że autor napisał je w prozie rymowanej i że pojedyncze jego rozdziały mają za akrostychy litery alfabetu w zwykłym i odwrotnym porządku. Hadassi też pierwszy sformułował 10 artykułów wiary, które zostały później nieznacznie tylko zmodyfikowane przez autora wieku XV Eliasza Baszjaczego, a które brzmią: 1) Powstanie świata z niczego (creatio ex nihi-lo)\ 2) Istnienie Boga, jako Twórcy świata; 3) Bóg jest bezcielesnym, jedynym, i nie ma sobie równego; 4) Bóg natchnął duchem swoim proroczym Mojżesza i innych proroków; 5) Bóg zesłał przez Mojżesza swój zakon, który jest prawdziwym i jedynym, a który nie wymaga dla swego zrozumienia uzupełnienia przez t. zw. naukę czyli tradycyę ustną (art. wymierzony specyalnie przeciw Rabbanitom); 6) Każdy Izraelita powinien studyować ten Zakon w języku świętym, tj. hebrajskim; 7) Bóg ustanowił świątynię; 8) Bóg wskrzesi zmarłych w dzień sądu Ostatecznego; 9) Bóg wynagradza i karze wszystkich, stosownie do ich postępowania; 10) Bóg wybawi Izraela od jego niedoli przez zesłanie syna Dawidowego. — Po Hadassim mała już tylko liczba autorów ma znaczenie samodzielne. Są nimi: Aron ben Józef czyli Aron I, pochodzący z Krymu, a żyjący w Konstantynopolu, autor poważnego kommentarza do Biblii p. t. „Mibchar” (napisany w r. 1294; drukowany—ale nie całkowicie — w Kozłowie 1835/6). Józef też pierwszy ustalił liturgię karaicką, w której panował zupełny chaos. Sławniejszym od niego był Aron ben Eliasz czyli Aron II (urn. w Konstantynopolu 1369), autor kommentarza do Pięcioksięgu p. t. „Keter Tora” (t. j. Korona nauki; Kozłow 1866); księgi Zakonu p. t. „Gan Eden” (tj. Ogród Edenu; tamże 1866); dzieła treści filozoficzno-scholastycznej p. t. „Es Chajin” (tj. Drzewo życia; Kozłow 1839 roku i Lipsk 1841). Dalej, wymieniony wyżej Eliasz

98

Baszjacsi (um. w Adryanopolu 1490), którego dzieło Zakonu „Adreth Elijabu” (tj. Płaszcz Eliasza; wyd. 1-e Konstantynopol 1531) odznacza się systematycznością i przejrzystością. Dzieło to ukończył po śmierci autora w roku 1497 uczeń jego, Kaleb Afendopolo, poeta, kaznodzieja, halachista, astronom i tłómacz dzieł naukowych. Ostatnim znanym uczonym karaickim był Abraham Firkowicz (ur. w Łucku 1786 — urn. w Czufut-Kale w Krymie r. 1874). Firkowicz zasłynął przeważnie ze swoich fałszerstw, w których starał się dowieść nadzwyczaj wczesnego pobytu K-ów na Krymie (od czasów Kambyza, króla perskiego!) i nadzwyczaj starego pochodzenia tej sekty. Do stwierdzenia nieautentyczności tych fałszerstw przyczynił się głównie Harkavy. Tern niemniej Firkowicz ma ogromne zasługi, głównie przez zbieranie cennych manuskryptów, które znajdują się obecnie w bibliotece cesarskiej w Petersburgu. Firkowicz jest także autorem licznych dzieł treści egzegetycznej, polemicznej i historycznej, a jego wystąpienie przyczyniło się głównie do zapoczątkowania krytycznego zbadania dziejów K-ów i ich literatury. Co się tyczy K-ów w Krymie, to przybyli oni tam prawdopodobnie nie przed wiekiem XIII. Stąd przesiedlił pewną ich część w wieku XIV książę Witold na Litwę —i tern się objaśnia, że i K. polscy po dziś-dzień mówią pomiędzy sobą językiem tatarskim (aczkolwiek pewnem specyalnem narzeczem). Witold osiedlił K-ów w Trokach (pod Wilnem), ale wnet założyli oni gminy i w innych miejscowościach na Litwie i na Rusi. Żyli oni tu prawie w tych samych warunkach, co reszta Żydów. Korzystali z rozmaitych przywilejów książąt litewskich, a w drugiej połowie wieku XVII ucierpieli również srodze od napadu Kozaków. Zetknięcie się z Rabbanitami pobudzało też K-ów litewskich do działalności naukowej, a później i do zajmowania się Kabałą, i mamy do zanotowania kilku uczonych, zwłasz-w Trokach. Najsławniejszy śród nich—to Izaak b. Abraham z Trok (ob.), autor antychrze-ściańskiego dzieła p. t. „Chizzuk emunah” (tj. Wzmocnienie wiary, napisaue w r. 1593); dalej: Zerach be o Natan, matematyk i fizyk; Salomon z Trok, który napisał (ok. roku 1700) jako odpowiedź profesorowi Puffendorfowi krótki zarys historyi karaizmu p. t. „Apirjon”. Na Rusi i Wołyniu żyli: Mordechaj ben Nissan K u k i z o w (1699), który na żądanie króla szwedzkiego, Karola XII, i profesora Triglanda z Lej-dy, napisał również zarys historyi K-ów p. t. „Dod Mordechaj” (wyd. 1-e, z łacińskiem tłumaczeniem Wolffa, Hamburg 1714); Simcha Izaak Łucki (w szóstem dziesięcioleciu wieku XVIII), który się przesiedlił na Krym i napisał cały szereg dzieł przeważnie małowartościowych itd.— Statystycznych danych mamy o K-ach bardzo niewiele. W wieku XII znalazł znany podróżnik, Benjamin z Tudeli w Konstantynopolu 500 K-ów, w Damaszku 200, w Askalonie 40. Podróżnik karaicki Samuel ben Dawid zastał w Egipcie w roku 1641 wszystkiego 20 domów, które należały do K-ów. Według świadectwa Simchy Izaaka Łuckiego było w 6-m dziesięcioleciu wieku XVIII na Krymie 500 rodzin karaickich, które tworzyły 4 gminy: Czufut-Kale, Eupatorya (czyli Kozłow), Teodozya i Maugup. W roku 1871 Firkowicz podał notatkę cesarzowi austryackie-mu, wedle której żyło wówczas w granicach państwa Rossyjskiego 5000 K-ów, a w Konstantynopolu, Egipcie i Galicyi—około 1000.—Obecnie również najwięcej K-ów, może około 10000, mieszka pod berłem rządu rossyjskiego, głównie na Krymie i w Trokach, Łucku itd., i cieszą się zupełnem równouprawnieniem, nadanem im w roku 1863. Zajmują się uprawą roli, rzemiosłami, handlem, zwłaszcza handlem tytoniu, a ich prostota i prawość są bardzo cenione. O jakimś ruchu umysłowym, bądź-to na polu własnej ich literatury, bądź też nawet na polu nauk ogólnych, mało u nich słychać. Większa też część ich piśmiennictwa spoczywa jeszcze w rękopisach, a jego zbadaniem zajmują się nie K. lecz Rabbanici. Mała gmina istnieje w Haliczu, w Galicyi, o której były niedawno wiadomości w pismach warszawskich.—Stosunek ich do Rab-banitów był w pierwszych początkach wrogi, i pozostał takim na czas długi, zwłaszcza w Palestynie, a w Hiszpanii podlegali K. nawet w drugiej połowie wieku XI prześladowaniom ze strony dygnitarza żydowskiego, Józefa ibn Farusal, który zajmował wysoki urząd na dworze Alfonsa VI. Głównie rozogniła ten stosunek literatura polemiczna z jednej i drugiej strony. Cokolwiek lepiej ułożyły się stosunki w Egipcie w wieku XII, do czego się przyczyniła wielce łagodna i wzniosła postać Majmonidesa, który zajmował w tym czasie naczelne stanowisko śród Żydów egipskich. W tym też kraju K. pielęgnowali i nauki świeckie i zajmowali czasami miejsce lekarzy nadwornych. Zupełnie przyjaź-nemi były stosunki w Grecyi i Turcyi w w. XV i XVI, a jeszcze lepszemi w Polsce i na Litwie w wieku XVII i XVIII. Obecnie K. przeważnie odosabniają się od Rabbanitów. — Literatura. Szczegółowe wiadomości o K-ach można znaleźć w dziełach historycznych Josta i Graetza, ze spe-cyalnych zaś monografij z ostatnich lat 50-ciu wymieniamy: Steinschneider „Catalogus cod. hebr. bibl. acad. Lugd. Batav.” (Lejda 1858; opisuje po raz pierwszy krytycznie rękopisy ka-raickie); Pins ker „Likkute Kadmonioth” (Wiedeń I860; dzieło epokowe, chociaż dziś już po części przestarzałe); Fürst „Geschichte des Karäerthums” (3 tomy, Lipsk 1862—69; dzieło pozbawione wszelkiej wartości krytycznej); Chwolson „Achtzehn hebräische Grabscjirif-ten aus der Krim” (Petersburg 1865 r.; broni autentyczności fałszerstw Firkowicza). Przeciw

Dr S. P.

L. K,

niemu występują głównie Harkavy i Strack „Catalog der hebr. Handschriften... in St. Petersburg’ (I tom, Petersburg 1875); Strack „A. Firkowitsch und seine Entdeckungen” (Lipsk

1876); Harkavy „Altjüdische Denkmäler aus der Krim” (Petersburg 1876); Gottlober „Bik-koreth le-toldot ha-Keraim” (Wilno 1865); Neubauer „Aus der Petersburger Bibliothek” (Lipsk 1866); Dei nard „Massa Krym” (Warszawa 1878); Frankl „Karäische Studien” (1882) i art. „Karaiten” (w „Encyklopedyi Erscha i Grubera”, serya II, tom XXXIII, Lipsk 1883); Steinschneider „Die hebr. Uebersetzungen” (Berlin 1893; str. 263 i nast., 940 i nast.); Ryssel art. „Karäer” (w „Realencyklopedie für protest. Theologie” tom X, 1901; niezupełnie ścisły); Harkavy art. „Karaimy” (w „Encikłopediczeskij słowar’ Brokhausa i Efrona” t. XIV, 1895); „Istoriczeskije oczerki Karaimstwa” (2 zeszyty, odbitka z «Woschodu» 1897—1902; bardzo cenne studya); „Zicbron la-riszonim” (t. VIII, zeszyt I, Petersburg 1903; zawiera fragmenty dzieł pierwszych uczonych karaickich: An an a, Benjamina i Daniela, ob. wyżej); Poznański „Karaite Miscellanies“ (w „Jewish Quarterly Review” t. VIII, 1896); „Die Qirqisani Handschriften im British Museum” (w „Steinschneider-Festschrift” 1896); „Anan et ses écrits” (w „Revue des Études juives” 1902) itd.

Karaïskakis Jerzy (Georgios), bohater walki o niepodległość Grecyi (* r. 1782—f r. 1827), Armatolijczyk ze Sklyriskaryi pod Artą; wskutek ciągłych walk mieszkańców stron swych rodzinnych z Turkami, zaznajomił się dobrze i wcześnie z partyzantką; w r. 1807 wstąpił do straży przybocznej Alego Paszy i pozyskał sobie wkrótce jego względy. Po upadku jego zaciągnął się do szeregów powstańczych greckich i przez zręczne prowadzenie wojny podjazdowej zdobył sobie sławę w Etolii. Podczas oblężenia Missolungi w r. 1825 K. założył obóz w Salonie i stamtąd przez ciągłe napady niepokoił oblęgających. Gdy pomimo to twierdza upadła, K. mianowany został wodzem naczelnym w Rumelii i przez zręcznie i energicznie prowadzoną partyzantkę zmusił wkrótce Turków do opuszczenia tej prowincyi. Pociągnął potem na czele 6 000 ludzi do Liwadyi i odniósł zwycięstwo pod Dobreną; stamtąd podążył do Arachovy, gdzie w grudniu r. 1826 po długiej i zaciętej walce pobił doszczętnie nieprzyjaciół i z 2 000 głów Turków poległych ułożyć kazał piramidę tryumfalną. Tłumy ochotników zaczęły się zbiegać pod jego chorągwie. Przez nowe zwycięstwa pod Volizzą i Lepanto otworzył sobie drogę do części zachodniej kraju i dotarł do Chaidary, gdy nagle Turcy zjawili się pod Distomo (w styczniu r. 1827). K. rozpoczął zaraz odwrót, d. 18 lutego pod Karistos natknął się na nieprzyjaciela i pobił go na głowę. Próbował odbić Akropol i zginął w bitwie na dro-dze z Pireju do Aten (d. 4 maja r. 1827). W r. postawiono mu pomnik w tern miejscu. Paua-giotis Sutzos napisał tragedyę, której treścią są czyny K-a. — Por. Paparhigopulos „G. Karaïskakis” (Ateny 1877).

Karajan Teodor Jerzy, germanista i historyk niemiecki (* 22 stycz. r. 1810 w Wiedniu— f 28 kwietnia r. 1873), pochodzenia greckiego, kształcił się w Wiedniu, w okresie lat 1829 — 32 pracował w kancelaryi ministeryum wojny, a następnie aż do r. 1841 w archiwum ministeryum finansów. Wybrany w r. 1848 na posła do parlamentu Frankfurckiego, przyłączył się do stronnictwa prawego centrum. Mianowany w r. 1850 profesorem języka i literatury niemieckiej na uniwersytecie wiedeńskim, musiał jednak w roku następnym ustąpić, wskutek rozkazu ministra L. Thuna, że akatolikowi nie wolno wcale zajmować urzędu profesorskiego w Wiedniu. Niebawem został wiceprezydentem Wiedeńskiej Akademii Nauk, w r. 1854 kustoszem biblioteki cesarskiej, a w r. 1870 drugim jej dyrektorem. Główną zasługą K-a jest przedruk starodawnych pomników literatury niemieckiej. Tak wydał: „Michael Behaims Buch von den Wienern” (Wiedeń 1843); tegoż „Zehn Gedichte zur Geschichte Österreichs und Ungarns” (tamże 1849); „Seifried Helbing” (tamże 1844); „Deutsche Sprachdenkmale des XII Jahrh.” (t-że

1846); „Wolfgang Schmelzls Lobspruch der Stadt Wien” (tamże 1849); „Zwei bisher unbekannte deutsche Sprachdenkmale aus heidnischer Zeit” (tamże 1858). Prócz tego napisał: „Zur Geschichte des Koncils von Lyon 1245” (Wiedeń 1850); „Das Verbrüderungsbuch des Stiftes St. Peter zu Salzburg” (tamże 1852); „Über Heinrich den Teichner” (tamże 1855); „Maria Theresia und Graf Sylva-Tarouca” (tamże 1839); „Joseph Haydn in London 1791 und 1792” (tamże 1861); „Abraham a Sancta Clara” (tamże 1867); „Mittelhochdeutsche Grammatik” (t-że 1850); „Kaiser Leopold I und Peter Lambeck” (tamże 1868); „Zu Seifried Helbling und Otta-cker von Steiermark” (t-że 1870).—Najstarszy syn K-a, Maksymilian Teodor (* 1 lipca r. 1833), jest od r. 1859 profesorem filologii na uniwersytecie w Gracu i napisał pomiędzy innemi „Ue-ber die Handschriften der Scholien zur Odyssee” (Wiedeń 1857).

Karajowie, szczep indyjski z płaskowzgórzy Matto-Grosso w Ameryce południowej. Rozpada się na dwa odłamy, które o swojem istnieniu wzajemnie nic nie wiedzą,—jeden w porze-czu rz. Xingu, drugi—rz. Araguaja. Są to dobrzy żeglarze, wysokiego wzrostu (1.69 m.), po-dłużno - głowi (wskaźnik główny 73); nos jest wypukły. Nie znają hamaków. Kobiety używają języka odmiennego od mężczyzn, język ten przedstawia starożytniejsze formy mowy dzisiejszego języka mężczyzn.

Karak, wyspa, ob. Charak.

Karak lub Kerak, El-Kerak („forteca”):

1)    Miasto główne sandżaku K. lub Ma ân (32 600 kim. □ i 129 300 m-ców) w Syryi, nad peryo-dycznym strumieniem (wadi) tegoż nazwiska, na wschód od morza Martwego, w żyznej okolicy, na wysokości 1026 m. nad poz. morza, liczy 2 000 m-ców; silny fort, obsadzony garnizonem tureckim (dawny zamek Krzyżowców). W Starym Testamencie miejscowość ta nosi nazwę Kir Hareseth, Kir Heres albo Kir Moab.

2)    Ta sama nazwa służy na oznaczenie krainy, rozciągającej się między wadi el-Modźib na północ i wadi el-Hasa (wadi el*Kurabi) na południu, nazwanej tak od miasta K. W Starożytności kraina ta stanowiła część południową Moabu.

z. N.

Karakalla, Caracalla (także Caracal-lus), właściwie Marcus Aurelius Antoninus Bastianus, cesarz rzymski (* r. 188 w Lu-gdunie—f r. 217), syn Septymiusza Sewera i Julii Domny. Już w r. 197 uznany został za następcę tronu; później, podczas wojny z Partami, ojciec przypuścił go do władzy i nadał mu tytuł Augusta. Septymiusz ożenił go z Plantillą, córką bardzo bogatego Rzymianina; nie kochał jej jednak K. Teścia swego, człowieka Chciwego i okrutnego, kazał potem stracić pod pozorem, że godził na jego życie. K., który ten przydomek swój otrzymał był od u-brania gallijskiego, w jakiem zwykle chodził, już bardzo wcześnie okazywać zaczął popędy okrutne i pociąg do wszelkich nadużyć i rozpusty, w czem dorównywał mu młodszy brat, Ge-ta. Bracia nienawidzili się wzajemnie, a na-próżno ojciec starał się ich pojednać; obawiał się zostawić ich samych i zabrał obu z sobą udając się do Brytanii, dla poskromienia dzikich plemion, które od północy na kraj ten napadały. K skorzystał z pobytu w obozie, aby zaskarbić sobie przychylność wojska; zaczął nawet spiskować przeciw ojcu. Septymiusz umarł nagle w r. 211 w Eboracum (York); podejrzewano K-ę o jego otrucie. Nie dopiął jednak K. celu, gdyż wojsko wraz z nim, okrzyknęło imperatorem Getę. K. zawarł z nieprzyjacielem pokój poniżający i wrócił do Rzymu. Wkrótce po powrocie kazał zamordować Getę w oczach matki. Wojsko pozyskał sobie, sypiąc pieniędzmi; wszystkich stronników, służbę i przyjaciół brata (do 20 000 ludzi) pozabijać kazał; zginął wtedy sławny prawnik Papinianus (ob.). K. był zamiłowanym żołnierzom; za ideał uważał Aleksandra Macedońskiego i chwytał każdą spo-sposobność odznaczenia się na polu wojennem. Gdy Alamanowie wpadli do Gallii, oddał rządy w ręce matki (213) i wyjechał do Germanii, aby ich zawojować we własnych ich posiadłościach. Odniósł nad nimi zwycięstwo świetne. Pociągnął wtedy nad Dunaj; jak się zdaje, i w Tracyi walczył z Gotami. Stamtąd wyruszył do Azyi, na granicę wschodnią cesarstwa, Powstanie w Egipcie odwołało go z drogi; stłumił je z wielkiem okrucieństwem (215), w Alexandryi wymordował większą część ludności. W r. 216 zdobył Arbełe (Erbil) i spustoszył część Medyi; w r. 217 zwrócił się przeciwko Partom. W blizkosci Carrhae, d. 8 kwietnia r. 217, zamordowany został przez spiskowców, na których czele stał prefekt jego straży przybocznej, Marcinus. Na żądanie żołnierzy, którzy go lubili, ogłoszono go po śmierci za boga pod imieniem Di vus Antoninus Magnus. — Z aktów prawodawczych K-i najważniejsze jest rozciągnięcie prawa oby-walelstwa rzymskiego na wszystkich mieszkańców państwa (212); grunt pod to prawo przygotowali już poprzedni cesarze, K-ę skłoniły do zaprowadzenia go względy skarbowe i wojskowe, gdyż w ten sposób ciężar podatkowy rozłożony został na wszystkich poddanych. Z budowli, które postawił w Rzymie, najsłynniejsze są: ozdobione licznemi dziełami sztuki łaźnie w Rzymie (Thermae Caracallae), za Porta Cape-na, których zwaliska należą do najznaczniejszych w Rzymie, i stojący dotąd jeszcze na forum łuk tryumfalny Severa.—Por. Schiller „Geschichte der römischen Kaiserzeit* (1883 — 87) I, 2, str. 739—755.

Karakał (rumuń. Caracal-cul), miasto w o-kręgu Romanackim w Rumunii, jedno z najsta-rożytniejszych w kraju; 138 m. nad poz. morza; ma ziemiański bank pożyczkowy, gimna-zyum filologiczne, oraz kilka szkół prywatnych. Ludność (8 600 m-ców) składa się przeważnie z Rumunów. Cesarz rzymski Karakalla, walcząc w r. 215 z Gotami, dotarł do tego miejsca i nadał nazwę miastu, na którego ruinach wzniesiono dzisiejszy K. Za czasów hospodara wołoskiego Michała III (1592— 1601) okolice K-u były teatrem walk między Rumunami i Turkami. W późniejszych czasach, d. 16 maja 1854 r., pod K-em stoczoną została niefortunna dla Ros-syi potyczka z Turkami, w której zginął, dowodzący oddziałem kawalerzystów, pułkownik ros-syjski Karamzin (syn znanego historyka).

Kara-kałpacy (— „czarne czapki”) rozpadają się na trzy grupy: jedna wzdłuż dolnego porze-cza Syr-daryi i Jeni-daryi; druga w dolinie Za-rjawszańskiej; trzecia w delcie Amu-daryi. Vam-béry podaje liczbę K-ów na 60 000. Co do swego typu, różnią się oni od Kirgizów, Uzbegów i Turkomanów, zwłaszcza pod względem wzrostu, który jest wyższy, niekiedy wielką acz rzadką brodą i wielkiemi oczami, spłaszczoną twarzą z wydatnemi kośćmi licowemi i płaskim nosem. Słyną u sąsiadów niezręcznością swoją i nizkim stopniem intelligencyi. Prowadzą osiadły tryb życia, uprawiają nawet rolę, zajmują się rybołówstwem i hodowlą bydła rogatego, owiec i koni. Kibitki ich są większych rozmiarów niż kirgiskie, ale uboższe i brudne. W XVIII wieku trudnili się rozbojem, który zarzucili o-becnie. Pod nazwą „czarnych kłobuków” wspo-

L. K.

Pb(OH)Cl. Na₂So₄.

Karakoł: 1) powiat w południowej części ros-syjskiego środkowo -azyatyckiego obwodu Semi-rjeczeńskiego; posiada jezioro Issyk-kul, od którego został też nazwany powiatem Issyk-kul-skim; obszar wynosi 52 673.1 kim. [[], liczba ludności 147 853. — 2) Miasto powiatowe w powiecie Karakolskim, na wysokości 1 700 m. nad pow. morza, nad potokiem górskim, wpobliżu wschodniego wybrzeża Issyk-kulu, posiada (w r. 1897) 7 987 m-ców (Rossyan i Sartów), pocztę, pomnik Przewalskiego, który tu umarł. Na cześć jego K. został w r. 1893 nazwany Przewal-skiem, ale dawna nazwa jest jeszcze w uży-

z. N.

w. N.

minają o nich dawni kronikarze ruscy, jako o ludzie, który pomógł kniaziom ruskim zwyciężyć Połowców. Byli krewniakami Uzów, Cha-zarów i Pieczeniegów; wspominają o nich także dziejopisarze Dżengishana i Tamerlana i umieszczają na lewym brzegu Wołgi, wpobliżu Bułgarów, Baszkirów i Pieczeniegów. Możliwem jest, iż K. są krewniakami a może potomkami Pieczeniegów. Podania karakałpackie głoszą, iż K. przebywali ongi w Azyi środkowej; wygnani przez Nogajów z granic dawnego carstwa Kazańskiego, tułali się po stepie, walczyli tam z Kirgiz-kajsakami, aż póki nie osiedlili się w o-kolicy, którą i obecnie zamieszkują. Kara-kirgizi, ob. Kirgizi.

Karakolit, minerał; bezbarwne i przezroczyste lub szarawe trojaki rombowe, posiadcjące pozór heksagonalny, jakoby kombinacya słupa, podstawy i piramidy. Kryształy te towarzyszą zwykle percylitowi w Caracoles (Chili). Skład ich

z. w.

ciu.

Karakorum, góry w Azyi Środkowej, w zachodnim Tybecie, ciągnące się równolegle do Himalajów po ich stronie północnej, poza podłużną dolinę górnego Indusu. Są to jedne z najwyższych i najwspanialszych, a zarazem najdzikszych gór na ziemi. Składają się one z trzech równoległych pasów: za przytykającym do Indusu pasem gneisowym, na 97 kim. szerokim, ciągnie się pas, złożony ze skał paleozoicznych i mezozoicznych, na 50 — 60 kim. szeroki; wreszcie w sąsiedztwie z Kuenlunem występuje pas trzeci, złożony z łupków krystalicznych, na 60 kim. szeroki. W drugim pasie występują przeważnie ciemne łupki, piaskowce i dolomityezne wapienie (te ostatnie należą do tryasu). Tym sposobem K. różni się od Himalajów brakiem warstw trzeciorzędowych, które ujawniają się zaraz po lewej stronie Indusu. Podczas gdy ostatnie fałdowanie Himalajów przypada na koniec pliocenu, to łańcuchy K-u musiały już być sfałdowane przy końcu triasu; zresztą później łańcuchy te uległy zdaje się raz jeszcze podniesieniu. Góry Karakorumskie ciągną się od jezior Pankong ku północo-zachodowi do Pamiru na długości około 600 kim. Pod względem orograficznym łączą się one ściśle z systematem Himalajów; łańcuchy ich, zdaje się, odpowiadają fałdom, jakkolwiek związek ten został w znacznej części zatarty przez rumowisko, zasypujące niecki fałd. Jeden z łańcuchów towarzyszy prawemu brzegowi Indusu, drugi jest znany pod nazwą Dapsang i Mustagh, trzeci zawiera przejście K. Ostatni z tych łańcuchów tworzy dział wodny między Indusem i bezodpływowym obszarem wschodniego Turkiestanu, jednak w półno-co-zachodniej części gór dział wodny przesuwa się na południe na grzbiet Mustaghu. Do Indusu wpada rzeka Szayok, której źródła leżą na południowym stoku przejścia Karakorum; jego dopływ Nubra sięga swemi źródłowiskami też daleko na północ. Grzbiet gneisowy, zawarty między dwiema rzekami, dosięga już 6 000 m., ale dalej liczne szczyty przenoszą 7 000 m., a szczyt z w. dawniej Dapsang, obecnie Godwin Austen albo Pik K., sięga 8 620 m., a więc jest drugą co do wysokości górą na świecie. Wysokie te szczyty, przenoszące 7 000 m., posiada również Mustagh i na południe ciągnący się, oddzielony odeń rzeką Szymszal, łańcuch Kandżut. Z powodu tak znacznych wysokości cała część gór między Indusem, Szayokiem i przejściem K., oraz łańcuch Mustagh, są siluie zlo-dowacone: lodowiec Baltoro pokrywa południowy stok Dapsangu, ciągnąc się na 58 kim. długości i l'/₂—4 kim. szerokości; jest to najdłuższy górski lodowiec na ziemi. Przenosiłby go tylko lodowiec Biafo, gdyby jego pojedyńcze ramiona boczne zaliczyć do głównego strumienia, w takim bowiem razie lodowiec ten, leżący pod 36° szer. płn posiadałby długość 103 kim. Trzecim olbrzymim lodowcem jest Gunmach na przejściu Mustagh. K. odznacza się wielką wysokością przejść: najbardziej znane z nich, przejście K. ma 5 655 m, wysokości, a niektóre inne przejścia są jeszcze wyższe (przejście Czang-hungBurma i przejście Czanghung). Pod względem krajobrazowym góry K. przedstawiają charakter pustynny, jak wogóle góry Azyi Centralnej. Szczyty niewiele sterczą ponad przejściami, doliny są zasypane rumowiskiem. Wynika to stąd, iż w suchej Azyi Centralnej woda. jako czynnik rzeźbiarski, prawie nie występuje: głównym czynnikiem kształtującym jest wietrzenie; rumowisko stąd powstałe, nieunoszone przez wodę, pozostaje na miejscu; góry wyglądają jakby pogrzebane w rumowisku (por. W. Sievers „Asien”).

Karakorum, nazwa dwóch miast azyatyckich, które istniały w różnych okresach czasu i w różnych okolicach Mongolii: 1) K., stolica Ujgur-skiego państwa stepowego, na lewym brzegu rz. Orchonu, na połuduio-wschód od jeziora Ugej-nor, wśród stepów Tałałchain-dała, założony został w VIII wieku naszej ery przez Buku, chana ujgurskiego, i nazywał się początkowo Man-Bałyk czyli „złe miasto”. Po upadku państwa Ujgurskiego spustoszał zupełnie. W w. X Aba-

ki, założyciel państwa Kitańskiego, wzniósł na ruinach K-u olbrzymi pomnik, na którym wyrył swoje zwycięstwa trzykrotnie, aby wszystkie ludy mogły je podziwiać. Z K-u ujgurskiego zachował się dotychczas wał, wewnątrz którego ocalał tylko fundament jakiejś wieży. Zewnątrz wału, na przestrzeni 2| wiorst obszaru, dojrzeć można kierunek ulic dawnego miasta i oznaczyć miejsca niektórych budowli. Obecni Mongołowie nazywają ruiny te Chara-Cherem, co znaczy „czarne ogrodzenie”. Kroniki chińskie obfitują w liczne wzmianki o K-mie ujgurskim. Z Europejczyków pierwszy zwiedził to miasto Padie-ryn, podróżnik rossyjski w r. 1871, następnie w r. 1889 Jadryncew, który odkrył napisy runiczne jenisejskie w dolinie Orchonu, wreszcie w r. 1890 prowadziła w K-mie badania naukowe wyprawa finlandzka, a w roku następnym rossyj8ka, pod kierunkiem akademika Radłowa.

choryn, czyli prawie taksamo (Da-chureń—„wielki klasztor”), jak obecnie m. Urga. Okolice K-u mongolskiego opisał Chińczyk Czan-te. Z Europejczyków pierwszy zwiedził stolicę Dżengis-chana Jan de Piano Carpini, poseł papieża Innocentego IV, w r. 1246, „aby przekonać się — jak mówi kronikarz Joinville — czy nie uda się przeciągnąć tych ludzi (Mongołów) na naszą wiarę”. Potem bawił w K-mie w r. 1253 Wilhelm Ruysbrock (Rubruk albo Rubruquis), mnich franciszkański, któremu Ludwik św. poruczył missyę do Tatarów zachodnich; wreszcie w roku 1275 Marco Polo, podróżnik wenecki, który zaskarbił sobie względy niezwykłe u Kubilaja. Według słów Rubruka K. był miastem niewielkiem i składał się z dwóch dzielnic: muzułmańskiej, gdzie jednocześnie był rynek, i chińskiej, zamieszkanej przez rzemieślników chińskich. Miasto liczyło 12 świątyń pogańskich (buddyjskich?), 2 meczety i kaplicę chrzesciańską (nestoryanów) niedaleko od pałacu chana. W kaplicy był ołtarz wspaniale przyozdobiony wyobrażeniami Zbawiciela, N. M. Panny, Jana Chrzciciela i dwóch aniołów, krzyżem srebrnym i lampą o ośmiu płomieniach. „W przybytku tym—słowa Rubruka— siedział mnich ormiański, cery miedzianej, chudy, ubrany w grubą tunikę, sięgającą mu do łydek. Na wierzchu miał płaszcz czarny, podbity jedwabiem, spięty pod włosiennicą na klamrę żelazną”. Wpobliżu miasta, w Charabalga-sunie, stał letni pałac chana, który zwykle przepędzał w nim po parę tygodni wiosną i późnem latem. Resztę lata wielki chan mongolski spędzał w górach biegu górnego rz. Orchonu. a zimę w dolinie rz. Toły. — Por. Jule „The book of Marco Polo” (Londyn 1871); „Zeitschrift d. Gesellschaft für Erdkunde” (1885, J\» 20); „Iz-wiestija Imp. Russk. Gieogr. Obszczestwa” (z r. 1873, N« 10); „Geogr. Magasin." (z r. 1874 art. Padieryna); D’Ohsson „Histoire des Mongoles etc.” (Amsterdam 1852); „Sbornik trudów Or-chonskoj ekspedicji” (Petersburg 1892); Abel Rémusat „Recherches sur la ville d. Karacomm” (str. 290); Hue „Cesarstwo Chińskie” (Warszawa 1886).—K-owi Dżengis-chana poświęciła Deotyma jeden z rozdziałów swoich „Branek w jas-syrze” (tom IV).

Karakuł, dwa jeziora w Pamirskiej pustyni, w powiecie Oszskim, w obwodzie Fergańskim, z których większe nazywa się Wielkim K-em, a mniejsze—Małym Karakułem. W. K. leży w części północnej Pamiru, na południe od gór Załajskich, pod 39° szer. płn., na wysokości 13 000 stóp nad poziomem morza. Naokoło jeziora, a szczególnie na płn.-zach. i wschodzie, znajdują się wysokie śnieżne góry. Jezioro ma kształt uieforemny i z jednej strony (na płd.) półwyspem, z drugiej (na płn.) wyspą dzieli się

Plon naukowy obu wypraw był bardzo bogaty; stwierdzono istnienie w K-mie napisów ujgur-skich, chińskich i runicznych. Uczony duński,

Thomsen Ludwik, odkrył sposób odczytywania jenisejBkicli napisów runicznych i dowiódł, że są pisane w języku tiupkskim. Wskutek tego odkrycia, które postawiło Thomsena w jednym szeregu z Cdampollionem i Grotefendem, przeszłość Azyi środkowej zapewnie wszechstronniej zbadaną zostanie.— 2) K. mongolski, o 8 wiorst od prawego brzegu rz. Orchonu, o 70 wiorst na południo-wschód od K-u ujgurskiego, na południo-zachód od Urgi, pod 46°45' szer. płn. i 102° dług. wsch., na miejscu, gdzie obecnie wznosi się klasztor lamajski, Erdeni-tsu, powstał wraz z państwowością mongolską w wieku XIII. Te-mudżin, obwoławszy się Dżengis-chanem, obrał sobie siedzibę w K-mie. Stąd też wyruszył na zdobycie świata i przejechał całą Azyę, jako „wielki łowiec ludzkiego rodu”. Po śmierci Dżengis-chana (urn. 1227) syn i następca jego,

Oktaj, wzniósł tutaj w r. 1234 dla siebie pałac wielki, według chińskich wzorów i przy pomocy chińskich majstrów, a w roku następnym obwarował miasto czworobocznym murem, najeżonym blankami z szarej gliny. Czwarty władzca mongolski, wielki chan Kubilaj (1260—1294), dokonawszy podboju Chin i zostawszy cesarzem i założycielem mongolskiej dynastyi Yiien, przeniósł początkowo stolicę swoją do Kaj-pin-fu pod Pekinem, a w r. 1280 do samego Pekinu. Skorzystawszy z jego nieobecności chan Arik-buga, rodzony brat Kubilaja, ogłosił K. niezależnym od wielkiego chana, za co ten despota, po zmuszeniu miasta głodem do uległości, zburzył je w r. 1260 i spustoszył. Ruiny K-u sterczą dotychczas na przestrzeni 2 wiorst Q i uchodzą, według tubylców, za szczątki miasta Ketà-cboto.

W kronikach chińskich K. ma nazwę Cholin, t. j. Choryn. W lapidarnych napisach (mongol- na dwie części: zachodnią, mniejszą, i wscho-skich i chińskich), odnalezionych wpobliżu klasz- dnią, większą, łączące się cieśniną, mającą 5’/2 toru Erdeni-tsu, zowie się Da-cholin, t. j. Da- wiorsty długości i wiorstę szerokości. Najwięk-

R.

z. N.

A. A. K.

D.

!Ü

Mahometa II.

N.

sza długość jeziora z płu. na płd. wiorst 23, największa szerokość około 20; cała powierzchnia 351.5 wiorst Na jeziorze znajduje się jedna wielka wyspa (8 wiorst długa, 4 w. szeroka), która wązką mierzeją łączy się z brzegiem północnym. Podczas wezbrania woda tę mierzeję zalewa i przerywa kommunikacyę z wyspą. Największa głębokość W. K-a w części wsch. 19 m., w zach. 230.5. Woda przezroozysta i gorzka; ryb, jak się zdaje, niema, Trawa rosnąca tu i owdzie po brzegach jeziora służy za paszę dla bydła Karakirgizów, od czasu do czasu tu koczujących. K. odpływu nie ma, ale przyjmuje kilka rzeczek, spływających z gór okolicznych.—Mały Karakuł leży w ozęści północno-wschodniej Pamiru, na płn.-zachodzie od Mus-tag-ata, wznoszącego się na 28 509 stóp, na wysokości 12 790 stóp nad poziomem morza. Przez to jezioro przepływa rzeka tegoż nazwiska, jedna z tych, z których powstaje rz. Gez.

Karakum („czarny piasek”), dwie piaszczyste, bezwodne pustynie w Turkiestanie rossyj-skim, jedna między dolną Syr-Daryą i stepowem jeziorem Czalkar; druga, rozpoczynająca się na lewym brzegu Amu-Daryi, w południowej Chi-wie, i ciągnąca się przez obwód Zakaspijski prawie do samego morza Kaspijskiego.

Karalicki język, właściwie język Eskimów, mieszkańców krain Ameryki północnej i w części Azji, najbardziej ku północy położonych. Sami Eskimowie nazywają siebie Innuit, tj. „ludzie”; od sąsiadów swoich, Abenaków, plemienia algon-kińskiego, otrzymali przezwisko Eskimów, tj. „surowe mięso jedzących”; nazwa zaś Karalit jest pochodzenia normańskiego. Nadali ją Eski-mom pierwsi Europejczycy, którzy z niemi weszli w stosunki, tj. Normanowie. Jest ona przekształceniem, według zasad głosowych języka Eskimów, wyrazu nordyjskiego skrälling, znaczącego „karzeł”; takim bowiem mianem nazywali Normanowie mieszkańców Ameryki północnej (ark-tycznej), z któremi spotykali się w swoich wędrówkach. Porów. Egede „Lexicon der grönländischen Sprache” (pod wyrazem Karalek); O. Pabricius „Gronlandske Ordbog” (Kopenhaga 1804 st. 159, pod wyr. Kalalek) i Fr. Erdmann „Eskimoisches Wörterbuch” (Budyszyn 1864, st. 112). Co do języka Eskimów ob. S. Kleinschmidt „Grammatik der grönländischen Sprache” (Berlin 1851); Fr. Müller „Grundriss der Sprachwissenschaft” (Wiedeń 1882, tom 2, st. 162 — 180: «Die Sprache der Iunuit [Eskimo]»). *

Karalio (Car a gl io), herb polski z indygie-natu. Na tarczy dwudzielnej: w polu prawem, czerwonem, złoty lew ukoronowany; w lewem, błękitnem, feniks purpurowy z płomieni odradzający się i w słońce wpatrzony. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół lwa złotego ukoronowanego. Labry z prawej strony czerwone, z lewej błękitne, podbite złotem. Używany przez rodzinę weroneńską Caragliów, z której Jan Ja-kób otrzymał indygienat polski d. 29 kwietnia 1554 roku. — Metr. Kor. ks. 82, f. 222; Ostrowski.

MS

.'w y

Fig. 141. Karalio (herb).

Karaluch, ob. Karaczan.

Karaman (staroż. Lar an da), miasto w Azyi Mniejszej, między Karadagiem i Taurusem, posiada liczne ogrody, zamek; w r. 322 przed Cnr. K. zdobyty został przez Perdykkasa, w r. 1190 przez Fryderyka Barbarossę, a w r. 1466 przez

z. N.

Karaman Mateusz, uczony ksiądz dalmacki (* na początku XVIII w.—f 1771), znany jest z tego, że brał żywy udział w zawiłej naówczas kwestyi, tyczącej się ustalenia języka i alfabetu ksiąg kościelnych w Dalmacyi i Chorwacyi. W r. 1732 wysłany był jako missyonarz apostolski do Rossyi, aby tam przestudyował język cerkiewno-słowiański. Po powrocie do Rzymu wydrukował głagolicą w r. 1741 tłómaczenie mszału w języku cerkiewnym, atoli zepsutym znaczną domieszką rusycyzmów. Jakkolwiek wydanie to wywołało niezadowolenie i protest ze strony duchowieństwa chorwackiego i nawet ksiądz dalmacki, Stefan Rosa, zarzucił K-owi kacerstwo, wszakże papież Benedykt XIV zaaprobował przekład mszału K-a, a samego tłómacza zamianował najpierw biskupem, a następnie arcybiskupem w Zadarze.

Karamania, kraina w południowej Azyi Mniejszej, nazwana tak od pewnego plemienia — Tur-komanów, podbita dwukrotnie w XIV i XV stuleciu przez Turków osmańskich. K. stanowi główną część wilajetu Konia, w szczególności wyżynę, ciąguącą się przez 380 kim. z połu-dnio-wschodu na północo-zachód. Od południa krainę tę, zw. przez Greków Lykaonią, ograniczają góry Taurus, od zachodu Sultan-Dagh, od wschodu odgałęzienia Antytaurusu; na północ ciągnie się ona aż do jeziora słonego Tüs Czöl-lü (w Starożytności Tatta) i rzeki Kizil-Irmak (Halys). Wyżyna, wysoka średnio na 1200 m., jednostajna, przedstawiająca solne stepy, warun-

-i

cc

aS

c3

*2

03

kuje klimat latem gorący a zimą surowy. Wody nie mają odpływu do morza i formują jeziora oraz bagna. Zaludnienie jest rzadkie, osady

ludzkie ubogie, chociaż w Starożytności kraj ten

z. N.

Karamania, prowincya perska, ob. Ker-

obfitował w bogate miasta.

man.

Karamel. Cukier trzcinowy przy ogrzewaniu go powyżej 160° topi się, nabiera koloru brunatnego i daje t. zw. karamel, mieszaninę wielu niezbadanych prawie wcale substancyj. Ka-ramelu używa się przeważnie do nadawania odpowiedniej barwy napojom alkoholowym i innym

Fr. Zn.

produktom spożywczym.

Karamitsas Jerzy (* w r. 1834 na wyspie My ty lenie), zasłużony lekarz grecki. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Wiirzburgu, gdzie wiele pracował pod przewodnictwem Vir chowa i Bambergera (ob. te nazw); tam też w r. 1858 przyznano mu dyplom doktorski. Po powrocie do ojczyzny osiadł w Atenach i niebawem w uniwersytecie tamtejszym został profesorem patologii szczegółowej oraz zarządzającym polikliniką (ob.). W r. 1868 wydał w Atenach po nowogrecku podręcznik fizyologii, na tenże język przełożył patologię i terapię szczegółową Niemeyera (ob.) i wydał ją w r. 1873 (wyd. 2-e 1882); oprócz tego jest autorem wielu prac drobniejszych, które najzwyklej pomieszczał w redagowanem przez siebie piśmie „Asklepios”.—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte”

Dr j. p.

(T. III str. 444).

Kara Mustafa piastował za panowania sułtana Mobameda IV godność wielkiego Wezyra (od 7 listopada 1676 r. do 25 grudnia 1683 r.). Ojciec jego, rodem z Mersiwan, służył w jeździe tureckiej, był jednym ze znamienitszych Spa-hów (ob. Spahi) i odznaczył się głównie przy zdobyciu Białogrodu za Murada IV. Synem jego, K-ą M-ą, zaopiekował się ówczesny wielki wezyr, Mahomed Köprili (Kiuprili), i kazał go wychować wraz ze swoim synem, Achmetem, a później ożenił go nawet ze swą córką. Przy boku Mahomeda Köprilii, a następnie wraz z jego synem, Achmetem, następcą po ojcu w godności w. wezyra, brał K. M. udział w licznych zwycięskich wyprawach wojennych, jak np. w szczęśliwej dla oręża tureckiego wyprawie na Kretę. W czasie tych walk zdobył sobie sławę niezasłużoną dobrego wojownika. Równocześnie u-miał K. M. wkraść się w łaski sułtana Mahomeda IV tak, że stał się wreszcie jego ulubieńcem. Posuwał się też dość szybko na coraz wyższe godności, aż wreszcie po śmierci jego szwagra, Achmeta, dostała mu się godność wielkiego wezyra (7 listop. 1676 r.). Jako w. wezyr począł K. M. postępować bezwzględnie, idąc za popędami swych despotycznych zachcianek. Nie oglądał się na żadne prawa a w swoich planach posługiwał się najbrudniejszemi środka-

- Kara Mustafa.

mi. PrzedewszyBtkiem zaś odznaczał się nienasyconą chciwością. Za jego rządów państwo Tureckie podupadło bardzo, bo K. M-fie brakło odpowiednich zdolności administracyjnych i wojskowych, a urząd był dlań tylko źródłem nowych dochodów. Za jego też władzy przekupstwo zakwitło w całej pełni; wyższe urzędy sprzedawał bardzo drogo. Uciemiężenie poddanych wzrastało z każdą chwilą, a ze skarbu państwa opłacał K. M. swoich ulubieńców i zaspokajał nieraz swe osobiste wydatki. W pry-watnem życiu otaczał się iście wschodnim przepychem. Harem jego dochodził do liczby 1 500 — prócz tego miał takąż liczbę niewolnic i do 700 czarnych rzezańców. Poza tem wszystkiem odznaczał się szorstkiem i lekce-ważącem obejściem się z posłami zagranicznymi, co zresztą najłatwiej można jeszcze wytłó-maczyć sobie wobec ówczesnych zwyczajów dyplomatycznych Porty Ottomańskiej. Z początku zaraz przyjścia do władzy K. M-y, wypowiedziała Turcya wojnę Moskwie, ale ta, również [ jak i przez Portę przedsięwzięta wyprawa na Polskę, skończyła się dla niej niepomyślnie. K. M. nie brał osobiście udziału w tych walkach, do których wywołania głównie się przyczynił; wojsko też szemrało przeciwko temu coraz bardziej, żaląc się, że ani sułtan, ani wielki wezyr nie przybył do obozu. Temu też właśnie usposobieniu armii, i to głównie janczarów, zawdzięczał Sobieski, że zdołał się wydobyć z matni, w jaką wpadł był pod Żórawnem. Sam K. M. pragnął jaknajprędzej zakończyć walkę z państwami północnemi, gdyż całą swą uwagę zwrócił był na sprawy siedmiogrodzkie i węgierskie, popierając tam usiłowania powstańców, którzy chcieli wydobyć się z pod panowania austryackiego a osadzić na tronie Tökelego. K. M. wpływem swoim nie dopuścił do pokojowego załatwienia sprawy, pragnąc usilnie wywołać wojnę. Dokonał też swego, stosownie do układu z Tökelim, który uznał się lennikiem Porty; wystawiła ona potężną armię z 300 000 ludzi, na której czele stanął w. wezyr. Sułtan odprowadził armię aż do Białogrodu, gdzie wśród wielkich ceremoniałów oddał ostatecznie główne dowództwo Kara Mustafie i pożegnał go łaskawie. Bez żadnego prawie oporu postępowała naprzód armia turecka i nie zatrzymała się aż pod murami Wiednia dnia 14 lipca 1683 roku. Po bezskutecznem oblężeniu doznał Kara Mustafa z kolei stanowczej klęski 12 września 1683 r. w walce, jaką stoczył z Sobieskim, tak, że musiał opuścić pole bitwy wraz z resztą swojej armii, zostawiając w ręku zwycięscy bogate łupy. K. M. wiedział o tem, co go czeka, gdy mu się nie uda zwalić winy i odpowiedzialności za klęskę na kogo innego. Ofiarą jego przebiegłości padł Ibrahim-pasza, gubernator Budy. Przybywszy do Raab w. wezyr ukarał go śmiercią pod zarzutem, że on pierwszy dał impuls i hasło do

w* A

r.

*#

XU

igg

odwrotu. Wystosował zarazem odpowiednie sprawozdanie do sułtana, w którem całą winę składał na nieszczęśliwego gubernatora Budy. Sułtan, wierząc do tego czasu ślepo w swego ulubieńca, dał się i tym razem przekonać, wyraził K. M-fie nawet uznanie za to, że resztę woj-ka ocalił. Zwycięscy poszli wślad za cofającą się armią turecką i zadali jej nową klęskę pod Parkanami, która ostatecznie podkopała wiarę Mohameda IY w w. wezyra. Tym razem nie udało się już K. M-fie uniewinnić się ponownie. Doznał losu, jaki w podobnych wypadkach spotykał dostojników tureckich. Sułtan przechylił się na stronę przeciwników w. wezyra, skazał go na śmierć i wysłał swego wielkiego szambelana, aby dopilnował egzekucyi wyro-

jm

X'M

WJ6Ç. ■ jJP,

i*/ „.-ji

FT

gggg^ś^

Fig. 142. Kara Mustafa.

ku. Dnia 25 grudnia wieczorem przybył wysłannik sułtana do Białogrodu i zwierzył się ze swą missyą przed»dowódzcą janczarów, przy którego pomocy powieszono jeszcza tej samej nocy K. M-fę ; miał * on wtenczas podobno dopiero 40 lat.—Bibliogr.: Johann Wilhelm Zin-keisen „Geschichte des Osmanischen Reiches in Europa” t. V; Joseph Hammer „Geschichte des Osmanischen Reiches” t. III. — Z opracowań biograficznych K. M-fy wyszło dzieło w języku francuskim p. t. „Kara Mustafa, w. wezyr państwa Ottomańskiego”—z francuskiego przetłó-maczone na polskie w Warszawie r. 1827. M* stń* Karamzin Mikołaj, historyk i literat ros-syjski (* d. 1 grudnia r. 1766 w gub. Symbir-skiej—f 22 maja r. 1826 w Petersburgu), z rodu szlacheckiego, pochodzenia tatarskiego (Kara-

Enoykl. Powie, lluitr. Zen. 969. T. XXXIV.

Mnrza), wychowywał się początkowo w domu rodzicielskim, gdzie czas przepędzał głównie na czytaniu starych romansów, które rozwinęły w nim następnie sentymentalizm. Jako 14-letni chłopiec oddany był w celu dalszego kształcenia do pensyonatu prof. Schadena w Moskwie i tutaj poznał praktycznie języki francuski i niemiecki. W r. 1783 udał się do Petersburga, zamierzając wstąpić do służby wojskowej, do której, według zwyczaju ówczesnego, w dzieciństwie jeszcze był zapisany. W stolicy zaprzyjaźnił się z Dmitri -jewem, za którego przykładem zabrał się do tłómaczeń Gessnera. Po zgonie ojca i wystąpieniu swem z wojska przeniósł się do Moskwy i za pośrednictwem J. P. Turgienjewa zapoznał się z kółkiem Nowikowa, jednego z najgorliwszych podówczas krzewicieli oświaty w Ros-syi. Tu właściwie zaczęło się nietylko autorskie, lecz i moralne wychowanie K-a: wiele czytał, marzył i zachwycał się utworami Jana Jakóba Rousseau, Sterna, Herdera, Lessinga i Szekspira. W r. 1789 pożegnał się z przyjaciółmi i udał się do Niemiec, Szwajcaryi, Francyi i Anglii, które zwiedziwszy i zaznajomiwszy się bliżej z prądami literackiemi i u-mysłowemi Europy zachodniej, we wrześniu roku następnego wrócił do kraju. Osiadłszy w Moskwie zaczął wydawać „Moskowskij Żur-nał” (1791—92), w którym wydrukował słynne swe „Pisma russkago putieszestwiennika”, jedyny opis w swoim rodzaju w literaturze ro8syjsk»ej; dalej powieść sentymentalną w stylu utworów Richardsona i Sterna p. t. „Bied-naja Liza", która zapoczątkowała w literaturze rossyjskiej t. z w. „kierunek filantropijny”, i powiastkę „Natalja, bojarskaja docz”, pierwszą próbę w literaturze idealizowania sentymentalnego przeszłości ojczystej, a w history i rozwoju K-a pierwszy jego krok, jako przyszłego dziejopisa Państwa Rossyjskiego. W r. 1794 wszystkie utwory swe z czasop. „Moskowskij Żurnał” zebrał razem i wydał osobno p. t. „Moi biezdiełki” (wyd. 2-e r. 1797; wyd.

3-e r. 1801). Wówczas ustalił już sobie sławę najlepszego prozaika rossyjskiego. Tymczasem reakcya, która wtedy zapanowała w Rossyi, pozbawiła go najbliższych przyjaciół (Nowikowa aresztowano), spowodowała upadek „M-go Żur-nała” za wydrukowanie śmiałej ody redaktora p. t. „K Miłosti”, zwróconej z powodu ostatnich aresztów do cesarzowej. Po zamknięciu tego czasopisma rozpoczął wydawnictwo całego szeregu almanachów literackich, jak „Agłaja” w latach 1793 i 1794, „Aonidy” (1796 i 1797) przy współudziale Dierżawina i Dmitrijewa, wreszcie „Pantieon inostrannoj litieratury”, coś w rodzaju cbrestomatyi, z którą atoli miał bardzo wiele kłopotów, ponieważ ówczesna cenzura rossyjska zabraniała mu drukować utwory Demostenesa, Cycerona, Salustyusza itd. na tej zasadzie, że autorowie ich byli republikanami. Kiedy po

Ô9

śmierci cesarza Pawła reakcya upadła, K. założył nowe czasopismo „Wiestnik Jewropy” (1802 1803), w którem wydał między innemi powieść autobiograficzną „Rycar' naszego wremieni”, napisaną bezwarunkowo pod wpływem idei J. P. Richtera, i powieść historyczną p. t. „Marfa Po-sadnica”. Oprócz tego zamieszczał artykuły publicystyczne, w których wypowiadał się o różnych kwestyach społecznych w Rossyi w duchu niepostępowym. W celu rozpowszechnienia szerszego swych idei społecznych posiłkował się czasem formą powieści, jak np. „Moja ispowied"’, powieść publicystyczna. Najbardziej atoli zagu-stował w artykułach historycznych, które zwróciły na niego uwagę władzy najwyższej, i napisawszy (1802) „Istoriczeskoje pochwalnoje sło-

• :\

... i

!v

Fig. 143. Mikołaj Karamzin.

wo Impieratricie Jekatierynie II” został, za wstawieniem się do cesarza ministra oświaty, M. M. Murawjewa, mianowany w r. 1803 historyogra-fem cesarskim i otrzymał stałą pensyę roczną, z zobowiązaniem napisania całkowitej historyi państwa (31 października r. 1803). Uzyskawszy pozwolenie korzystania z archiwów rządowych i ze wszystkich bibliotek duchownych, K. zarzucił odtąd swoją działalność powieściopisarką, wyrzekł się towarzystwa i w samotności pracować zaczął nad swem dziełem. W r. 1811 od tej pracy głównej oderwało K-a na czas krótki ułożenie słynnego memoryału „O drewniej i nowoj Rossii w jeja politiczeskom i grażdanskom otno-szenijach”, w którym wypowiedział się przeciwko liberalnym zasadom młodego cesarza z pun-

ktu widzenia czysto-konserwatywnego i okazał się »plus royaliste, que le roi”. W r. 1816 wyszło pierwszych 8 tomów jego Historyi Państwa Rossyjskiego, które doznały wielkiego powodzenia: w ciągu 25-u dni rozprzedano wszystkie 3 000 egzemplarzy. Dalsze tomy 9, 10 i 11-y wydał za życia (w r. 1821 i 1824), tom zaś ostatni 12-y, kończący się na r. 1611, wyszedł z druku staraniem Błudowa już po śmierci autora (1826). Przeniósłszy się w roku 1816 na stałe do Petersburga, mile przyjęty został przez cesarza, który często z nim rozprawiał o sprawach polityki wewnętrznej i zewnętrznej. Zasługuje nadto na uwagę ciekawy memoryał K-a o charakterze wstecznym, podany cesarzowi w kwestyi polskiej p. t. „Mnienje russkago graż-danina o Polsze” (druk.* w r. 1862 w zbiorze „Nieizdannyja soczinienija”; porówn. „Rus. Ar-chiw” z r. 1869 str. 303)^ Umarł wkrótce po śmierci Aleksandra I. W *Symbirsku wystawiono mu pomnik w r. 1845. — W literaturze ros-syjskiej K. zajmuje jedno z najwybitniejszych stanowisk. Przedewszystkiem do języka literackiego rossyjskiego, zamiast dotychczasowych naleciałości staro-słowiańskich, wprowadził żywą mowę ludową. Nie obeszło się to bez trudności. Szyszkow, akademia rossyjska i wszyscy zwolennicy staroświecczyzny podnieśli alarm i wystąpili ostro przeciwko K-owi. W tej polemice literackiej K. osobiście nie brał duziału, ale energicznie popierali go stronnicy reformy literackiej, jak Makarów, Kaczenowskij i Daszków. Dopiero wydanie Historyi, napisanej świetnie nowym stylem, zjednało K-owi ostatecznie społeczeństwo rossyjskie. Formalnie jednak walka literacka ukończoną została dopiero w roku 1818 po wstąpieniu K-a do akademii przemówieniem jego, że „wyrazów nie tworzą akademie, ale, że wyrazy rodzą się wraz z myślami”. Według Puszkina „K. uwolnił język ros. od jarzma cudzoziemskiego, przywrócił mu swobodę, skierowawszy go do krynicy żywej słowa ludowego”. Drugą, również niezmiernie ważną, zasługą K-a w dziedzinie literatury rossyjskiej było stworzenie publicystyki. Pierwszym w europej-skiem znaczeniu tego słowa publicystą rossyj-skim był K. i on też podał pierwsze przykłady, na których wzorowali się liczni jego następcy. Największem atoli dziełem K-a jest „Istorija Go-sudarstwa Rossijskago” (przełożona na język polski niefortunnie bardzo przez Grzegorza Buczyńskiego w Warszawie 1824 — 30) zarówno pod względem naukowym, jak i literackim. W swoim czasie zyskała ona wielki rozgłos w literaturze europejskiej i przetłómaczona była na wszystkie prawie języki. W oczach społeczeństwa rossyjskiego K. Historyą swoją, według wyrażenia Puszkina, odkrył Rossyę starożytną, jak Kolumb Amerykę. Potoczysty, zrozumiały dla wszystkich styl uczynił ją dostępną dla najszerszych kół intelligencyi rossyjskiej i rozpowszech-

R.

Z. N.

B.

N.

nił znajomość dawnych dziejów rossyjskich. Ale na tern, podobno, kończą się wszystkie zalety tej historyi. Dla stylu autor poświęcił nietylko prawdę historyczną, ale nawet i cel moralny. Wyobraziwszy sobie, że rozwój historyczny Rossyi odbywa się w ścisłym związku przyczynowym z rozwojem władzy monarchicznej, K. usiłował w całej pracy swej przeprowadzić konsekwentnie założenie powyższe i w tym celu fakty, przemawiające na korzyść swego poglądu, dobierał i sztucznie grupował; inne, przeciwne, pomijał milczeniem. W ten sposób nie posunął znajomości naukowej historyi Rossyi ani na krok jeden, przeciwnie, uległ historyozofii swych poprzedników, jak Schletzera i Szczerbatowa, z którego czerpał najwięcej, robiąc pewne odstępstwa nietyle w kierunku prawdy dziejowej, ile w li-terackiem kreśleniu sylwetek carów moskiewskich. Już współcześni ludzie o szerszym światopoglądzie dostrzegali te braki; a krytyczny u-mysł Lelewela w „Monitorze Warszawskim” (r. 1824 JY» 41 i 61) jeszcze za życia K-a wskazał jego główny błąd: nadanie przeszłości cech teraźniejszości. Błąd ten wynikał z tego, że K. zaraz od pierwszego wstąpienia Ruryka na ziemię Słowiańską uroił sobie Rossyę taką, na jaką sam patrzał, i że odrazu wyobraził ją sobie państwem, z wyrobionem poczuciem jednolitości narodowej. Dla Lelewela Historya K-a miała jedynie wartość dla swych cennych przypieków, stanowiących obszerne wyciągi z najrzadszych pomników dziejowych Rossyi. Taki sam sąd surowy wypowiedzieii o nim i historycy rossyjscy, jak Arcybaszew, Pogodin (początkowo), Polewoj, Sołowjew i inni.—Por.: Pogodin „K. po jego so-czynienijam i otzywam sowremiennikow” (Moskwa 1866); Mieżow „Russkaja istoriczeskaja Istorijografija” (Petersburg 1893). Prace K-a ukazały się w wydaniach najnowszych p. t. „So-czinienija” (Petersburg 1848, 3 t.); „Nieizdan-uyja soczinienija” (tamże 1862); „Piśma k J. J. Dmitrjewu” (t-że 1866) i „Piśma k Malinowsko-mu” (t-że 1860). Oprócz Historyi K-a mamy w tłómaczeniu jego pisma: „Marta Borecka”; „Wieś”; „Mój dzień” (Wilno).

Karanos (Caranus), według podania greckiego, jeden z Heraklidów, z rodu Temenosa, który w w. VIII przed Chr., przyciągnął z Argos do Macedonii, zawładnął tą krainą, założył stolicę Aegae i stał się protoplastą macedońskiego rodu królewskiego.

Karansebes, miasto na Węgrzech, w komitacie Krasso-Szöreny, przy spływie Temesu i Se-besu, na linii kolei żelaznej do Budapesztu, siedziba grecko-wschodniego biskupa rumuńskiego i sądu królewskiego, posiada 5 464 m-ców (r.

1890), garnizon i jest ważnym rynkiem handlowym w stosunkach z Siedmiogrodem. W okolicy miejsce znachodzenia rzymskich starożytności, szczawy, pokłady węgla kamiennego, jako też zakłady górnicze i hutnicze.

Karapanos Konstanty, archeolog grecki (* 13 marca r. 1840 w Arcie, w Epirze), nauki pobierał w Faminie, Korfu i w Atenach, gdzie otrzymał stopień doktora prawa (r. 1861) i został zaraz przyłączony do poselstwa tureckiego w Paryżu. Potem sprawował obowiązki sekretarza generalnego w „Société général de l’Empir Ottoman”, następnie zaś założył interes bankowy; od roku wszakże 1876 poświęcił się wyłącznie studyom archeologicznym. Przedsięwziąw-szy w rozległych swoich posiadłościach odgrzebywania, odkrył zwaliska Dodony; prowadząc dalej swe wykopaliska, zdobył potem mnóstwo cennych przedmiotów sztuki, które w r. 1878 wystawił w Paryżu. Ważne odkrycia swoje sam opisał w wielkiem dziele „Dodonę et ses ruines” (2 tomy, Paryż 1878) i został za to członkiem Towarzystw archeologicznych w Paryżu i Berlinie.

Karasek Józef, slawista i dziennikarz czeski (* 1868); gimnazyum ukończył w Jiczynie; studya uniwersyteckie odbywał w Pradze, a następnie w Wiedniu, gdzie otrzymał stopień doktora po napisaniu dyssertacyi z zakresu filologii porównawczej; później przebywał w Gorycyi i Istryi w celu studyowania języka chorwackiego. K. napisał dotychczas bardzo dużo drobnych rozprawek lingwistycznych i recenzyj dzieł z zakresu lingwistyki przeważnie; obok tego umieszcza w licznych czasopismach bądź czeskich, bądź niemieckich sprawozdania z ruchu literackiego wśród Słowian. Najważniejszemi wszakże dotychczas pracami jego są studya nad językiem staroczeskim, przechowanym przeważnie w przekładach Pisma Ś-go. W badaniach tych K. zwraca uwagę na wpływ tego języka na staropol-szczyznę, uwydatniony przedewszystkiem w tłó-maczeniach biblii i psalmów. Prócz tego ogłosił drukiem korrespondencyę Dobrowskiego i Ko-pitara z biblioteką Jagiellońską i zakładem Ossolińskich.

Karasiński Piotr Leon, budowniczy polski (* w Warszawie d. 10 lipca r. 1821—f tamże d. 12 kwietnia 1876). Siedmioklasową szkołę pijarów w Warszawie ukończył z odznaczeniem. Studya budowlane rozpoczął tamże pod kierunkiem ówczesnego budowniczego Jakóba Gaya, które dopełniał parokrotnemi wyjazdami za granicę, oraz dłuższemi studyami w Paryżu pod kierunkiem znakomitego francuskiego budowniczego, Viollet-le-Duc’a. Budowniczym klasy II został mianowany przez komissyę rządową spraw wewnętrznych i duchownych d. 13 maja r. 1846 i rozpoczął samodzielną praktykę budowlaną. — W r. 1854 komissya rządowa spraw wewnętrznych i duchownych przyznała ś. p. Karasińskiemu stopień budowniczego klasy III (najwyższej). W r. 1860 otrzymał I nagrodę na konkursie ogłoszonym przez Komitet Resursy obywatelskiej na projekt siedziby własnej na Krakowskiem Przedmieściu w Warszawie, której budową na-

J. H-ch.

A. Pol.

za-

oraz

w Turcyi, jak: Eufratu, Strumy, Mesty itd.

Karasuhazar, miasto na półwyspie Krymskim, w powiecie Symferopolskim, gubernii Tau-rydzkiej, nad rzeką Karasu, na nizinie otoczonej wysokiemi górami, posiada 12 961 m-ców (1897), w tern wiele Tatarów i Ormian, kościół katolicki, dwie cerkwie, kościół ormiańsko -grego-ryański, parę synagog; uprawa owoców i wina, wyroby ze skór wschodnich, znaczny handel wełną, skórami, wojłokiem, łojem, winem, owocami i tytoniem.    z‘ N‘

Karasuk, rzeka w gubernii Tomskiej, bierze źródło w niewysokich, lesistych wzgórzach, stanowiących wododział lewych dopływów Obi i basenu Czańskiego, płynie w kierunku z płn.-wschodu ku zach.-płd.-zach. Długość jej wynosi 350 wiorst, bieg kręty, powolny, szerokość od 3 do 20 sążni, średnia głębokość 2 arszyny, w jamach sążeń i więcej; brzegi iłowate albo gliniaste, mniej-więcej strome, w dolnym biegu nizkie, porosłe rokitnikiem albo sitowiem. K. płynie okolicą stepową i bezleśną; o 250 wiorst od źródła dzieli się na dwa ramiona, tworząc wyspę, mającą 40 wiorst długości, a od 4 do 10 wiorst szerokości; wpada do jednego z jezior Karasuekich. Wzdłuż K-u leży około 20 punktów zaludnionych — wiosek albo futorów,

stępnie kierował. W r. 1873 otrzymał najwyższą nagrodę na wystawie Wiedeńskiej za projekt biblioteki. Karasiński budował wiele domów prywatnych w Warszawie, dworów i pałaców po wsiach, a także młyn i magazyny na Solcu w Warszawie, magazyn bankowy na Koszykach, tamże, i wiele innych.

Karasowski Maurycy (* 21 września roku 1823 w Warszawie — f w Dreźnie 20 kwietnia roku 1892), wiolonczelista i pisarz muzyczny. W grze na fortepianie i wiolonczeli kształcił się pod kierunkiem Walentego Kratzera, nauczyciela muzyki w uniwersytecie warszawskim, zara zem dyrektora chórów opery; harmonię i wyższą teoryę muzyki studyował u Augusta Freye-ra. Po ukończeniu nauk muzycznych K. przyjął ofiarowane mu przez Orłowskiego, właściciela dóbr Malijowce, w gub. Podolskiej, miejsce nauczyciela prywatnego, i na tern skromnem stanowisku bawił przez lat dziesięć. W ciągu tego czasu napisał znaczną liczbę utworów na wiolonczelę, które zostały wydane poczęści w Warszawie, a poczęści w Lipsku, oraz robił częste wycieczki artystyczne, podczas których zyskał sobie opinię dobrego wiolonczelisty. Ta opinia skłoniła dyrekcyę teatrów warszawskich do ofiarowania mu posady wiolonczelisty w orkiestrze opery. Na tern jednak stanowisku K. bawił krótko; już bowiem w r. 1853 przedsięwziął wycieczkę po Francyi, Belgii, Niemczech i Au-stryi, poczem osiedlił się w Dreźnie, gdzie otrzymał posadę muzyka dworu saskiego i wiolonczelisty w operze królewskiej. Jeszcze za pobytu swego w Warszawie K. nosił się z zamiarem ziszczenia swych marzeń: napisania historyi muzyki polskiej, na której literaturze ojczystej zbywało. Gdy jednak poszukiwanie materyałów odpowiednich zbyt marne wydało plony, porzucił zamiar pierwotny i poprzestał na skreśleniu jedynie historyi opery polskiej, p. t. „Rys historyczny opery polskiej” (Warszawa, nakład M. Gliicksberga, 1859), poprzedzony poglądem szczegółowym na dzieje muzyki powszechnej. Prócz tego dzieła K. napisał „Życie Mozarta” (Warszawa 1868 r.); „Młodość Fryderyka Szopena” („Biblioteka Warszawska” 1869 r.; przedruk tej pracy wyszedł w tymże roku, w drukarni „Gazety Polskiej”); „Friedrich Chopin, sein Leben, seine Werke und Briefe” (Drezno, F. Ries, 1877), przełożone na angielski przez Hil-la p. t. „Fr. Chopin: His Life, Letters, and Work” (Londyn, W. Heeves, 1879). Drugie wydanie tej pracy, poprawione przez autora i znacznie skrócone, wyszło w r. 1878, a 3-e w r. 1881. To ostatnie posłużyło K-emu do opracowania najlepszej swojej biografii Chopina, wydanej po polsku: „Fryderyk Chopin; życie, listy, dzieła” (Warszawa, dwa tomy, nakł. Gebethnera i Wolffa, 1882). K. był niewątpliwie pracowitym pisarzem, ale niesumiennym, lekkomyślnym i bezkrytycznym. Nietylko że zwykł był czerpać materyały do swych prac ze źródeł podejrzanych, których nigdy nie sprawdzał, a niekiedy nawet z widocznie fałszywych (w „Młodości Szopena” twierdził naprzykład, że Chopin urodził się w Warszawie!), ale—co jeszcze gorsza—źródła nawet najpierwsze fałszował świadomie. Naprzykład listy Chopina podawał nie w oryginale, lecz w przeróbce własnej, poprawiając w nich styl, gramatykę, opuszczając całe wyrażenia, przeinaczając zdania, gwoli niby upiększeniu i wygładzeniu stylu szopenowskiego. Mimo to wszystko, jego praca o Chopinie dużą posiada wartość, przedewszystkiem dlatego, że była pierwszą w tym rodzaju, a powtóre, że on był pierwszym, który zapoznał obczyznę ze szczegółami życia Chopina.

Karastielew Kornel, matematyk rossyjski (* 1829 — f 1886), kształcił się w liceum Ri-chelieugo w Odessie, matematykę studyował w Moskwie, gdzie r. 1860 uzyskał stopień magistra, 1865 — doktora. W r. 1854 został ad-junktem matematyki w liceum Richelieugo, a po zamianie liceum tego na uniwersytet — profesorem mechaniki. Ogłosił: Teorya całek funkcyi ilości zmiennej urojonej (1860); Teorya miany stałych dowolnych i zastosowanie jej do obliczania zmiany elementów planet (1865); Zastosowanie teoryi funkcyi zmiennej urojonej do rozwijania na szeregi współrzędnych ruchu eliptycznego i funkcyi perturbacyjnej (1876),

Zbiór wzorów i zadań z rachunku całkowego (1857). W r. 1868 redagował Telegraf nowo-rossyjski.    s> K

Karasu („czarna rzeka”), nazwa wielu rzek

Z. N.

K.

R.

..

D.

Fig. 144. Karaś, herb.

K. A. C.

śród pięknych łąk i pastwisk. W rzece tej poławia się tylko drobna ryba, głównie karasie. Według podania, K. w dawne czasy wpadał do Irtysza, od którego dziś uście jego odległe jest o 200 wiorst.

Karasutzas Jan, poeta nowogrecki (* w 8mir-nie 9 lipca r. 1824, zakończył życie samobójstwem 3 kwietnia r. 1873). Był profesorem w liceum nauplijskiem, potem w Atenach. Poezye jego odznaczają się pięknym językiem i uczuciem patryotycznem, oraz obok siły wdziękiem niepospolitym. Najpierw ukazały się między r. 1839 a 1840: „Lyra” i Musa thelausa”; potem: „Eo-thinai melodiai” (Pieśni poranne, r. 1846), „Poie-tikon opaitniomo” (Antologia poetycka, 1849), „Barbitos” (1860), „Kleonike” (1868).

Karaś, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu błękitnem, pod ośmiopromienną gwiazdą złotą — karaś srebrny wpoprzek. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie: złote między błękitnemi. Nadany w Galicy i w r. 1801 Janowi Karasiowi z przydomkiem „von Gränz-berg”.— Ostrowski; Borkowski; Hefner.

Karaś (Garassius Nils.), rodzaj ryby z rodziny Kar-piowatych (Gyprinidae).

Ciało ma ściśnione z boków, grzbiet i brzuch zaokrąglone. Największa wysokość ciała prawie trzy razy przewyższa wysokość najmniejszą i równa się połowie długości ciała. Długość od 10 — 20 cm., rzadziej do 50 cm. Od karpia różni się prze-dewszystkiem brakiem wąsików. Zębów dolno-gardłowych 4 w jednym rzędzie. Gatunków 2: 1) Garassius vulgaris Nils, ma w linii bocznej łusk 31 do 35. Barwa zmienna: czerwonawa z połyskiem złocistym, białawo-srebrzysta, nawet czarna. Kształt ciała również bywa zmienny. Odróżniają odmiany: K. szeroki, K. gruby. K. wielkogłowy lub Karłak i in.—2) Gatunek G. auratus} t. zw. „złota rybka”, pochodząca z Chin. Odróżnia się mniejszą liczbą łusk linii bocznej (około 28). K. chiński występuje w przeróżnych odmianach indywidualnych, w zależności od warunków hodowli. Karasie żyją przeważnie w wodach stojących. Żywią się szczątkami gnijące-mi roślin i drobnemi zwierzętami; składają ikrę w maju i czerwcu.

Karaś Kazimierz, kasztelan wiski (* r. 1711 — f d. lutego r. 1775 w Warszawie, pochowany w katakumbach u Kapucynów). Pochodził z drobnej szlachty zaściankowej, oddany przez ojca na służbę dworską, dostał się do Stanisława Poniatowskiego, wojewody mazowieckiego, później kasztelana krakowskiego, ojca króla Stanisława Augusta, i u niego wiek młody i dojrzałe lata przepędził; za jego też opieką urósł powoli w dostatki i godności. Posiadał całe jego zaufanie, był jego marszałkiem nadwornym, jeździł z nim wszędzie i otrzymał odeń wójtowstwo w jego królewszczyźnie Mostowskiej na Rusi; potem dzięki niemu został cześnikiem buskim, następnie liwskim. Właściwie wszakże jego krescytywa zaczęła się od czasu, gdy za wpływem familii, t. j. Czartoryskich, którym, jako wierny sługa ich zięcia, służył też całem sercem, kiedy ci po śmierci Augusta III przyszli do wielkiej władzy i trzęśli całą Polską, rozdając urzędy po swych nieprzyjaciołach, oddano K-owi generalną administra-cyę poczt w całej Koronie i Litwie przez tak zw. instrument księcia prymasa 7 lipca r. 1764. Na sejmie elekcyjnym, którego wybrańcem został syn jego dobroczyńcy, był posłem z Ziemi Warszawskiej: na sejmie koronacyjnym został kasztelanem wiskim i marszałkiem prywatnym dworu królewskiego (on pierwszy miał takie mar-szałkowstwo) i odtąd już mieszkał na zamku. Obok tego Stanisław August dał mu wójtowstwo w Drużbakaeli i Wiznem na Spiżu, a brat królewski, Jędrzej,—bogate starostwo Ryckie. W r. 1766 został członkiem zawiązanej z inicyatywy Zamoyskiego „Kompanii manufaktur wełnianych”, której posiedzenia odbywały się na zamku w jego mieszkaniu, ale rychło ustały wskutek kon-federacyi Barskiej. R. 1769 zasiadł K. w asse-soryi koronnej, jako jeden z czterech reprezentantów stanu. Wtedy dostał od króla darowizną dworki, kamienicę i grunta, leżące przy ulicy Oboźnej, tuż obok gmachów Kazimierowskich, i zbudował na nich gmach okazały, zwany do dziś-dnia „pałacem Karasia”. R. 1772 król zawarł kontrakt z K-em o dzierżawę połowy pałacu dla pomieszczenia w uim departamentu paziów. K. był delegatem na sejmie podziałowym r. 1772, lecz nigdy głosu nie zabierał. Na parę lat przed śmiercią dostał jeszcze od króla order Orła białego, potem starostwo Nowodworskie w Ziemi Stężyckiej. Krasicki w dopełnieniach do herbarza Niesieckiego napisał o K-u, że „był to obywatel prawy, mąż doświadczony w radzie, stały w przedsięwzięciu, — jednem słowem, człowiek obyczajów nieposzlakowanych i staropolskiej cnoty”. Z pierwszej żony miał córkę, z drugiej — Elżbiety z Hubińskich — trzy córki i dwóch synów. — Według Bartoszewicza w „Encykl. S. Orgelbranda”. Tenże obszerniej pisał o Karasiu i jego dzieciach w „Księdze świata” r. 1851, jako też w dziele swojem „Znakomici mężowie XVIII w.”, gdzie podał szczegóły ciekawe o pałacu Karasia (r. 1856, tom III) Opisanie tego pałacu znajduje się też w „Kłosach” r. 1887, N-ra 128 i 129.

Karaśne, jezioro śród obszarów, leżących między wsiami Lejno, Wola Wereszczyńska, Ja-

Vs, i V₆4. .

PS. Niektórzy utrzymują, że używano do tego wysuszonych ziarnek Chleba Świętojańskiego (Ceratonia siliqua), po grecku zwanego Kera-tion, po arabsku Charab.

Karatajew Jan, bibliograf rossyjski (f 1886), pochodził z rodziny kupieckiej, ale oddał się z zamiłowaniem zbieraniu starosławiańskich dru

R.

R.

godne i Załucze, w powiecie Włodawskim, otoczone dookoła bagnami i bagnistemi zaroślami; ma ok. 100 morgów obszaru. Karta geograficzna sztabu generalnego oznacza w tern miejscu jezioro, mogące mieć przeszło 3 wiorsty rozległości, lecz nie podaje jego nazwy. Leży na płn.-wschód od jeziora Łukie, w zlewie rzeki Wieprza.— „Słownik geograficzny”.

Karat, jednostka wagi drogich kamieni, używana od czasów bardzo dawnych. Nazwa pochodzi od nazwy pewnego rodzaju grochu, Kau-ra, którego ziarna używane były jako ciężarki w handlu złotem w Afryce. Później przedostało się ich użycie do Indyj, gdzie zastosowane zostały do ważenia dyamentów. K. w różnych państwach i krajach miał znaczenie różne; wielkość jego wahała się od 197 miligramów (K. florencki) do 207 miligramów (K. madraski). Najwięcej były w użyciu: amsterdamski 206.7 mJgr. i paryski 205.5 mlgr. W r. 1871 paryski syndykat kupców drogich kamieni przyjął jako jednostkę K., ważący 205 mlgr.; waga ta dziś powszechnie przyjęta. Czwarta część K-a

zwie się gran. Dalszy podział K-a: ‘/g, 7l6,

z. w.

ków i rycin. W piątem dziesięcioleciu wieku XIX zapoznał się z Pogodinem, Sacharowem o-raz innymi slawistami, którzy go wspierali swe-mi radami. Potem odbył kilka podróży po Rossyi i zgromadził godny uwagi zbiór druków starosławiańskich, będący dziś własnością biblioteki publicznej w Petersburgu. Wydał: „Chronoło-giczeskaja rospiś sławianskich knig, napieczata-nych kiriłłowskimi bukwami 1491 —1730 gg.” (Petersburg 1851, praca uwieńczona nagrodą Demidowa); „Bibliograficzeskija zamietki o sta-ropieczatanych sławianskich izdaniach” (tamże

1872); „Osmogłasnik 1491 g., napieczatanyj w Krakowie” (tamże 1876); „Opisanije sławia-no-ruskich knig, napieczatanych kiriłłowskimi bukwami” (t-że 1878, część I od r. 1491 do 1600). Prace te, a szczególnie ostatnia, są bardzo cennemi przyczynkami do historyi drukarstwa rossyjskiego, to też K. został za nie zamianowany członkiem-korrespondentem akademii petersburskiej.

Karatał (— „czarna wierzba”), rzeka, jedna z największych w obwodzie syberyjskim Siemi-rjeczeńskim (Siedmiorzecznym), powstaje w śniegach gór Ałatau, z połączenia się trzech rzeczek, ogólny kierunek biegu północno-zachodni, długość 300 wiorst, średnia szerokość 20 sążni, szybkość biegu w początku rzeki 7 wiorst na godzinę, a przy uściu—3 wiorsty; głębokość od połowy czerwca do połowy sierpnia sążni trzy albo i więcej; we wrześniu woda opada, a w październiku powstają brody. K. wpada do jeziora Bałchasz pięciu ramionami, których uścia porosłe są mokrem sitowiem i z lądu niedostępne. Początkowo na przestrzeni wiorst 120 K. płynie krainą górską, a dalej, wiorst 120 — stepową. W górnej części rośnie prześliczny las jodłowy, a miejscami także brzozowy; brzegi części stepowej mają charakter pustynny, gdzieniegdzie tylko dają się napotykać zarosłe „czyngilu”, „saksaulu”, i drzewa pojedyncze dzikiej oliwki (Eleagnus angusti folia). Około uścia rzeki dzika oliwka tworzy gęste gaje, a tu i owdzie trafiają się różnolistne topole, zwane przez krajowców turunga (Populus diversifolia). Dolina K-u przy uściu bardzo rozległa (około 160 wiorst □); lecz tylko połowa jej przydatna do uprawy; reszta piaszczysta lub zarosła sitowiem. Łąk w dolnym biegu rzeki niewiele; paszę podnożną stanowi osoka i sitowie. Po prawej stronie starego K-u, o dwanaście wiorst powyżej uścia, pomiędzy piaskowemi pagórkami, znajdują się solne jeziora, zwane Karatygen, z których Kirgizi wywożą rocznie po kilkadziesiąt tysięcy pudów soli. Nad K-em i jego dopływami koczują Kirgizi Wielkiej Ordy, z plemienia Dżałairów. E-Karatassos, bohater wolności greckiej (* r. 1766 w Dobra [w Macedonii]—-f d. 21 stycznia 1830 w Naupaktos); od r. 1790 do 1821 służył w milicyi (Armatole) w Macedonii południowej i czynnie popierał przygotowania do wojny o niepodległość. Na wiosnę r. 1820 wystąpił otwarcie przeciwko panowaniu tureckiemu, został wodzem i walczył w warownej Nauzie z przemocą muzułmańską, przyczem syu jego pierworodny, młodzian wielkich nadziei, poniósł śmierć bohaterską, a żona z trojgiem innych dzieci dostała się do niewoli. K. z dwoma synami przebił się do Missolungi i walczył aż do roku 1830 jako generał, zawsze zwycięski, pod Petą, na Eubei, Skiathos, pod Schomolaką i Termopilami. Drugi syn jego, Demetrius Tsianus (* r. 1798—f 1861), był podczas wojny o niepodległość towarzyszem ojca we wszystkich walkach, potem pierwszym adjutantem króla Ottona, a od r. 1856 namiestnikiem Argolidy. Dowodził powstańcami w r. 1840 i 1854 w Macedonii i u-marł w Białogrodzie podczas podróży objazdowej w celu pobudzenia ludów bałkańskich, ujarzmionych przez Turków, do ogólnego powstania.— Życie jego i jego ojca opisał Philippides (Ateny 1879).

Karategin, górzysta kraina w Azyi Centralnej i państewko w chanacie Buchara, na południowych stokach łańcucha Serapszan i Hissar do doliny Kizil-su. Jest to wązki pas górzysty, wśród którego rzeka Kizil-su, dopływ Amu-Da-ryi, płynie w kierunku zachodnio-południowo-za-chodnim. Po obu stronach doliny tej rzeki wznoszą się góry gnejsowe, granitowe i łupko-

we; po stronie północnej są to góry Koksu, należące do sy8tematu Thian-Szanu, na 6 000 m. wysokie; po stronie południowej—góry Tuperek, na 6 700 m. wysokie, należące do Pamiru. Oba te łańcuchy są silnie zlodowacone. Dno doliny jest przeważnie stepowe,—stoki gór są w części pokryte pastwiskami, w części rumowiskiem skal-nem.

z. N.

R.

R.

u.

(T. III str. 444).

Karawana (z perskiego: Kar van, t. j. prowadzący handel), nazwa dawana zwykle licznym, mianowicie kupieckim, po Azyi, Afryce podróżującym towarzystwom, które w celach handlowych lub dla odbycia pobożnej pielgrzymki w dalszą udając się drogę, jednoczą się, zapewniając sobie wzajemną w potrzebie pomoc i obronę. Jedna taka karawana liczy niekiedy do 1 000 i więcej wielbłądów, które, obładowane towarami, postępując rzędem jeden za drugim, tworzą łańcuch

Obszar kraju wynosi przeszło 10 790 kim. □, liczba m-ców około 60 000; są to w części Tadżykowie, m-cy miast, w części Kirgizi i Uzbeki, prowadzący życie koczownicze. Głów-nem miastem jest Garn lub Harn nad rzeką Kizil-su.

Karatheodory Aleksander (Iskander pasza), mąż stanu turecki (* 1833 w Konstantynopolu ze znakomitej rodziny greckiej); świetnie odbywszy studya naukowe w Konstantynopolu i w Paryżu, wstąpił do służby dyplomatycznej u Wysokiej Porty; był w kilku stolicach europejskich sekretarzem poselstwa, poczem Aoli Pasza powołał go do ministeryum spraw zagranicznych. R. 1869 ożenił się z córką księcia sa-moskiego, Musura, potem przez czas pewien posłował w Rzymie, a w r. 1876 został podsekretarzem stauu (musteczarem) w ministeryum. W r. 1878 wyniesiony do godności paszy, wysłany był jako pierwszy pełnomocnik na Kongres berliński, a po odbyciu jego, traktował w Wiedniu z rządem austryackim o okkupacyę Bośnii i Hercegowiny. W listopadzie r. 1878 otrzymał nomina-cyę na generał-gubernatora Krety, a d. 4 grudnia tegoż roku na ministra spraw zagranicznych. W r. 1885 wyniesiony do godności księcia Samos, w r. 1895 został powtórnie gubernatorem Krety. K. znany jest także z prac swych naukowych, szczególnie jako hellenista.

Karatsu, miasto portowe w prowincyi japońskiej Hizen, na wyspie Kiusiu, na północ od Nagasaki, nad rz. Genkai-nada, liczy do 8 000 m-ców, trudniących się wyrobem porcelany i wydobywaniem węgla kamiennego. W 1889 r. otwarto port dla handlu obcego.

Karatygin Andrzej, artysta dramatyczny rossyjski (* 1774—f 1831), syn ogrodnika nadwornego, ukończywszy szkołę deklamacyi, został przyjęty do teatru i przez pewien czas był reżyserem. Od r. 1794 aż do śmierci prowadził dziennik szczegółowy, z którego Arapow korzystał w swojej „Letopisi russkago tieatra”, a syn jego, Piotr K., w swoich „Zapiskach”. Prócz Piotra, który był komikiem pierwszorzędnym, miał K. drugiego syna, Bazylego, który odznaczył się jako tragik znakomity i zdolny tłómacz sztuk teatralnych z obcych języków.

Karatygin Piotr, syn Piotra, wnuk Andrzeja, literat rossyjski (* 1833—f 1888); służył zrazu w departamencie handlu zagranicznego, w roku 1857 przez pewien czas był aktorem; potem się oddał pracy literaakiej i w czasopiśmie „Istori-czeskij Wiestnik” ogłosił: „P. S. Potiemkin” (1883); ńA. I. Osterman” (1884); „Dubbelt i Ben-kendorf” (1887); „Cenzura wre mień Pawła” (1886) i inne. W czasopiśmie „Russkaja Stari-na”: „I. K. Ajwazowskij i jego chudożestwien-naja diejatielnost'” (1878); „Cholernoje kładbi-szcze na Kulikowom polje 1831” (1878); „Im-pieratrica Marija Aleksandrowna” (1881); „Na-talja Nikołajewna Puszkina w 1829—1837 gg.” (1883); „Szewczenko” (1880); „Troicko-Siergie-jewa primorskaja pustyń, 1735 — 1885” (1885) i wiele innych. W swoim czasie obudziły żywe zajęcie dwa historyczno-mistyczne romanse K-a: „Czernokniżniki” i „Zakołdowannoje zierkało” (Zaczarowane zwierciadło). K. był gruntownie obeznany z dziejami teatru rossyjskiego i, korzystając z „Zapisków” swego ojca, dziennika swego dziada i innych źródeł, zebrał bardzo cenny materyał do historyi sceny rossyjskiej, — część tej pracy ogłosiła „Russkaja Starina”, część „ Jeżeniedielnoje Nowoje Wremia” (życiorysy kilku artystów i artystek dramatycznych). Z innych prac jego zasługują na uwagę obszerne studya p. t. „Istorija tajnych religioznych ob-szczestw”.— „Słownik encykloped. Brockhausa i Efrona.”.

Karawajew Władimir (*w Wiatce d. 8 lipca starego stylu r. 1811—f w Kijowie w r.

1892), lekarz. Po skończeniu szkół w mieście rodzinnem do nauk lekarskich przykładał się w Kazaniu od r. 1824 do 1831, poczem udał się do Petersbnrga. Lata 1834 i 1835 spędził na kształceniu się dalszem w Berlinie i Getyndze, nakoniec od r. 1836 do 1838 doskonalił się w chirurgii w Dorpacie i tam też po obronieniu rozprawy „De phlebitide traumatica” (r. 1838) przyznano mu dyplom doktorski. W roku 1839 został ordynatorem szpitala marynarki w Kronsztadzie, lecz już w roku następnym o-puścił to stanowisko, otrzymawszy w Kijowie profesurę nadzwyczajną chirurgii; profesorem zwyczajnym został w r. 1842. Stanowisko to zajmował niemal do śmierci, używając zasłużonej sławy dobrego chirurga, oraz znawcy chorób ocznych, również jako profesor kliniczny był ceniony powszechnie.—Napisał: Kurs opera-cyj chirurgicznych (Kijów 1858, wyd. 2-e t-że 1861), Chirurgię operacyjną (tamże 1881) i wiele prac drobniejszych, przeważnie treści chirurgicznej, poumieszczanych w wydawnictwach pe-ryodycznych rossyjskich; pisał także po niemiecku. — Por, „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte”

Dr J. p.

niekiedy na milę długi. Najsławniejszemi karawanami są te, które corocznie w pewnych stałych porach przewożą z Afryki i Lewantu do Mekki pobożnych mahometańskich pielgrzymów. Karawany afrykańskie wychodzą z Kairu; lewanckie zaś czyli z Turcyi azyatyckiej, wyprawiane są zwykle z Damaszku. Ta ostatnia, niekiedy 30 do 50 000 pielgrzymów licząca, zostaje pod szczególną opieką tureckiego sułtana. Karawany perskie zbierają się w Bagdadzie, a wsiadają na okręty w Bassorze. Prowadzą one rozległy handel. Ciężkiemi karawanami zowią na Wschodzie te, w których waga ładunku na jednego wielbłąda wynosi 500 do 600 funtów; wielbłądy, połową tego ładunku, dla przyśpieszenia jazdy, obciążone, stanowią lekką karawanę: pierwsze odbywają cztery, drugie pięć mil na dzień. Wogóle ruch karawan jest regularny: zbierają się one w pewnych stale oznaczonych miejscach i czasach i w oznaczonych również dniach puszczają się w drogę. Stały ten zakres zastosowany jest do stanu powietrza; nie wszystkie bowiem okolice w jednym czasie mogą być dogodnie prze-bywane. Przewódzca karawany, udającej się do Mekki, zwykle pod zbrojną strażą podróżującej, zowie się E m i r-e 1-hadż, czyli książę pielgrzymów. Karawany kupieckie obierają z pośród siebie naczelnika i ten przybiera tytuł karawan-baszy. Handel pomiędzy Trypolisem a krajami środkowej Afryki odbywa się wyłącznie za pośrednictwem stale kursujących karawan, które zwykle w miesiącu kwietniu i maju stają w Try-polisie. Takie karawany krążą również pomiędzy Darfurem a Egiptem.

Karawanki, odnoga Alp Julijskich, ob. Alpy. Karawanowy handel istnieje od niepamiętnych czasów i jest najbardziej rozpowszechniony w Afryce i w Azyi, aczkolwiek i w innych częściach świata bywa prowadzony. W najmniejszych rozmiarach istnieje w Europie, mianowicie w południowo-wschodniej Rossyi, poniżej 47° szerok. północnej i znajduje się głównie w rękach nadwołżańskich Kałmyków, którzy używają wielbłąda jako siły pociągowej. W rozległych krainach Azyi północnej, zajętych zwłaszcza przez tundry, zwierzętami jucznemi handlu K-ego są: pies i renifer, zaprzęgane do sani. Przedmiotami handlu są: najpierw kopalny ząb mamuta, dalej skóry i towary europejskie. Za główne targowiska tamtejszego handlu K-ego uchodzą: Tobolsk na zachodzie, Irkuck na południu i Ja-kuck na północo-wschodzie. We wschodniej Syberyi zwierzęciem karawanowem jest koń ja-kucki, który pod względem wytrwałości i skromnych potrzeb w niczem nie ustępuje wielbłądowi. Wogóle jednak w Azyi zachodniej, środkowej, po części w Chinach, a w stopniu jeszcze mniejszym w Indyi, handel K. odbywa się na wielbłądach: o jednym garbie na zachodzie i w A-rabii, o dwu garbach—w głębi Azyi. Tutaj, a zwłaszcza w Tybecie, prowadzenie handlu

K-ego za pomocą wielbłądów napotyka na niezmierne trudności, ponieważ paszy dla zwierząt w niektórych krainach brak zupełnie, a oazy, studnie i stacye karawanowe znajdują się przy kilku zaledwie traktach w dostatecznej ilości. Do najważniejszych tutejszych dróg karawanowych należy trakt, wiodący z Taszkientu na południe od jeziora Bałkasz, doliną rz. Ili do Kul-dży, następnie wzdłuż stoków północnych Tien-szaniu w kierunku wschodnim aż do Barkulu. Pomiędzy Barkulem i Chami trakt przekracza Tien-szań i pustynię, przez Busifan prowadzi do Su-czu-fu i dalej wzdłuż stoków północnych Nań-szaniu do Lanczau nad rz. Hoangho. Stąd przez prowincye chińskie Kansu i Szensi do Singanfu, gdzie droga karawanowa dzieli się na dwie odnogi, z których jedna wiedzie do Pekinu, druga nad Jang-tse-kiang. Inna wielka droga karawanowa w Azyi środkowej prowadzi z Kiachty przez Urgę do Sair-ussu w pustyni Gobi i dalej do Kałganu. Tą drogą odbywa się handel K. pomiędzy Chinami i Syberyą. Głównym jego przedmiotem jest herbata. Wielkich trudności przysparza handlowi K-emu Pamir, przez który prowadzi droga karawanowa z doliny Amu-Daryi do Wschodniego Turkiestanu. Tybet prawie nie posiada dróg, tylko we wschodniej jego stronie leży trakt karawanowy, prowadzący z Lhassy do Batangu i Tant-sien-lu. Siłą pociągową w Tybecie jest yak (bos grunniens), który jest wytrzymalszy na miejscowe zmiany klimatyczne i na brak paszy, niż wielbłąd. Na wysokościach Kuen-luniu i Himalajów handel K. odbywa się za pomocą owiec i kóz, tak, że karawany, idące z Indyj do Tybetu i naodwrót, składają się niekiedy z kilku tysięcy tych stworzeń jucznych, ponieważ na kozę lub owcę niewiele nałożyć można towaru. W krainie górskiej pomiędzy Kaszmirem i Tybetem plemiona miejscowe hodują specyalnie te stworzenia do celów transportowych. Owca lub koza pociągowa potrafi dziennie odbyć 3—4-godzinuą podróż po skałach najniedostępniejszych, przyczem sama po drodze szuka sobie pożywienia. Najwyższą przełęczą w Himalajach, przez którą idzie trakt karawanowy, jest Ibi Gamin (6 819 metr.), prowadzący do Garhvalu, ale handel K. kieruje się tędy rzadko; po większej części handel In-dyi przedniej z Zachodem odbywa się inną drogą karawanową, przez Kauł. W Indyacb handel K. cieszył się z dawien-dawna opieką monarchów, którzy sami wyprawiali karawany i dawali im w celach obrony straż. Siłą pociągową byli ludzie, konie, wielbłądy, zwłaszcza zaś słonie. Główne trakty karawanowe prowadziły przez Kabuł do Baktryi, Parthii, Midii, Persyi i Azyi Mniejszej. W dobie spółczesnej Anglicy ułatwili wielce prowadzenie handlu K-ego w Indyach urządzeniem doskonałych dróg, jak np. z Laho-ru do Peszaweru. Główneini ogniskami handlu K-ego w Indyach są Lahor, Amritsar i Delhi.

Ważnem targowiskiem karawanowem jest także Peszawer, jako punkt wyjścia drogi karawanowej, wiodącej przez przesmyk Chaibar do Kabulu, a stąd przez oazy Gasnu, Kandahar i Herat do Azyi zachodniej. Drogi tej używa handel K. od najdawniejszych czasów; wogóle mówiąc, jest to jedua z najważniejszych dróg handlowych świata wszystkich czasów, jest to droga, którą latorośl winna przedostała się na wschód do Chin, a stamtąd przyszły do nas materye jedwabne, jedwabniki i morwy. Przewóz towarów w Afganistanie odbywa się na wielbłądach, za pośrednictwem Afgańczyków, których jest głównem zajęciem. Handel K. Azyi Mniejszej jest w ścisłym żwiązku z handlem tegoż rodzaju w Afryce północnej. Aż po sam Sudan do dźwigania towarów używany jest tutaj wyłącznie wielbłąd, który szczególnie zdolny jest do odbywania ciężkich podróży pustynnych i do znoszenia dłuższego braku wody. Tam zaś, gdzie po drogach karawanowych zdarzają się często studnie, używany bywa i koń. Granica handlu K-ego na wielbłądach nie kończy się wprawdzie zaraz w Sudanie, ale odtąd coraz więcej posiłkują się koniem, jako stworzeniem jucznem. Szybkość karawan w Saharze dosięga 4 kim. na godzinę. Najważniejsze drogi prowadzą: z Marokko do Timbuktu, z Algieru tamże, z Trypo-lisu, przez Agades do Sokoto i Nigru, przez Murzuk do Kuki, przez Audżilę do Kairu, wreszcie przez Audżilę i Kufrę do Wadai. W okolicach środkowej Afryki handel K. odbywa się za pośrednictwem tragarzy. Ten sposób transportowania towarów odznacza się wielką powolnością i znacznemi kosztami. W skład tego rodzaju karawany, zwanej z arabska „safari” (sa-tar=;droga), wchodzi setnik („vanjampara”), słudzy i tragarze („pagasi”), wreszcie straż zbrojna („askari”). Jedynemi drogami handlowemi w Afryce środkowej są wązkie ścieżyny, po których idzie się zwykle „gęsiego” w następującym porządku: na czele kroczy 10 — 12 zbrojnych, potem kopijnicy i znowu kilku dobrze uzbrojonych ludzi; za nimi idą podróżni, następnie również straż, za którą postępują dobosze z przewodnikiem karawany (kirangosi). Ten dźwiga zwykle ciężar największy i niesie prócz tego koguta karawanowego, który pełni bardzo ważną funkcyę w czasie podróży, ogłasza bowiem początek dnia. Dalej ciągnie się długi szereg tragarzy z towarami, żony i dzieci, wreszcie cały ten pochód zamyka znowu oddział zbrojny. Punktami wyjścia handlu K-ego w Afryce środkowej są miasta portowe na brzegach zachodnim i wschodnim Afryki. Do najważniejszych traktów handlu K-ego, prowadzących od wybrzeży zachodnich wgłąb Afryki, należą drogi: z Loan-dy do Kimbundo, z Bengueli do Bihe i z Mos-samedesu do górnego biegu Zambezi. Od wybrzeży wschodnich prowadzą do śródka kraju drogi, wychodzące z Bagamojo i Mombasa. —

Kuc. poważ, ilustr. Zeaz. 269. T. XXXIV.

J w Ameryce handel K. gra poważną rolę, ale różni się wielce od sposobu prowadzenia tego handlu w starym świecie. Olbrzymie pustynie Ameryki północniej, powyżej 50° szer. pin., zarówno klimatem jak i własnością gruntu, przypominają bardzo Azyę północną. Łowiectwo i rybołówstwo stanowią i tutaj główne zajęcie mieszkańców i dostarczają najważniejszego artykułu dla miejscowego handlu K-ego—skór. Przewóz ich odbywa się za pomocą karawan łodzi z drzewa, korą brzozową obitych. Łodzie te zaiste nazwać można „wodnemi dromaderami”. Prócz tego handel K. tutejszy odbywa się za pomocą koni i psów. Głównemi atoli drogami handlu K-ego są liczne w tych okolicach rzeki. W Stanach Zjedn. obecnie tego rodzaju handel prawie zaginął, ale jeszcze do połowy XIX w. przy zaludnianiu ziem Dalekiego Zachodu grał wybitną rolę. Wszyscy osadnicy Zachodu byli bądź awanturnikami, bądź myśliwymi, którzy przez długi czas utrzymywali stosunki handlowe z koloniami starszemi na Wschodzie wyłącznie za pośrednictwem karawan. Ale karawany te niczem nie były podobne do karawan Starego Świata. Składały się zwykle tylko z kilku ludzi, pod przewodnictwem „mastera” zostających. Siłą pociągową były konie. Karawany udawały się z towarami zazwyczaj na wschód i prowadziły handel zamienny. Skóry, futra i sadło niedźwiedzie zamieniały na sól, towary żelazne itd. Takiż sam handel K. prowadziły Stany Zjednoczone z Meksykiem: karawany wychodziły głównie z okolic Missouri i dążyły do Santa Fé. Wiele z nich miało przeszło 100 osób, liczne wozy na czterech i dwóch kołach naładowane towarami i małe działa do o-brony. Uczestnicy podróży wybierali z pośród siebie kapitana, który pilnował porządku, i dodawali mu do pomocy podnaczelników. Karawany te często bowiem narażane bywały na napaści ze strony Indyan. Obecnie handel Stanów Zjednoczonych z Meksykiem prowadzi się za pomocą dróg żelaznych. W Meksyku, gdzie wobec braku rzek większych handlu wodnego prawie że niema, handel K. zdawien - dawna istnieje. Za czasów starych Azteków prowadzono go w następujący sposób. Po różnych miastach odbywały się duże targi doroczne, na które przychodziły karawany. Staromeksykańskie trakty karawanowe dosięgały na brzegu zatoki Kalifornijskiej aż Culiacanu, a na wschodzie—Texasu. Na polu ziemioznawstwa Meksykanie starożytni położyli wielkie zasługi, ponieważ układali mapy krajów zwiedzanych i składali je do archiwum królewskiego. Kiedy Kortez (Cortez) przygotowywał się do wyprawy przeciwko Hondurasowi, otrzymał od kupców ksicalanckich mapę, na której z największą dokładnością oznaczone były wszystkie drogi, miasta i targowiska, uczęszczane przez karawany. Do przewozu nie używano zwierząt, ale tylko, podobnie jak w Afryce środkowej, ludzi („tlamene”), z których każdy niósł od

100

H.

35 do 40 klg. Obecnie handel K. w Meksyku i w całej Ameryce środkowej prowadzony jest za pomocą mułów, idących nieraz partyami po 200 — 300 sztuk. Największa część Ameryki Południowej pod względem handlowym jest mało rozwinięta. W olbrzymiem dorzeczu rz. Amazonki i jej dopływów, a także w Ijanach Orinoko i Wenezueli przewóz towarów odbywa się wyłącznie na czółnach. Inaczej dzieje się w znacznej części Brazylii: tutaj pomiędzy miastami portowemi a leżącemi w głębi kraju rozwinął się wszędzie, gdzie niema spławnych rzek, handel K. Tak między Rio de Janeiro a Cyabou w prowincyi Matto Grosso kursują prawidłowo karawany, które dla przebycia tej drogi potrzebują 5 miesięcy. Karawany brazylijskie składają się niekiedy z 200—300 mułów i koni. Dowódzca karawany (tropeiro) do utrzymania porządku dobiera sobie do pomocy t. zw. dozorców (arrie-ros), którzy stale konno jadą obok karawany. Na przedzie nadto jedzie kilku jeźdźców zbrojnych, za nimi zaś ciągną muły, zaprzęgnięte po dziesięć do każdego wózka (camarado). W pam-pasach Argentyny dotychczas utrzymuje się handel K., pomimo istnienia tutaj jednej z najlepszych w świecie sieci dróg wodnych. Przyczyną tego jest wrodzona niechęć mieszkańców tutejszych, Gauchów, do żeglugi. Argentyńska karawana składa się zwykle z 14 niezgrabnych wozów dwukołowych, mających koła dwumetrowej średnicy. Każdy wóz taki wiezie 20 — 25 metr. sześciennych towaru i ciągniony bywa przez 6—12 wołów. Pochód karawanowy odbywa się bardzo wolno, a większe podróże niekiedy trwają od 10 do 12 miesięcy, w czem połowa przypada na odpoczynek. Dowódzca karawany (ca-pataz) ma wielką władzę i jeżeli nawet ukarze zuchwalca śmiercią, nie jest odpowiedzialny, ponieważ zawsze może się wytłómaezyć, że miał ku temu dostateczne powody. Karawany argentyńskie zawsze ciągną zbrojno: na każdy wóz liczy się jedna strzelba, a często na pierwszym wozie leży nabite małe działo połowę. Przeciwko napaściom ze strony Indyan karawany bronią się, tworząc szaniec z wozów. W czasach najnowszych przeprowadzono w Argentynie wiele kolei żelaznych, które, naturalnie, wpłynęły bardzo na znaczne zmniejszenie się handlu K-go. Przewóz towarów przez Andy odbywa się za pomocą mułów i lam. Drogi przez te góry są bardzo uciążliwe, zwłaszcza w Peru, gdzie rok rocznie wiele zwierząt jucznych w czasie podróży ginie; a stosy padłych zastępują niejako drogowskazy. Zgubnemi dla handlu karawanowego przez Andy są również zamiecie śnieżne, połączone z piorunami. Lamy, jako siła pociągowa, obecnie coraz mniej znajdują zastosowania, ponieważ są mniej wytrwałe, niż muły. W Australii handel K. nie jest rozwinięty. Próby poczynione tam z wielbłądem prowadzone były raczej dla celów naukowych, niż handlowych.—

Zasługują wreszcie na wzmiankę karawany marynarskie, które w czasach Średniowiecznych wyprawiano w celu skuteczniejszej obrony przeciwko rozbójnikom morskim. — Por. K. Andree „Geographie des Welthandels”.

Karawan-seraj jest to nazwa nadawana dużym budowlom publicznym na Wschodzie, stojącym przy drogach karawanowych po miastach handlowych lub w pustyni i mającym na celu służyć za przytułek i postój dla podróżnych. Niekiedy K-je są zbudowane z przepychem, ale zawsze bez sprzętów, tak, że podróżny musi z sobą przywozić pościel i dywany, zarówno jak i jedzenie dla siebie i dla swoich zwierząt; na miejscu jest tylko woda, niekiedy zdaleka sprowadzona wielkim kosztem. K. jest zwykle budynkiem czworokątnym ze studnią i cysterną po środku do pojenia zwierząt i mycia się podróżnych przed modlitwą. K-je mają przeważnie charakter forteczki w celu zabezpieczenia od napaści rozbójników. Po miastach K-je są to jedno- lub dwupiętrowe budowle czworoboczne z podwórzem wewnątrz. Dokoła podwórza ciągną się szeregiem stajnie, z których prowadzą wschody na galeryę do piętr wyższych. Tam są składy kupców i ich mieszkania. Na dole mieszczą się zwierzęta. W Turcyi K-je nazywają się pospolicie „chanami”.—Już starożytni królowie perscy wznosili tego rodzaju stacye karawanowe i Herodot wspomina, że spotykał je po drodze z Suzy do Sard i Efezu. Podobnież władzcy indyjscy budowali K-je. Mandelslo natrafił w Agryi, mieście Wielkiego Mogoła, w r. 1638 przeszło 80 K-serajów. Za panowania monarchów muzułmańskich wznoszenie K-serajów uważano za uczynek miłosierny i Bogu miły i liczni władzcy, kupcy bogaci i wybitniejsi dygnitarze, budowali je własnym, często znacznym, kosztem. Z sułtanów tureckich zwłaszcza pod tym względem zasłynęli: Murad I, Mahomet II, Sulejman i Ahmet IV; z perskich władzców: szach Abbas II i jego matka, a w Azyi Środkowej Abdullach, chan Szejbanu. Obecnie rzeczywiste K-seraje przechowały się jeszcze w Per-syi, ale i tutaj coraz szybciej znikają wobec przeprowadzenia lepszej i szybszej kommuni-kacyi.

Karawella, nazwa statków z XV i XVI wieku, różnej wielkości i postaci. Na K-ch odbywały się podróże Kolumba, Vasco de Gamy i innych ówczesnych żeglarzy. We Francyi dziś jeszcze K-ami nazywają pewien rodzaj statków rybackich.

Karawełow Ljuben, polityk i pisarz bułgarski (* 1837 r.—f 21 stycznia 1879). Syn zamożnego włościanina z Rumelii wschodniej, po ukończeniu początkowej szkoły ludowej odbył wraz z ojcem podróż po kraju rodzinnym oraz Serbii i Turcyi. W 1858 r. dostał się K. do Moskwy, gdzie uczęszczał, jako wolny słuchacz, na fakultet historyczno-filologiczny uniwersytetu

nemi siłami zdołają Bułgarzy odzyskać niepodległość polityczną. Zniechęcony niepowodzeniami, powrócił K. do piśmiennictwa belletrystycznego i naukowego. Od 1875 wydawał pismo naukowe: „Znanje”. Po okkupacyi rossyjskiej w 1878 r. K. ognisko swej propagandy przeniósł do Terno-wy, potem do Ruszczuku, gdzie zmarł na chorobę płucną w pierwszym miesiącu wyzwolenia Bulgaryi, w chwili otwarcia pierwszego sejmu narodowego. Utwory K-a w 8-u tomach wydał w Ruszczuku Zacharyasz Stojanow (1886, niedokończone).—Porów.: S t o j a n o w „Ljuben i nie-gowitje klewietnicy”, oraz tegoż „Czrti ot żiwo-ta i literaturnata diejatielnost' na Ljubena K-a” (Plowdiw 1885); Wie licz ko w „L. K.” — artykuł w miesięczniku sofijskim „Diennica,” (1890, 1.1) i „Biełgradski Prehled” (1897, kwiecień).

tamecznego, należąc przytem do kółka młodych pisarzy bułgarskich, przebywających w tym czasie w Moskwie (Żinzifow, Bonczow, Drinow). W 1861 r. po kilku próbach poetyckich wydał po rossyjsku zbiór pieśni ludowych bułgarskich: „Pamjatniki narodnago by ta Bołgar”; w latach 1860—62 brał czynny udział w wydawnictwie moskiewskich studentów Bułgarów: „Bratski trud” (po bulg.). W 1863 r. zaczęły się ukazywać w miesięcznikach rossyjskich powiastki i nowelki K-a z życia narodowego bułgarskiego, wydane następnie w oddzielnej książce: „Stranicy iz kni-gi stradanij bołgarskago plemieni” (Moskwa 1868; wydanie drugie—1894); częściowo sam K., częściowo inni autorowie przetłómaczyli je później na język bułgarski i serbski. Dość słabe pod względem obrobienia artystycznego, wyróżniają się za to szczerością, zapałem młodzieńczym i uczuciem gorącej miłości ojczyzny; malując ja-skrawemi barwami ucisk Turków i cierpienia ludu bułgarskiego, K. z wielką energią pobudza swych braci do podjęcia walki z wrogami. Jako skraj ny przedstawiciel idei rewolucyjnych, oddziałał podniecająco ua młodzież współczesną, chociaż i dzisiaj w ubogiej literaturze bułgarskiej utwory K-a zajmują niepoślednie miejsce. W 1867 r., chcąc być bliżej teatru walki, przeniósł się K. do Białogrodu; później przebywał w Austryi, to znów w Rumunii, przez czas krótki, gdyż władze tych państw, bądź zaprzyjaźnione z Turcyą, bądź w obawie narażenia się jej, nie pozwalały mu na dłuższy pobyt w obrębie swych granic. W 1868 r. został nawet aresztowany przez władze węgierskie na żądanie Serbii, posądzającej go o udział w morderstwie księcia Michała; lecz po 6-miesięcznem więzieniu, uniewinniony przez sąd, odzyskał wolność. Niepowodzenia stronnictwa rewolucyjnego odbiły się na pognębieniu młodzieży bułgarskiej. Chcąc wzmocnić ją na duchu, K., osiedliwszy się w Bukareszcie, zaczyna od r. 1869 wydawać we własnej drukarni organ rewolucyjny „Swoboda”, przytem zajmuje się czynnie agitacyą w sprawie wyzwolenia Bulga-ryi. We wrześniu 1870 r. pod jego przewodnictwem odbył się w Bukareszcie Kongres rewolucyjny, na którym zorganizowano tajne komitety agitacyjne w całym kraju, powierzając ster centralnego (w Bukareszcie) K-owi. Wypadki 1872 r. stłumiły rozwój tego ruchu. K., skompromitowany wobec Turcyi, która zażądała od władzy rumuńskiej wydania go, uciekł z Bukaresztu do Serbii, wkrótce jednak powrócił i zaczął wydawać pismo „Niezawisimost'”. Wśród emigrantów w Bukareszcie wywiązały się spory i niechęć ku K-owi, który trzymał się na uboczu zarówno od stonnictwa zachowawczego starszego, wierzącego w reformy Turcyi pod naciskiem Ros-syi, jak i młodszego, pokładającego nadzieję w pomocy mocarstw obcych. K., demokrata i republikanin, był nieprzyjaźnie usposobionym wzglę dem interwencyi Rossyi, twierdząc, iż tylko włas-

Karawełow Petko (Piotr), wybitny działacz polityczny bułgarski (* r. 1840 w Kaloferze — f d. 7 lutego r. 1903 w Sofii). Dzięki poparciu starszego brata (ob. Ljuben K.) ukończył w Moskwie gimnazyum, a następnie uniwersytet (wydział prawny), poczem był nauczycielem w Poł-tawie i Filippopolu. Kiedy po wojnie turecko-ros3yjskiej w r. 1878 książę Czerkaski urządzał władze cywilne w Bulgaryi, K. z jego polecenia został wicegubernatorem Widdynu. W roku 1879 powołany do pierwszego zgromadzenia narodowego w Tymowie, K., świetny mówca i znawca doskonały prawa konstytucyjnego, jako prze-wódzca radykałów brał czynny udział w ułożeniu konstytucyi tyrnowskiej, zaznaczając swe niechętne względem projektu rossyjskiego usposobienie. Gdy książę Aleksander Battenberski utworzył pierwsze ministeryum zachowawcze, na czele oppozycyi stanęli: K. Cankow, Sławejkow i Stambułów. W marcu r. 1880 w gabinecie liberalnym Cankowa K. objął tekę ministra skarbu. Wkrótce nastąpiły nieporozumienia między bardziej umiarkowanym i ostrożnym Cankowem a radykalnym i stanowczym K-em. W listopadzie tegoż roku K. stanął na czele rządów jako prezes ministrów. Po zamachu stanu 27 kwiet. r. 1881 usunął się w strony rodzinne; czas jakiś był nauczycielem, a potem burmistrzem w Filippopolu, poświęcając się podczas swego tam pobytu szerzenin idei wielkobulgarskich w Rumelii wschodniej, a równocześnie agitując energicznie przeciwko polityce ministrów rossyjskich, Sobolewa i Kaulbarsa, w celu wyzwolenia Bulgaryi z pod wpływu Rossyi. W r. 1883 powrócił do Sofii, a po obaleniu ministeryum Cau-kowa został w r. 1884 wybrany na prezydenta SobraDja. Za jego rządów od czerwca r. 1884 do sierpnia 1886 nastąpiło zjednoczenie Księstwa z Rumelią wschodnią, która urzędownie otrzymała nazwę południowej Bulgaryi (1885). Zajęcie Rumelii pociągnęło za sobą wojnę z Serbią, zakończoną pomyślnie dla Bulgaryi po dwutygodniowej walce, przytem wielkie niezadowolenie rządu rossyjskiego, który dla zamanifestowania swej niechęci odwołał oficerów rossyj-skich z armii bułgarskiej. Po wybuchu rewo-lucyi pałacowej d. 21 sierpnia r. 1886 wraz z księciem Aleksandrem upadł i K., wówczas wespół z Mutkurowem i Stambułowem wywołał on przeciwrewolucyę, która przywróciła chwilowo rządy księcia, lecz wrogie usposobienie rządu rossyjskiego skłoniło Aleksandra do zrzeczenia się tronu; abdykując w d. 7 września, mianował jednym z regentów K-a, obok Stambułowa i Mutkurowa. K. nie podzielał planów i zapatrywań politycznych Stambułowa, skutkiem czego musiał się usunąć z regencyi; podejrzany o zdradę stanu, został aresztowany w marcu r. 1887 i wtrącony do więzienia, lecz wkrótce odzyskał wolność. Ze wstąpieniem na tron ks. Ferdynanda Koburskiego K. staje się obok Can-kowa jednym z dwu głośnych wodzów oppozy-cyi „nielegalnej”, która, uznając wybór księcia za bezprawny, występowała wrogo przeciwko rządowi, działając środkami rewolucyjnemi; wodzowie oppozycyi „legalnej”, bardziej umiarkowanej: Stoiłow, Radosław, Naczewicz, wchodząc do ministeryum, godzili się z rządem i chwilowo przerywali walkę. Wkrótce stronuictwo K-a znalazło się w położeniu, uniemożliwiającem dalsze działanie, gdyż organ rewolucyjny „Tyr-nowska Konstitucija” zamknięto, a do sobrauja wstępu nie mieli. W r. 1892 rząd stambułow-ski, posądzając K-a o uczestnictwo w zabójstwie ministra skarbu, Belczewa, oddał go pod sąd wojenny, który bez żadnych wyraźnych dowodów winy skazał K-a na pięcioletnie więzienie. Przewrót z d. 18 maja r. 1894, obalający ministeryum Stambułowa, nie zmienił położenia K-a; zaproponowano mu wprawdzie odzyskanie wolności pod warunkiem zaniechania oppozycyi przeciwko ks. Ferdynandowi, lecz K. propozy-cyę odrzucił. Na wyborach we wrześniu roku 1894 karaweliści zdołali wprowadzić do zgromadzenia narodowego zaledwie kilku ludzi ze swego stronnictwa. Sam K. odsiadywał tymczasem więzienie w Czarnej Damii (w Sofii), oddając się pracy naukowej. W grudniu r. 1894 wskutek amnestyi odzyskał wolność, usunął się jednak od życia politycznego. W marcu r. 1901 stanął raz jeszcze na czele ministeryum, lecz już w kilka miesięcy podał się do dymissyi. K. był jednym z nielicznych w Bulgaryi wszechstronnie wykształconych ludzi; drugą cechą, przyznawaną mu nawet przez wrogów, była nie zaprzeczona uczciwość i czystość charakteru. Przez cały czas władzy i zaszczytów nie zebrał nawet niewielkiego majątku osobistego, a rodzina jego utrzymuje się z zarobków żony K-a, nauczycielki języków cudzoziemskich w Ruszczu-ku.—Por. Jire cek „Das Fürstenthum Bulgarien” (Wiedeń 1891); Huhn „Aus der bulgarischen Sturmzeit” (Lipsk 1886); „Diełoto po zagowora za ubijstwoto na Niegowo Carske Wisoczestwo

Kniaźja i Stambułowa i ubijstwoto na Bjelcze-wa” (Sofia 1892).

Karazin Bazyli, założyciel uniwersytetu charkowskiego (* w r. 1773 we wsi Kurczyku w gubernii Charkowskiej, powiecie Bogoduchow-skim—f 4 listopada 1842 r. tamże). Wstąpiwszy do wojska, uczęszczał do szkoły górniczej w Petersburgu, pilnie kształcąc się obok tego prywatnie. R. 1798 chciał potajemnie umknąć za granicę w celu zdobycia szerszej wiedzy, ale został schwytany i byłby poniósł srogą karę, gdyby nie to, że uprzedził raport officyalny prywatnym pokornym listem do cesarza. Po wstąpieniu na tron Aleksandra I K. potajemnie położył w jego gabinecie bezimienny, ale szczery i śmiały list, zawierający cały program pano-wauia, opartego na zaufaniu opinii powszechnej. Aleksander nakazał wyśledzić autora, zawezwał go, przyjął łaskawie i pozwolił mu zawsze zwracać się do siebie w sprawach publicznych. Jak w tym liście, tak też i w późniejszych swoich memoryałaeh, składanych Aleksandrowi i Mikołajowi, K. występował jako gorący obrońca samodzielności społecznej i oświaty. Dwu tym zasadom poświęcił on całe swe życie, cierpiał za nie, lecz wiernym im pozostał do śmierci. K. niedługo się cieszył zupełuem zaufaniem cesarza Aleksandra (ledwie 3 lata), lecz i w tym krótkim czasie zdołał wiele uczynić dla oświecenia Rossyi. Jego-to pomysłem było osobne ministeryum oświecenia narodowego, w którem też sam odegrał rolę wybitną, jako dyrektor głównego zarządu szkół. On-to przeważnie nakreślił prawidła wykształcenia narodowego i projekty ustaw uniwersyteckich i akademickich; z jego inicyatywy powstał organ specyalny ministeryum „Jeżemiesiacznyja soezinienija ob uspie-chaeh narodnago proswieszczenija”; wreszcie on był istotnym sprawcą założenia uniwersytetu charkowskiego, który też wybrał go na swego członka honorowego, a obecnie zamyśla o wystawieniu mu pomnika. W r. 1804 K. musiał opuścić ministeryum, ale nie przestawał się zajmować ojczystemi sprawami politycznemi, za co więziony był w twierdzy szlisselburskiej, a potem internowany w swym majątku, gdzie całkiem się poświęcił pracom naukowym: założył pracownię chemiczną i obserwatoryum meteorologiczne (pierwsze w gub. Charkowskiej), usiłował podnieść gospodarstwo rolne przez zaprowadzenie nowych narzędzi i ustanowienie sta-cyi doświadczalnej, zgromadził bogatą bibliotekę, założył wzorową szkołę ludową; dał swoim włościanom samorząd i za niewielki wykup grunta dziedziczne; zawiązał Towarzystwo filotechniczne z rozległym zakresem działalności itd. Z prac jego naukowych największe znaczenie mają dzieła meteorologiczne, ogłaszane po różnych czasopismach; wiele z jego pomysłów przyjęło się dopiero później. — Porów.: G. Danilewskij w czasop. „Ukraiuskaja Starina”; D. Bagalej „Proswietitiel-

R.

NH₂

Pot

Ślina

Żółć

Mleko

naja diejatielnost' W. N. K-a” i życiorys jego p. Abramowa w zbiorze Pawlenka „Żiźń zamie-czatielnych ludiej”.

Karazin Mikołaj, artysta-etnograf i literat rossyjski, wnuk Bazylego (* r. 1842). W dwudziestym roku życia wstąpił do wojska w Tur-kiestańskim okręgu wojennym i przepędził lat 9 w Azyi środkowej, biorąc udział we wszystkich wyprawach, zmierzających do ujarzmienia tej krainy. Uczestniczył również w ekspedycyi naukowej nad Amu-Daryę, która mu nastręczyła sposobność do zebrania bogatego materyału etnograficznego i albumowego. Wziąwszy dymissyę r. 1871, oddał się pracy naukowej i artystycznej. Napisał wiele romansów, powieści i szkiców, przeważnie malujących życie Azyi środkowej; wiele z nich ukazało się najpierw w czasopiśmie „Dieło” w dziewiątem dziesięcioleciu z. w. Osobno wyszły: „W porochowom dymu” (Petersburg 1871); „Dwunogij wołk”, przełóż, na język niemiecki; „W kamyszach” (wyd. 2-e 1879); „Warwara Ljepko i jeja siemja” (1879) i bardzo wiele innych. W utworach swoich literackich K. stara się więcej o efektowność i o fabułę zajmującą, niżli o prawdę artystyczną i etnograficzną. Jednocześnie z wystąpieniem na polu literackiem K. dał się poznać publiczności jako rysownik i winiecista. Pierwsze rysunki jego, rytowane na drzewie, ukazały się najpierw w tygodniku petersburskim „Wsiemirnaja illu-stracija” r. 1871. Odtąd stale zaopatrywał ilu-stracyami swojemi nietylko rossyjskie, ale niekiedy i zagraniczne wydawnictwa, odtwarzając przeważnie sceny batalistyczne i etnograficzne, ale śmiało także traktując i wszelkie inne te-rnata. Liczba wykonanych przez niego obrazków, szkiców i winietek jest ogromna a wszystkie świadczą o talencie niewątpliwym artysty, który wszakże słaby jest w rysunku i ugania się prze-dewszystkiem za siłą techniki i efektowuością kompozycyi, ze szkodą prawdy i powagi treści.— „Słownik Encyklop.” Brockhausa i Efrona. k.

Karbamid, czyli amid kwasu węglowego :

NE

zawdzięcza swą pospolitą nazwę mocznika obecności swej w urynie ludzi i zwierząt mięsożernych; występuje także w ekskrementach gadów i ptaków drapieżnych (w ekskrementach ptactwa, żywiącego się pokarmami roślinnemi, mocznika nie znaleziono), w sokach i tkankach organizmów zwierzęcych. Zawartość mocznika w urynie ludzkiej sięga 2 — 3°/₀, a ilość tego związku, wydzielona przez organizm ludzki w przeciągu 24 godzin, wynosi mniej więcej 30 gr. W urynie mężczyzn procentowa zawartość mocznika jest wyższą niż w urynie kobiet, a dzieci wydzielają bezwzględnie mniej, względnie zaś do wielkości swego ciała więcej K-u niż dorośli. Podług badań Picarda różne ciecze organizmu ludzkiego zawierają następujące % mocznika:

„Humor aqueus” oka 0.500°/0 0.088% 0.035% 0.030% 0.013%.

Krew ludzka według Wurtza zawiera 0.0192%, według Picarda—0.016°/₀. Stan chorobliwy organizmu zmienia powyższe cyfry zależnie od charakteru choroby, np. pot człowieka chorego na cholerę często jest tak obfity w mocznik, że na ciele wydzielają się kryształki K-u. Pierwszy raz mocznik został wyosobniony z uryny w r. 1773 w stanie nieczystym przez H. M. Rouelle’a, zupełnie czysty mocznik otrzymał dopiero Prout w r. 1818. W 1828 Fryderyk Vohler, uczeń Berzeliusa, a współpracownik Liebiga, otrzymał syntetycznie przez stężanie roztworów(NH₄)₂S04 i KCNO mocznik zupełnie taki, jaki wyosobniono wcześniej z uryny, lecz natury chemicznej tego związku ani Vöhler, ani Liebig, pomimo licznych zabiegów, nie wyświetlili. Jednakże synteza Vöhlera należy do najwspanialszych zdobyczy naukowych ze względu na pierwszorzędne znaczenie w historyi rozwoju nie tylko pojęć chemicznych, lecz i ogólnych poglądów przyrodniczych. Tworząc wbrew ówczesnym poglądom z substancyj nieorganicznych (co znaczyło wówczas: pochodzących nie z organizmów) — mocznik, związek stanowiący końcowy produkt przemiany materyi azotowej w organizmie żywym, Vöhler zachwiał wiarę w potęgę siły życiowej (vis vitalis), która jedynie, zdaniem ówczesnych przyrodników, była zdolną do wytwarzania najrozmaitszych substancyj w ciele istot żyjących. Wierzono, że związki, wytwarzane przez organizm, nie mogą być otrzymane poza takowym, a wiara ta hamowała myśl ludzką w dociekaniu prawdy: badano t. zw. „organiczne” (pochodzące z organizmów) substancye, rozkładano je na ciała prostsze, lecz nigdy nie próbowano iść drogą odwrotną—odtworzyć substancyę organiczną więcej złożoną z mniej złożonych, nie ośmielano się poprostu wkraczać w dziedzinę królowania tajemniczej a potężnej vis vitalis. Wskutek tego chemia związków węgla posiadała charakter analityczny, przez Vohlerowską reak-cyę otwiera się nowy horyzont—synteza. Natura chemiczna mocznika została zupełnie wyświetlona w r. 1858 przez Jakóba Natansona (ob.), dwiema syntezami: 1) przez działanie amoniaku na dwuchlorek kwasu węglanego:

Cl

Cl

NH.

NH,

=2NH₃ 4- •

NH.CO.NH. CO.NH

CO

nh₂

5 je*

NH₂

NH₂

XI! /

C=0

NH₂

Fr. Zn.

NHR

Fr. Zn.

NH₂

C=0 -|-2NH₃= C=0 +2HC1

nh₂

i 2) przez działanie amoniaku na estry kw. wę-glanego przy 180°:

OC₂H₅

C=0    -f-2NH₃^C=0    -f- 2C₂H₅OH.

oc₂h₅

Obie te reakoye, będące ogólnemi reakcyami otrzymania amidów kwasów, wskazują bezpośrednio, że mocznik jest amidem kw. węglanego, czyli karbamidem. Obok wspomnianych istnieją jeszcze liczne sposoby otrzymywania mocznika, lecz posiadają one tylko teoretyczne znaczenie. Obecnie mocznik się otrzymuje z uryny psów, karmionych mięsem, lecz najczęściej przez syntezę Vöhlera. Mocznik jest ciałem stałem, krystalizuje w pięknych pryzmatach, podobnych do kryształów saletry potasowej, posiada orzeźwiający smak, topi się przy 132°, ogrzany wyżej traci amoniak i daje biuret:

NH₂ nh₂

c—o + o=c=nh₃4-nh₂.co.nh.co.nh₂.

Ten ostatni przy dalszem ogrzewaniu łączy się z jedną cząsteczką mocznika i daje kw. cyanu-rowy:

NHpjCO.NH.CO.NHp NHjCO. Ng^-

W charakterze aminów daje K. z kwasami sole, z pośród których wymienić należy azotan C0.(NH₂)₂HN0₃ i szczawian 2C0(NH₂)₂.C₂H₂0₄. Ze względu na swą trudną rozpuszczalność w roztworach wspomnianych kwasów sole te służą do strącania mocznika z uryny. W charakterze amidów mocznik daje z pewnemi tlenkami i solami podwójne związki, np. CH₄N₂0.2Hg0. Przez ogrzewanie mocznika z kwaśną lub alkaliczną, a nawet czystą wodą, zachodzi hydratacya (uwodnienie) tego związku, przez co powstaje wę-onh₄

glan amonu C=0    -|-2H₂0 — C—O onh₄ żeli do reakcyi był użyty kwas, to ostateczne-mi produktami są C0₃ i sól amoniakalna wziętego kw.; jeżeli zaś w celu wywołania hydrata-cyi posiłkowano się ługiem, to powstaje węglan danej zasady i amoniak. Reakcya hydratacyi zachodzi w urynie przy współudziale mikrobów (Micrococcus ureae), które wywołują zjawisko pospolicie zwane „gniciem moczu”, a naukowo amoniakalną fermentacyą uryny. Jeżeli Micrococcus ureae dostanie się do kanału moczowego lub do pęcherza, to powoduje tam wymienioną fermentacyę, a wydzielający się węglan amonu w większej ilości drażni błony śluzowe i wywołuje przez to choroby dróg moczowych.— Wodory, stojące przy azocie, mogą być zastąpione przez rodniki organiczne i wtedy

NHK

otrzymujemy pochodne mocznika, np. C=0

NHKj

NR.R

i inne.

NH.R

Karbaminowy kwas o wzorze chemicznym NH.-j.CO.OH jest w stanie wolnym nieznany; zbadane są tylko jego estry, sole i chlorek. Suchy amoniak, łącząc się z wysuszonym dwutlenkiem węgla (C0.₂), daje karbaminian amonu NH₄ O. CO.NH,. Sól powyższa jest mało stała, przy 59° — 60° topi się i rozkłada na 2NH3 i C0₂; w ten sam rozkładający sposób działają na karbaminian amonu i kwasy i alkalia. Estry kwasu K-ego, inaczej u r e t a n y, powstają przy działaniu estrów kwasu węglowego lub ich chlorków na NH₃ i aminy. Estry z podstawionym rodnikiem przy azocie o typie

RjO. CO. NH. R

powstają przy działaniu alkoholów na ester izo-cyanowy:

C4R -j- HO.R, = C=0

OR,

Uretany destylują się bez rozkładu, a przy gotowaniu z ługiem rozpadają się na alkohol, C02 i NH₃, co jest zupełnie zrozumiałem wobec faktu rozkładu amoniakalnej soli karbaminowego kwasu przez alkalia na kwas węglany i NH₃.

Karbami (izocyanian fenylu), C₆H₅N:CO, o-trzymuje się obecnie w niewielkich ilościach przez destylacyę fenylouretanu (ob. Karb aminowy kwas) z podwójną wagową ilością pięciotlenku fosforu P₂0₅ lub przez działanie pię-ciochlorku fosforu na kwas oksanilowy:

Pr. Zn.

nie posiada zapachu.

Karbazol (C₁₂H₈NH),

zabarwienia występuje zielone.

M-clio.

COOH

CO.NH.C_H

K. jest płynem, silnie załamującym promienie światła, posiada przenikliwy, pobudzający do łez, zapach, wre przy 166°. Przez działanie wody powstaje z K-u karbanilid (ob.) i kwas węglany: 2C0 :NCfiH₅-j-H₂0 =CO(NHC₆H₅)₂ + C0₂. K. oddaje poważne usługi w badaniach naukowych przy wykryciu wodnej grupy (OH) w sub-stancyi organicznej, ponieważ ze związkami posiadającemu grupę OH, tj. ze związkami o charakterze alkoholowym, daje uretany (ob. .Kar-b aminowy kwas).

Karbanilid należy do szeregu pochodnych kw. węglanego i mocznika zarazem, posiada wzór CgHjNH.CO.NH C₆H₅; powstaje przez działanie aniliny C₆H₅NH₂ na dwuchlorek kw. węglanego: C0C1₂ -f 2C₆H₅NH₂ = CO.(NHC₆H₅)₂ 2HC1, krystalizuje w postaci pięknych bezbarwnych igieł, wre przy 260°, topi się przy 240°, rozpuszcza się łatwo w eterze i alkoholu, słabo w wodzie,

Fr. Zn.

inaczej dwufeno-pirrol, ciało wykryte przez Graebego i Gla sera obok innych ciał w surowym antracenie. Zbadawszy naturę tego związku Graebe otrzymał go na drodze syntetycznej, przepuszczając parę aniliny lub dwufeniloaminu przez rozpalo ną rurę. K. tworzy się też przy ogrzewaniu ortodwuaminodwufenilu z kwasem siarczanym; następuje odjęcie cząsteczki amoniaku i zamknięcie pierścienia. Znaczne ilości K-u dają się zauważyć przy suchej destylacyi strychniny i brucyny. Najdogodniej jednak otrzymuje się karbazol z surowego antracenu; w tym celu ługuje się antracen estrem etylowym kwasu octowego; po odpędzeniu rozpuszczalnika pozostałość przemywa się siarkiem węgla i rozpuszcza następnie w toluolu; poczem dodaje się kwasu pikrynowego; gdy roztwór ostygnie, następuje krystalizacya związku o składzie:

Cl2H₉N.C₆H₃(N0₂)₃0;

związek ten przedstawia się w postaci wielkich słupów czerwonych, topiących się w 182°. Amoniak rozkłada go, a uwolniony K. po przekry-stalizowaniu z toluolu lub spirytusu, tworzy białe tablice o p. t. 238° i p. w. 351°. K. rozpuszcza się w eterze, chloroformie i benzolu; w kwasie siarczanym rozpuszcza się z żółtym zabarwieniem; jeżeli jednak kwas siarczany zawiera chociaż nieznaczne domieszki, jak chlor, brom, jod, kwas chromowy, to zamiast żółtego

M-cho.

Karbazydy — związki orgauiczne, pochodne hydrazyn, powstające z hydrazyn pod wpływem fosgenu lub estrów kwasu węglowego. Najprostszy z karbazydów otrzymamy, jeśli na wo-dan hydrazyny podziałamy fosgenem lub estrem etylowym kwasu węglowego; K. ten o składzie CO(NH.NH₂)₂ krystalizuje w pięknych igłach o p. t. 152°; z kwasami mineralnemi daje sole w wodzie rozpuszczalne. Jeżeli hydrazyny ogrzewać będziemy z uretanami, to powstaną K., posiadające w swym składzie tylko jedną cząsteczkę hydrazyny; takie K. znane są pod ogólną nazwą semikarbazydów i mogą być u-ważane jako pochodne właściwego semikarbazy-du, posiadającego skład NH₂.CO.NH.NH₂. Związek ten powstaje z cyanianu potasu i wodanu hydrazyny, posiada własności zasadowe; topi się w 96°. Produkty kondensacyi semikarbazydu z acetonami, t. zw. semikarbazony, są zbliżone do hydrazonów, dobrze krystalizują i dlatego używają się do oddzielenia acetonów. M'ch0-

Karbidy, związki węgla z metalami, ob. Wąglik.

Karbimid (CONH), albo kwas izocyano-wy, otrzymany został po raz pierwszy w roku 1822 przez Woehlera a zbadany przez tegoż wspólnie z Liebigiem. K. powstaje z mocznika przez odjęcie cząsteczki amoniaku pod wpływem bezwodnika fosforowego; daje się również otrzymać przez ogrzewanie kwasu cyauurowego, który w wyższej temperaturze rozpada się na trzy cząsteczki K-u. K. przedstawia się w postaci cieczy bezbarwnej, ruchliwej, o zapachu przypominającym kwas mrówkowy albo octowy. W stanie wolnym szybko polimeryzuje się, tworząc cyamelidę o nieznanym składzie cząsteczkowym (NHCO)n. K. tworzy sole dość stałe; wyjątek w tym razie stanowi sól amonowa, która będąc izomeryczną z mocznikiem, łatwo weń przechodzi. Dodać tu wypada, iż wodór K-u daje się zastąpić przez rodniki spirytusowe; wskutek takiego zastąpienia powstają związki, tak zwane estry izocyanowe, które odgrywają nader doniosłą rolę, gdyż służą bardzo często za punkt wyjścia do najrozmaitszych syntez.

Karbinol, CH₃.OH, inaczej spirytus drzewny lub alkohol metylowy. Odnaleziony w dziegciu drzewnym w r. 1661 przez Boyle’a, uznany za odrębny od zwykłego alkoholu w r. 1812 przez Filipa Taylora. Skład jego został poznany w r. 1834 przez Dumasa i Peligota. W przyrodzie występuje jako ester kwasu salicylowego w roślinie Gaultheria procumbens (olejek gaulteryi z Kanady), jako ester kwasu masło-wego w niedojrzałych nasionach Heracleum gi-ganteum. Na drodze sztucznej powstaje K. z metanu przez uchlorzenie i zmydlenie powstałego chlorku metylu, otrzymać go też można z pozostałości po odcukrzeuiu melasu za pomocą suchej destylacyi. Technicznie otrzymuje się z octu drzewnego (mieszanina kwasu octowego, spirytusu drzewnego, acetonu i wody); zobojętniając uprzednio kwas octowy wapnem, otrzymujemy ciecz o odczynie obojętnym, która oprócz wody i K-u zawiera jeszcze aceton; — od acetonu K. oddzielamy, przeprowadzając spirytus octowy w po-

M-clio.

dzieci i młyny parowe.

Karbohemoglobina, ob. Hemoglobina. Karboksyl, nazwa, nadana grupie COOH (ob.

M-cho.

łączenia stałe, krystaliczne, od których aceton, jako ciecz, łatwo jest oddzielić. Do przeprowadzenia K-u w ciało stałe stosowany bywa albo chlorek wapna, albo kwas szczawiowy. Kwas szczawiowy daje krystaliczny ester, który łatwo może być otrzymany w stanie czystym i zmy-dlając takowy otrzymamy czysty K. Karbinol przedstawia się w postaci cieczy bezbarwnej z p. w. 66°. Ciężar właściwy około 0.8. Pali się płomieniem nieświecącym. Rozpuszcza tłuszcze, oleje i t. d. Działa tak samo upajająco, jak alkohol etylowy. Wchodzi jak i tamten w skład związków, jako „alkohol krystalizacyj-ny”, np.: BaO -f 2CH₃OH; MgCl₂ + 6CH₃OH; CaCl.₂-j-4CH₃OH (tabliczki sześciokątne). K. łatwo utlenia stę na aldehyd i kwas mrówkowy; w ten ostatni związek przechodzi przez ogrzewanie z wapnem sodowanem. Pod wpływem potasu metalicznego K. przechodzi w związek krystaliczny o składzie CH₃OK-j-CH₃OH. Należycie wysuszony K. rozpuszcza w sobie bezwodny siarczan miedzi, przyjmując zabarwienie niebiesko-zielone. Destylowany nad pyłkiem cynkowym ogrzanym, rozpada się prawie w całości na tlenek węgla i wodór. Z licznych zastosowań wymienić należy zastosowanie do farb smołowych, politury, pokostu; także do „dena-turacyi” alkoholu itd.

Karbitz, Chaborowice, miasto w Czechach północnych, na kolei żelaznej Aussig-Teplitz, sąd, 5 494 m-ców Niemców (r. 1900), ewangielicki kościół Zbawiciela; węgiel brunatny, fabryki guzików, fabryka chemiczna, fabryki wózków dla

z. N.

Karbonowe kwasy).

Karbol czyli Fenol (ob.), zwany też alkoholem fe nil o wy m, kwasem fenilowym, hydroksybenzolem i najzwyklej kwasem karbolowym (Acidum carbolicum), jako środek leczniczy. Od lat raniej lub więcej 30-tu K., wskutek sposobu leczenia ran przeciwgnil-nego, zaleconego przez J. L i s t e r a (ob.), nabrał znaczenia wielkiego, a użycie jego rozpowszechniło się do tego stopnia, że stał się już nieomal lekiem ludowym. Głównie stosowany bywa w chirurgii tylko, wyjątkowo zaś i w lecznictwie wewnętrznem. Poza tem w położnictwie i w hy-gienie prywatnej, jako i w publicznej odgrywa rolę wcale niemałą.—W celach lekarsko-hygranicznych używa się karbolu głównie w dwu postaciach: jako K. krystaliczny (Acidum carbolicum crystallisatum), będący fenolem nieomal chemicznie czystym i jako kwas karbolowy surowy (A. c. crudum), zawierający nadto różne przymieszki obce, który wszakże służy wyłącznie do dezynfekcyi (ob.) ustępów, ścieków itp.; zawierać powinien zawsze przynajmniej 50n/₀ fenolu. Zalety K-u polegają głów-nie na tem, że już w roztworach stosunkowo dość rozcieńczonych powstrzymuje kisieuie (fer-mentatio) i gnicie ciał białkowatych, oraz zabija szybko grzybki chorobotwórcze najrozmaitsze, niszczy zatem skutecznie zarazki wszelakie. Przywarą jego, a to wcale oiemałą, są własności trujące, występujące wprawdzie tylko w roztworach bardziej stężonych, ale w każdym razie do ostrożności nawołujące. Dla osób wielu zapach jego bywa także przykry, ale łatwo do niego przyzwyczaić się można. Przed laty trzydziestu, gdy przykładano jeszcze na rany płatki maczane w oliwie zawierającej do 10°/₀ karbolu, otrucia nim przypadkowe bywały dość częste; obecnie, gdy nikt już roztworów tak silnych nie stosuje, nie słychać już wcale o nich. — W chirurgii K. rozcieńczony w sposób odpowiedni stosowany bywa, jako środek do oczyszczania i opatrywania ran służący, a w razach tych oddaje rzeczywiście przysługi znakomite, nie dopuszczając do ran czynników szkodliwych z zewnątrz, lub też niszcząc skutecznie te, które się w niej już znajdują. Rany czyste, więc zwłaszcza pooperacyjne, goją się przy stosowaniu K-u umiejętnym i oględnym prędko, nie sprawiając przytem choremu dolegliwości znaczniejszych. Wydzieliny ran takich są bezwonne zupełnie, zwykle nie zawierają ani śladu ropy, krew w nich pozostała nie ulega gniciu. W częściach miękkich, ranę otaczających nie widzimy zaczerwienienia, obrzmienia, lub wogóle jakichkolwiek oznak zapalenia, jak bywało dawniej.—Ponieważ wydzielina rany bywa nieobfita i nie rozkłada się, więc też potrzeba zmiany opatrunku jest nie częsta, co znów, dając ranie więcej spokoju, wpływa bardzo korzystnie na jej gojenie się, chorego zaś rzadziej naraża na znoszenie bólu, towarzyszącego zwykle opatrywaniu. Z tego też powodu rany takie goją się zazwyczaj doraźnie w ciągu dni niewielu. Przytem i objawy ogólne, towarzyszące dawniej nieomal zawsze każdemu zranieniu poważniejszemu, jak zapalenie w miejscu skaleczonem i gorączka, nie występują albo wcale, albo są w razie najgorszym krótkotrwałe i miewają przebieg lekki. Ból w ranach opatrywanych K-em—a to dla chorego bardzo ważne—bywa też zazwyczaj niewielki, nieraz nawet rany takie są niebolesne zupełnie. — Nie dopuszczając do rany zarazków i zapobiegając gniciu wydzielin jej, K. chroni chorego od mnóstwa powikłań dawniej mu zagrażających, a nieraz bardzo nawet niebezpiecznych, więc od zapaleń ostrych tkanki łącznej, od tak zw. nalotów błoniczych, od róży, ropniey, posocznicy czyli gnilicy (ob. te wyr.), a jeżeli zgorzeli (ob.) powstrzymać nie może, to przynajmniej zmniejsza wielce jej niebezpieczeństwo. Dawniej, zwłaszcza w szpitalach przepełnionych, ale i po za nimi, powikłania tego rodzaju, trapiące chorych ciężko i często zabijające ich, były, niestety, dość zwykłe, dziś zaś należą do rzadkości, wyjątkowo zdarzających się tylko, a to zwykle wtedy, gdy chory z raną zanieczyszczoną i zaniedbaną zbyt późno dostaje się pod o-piekę chirurga; ale i wtedy nawet jeszcze K. oddać może przysługi istotne, a z pewnością już niejedno życie ludzkie zagrożone w ten Rposób ocalił. — Obecnie gdy w oddziałach chirurgicznych, szpitalnych, a również i poza ich mura-mi, podczas operacyi i po niej, staramy się o zastosowanie ścisłe aseptyki (ob.), znaczenie K-u zmalało wprawdzie, tembardziej, że z czasem poznano wiele innych środków, działanie to samo zupełnie posiadających. Pomimo to K. nie zupełnie postradał znaczenie swe i wciąż należy jeszcze do środków opatrunkowych najdzielniejszych i najpewniejszych, zwłaszcza gdy nie można mieć pod ręką narzędzi, płynów i opatrunków wyjałowionych zupełnie, albo też jeżeli się ma do czynienia z raną zanieczyszczoną; dlatego też, w razie skaleczenia wszelkiego, użycie K-u do oczyszczenia i opatrzenia ran, chociażby tymczasowego, aż do przybycia chirurga, ma znaczenie ogromne.—Używa się w tych razach najpowszechniej t. zw. wody karbolowej, tj. rozczynu wodnego, zawierającego l¹/^ — 3n/₀ K-u rozpuszczonego, roztworów więcej stężonych należy unikać, służyć mogą tylko do o-czyszczenia narzędzi lub obmycia rąk chirurga przed, lub po dotknięciu się rany. — Tak samo, jak w chirurgii, również w położnictwie i w ginekologii K. często z powodzeniem stosowany bywa. Używanie go jako leku wewnętrznego nie jest częste i da się zawsze zastąpić środkami innemi.—W użyciu powszechnem są: 1. W o-da karbolowa, zawierająca około 2¹/₂°/0 K-u,—2. takaż woda 5-proceutowa do oczyszczenia narzędzi chirurgicznych przed ich użyciem i również potem, jako i do przechowywania w niej, sączków, jedwabiu do zszywania ran i t. p.—3. Gaza lub wata karbolowa, zawierająca do 3°/₀ fenolu, —nakoniec 4. Oliwa

5-procentowa do przechowywania w niej strun wyjałowionych (Catgut), do zszywania ran służących. Rozmaite inne przetwory i materyały opatrunkowe karbolowe, które bywały dawniej nieco w użyciu, pominąć tu możemy. (Porów. Antyseptyka).— Kwas karbolowy nieo-czyszczony (Acidum carbolicum crudum), zmieszany z odpowiednią ilością wody, służy jako środek odwaniający i odkażający doły ustępowe, ścieki, śmietniki i t. p., można go też używać do oczyszczania naczyń służących chorym zakaźnym, lub bielizny i pościeli ich, chociaż do tego lepiej używać K-u czystego.—K. jest trucizną działającą po zażyciu wewnętrznem zabójczo i szybko; dla człowieka dorosłego dawka śmiertelna wynosi 10 do 20 gramów K-u czystego. Ponieważ, gdy dawka jest dość silna, śmierć następuje szybko, więc też w razach takich pomoc wszelka bywa zwykle spóźniona. Jeżeli o-

Kno. Pow, Iluitr. Zein. 269. T. XXXIV.

truty zażył dawkę mniejszą, szczególnie jeżeli był to nie kwas stężony, lecz roztwór jego mniej lub więcej rozcieńczony, oraz jeżeli nie upłynęło jeszcze zbyt wiele czasu od chwili połknięcia trucizny, ocalenie bywa nieraz możliwe. W razie takim przedewszystkiem, jeżeli tylko można, usunąć należy z żołądka za pomocą pompy żołądkowej truciznę; przeciwko działaniu żrącemu kwasu skuteczne jest mleko w ilościach większych oraz białko jajeczne surowe, najskuteczniejszą zaś przeciwtrutką jest roztwór wodny soli Glauberskiej (Natrium sulfuricuni). Dorosłym daje się go zwykle w stosunku 5:100, który jednakże śmiało przekroczyć można. Jest to ze wszystkich środków zalecanych najlepszy i najpewniej jeszcze działający, byleby go można zastosować dosyć wcześnie. — Otrucia K-em, spostrzegane dawniej, gdy opatrywano rany, zwłaszcza większe, lub oparzenia rozleglejsze, roztworami zawierającemi 5 do 10°/₀, przyczem K. dostawał się do ustroju przez wessanie, dziś już nie zdarzają się prawie wcale, ponieważ nikt roztworów tak stężonych nie stosuje, więc też mówić tu o zapobieganiu im nie trzeba. Dr J- p-Karbolowa woda, ob. Karbol.

Karbolowy kwas, ob. Fenol.

Karbonaryzm (od wyr. włosk. „carbonari”= węglarze)—jest to ruch polityczny tajny, odcienia rewolucyjnego, który w pierwszych trzech dziesięciolęciaeh XIX w. ogarnął całą siecią or-ganizacyj tajnych Europę zachodnią i, pomimo, iż w każdym kraju dążył do różnych celów, wszędzie jednak przeprowadzał jedną i tę samą politykę przeciwdziałania wszelkiemu legitymiz-mowi, despotyzmowi i reakcyi. Początki K-u są ciemne. Jedni autorowie powstanie tego ciekawego ruchu odnoszą do czasów Franciszka I, drudzy, jak np. B. M. Malon, sięgają do czasów jeszcze odleglejszych i doszukują się zawiązków K-u w wieku XI, kiedy-to mnich Theodebald miał założyć związek, złożony wyłącznie z drwali i węglarzy, z Chrystusem, jako wielkim mistrzem honorowym, w celu regulowania spraw publicznych zgodnie z wolą ogólną i proklamowania państwa równości; inni znowu, jak Coletta, wywodzą K. od Masonów i Uluminatów ; inni wreszcie doszukują się jego początków w walce Gwelfów z Gibelinami, kiedy pierwsi przed prześladowaniem Gibeliuów ukrywali się w lasach i w chatach węglarzy, od których jakoby Kar-bonaryusze otrzymali swą nazwę. Nazwę tę o-trzymać mogli i wówczas, kiedy ukrywali się przed prześladowaniem Murata w górach Kala-bryi i w Abruzzach, gdzie istnieje bardzo rozwinięty przemysł węglowy. Znaczenie polityczne zyskali w początkach XIX wieku od chwili podjęcia walki przeciwko despotyzmowi Bourbonów, a następnie przeciwko rządowi francuskiemu w Neapolu. Murat, ks. Neapolu, na razie okazywał K-owi wielkie względy, uznając jego działalność I kulturalną. Skoro jednak dowiedział się o taj-

101

nych stosunkach karbonaryuszów z Ferdynandem I, królem Obojga Sycylij, gdzie tenże (pod naciskiem lorda Bentincka) grał zręcznie rolę monarchy konstytucyjnego, i o ich zamiarach położenia kresu rządowi francuskiemu, — zaczął srogo prześladować tych spiskowców. Wówczas karbonaryusze włoscy wraz ze swym przywódz-cą, Capobianco, uciekli w góry Abruzzy i Kala-bryi i rozpoczęli wojnę zorganizowaną z Muratem. Ciężką stratą było dla nich aresztowanie i śmierć Capobianca, ale nie było ciosem. Szybko wzmogli się na siłach i utorowali Ferdynandowi I drogę do tronu neapolitańskiego. Kiedy wszakże nowy król rządzić zaczął nieudolnie i okrutnie, wówczas karbonaryusze włoscy rozwinęli jeszcze energiczniejszą działalność spiskową, ale już przeciwko Bourbonom wogóle. Prześladowania ministra policyi, Canosy, i zawiązanie przez rząd (w r. 1816) stowarzyszenia politycznego Kalderaryuszów (Calderari=:kotlarze) w celu zwalczania karbonaryuszów, przyczyniły się tylko do jeszcze większego rozrostu K-u we Włoszech. Wzięły w nim udział wszystkie niemal stany: oficerowie, studenci, artyści nawet księża. Swemi panteistyezno-religijnemi poglądami i swemi zapatrywaniami na cnotę i szczęście ludzkie, karbonaryusze włoscy przypominali wolnych mularzy, od których odróżniali się zarówno wolnościowemi hasłami politycznemi, jak i bezwzględnością w wyborze środków. Jak wolni mularze od sztuki mularskiej, tak karbonaryusze od węglarzy przejęli swe obrządki i nazwy. Otaczali się tajemniczością, stworzyli cały system obrzędów mistycznych, wypracowali odrębną frazeologię, której wyrażenia częściowo wzięli z Pisma św., częściowo z życia węglarzy.— „Buoni cugini” (dobrzy krewniacy) — tak się nazywali pomiędzy sobą karbonaryusze włoscy— zbierali się zwykle na „schadzki” („ven-dita”—„loggia” wolnych mularzy), które odbywały się w domach zupełnie pewnych („barac-ca”) pod względem konspiracyjnym, w celu u-krycia swej działalności przed nienależącymi do spisku obywatelami („pagani”). Stowarzyszenie wszystkich domów („baracca”), pozyskanych dla sprawy w każdej prowincyi, nazywało się „rze-cząpospolitą”. Takiemi rzeczamipospolitemi były: Zachodnio-Lukańska w Principato Citra ze stolicą w Salerno, Wschodnio-Lukańska w Basilicata ze stolicą Polenza, Hirpińska, Daunijska itd. „Pagani” mieszkali w „lesie”, który karbonaryusze postawili sobie za zadanie oczyścić z „wilków³ (symbol tyranów). Wyrażenie zatem karbonarskie, „oczyścić las z wilków”, oznaczało walkę z tyranami. Za największą o-fiarę tyranii poczytywali Chrystusa, którego symbol widzieli w jagnięciu. Stąd okrzyk „zemsta wilkowi za ucisk jagnięcia”, był hasłem karbonaryuszów włoskich. Według świadectwa Saint Edme’a dzielili się oni na 3 stopnie: uczniów, magistrów i wielkich mistrzów. Przywódzców swoich nie znali, a często i współtowarzyszy. Przystępując do spisku składali uroczystą przysięgę, że będą zachowywać w najgłębszej tajemnicy zasady sprzysiężenia, jego ustawy, symbole i terminologię, że będą ślepo słuchać rozkazów, z najwyższej „vendity” wychodzących, pomnąc na dobro ogólne, jakie ma na widoku spisek, że wreszcie dla dobra publicznego nie zawahają się nietylko złożyć w ofierze swe mienie, ale oddać i życie w razie potrzeby. Aby w każdej chwili módz stawić opór ciemięstwu politycznemn lub śpieszyć z pomocą „krewniakowi”, każdy karbonaryusz winien był nadto mieć u siebie broń palną z 50-u nabojami. Krzywoprzysięstwo karano śmiercią. Pod względem organizacyjnym spisek karbonaryuszów włoskich przedstawiał teoretycznie rzeczpospolitą, ale na praktyce więcej podobny był do oligarchii. Zarząd główny był w Rzymie, po miastach zaś oddzielnych istniały trybunały, pośredniczące pomiędzy zarządem centraluym i niższemi ogui-wami spisku, których działalnością kierowały. Jako nieprzejednani bojownicy o wolność i niepodległość narodową Włoch, karbonaryusze byli głównymi winowajcami zaburzeń w państwie Kościelnem i rewolucyj w Neapolu i w Piemoncie. Spokojni na razie w posiadłościach papieża, rychło, bo 25 lipca r. 1817, podnieśli powstanie pod dowództwem Maceraty, ale bez skutku. Nie zbici z tropu tem niepowodzeniem, skoro tylko niezadowolenie z rządów Ferdynanda I w Neapolu dosięgło zenitu, uplanowali w kwietniu r. 1820 wzniecenie tam rewolucyi. Na czele organizacyi wojskowej karbonaryuszów stanął dzielny Guglielmo Pepe i w dniu 2 lipca r. 1820 podniósł zwycięski sztandar powstania, zmuszając Ferdynanda I do nadania krajowi liberalnej ustawy hiszpańskiej z r. 1812, wzorowanej na konstytucyi angielskiej. Do wprowadzenia tejże konstytucyi w Piemoncie przyczynili się zbrojno w roku następnym. Nie na długo wszakże. Reakcyjny Metternich w obawie przed wtargnięciem powstania do austryackich posiadłości włoskich czynnie mieszał się wszędzie i pod osłoną bagnetów austryackich wprowadzał „status quo ante”. Wymógł nawet na Piusie VII (13 września 1821) i Leonie XII (13 marca r. 1825) potępienie papieskie ruchu karbonaryuszów. Po tych wystąpieniach, wskutek wspólnych zabiegów reakcyonistów narodowych i najeźdźców austryackich, karbonaryusze włoscy przycichli nieco, ale do końca trzeciego dziesięciolecia pozostali we Włoszech głównym czynnikiem rewolucyonizowania mas na korzyść odzyskania niezależności (powstanie w Neapolu r. 1828 i w państwie Kościelnem w r. 1829), aż faktycznie po ogromnym upuście krwi połączyli się z nową organizacyą spiskową o bardziej narodowym charakterze, z „Młodemi Włochami”. Karbonaryusze włoscy bowiem stanowili sprzy-siężenie bardziej kosmopolityczne, niż narodowe.

nawet pod grozą kary

Wprawdzie nienawidzili głęboko Austryi, auto-kratyzmu i ultramontanizmu i dążyli wytrwale do odzyskania niepodległości narodowej, ale wierzyli jednocześnie w niezbędność prowadzenia propagandy swych idei w całej Europie, a nie poprzestawania na wyzwoleniu z pęt ciemięstwa samych Włoch. Wobec tego K. włoski był częścią ogólno-europejskiego ruchu liberalnego, tylko z centrum całego ruchu we Włoszech. Dlatego też karbonaryusze włoscy zakładali swe filie wszędzie, gdzie tylko mogli zwerbować sobie zwolenników: i we Francyi, i w Szwajcaryi, i w Hiszpanii itd. W Hiszpanii walczyli przeciwko nieudolnym rządom Bourbonów, we Francyi protestowali przeciwko Restauracyi. Po zgnębieniu K-u w Neapolu i Piemoncie, kiedy wszystkie niemal państwa udział w tym stowarzyszeniu uważać zaczęły za zdradę stanu, członkowie zarządu karbonaryuszów włoskich na zgromadzeniu w Kapui postanowili, według zapewnienia M. J. Witta, przenieść siedlisko zarządu ze względów politycznych i finansowych do Paryża. Odtąd K. przybrał charakter przeważnie francuski. Pierwszym założycielem pierwszej „wenty” (loży) K-u francuskiego miał być Du-gied, b. mason, będący w stosunkach osobistych z karbonaryuszami neapolitańskimi. Przyjaciele jego byli zapewne pierwszym zawiązkiem tego ruchu we Francyi, który, dzięki talentowi saint-simonisty Bazarda, otrzymał sprężystszą organi-zacyę, niż we Włoszech. Karbonaryusze francuscy składali się głównie z wojskowych, z są-downikow i z uczniów szkół. Aczkolwiek, jak zapewnia Ludwik Blanc, nie mieli ściśle określonego zadania, jednak — ogólnem ich dążeniem było uwolnić Francyę od narzuconego jej zewnątrz rządu, aby na gruzach jego wznieść, według opinii jednych karbonaryuszów francuskich, monarchię pod berłem Napoleona II, ks. Reichstadt, według żądania innych — proklamować rzeczpospolitą, według pragnienia wreszcie trzeciej grupy — utworzyć monarchię liberalną pod władzą domu Orleanów. Ustawę organizacyjną przejęli karbonaryusze francuscy od swych towarzyszy włoskich z małemi zmianami: ułatwiono dostęp i zmniejszono ceremoniały. Wskutek tego liczba spiskowców we Francyi rosła szybko. Wenty, pod względem hierarchicznym, dzieliły się na 4 stopnie: prywatne (ventes particulières), centralne (v. centrales), wyższe (v. hautes) i najwyższa (v. suprême), skąd wychodziły rozporządzenia, które lotem błyskawicy przebiegały kraj cały. Wenta prywatna składała się z 20-u osób i obierała deputowanego; 20-u deputatów went prywatnych tworzyło wentę centralną i z kolei obierało swego deputowanego do wenty wyższej, która ostatecznie od siebie posyłała przedstawiciela do Wenty najwyższej. Wenty kommunikowały się z sobą za pośrednictwem delegatów tylko ustnie. Członkowie went nie znali się,

śmierci nie mieli prawa dopytywać się o siebie. Oprócz złożenia przysięgi tajemnicy, każdy, no-wowstępujący do spisku zobowiązywał się solennie mieć w pogotowiu broń i 25 nabojów, kupić kartę wejścia (5 fr.) i płacić składkę miesięczną (1 fr.). Analogiczna organizacya karbonaryuszów istniała i w wojsku francuskiem, tylko 4-m stopniom went odpowiadał podział na „légions”, „cohortes”, „centuries” i „manipules”. Podobnie jak loże masońskie, każda wenta miała nazwę. W Paryżu zwłaszcza w histo-ryi ruchu tego zasłynęły wenty: „Washington”, „Victorieuse”, „Bélisaire”, „Westermann”, „Sincère”, „Réussite”, „Amis de la vérité” i t. d. W liczbie karbonaryuszów francuskich było bardzo wiele najwybitniejszych osobistości francuskich, jak Lafayette, który został przywodzcą karbonaryuszów francaskich, jak Corselle, Jacques Koechlin—poseł do parlamentu, de Schouen, radzca dworu królewskiego, Arnold Scheffer, Barthie i Merilhou — adwokaci, Horacy Vernet, Victor Cousin — filozof, Laffitte, Voyer d’Argen-son, Buonarotti i wielu innych. Po zlaniu się w jedną organizacyę z „Rycerzami swobody” (Chevaliers de la liberté), stowarzyszeniem taj-nem, które działało w okolicach Loiry, karbonaryusze francuscy, zachęceni powstaniami re-wolucyjnemi w Neapolu, Piemoncie, Portugalii, Hiszpanii i Grecyi, i upadkiem umiarkowanego gabinetu Richelieugo, postanowili również wystąpić na drogę czynną. W Saumurze gen. Ber-ton stanął na czele zbrojnego powstania na korzyść bonapartystów, ale został pobity i poniósł karę śmierci wraz ze swymi wspólnikami. Również usiłowania Lafayette’a, w celu owładnięcia twierdzą Belfortem, spełzły na niczem: odkryto je przedwcześnie i Lafayette musiał u-chodzić z kraju. Ministeryum Józefa hr. Vil-léle’a okazało nadzwyczajną gorliwość w prześladowaniu karbonaryuszów i zmusiło ich do przycichnięcia chwilowego, ale nie zdołało wytępić.—W tym oto czasie K., przekroczywszy Ren, przedostał się i do nas. W obawie denuncya-cyi jednego z członków, Łukasiński rozwiązał w r. 1821 wszystkie istniejące w kraju loże mularstwa narodowego i utworzył potajemne wę-glarstwo polskie. Dla nawiązania łączności pomiędzy związkami przybyli do Warszawy z Poznańskiego gen. Umiński i pułkownik Prądzyń-ski porozumieli się z Łukasińskim i z innymi i zgodzili się na konieczność utworzenia organi-zacyi, któraby miała na celu powiązanie wszystkich dzielnic kraju i odzyskanie całkowitej niezawisłości. Na przedstawienie Umińskiego utworzono w Warszawie komitet centralny, w którego skład weszli: Łukasiński, Machnicki, podpułk. Wierzbołowicz, oficer Kozakowski, dziennikarz Teodor Morawski, Prądzyński i Szretter. Celem komitetu było powiązać wszystkie istniejące związki polityczne, nadać im jednostajną organizacyę i objąć nad całą działalnością kierunek naczelny.

Prezesem został Wierzbołowicz, ale duszą i kierownikiem Łukasiński. Było to wiosną r. 1821. Plan organizacyi opracował Morawski. Dziesięciu członków tworzyło gminę, gminy łączyły się w obwód, a obwody w prowincyę. Porozumiewali się z sobą tylko naczelnicy czyli mistrze gminy, obwodu i prowincyi. Z komitetem centralnym w bezpośrednim stosunku byli też tylko mistrze prowincyonalni. Prowincyj liczono 7: wojsko, królestwo Kongresowe, Poznańskie z województwem Kaliskiem, Litwa, Wołyń, Rzplita Krakowska i Galicya. Związek otrzymał nazwę Narodowego Towarzystwa Patryotycznego. Or-ganizacya rozrastała się wszędzie szybko, z wyjątkiem Galicyi. W Kijowskiem karbonaryusze polscy zyskali zwolenników najwięcej. Na Litwie organizacya węglarska stanęła także twardo na nogach. Przystępowali do niej ludzie powszechnie znani i wielkim wpływem się cieszący. W r. 1827 na samej Litwie i Rusi liczono 5 000 gmin. Niespodzianie w maju t. r. nastąpiły areszty. Po przyjściu do siebie spi skowcy rozwijali dalej swoją działalność, której ster objęli: Krzyżanowski, podpułk. gwardyi, Plithta, sekretarz Rady Stanu, i Grzymała, referendarz. Nowe areszty i zdrada księcia Jabłonowskiego wywołały popłoch ogólny wśród karbonaryuszów polskich i spowodowały uwięzienie całego komitetu, gminy jednak ocalały i stały się potem kadrami ruchu z r. 1830. Francya podówczas robiła wrażenie, jakby z jej łona wrzącego lada chwila miała wybuchnąć rewolu-cya. Związki karbonaryuszów, które za Restau-racyi gęstą siecią okrywały Francyę i które w czasie Rewolucyi lipcowej przeobraziły się w liczne stowarzyszenia i kluby ludowe, wskutek prześladowań policyjnych i w celu skuteczniejszego działania znowu przybrały dawną swoją tajną organizacyę. Na czele jej stanęli : August Blanqui, Armand Barbes, Raspail, ale głównym kierownikiem całego ruchu został Godefroy Cavaignac. Byli to czciciele Wielkiej Rewolucyi i postawili sobie za cel wrócić do tego stanu rzeczy, na jakim zatrzymała się Francya w r. 1793. Zdawało się, że Rewolucya lipcowa stanie się początkiem tego wielkiego dzieła. Tymczasem wyprowadzono ich w pole: burżua-zya owładnęła ruchem i nadała mu swój kierunek. Zapanowało wskutek tego gniewne niezadowolenie w obozie karbonaryuszów francuskich. Skupowano z pośpiechem broń i przygotowywano naboje. Wychodźcy polscy patrzyli na to wszystko. Organizacyę węglarskie bowiem nie miały charakteru narodowego, nie znały różnicy pomiędzy krajowcami a cudzoziemcami, a co się tyczy Polaków, to, rzec można, ubiegały się o nich. Młodsi oficerowie — Polacy i b. uczniowie uniwersytetów w znacznej liczbie przystąpili do K-mu francuskiego. „Noworocznik Demokratyczny” z r. 1843 podaje, że 400 emigrantów polskich należało do węglarstwa francuskiego. Policya francuska wiedziała o tem. Tłumne i burzliwe zgromadzenia polskie w sali przy ulicy Taranne niepokoiły ją, a istnienie komitetu polskiego w Paryżu i jego stosunek z La-fayettem powiększały obawy rządu francuskiego, Usiłowano pozbyć się jaknajprędzej wychodźców polskich przez wysłanie ich bądź do Algieru, bądź na wyspę Bourbon, albo na Madagaskar. W drugiej połowie r. 1832 żywe poruszenie zapanowało pomiędzy karbonaryuszami. Przygotowywano wybuch powszechnej rewolucyi europejskiej. Miały ją równocześnie rozpocząć: Francya, Włochy, Niemcy i Polska. Stan Europy zdawał się usprawiedliwiać ten plan. Wrzenie umysłów we Francyi i w Niemczech południowych było ogromne. Dosyć liczna emigra-cya niemiecka w Szwajcaryi zapewniała o gotowości rewolucyjnej młodzieży uniwersyteckiej, robotników, a nawet pewnej części wojska. W Belgii przejawiało się silne niezadowolenie. W Szwajcaryi stronnictwo radykalne, w którem było dużo karbonaryuszów, zdobyło ważne znaczenie polityczne i sprzyjało zamysłom rewolucyjnym. We Włoszech i w Polsce, z wyjątkiam Galicyi, panowała cisza, ale za to ruchliwa i namiętna emigracya włoska, zgromadzona licznie we włoskiej i francuskiej części Sswajcaryi, jak również emigracya polska, przedstawiały ważny warunek powodzenia rewolucyjnego. Na początku r. 1833 liczba karbonaryuszów polskich we Francyi wzrosła do tego stopnia, że utworzyli własną Wentę narodową najwyższą, która znosiła się bezpośrednio z wentą najwyższą francuską. Wszędzie po zakładach organizowano wenty prywatne polskie: Karol Bogumił Stolzman, późniejszy autor „Partyzantki” założył wentę w Besanęonie. Oprócz Michała Chodźki, jednego z Promienistych uniwersytetu wileńskiego. do K-u polskiego we Francyi należeli: Michał Wołłowicz, Józef Zaliwski, Artur Zawisza, Henryk Dmóchowski, Leon Zaleski, wreszcie Stanisław Worcell i Tadeusz Krępowiecki, którzy zaznaczyli się później, jako pierwsi demokraci społeczni polscy. Karbonaryusze polscy głosili poza zniesieniem wszelkiego ucisku politycznego zupełną równość wszystkich ludzi bez różnicy wyznania; dalej, jak Zaliwski, wytępienie wszelkich przesądów i nienawiści nurodowej między ludźmi; wreszcie, jak M. Chodźko, zasady kommunizmu. W celu przyłączenia się do oczekiwanej dawno powszechnej rewolucyi europejskiej Najwyższa Wenta Narodowa Polska w Paryżu delegowała Józefa Zaliwskiego do kraju dla poczynienia odpowiednich przygotowań. Termin ruchu w Polsce naznaczono na początek wiosny r. 1833. Zaliwski i Borkowski Karol przybyli niebawem do Galicyi i zaraz zapoczątkowali tam związki karbonaryuszów. Utworzono „Związek Bezimienny” z punktem centralnym w Tarnowie. Związek składał się z kółek mających po 5 członków i zwanych „rotami”. Każda rota wybierała „rotnika”. Or-ganizacya wymagała ślepego posłuszeństwa władzom. Zaliwski naznaczył rozpoczęcie walki partyzanckiej na 19 marca t. r. W paru miejscach przekroczono faktycznie granicę, ale widząc, że w kraju żadnych przygotowań nie zrobiono i że wszędzie zamiast poparcia spotyka się z przerażeniem, Zaliwski odwołał ruch zbrojny i 24 kwietnia r. 1833 wrócił do Galicyi. Wyprawa z r. 1833 była czemś niespodziewa-nem dla kraju niemal całego i nie dałaby się niczem usprawiedliwić, gdyby nie kierowała kar-bonaryuszami polskimi głęboka wiara, że równocześnie rozpocznie się w całej Ruropie rewolu-cya. W Galicyi, pomimo licznych uwięzień i o-krutuego obchodzenia się z więźniami, K. szerzył się coraz bardziej. Miał on swoje tajemnicze formy, które ze względu na światło, jakie rzucają na ten ruch u nas, przytaczamy według świadectwa M. Budzyńskiego. Autor ten tak opisuje indagacyę egzaminacyjną, jakiej poddał się, przystępując do spisku: „Po co do nas przychodzisz?—zapytał mnie Karol Borkowski. Odpowiedziałem: połączyć się z wami, aby pracować dla szlachetnych celów. Jakie zasady są twoje polityczne i religijne? — Wyznałem zasady młodzieńca niedoświadczonego, t. j. republikańskie i demokratyczne. Co się tyczy reli-gii wyraziłem się, iż jestem rzymsko-katolickiej; przesądów żadnych nie mam jednakże, bo silnie już filozofia XVIII w. przejęła była moje przekonanie.—Dalej mówił prezydujący: —My pracujemy dla dobra ludu i ojczyzny naszej, czy chcesz się z nami połączyć? — A dalej: — Nieprzyjaciel nasz jest silny i liczny, my słabi i dopiero zbierający się; czy chcesz się z nami połączyć? — My jesteśmy węglarze albo karbo-nary, ludzie wyklęci, naprzód skazani na miecz, kopalnię i szubienicę; czy chcesz się z nami połączyć? — Zatrzymawszy się na chwilę, przewodniczący spojrzał mi w oczy i mówił spokojnym głosem: — Jeżeli nie masz w sobie ducha poświęcenia, jeżeli sądzisz, że nie znajdziesz w sobie siły do wytrwania czekających cię więzień, kajdan, męczarni i śmierci, odstąp od chęci połączenia się z nami; wykonasz nam przysięgę tego coś słyszał, a my szanować Cię nie przestaniemy, żeś szlachetnie ocenił ducha twego i nad siły nie chciałeś przyjąć obowiązków”. Pomiędzy sobą karbonaryusze polscy nazywali się „krewniakami”. Do K-u w Galicyi należeli najwybitniejsi patryoci polscy, jak Seweryn Goszczyński, Maurycy Gosławski, Stanisław Starzyński, którego pieśni o węglarzach śpiewano w kołach przyjacielskich, Karol Kaczkowski, lekarz itd. Ponieważ K wymagał ścisłego doboru osób, przeto Karol Borkowski w celu rozpowszechnienia zasad demokratycznych i przygotowania nowej wyprawy partyzanckiej utworzył w Galicyi dwa związki podrzędne, znajdujące się pod kierunkiem karbonaryuszów naszych: jeden męski, podzielony na nieograniczoną liczbę kółek, z 5 członków złożonych, a każdy z nich obowiązany był mieć pewną liczbę ludzi zaufanych i gotowych do wystąpienia zbrojnego; drugi, złożony z kobiet, miał za zadanie „rozkrze-wianie miłości ojczyzny i poświęcenia się dla niej: słowem i czynem dopełnianie uczuć braterstwa przez zbliżanie się do włościan oraz przez różne środki zbieranie funduszów pieniężnych”. Ostateczne ukonstytuowanie K-u polskiego miało się odbyć w r. 1833 w Repnio-wie u Włodzimierza hr. Dzieduszyckiego. Na naradzie byli obecni: Franciszek Bobiński, Leon Zaleski, Michał Chodźko, Henryk Dmóchow-ski, Ignacy Kulczyński, Stanisław Macewicz, Józef Gleinich, Piotr Kotkiewicz i Napoleon Nowicki. Jerzy Bułharyn i Karol Kaczkowski założyli wentę we Lwowie, Napoleon Nowicki w Krakowie. Krakowska wenta była czynniej-sza od lwowskiej i trwała dłużej. Uwięzienie Borkowskiego d. 21 marca r. 1834 i Dmóchow-skiego 5 maja t. r., dalej wyjazd Kaczkowskiego z Galicyi i wypędzenie obcokrajowców spowodowały ostateczne rozprzężenie i upadek K-u w Polsce. Wniesione jednak przezeń poglądy nurtowały coraz głębiej i ogarniały coraz szersze koła umysłów. Franciszek W^iesołowski, wspominając działalność karbonaryuszów polskich, tak mówi o nich: „Jakikolwiek sąd spotka nas w history]', jakkolwiek skutek działań naszych ówczesnych, działań —przyznać należy — niedojrzałych i niewytrawnych, nie odpowiedział oczekiwaniu i wiele nawet chwilowych nieszczęść ściągnął na kraj i pojedyńcze osoby, jedno cośmy osiągnęli i czego nikt nam (karbonaryuszom polskim) wydrzeć nie zdoła, jest to, że miłość ojczyzny, dotąd zawartą wyłącznie w stanie szlacheckim, rozszerzyliśmy na inne oświeceńsze klasy narodu”. Podobnież jak w Polsce, spodziewana rewolucya powszechna europejska chybiła wszędzie. Zamach frankfurcki, urządzony przez garstkę studentów, zakończył się fiaskiem (3 kwietnia r. 1833). Zbrojna wyprawa do Włoch pod dowództwem Ramorina, wyznaczona na koniec stycznia r. 1834, nie powiodła się. We Fran-cyi po Rewolucyi lipcowej wielu wpływowych członków karbonaryzmu pogodziło się z nowym rządem, lewica zaś przyłączyła się do t. zw. „Charbonuerie démocratique”, aby urzeczywistnić idee republikańsko - socyalistyczne Babeufa. Na czele tego stowarzyszenia stanęli: Teste, Buonarotti i d’Argenson. I tutaj w centrum K-u rewolucya powszechna także chybiła. Tylko w jednym Lionie w kwietniu r. 1834 wybuchło groźne powstanie robotników i proklamowano Rzpltą socyalną, ale po 6-dniowej walce zawziętej i Lion uległ przemocy. Jednocześnie niemal, bo 13 kwietnia, rozpoczęła się krwawa walka barykadowa w samym Paryżu w cyrkule Tempie, lecz 14-go już zakończyła się straszną rzezią przy ulicy Trausonnain, gdzie mężczyzn, kobiety i dzieci, starców i chorych mordowali zwycięscy żołdacy. Po stłumieniu tych zaburzeń reakcya wzmogła się w Paryżu. Główny organ karbonaryuszów francuskich „Tribune” zawieszono, a „krewniaków” polskich, aczkolwiek wzięli słaby udział w tych rozruchach, skrępowano całym szeregiem rozporządzeń administracyjnych i przy mini8teryum spraw wewnętrznych utworzono specyalny komitet do nadzorowania wyohodztwa polskiego. Nieudanie się powszechnej rewolucyi europejskiej wzbudziło między rewolucyonistami niezadowolenie przeciwko karbonaryzmowi, zwłaszcza przeciwko wencie najwyższej w Paryżu, którą oskarżono, że wbrew zasadzie wolności ludów dążyła do absolutyzmu. Szczególnie niezadowolony był gorący patryota włoski, Józef Mazzini, który nieudanie się wyprawy Sabaudzkiej przypisywał wprost brakowi poparcia ze strony zarządu karbonaryuszów francuskich. Korzystając z obecności w Szwajcaryi licznych karbonaryuszów włoskich, niemieckich i polskich, zaproponował Mazzini utworzenie związku federacyjnego narodów na podstawie zupełnej ich równości z sobą. Wniosek przyjęto i 12 kwietnia r. 1834 założono pierwszą dziejowego znaczenia organi-zacyę międzynarodową p. n. „Młodej Europy", w k órej skład weszła większa część karbo-naryuszów wszystkich krajów. Jako składowe części wnet się utworzyły: „Młode Włochy”, „Młode Niemcy”, „Młoda Szwajcarya” i „Młoda Polska”. W r. 1841 odkryto jeszcze we Fran-cyi południowej K. zreformowany, lecz były to już ostatnie ślady potężnego niegdyś stowarzyszenia tajnego, postrachu policyi i tronów, które wszakże na rewolucyę r. 1848 nie wywarło już żadnego wpływu.—Por. „Denkschriften über die geheimen Gesellschaften ira mittäglichen Italien und insbesondere über die K.” (anonim, może S. ßatholdy, Sztutgard i Tubinga 1822); Greco „11 tentativo dei Carbonari di Calabria citeriore nel 1813” (Colenza 1866); Saint Edme „Constitution et organization des C.”; Jean Witt „Mémoires secrets”; Domenico Anghem „Histoire du socialisme”; N. Duchamps „Les sociétés secrètes et la société"; P. Colletta „Storia del reame di Napoli 1784 — 1825” (Florencya 1856, wyd.

3-e, t. IX); H. de Vaulabelle „Histoire de deux Restaurations”; L. Blanc „Histoire de dix ans”; Ch. Nô „Les C.” (1887); „Del governo austria-co. società segrete e polizia” (Capolazo 1850); „Memoirs of the secret Societies of the south of Italy, particularly the C.” (Londyn 1821); Alison „History of Europe from the Restauration of the Bouibon”; De la Hodde „Histoire des sociétés secrètes”; Heckethorn „Secret societies”. O kar-bonaryzmie polskim. — Por. „Diplomatische Geschichte der Polnischen Emigration” (Sztutgard 1842); M. Chodźko „Dziesięć obrazów z wyprawy do Polski r. 1833 — 34 — 35” Poema (Paryż lo-łl); M Budzyński „Wspomnienia z mojego

życia” (Poznań 1880); B. Limanowski „Historya demokracyi polskiej w epoce porozbiorowej” (Zurych 1901); Borkowski „Pamiętnik historyczny o wyprawie partyzanckiej.”    E- chw-

Karbonat (miner.), ob. Carbonado.

Karbonizacya znaczy to samo co zwęglenie: K. drzewa, ob. Węgiel drzewny; K. węgla, ob. Koks; K. kości, ob. Węgiel kostny; K. torfu, ob. Węgiel z torfu.—K. drzewa przez opalanie powierzchni jego zastosowu-je się do słupów, podkładów kolejowych itp., w celu uchronienia ich od gnicia, gdy znajdują się zakopane w ziemi. K-i podkładów kolejowych dokonywa się za pomocą strumienia płomienia, który puszcza się na ich powierzchnię. K. taka jest tylko powierzchowna — nie wstępuje do wnętrza drzewa, a więc nie zabezpiecza w zupełności od gnicia. K. w przemyśle materyj wełnianych jest to zniszczenie ciał roślinnych, domieszanych do wełny, jak łopianu, bawełny itp., czego dokonywa się przez zamianę jej w roztwór 4°/₀ kwasu siarczanego i następnie wysuszenie przy 110—120°C. Wełna opiera się kwasom, a roślinne materye niszczą się, resztki zaś jakie pozostają, dają się łatwo oddzielić. K-ę zastosowuje się także przy robieniu wełny sztucznej z tkanin mieszanych, czego dokonywa się również przez zamaczanie tychże tkanin w kwasie siarczanym i następnie suszenie przy wysokiej temperaturze, wskutek czego wszystka bawełna zwęgla się i niszczy, a przez pranie reszta jej usuwa się. K-ą nazywamy także traktowanie surowego ługu sodowego kwasem węglowym w celu zamiany sody żrącej na węglan sody. H-

Karbonowe kwasy. Nazwa ta nadana została tym kwasom organicznym, które swą naturę kwasową zawdzięczają wyłącznie karboksylowi czyli grupie COOH. Najprostszy kwas K-y stanowi połączenie wodoru ze wspomnianym kar-

boksylem; kwas ten, posiadający przeto skład

*

HCOOH, nosi nazwę kwT. mrówkowego. Jeśli na miejsce wodoru (oznaczonego gwiazdką) będą wstępowały jednowartościowe rodniki, bądź nasycone, bądź nie, to powstaną najrozmaitsze kwasy jednokarbonowe, inaczej jednozasadowe (tłuszczowe, olejowe, aromatyczne itd.). Z dwuwar-tościowym rodnikiem organicznym mogą się połączyć dwa karboksyle; powstaną wówczas kw. dwukarbonowe albo dwuzasadowe; za najpierw-szy związek z tego szeregu kwasów należy u-ważać kwas szczawiowy (COOH)₂; kwasy: jabłkowy, winny, fumarowy, ftalowy itd. należą też do liczby kwasów dwukarbonowych. Trójkarbo-nowe kwasy, albo trójzasadowe, w których kar-boksyl powtarza się trzy razy, spotykają się tak w gromadzie tłuszczowej jak i aromatycznej (kwasy cytrynowy, akonitowy itd.), tymczasem kwasy K-e wyższej zasadowości należą prawie wyłącznie do gromady benzolu. Kwasy K-e posiadają przeważnie silme rozwinięte własności

nia.

M-cho.

Karbonyl (CO), tlenek węgla

M-cho.

linę.

Ptaśnika (str. 125 —128).

Karbunkuł, dawna nazwa jubilerska wogóle na oznaczenie czerwonych drogich kamieni; dawniej oznaczała najczęściej granat czerwony, w szczególności pirop. Dziś jubilerowie K-em nazywają rubin, t. j. przezroczystą i nieskazitelną odmianę czerwoną minerału korundu

z. w.

kwasowe; tworzą stałe sole i estry; z licznych wspólnych wszystkim kw. K-ym własności wymienimy najważniejsze: 1) zdolność dawania chlorobezwodników pod wpływem pięciochlorku fosforu według równania:

CH3COOH -f PC1₅ == CHgCOCl + POCI3 -f HC1; chlorobezwodniki te łatwo rozkładają się pod wpływem wody. 2) Sole amonowe kw. K-ych przy ogrzewaniu tracą wodę i przechodzą w a-midy kwasów: CH₃COONH₄ = CH₃CONH₂-f H₂0; jeżeli zaś wspomniane sole ogrzewać z bezwodnikiem fosforowym, to powstają nitryle:

CH₃COONH₄ — 2H₂0 — CH₃CN.

3) Przez ogrzewanie soli kw. K-ych z nadmiarem wapna sodowanego powoduje się odjęcie kwasu węglowego, przez co powstają bądź węglowodory, bądź inne związki uboższe w węgiel. Kwasy K-e tworzą się przy utlenianiu najrozmaitszych związków organicznych, jak: węglowodory, alkohole, aldehydy, acetony i inne. Jeżeli jako środka utleniającego użyjemy kw. chromowego, to powstaną głównie kw. jednokarbonowe; przy użyciu zaś kwasu azotowego tworzy się zazwyczaj znaczna ilość kwasów wielozasadowych. Syntetycznie kw. K. otrzymane być mogą z nitrylów kwasów przez ogrzewanie z rozcieńczo-nemi kwasami lub ługami; następuje przyłączenie dwu cząsteczek wody i grupa CN przechodzi

I

w COOH, a azot w postaci amoniaku się ulat-Pouieważ zaś grupa CN łatwo daje się wprowadzić na miejsce chlorowca w chlorowcopochodnych więc też powyższy sposób tworzenia się kw. K-ych ma rozległe zastosowanie. Oprócz tej ogólnej syntezy istnieje cały szereg innych, które nader dogodnie stosować w poszczególnych wypadkach.

w licznych

związkach uważa się za rodnik dwuwartościowy; np. tlenochlorek węgla C0C1₂ nazywa się inaczej chlorkiem K-u, tlenosiarek węgla COS nosi nazwę sulfidu K-u; związek CSC1₂ znany jest pod nazwą sulfochlorku K-u. K. jako rodnik organiczny występuje np. w acetonach, aldehydach, mocznikach i innych (obacz te związki).

Karborundnm, ob. Carborundum.

Karbostyryl (C₉HfiNOH), a-oksychinoli-na, tworzy się przez odjęcie wody od kwasu amidocynamonowego; powstaje też przy ogrzewaniu chinoliny z wapnem bielącem. Podobnież jak analogiczna oksypirydyna, K. tworzy pochodne, które mogą istnieć w dwu t au tome -rycznych (ob.) postaciach: fenolowej i keto-wej; znany jest np. eter, odpowiadający fenolowej postaci i noszący nazwę eteru K-u (p. w. 247°); nazwę zaś eteru pseudo-K-u (p. t. 71°) nadano innemu eterowi oksychinoliny; w eterze tym alkil bezpośrednio związany jest z azotem;

dodać tu wypada, iż dotąd nie udało się otrzymać w stanie wolnym pseudo-K-u: postać ta widocznie jest nader niestała i przechodzi łatwo w K. K. topi się w 198° i sublimuje bez rozkładu; rozpuszcza się w wodzie gorącej, alkoholu i eterze. Przy redukcyi sodem w roztworze spirytusowym K. daje czterowodorochino-

M-cho.

Karbowiak Antoni (* 10 stycznia 1850 r.), pedagog rodem z Dąbrowy w Wielkopolsce, u-czył się w Krotoszynie, Śremie i potem na życzenie rodziców odbywał studya teologiczne w Wiirzburgu; po śmierci matki jednak porzucił je i przeniósł się na filozofię do Krakowa, walcząc z biedą i chorobą. W r. 1886 otrzymał stopień doktora filozofii i zajął się nauczycielstwem, od r. 1893 wykłada w Szkole wyższej przemysłowej w Krakowie. Prace jego prawie od samego początku zwracały się do dziedziny historyi wychowania i szkół w Polsce, nad czem podjął źródłowe, archiwalne poszukiwania. — Niezmierna sumienność i skrzętność w zbieraniu i szykowaniu materyału znamionują te prace, nie odznaczające się zresztą ani udatnością układu (mianowicie w większych dziełach), ani ożywieniem stylu. Do najważniejszych należą: „Mieszkania żaków krakowskich w. XIV—XV” (Lwów 1888); „O rektorach uniw. Kazimierzo-wego i Jagiellońskiego od r. 1400 — 1887” (Kraków 1887); „Szkoły parafialne w Polsce w XIII i XIV w.” (t-że 1896); „Dzieje wychowania i szkół w Polsce, t. I, od r. 966—1363” (Petersburg 1898, tom II i do r. 1432 jest już przygotowany do druku); „Szkoła katedralna krokowska w Wiekach Średnich” (Kraków 1899); „Szkoły dyecezyi chełmińskiej w Wiekach Średnich” (Toruń 1899); „Materyały do dziejów wychowania i szkół w ziemi Chełmińskiej od roku 1808 do 1814” (t-że 1900). Najnowsza jego praca, obecnie (1903) drukująca się w „Muzeum” lwowskiem, ma napis: „Szkoła pruska w ziemiach polskich”. Wiadomość szczegółowszą o życiu i pracach K-a znaleźć można w VI tomie „Encyklopedyi wychowawczej” w artykule Jana

P. Chm.

(ob.).

Karbunkuł (weterynar.), ob. Czarna krosta. Karbunkuł ludzki, ob. Wąglik. Karburyzacya (od łacińsk. <?ar&or=węgiei -j-urere = palić) jest to zmieszanie gazu palącego się nieświecącym płomieniem z parą jakiegoś węglowodoru w celu podniesienia świetności płomienia. Jeżeli przeprowadzimy np. wodór, który pali się płomieniem nieświecącym, przez benzol, to część jego paruje w gazie i gdy ten-

H.

D.

M-cho.

że zapalimy, otrzymamy płomień o znacznej sile świetlnej, co wywołuje benzol, bogaty w węgiel. K-ować możemy gaz, przeznaczony do oświetlenia, w celu zwiększenia jego siły świetlnej, albo nawet i samo powietrze w celu nadania mu własności produkowania światła. W tym celu u wylotu zwyczajnego palnika gazowego miesza się gaz ubogi z lekkiemi węglowodorami, i jeżeli warunki spalania są uregulowane w ten sposób, że ilość węgla wprowadzona do płomienia znajduje się w tej proporcyi, że nie sprowadza sadzy, to otrzymamy powiększenie siły świetlnej gazu ubogiego. Jako płynu karbury-zacyjnego używa się lekkich węglowodorów, otrzymywanych przy destylaeyi smoły pogazowej, benzyny i gazoliny. K-cyi gazów można dokonywać w najrozmaitszy sposób. Przeprowadzamy np. mało świecący gaz wodny przez żarzące retorty, w których gazują się pozostałości nafty, albo przeprowadzamy gaz o małej sile świetlnej przez naczynie, w którem znajduje się bawełua nasycona benzyną. W celu K-cyi powietrza zwyczajnego przepuszcza się je przez aparaty naładowane parami lotnych węglowodorów, jak para benzynowa lub gazoliuowa—i mieszaniny tej używa się jako gazu oświetlającego. W czasie mrozów jednak okazało się przytem wielkie niebezpieczeństwo ognia, z powodu kou-deusacyi benzyny. K. ma swoje niedogodności, a to z powodu, że płyn karburyzacyjny traci swe właściwości w miarę jak gaz przechodzi przez niego- dalej płyn K-cyi niejednakowo zachowuje się przy rozmaitych temperaturach. K. jest tern łatwiejsza, im płyn jest lotniejszy i im wyższą jest temperatura, przy której odbywa się K. i spalanie gazów.

Karby, herb polski. „Mają być trzy karby” — tak ten herb opisuje zapiska jedna kapituły Poznańskiej z roku 1544, dodając, że używał go Feliks Chojnowski, doktor medycyny i kanonik poznański. Inne źródła średniowieczne ani heraldycy późniejsi herbu tego nie znają.—Ulano wski „Materyały do historyi prawa i heraldyki” JV2JV2 346, 369; Piekosiński „Heraldyka polska wieków średnich”.

Karbylamina, ob. Karbyliaki.

Karbyliaki. Nazwę tą nosi gromada ciał organicznych, odznaczających się niezwykle wstrętnym zapachem i własnościami trującemi. K., nazywane również izocyankami lub i z o nitryl am i, posiadają ogólny skład RNC, przy-czem R oznacza dowolny rodnik spirytusowy. K. powstają przez ogrzewanie jodków rodników spirytusowych z cyankiem srebra (Gautier), przyczem naprzód powstaje związek podwójny z cyankiem srebra; w warunkach tych z cyjankiem potasu powstają cyanki (ob. Cyan). Niezwykle doniosłe znaczenie ma sposób otrzymywania K-ów podany w r. 1869 przez Hof-mauna; według tego sposobu K. tworzą się z amoniaków złożonych pierwszorzędowych pod

działaniem chloroformu i roztworu alkoholowego wodanu potasu, według równania:

CH₃NH.₂-f-CHCl₃-}-3 KOH= CHS.NC+3KC1+3H₂0.

K. różnią się zasadniczo od izomerycznych nitrylów (ob. Cyan) swojem zachowaniem się wobec wody lub kwasów rozcieńczonych; z pierwszą pod wpływem ogrzewania, z ostatniemi już w zwykłej temperaturze rozpadają się na kwas mrówkowy i uboższe o jeden atom węgla amoniaki złożone, z których mogą być otrzymane. Wobec alkaliów K. są nader trwałe. Pod wpływem chlorowców, kwasu solnego, siarkowodoru itd. tworzą się z K-ów związki inne niż z nitrylów; z kwasem solnym np. dają K. substancye krystaliczne, które energicznie rozkładają się pod wpływem wody na amoniaki złożone i kwas mrówkowy. K., ogrzewane do wysokiej temperatury, przechodzą w nitryle. Budowa K-ów opiera się na ich ścisłym stosunku z amoniakami złożonemi; ponieważ zasady te łatwo mogą być otrzymane z K-ów, jak również przeprowadzone w te związki, więc azot w K-ach musi być złączony bezpośrednio z rodnikiem alkoholowym. Atom zaś węgla przy rozkładaniu kwasem odszczepia się; nie jest więc bezpośrednio związany z węglem rodnika alkoholowego, lecz tylko za pomocą azotu. Stąd wzór budowy K-ów możemy wyrazić przez R-NüeC; np. metylokar-byliak CH₃-N^êëC. W zwykłem użyciu różnica pomiędzy K-ini i nitrylami wyraża się przez sposoby pisania CH₃-N=ëC i CH₃-C=N.

Karczew, osada, niegdyś miasteczko do dóbr Otwockich należące, w powiecie Nowomińskim, gro. Otwock, blizko brzegu Wisły, nad strugą Ja-godną, o trzy wiorsty oddalona od st. dr. żel. nadw. Otwock. Niegdyś była wsią, założoną w początkach XVI stulecia przez rodzinę Karczewskich, którą-to wieś wkrótce potem Zygmunt I przywilejem z roku 1548 pozwolił Janowi i Franciszkowi Karczewskim zamienić na miasto. Obdarzył ją prawem niemieckiem czyli chełmiń-skiem, przez co wyłączył mieszczan z pod sądownictwa wojewodów, kasztelanów, starostów i t. p., stanowiąc, ażeby we wszelkich sprawach stawali przed wójtem swoim, który się do dziedziców miał odwoływać. Do wspomnień historycznych K-a należy: że w r. 1704 przebywał tu Karol XII, król szwedzki, wraz ze Stanisławem Leszczyńskim, królem polskim, przez dwa dni, przeprawiając wojska swe przez Wisłę, mimo strzałów artyleryi pruskiej, stojącej na lewym brzegu. Za rządów Augusta III należał Karczew do znanego w dziejach Franciszka Bielińskiego, marszałka wielkiego koronnego, dziedzica sąsiednich dóbr Otwockich, który w otaczających borach wyprawiał łowy dla króla, lubownika my-śliwstwa. W XIX stuleciu K. przeszedł na własność rodziny Kurtzów, obecnych dziedziców dóbr Otwockich, i aż do zamienienia go na osadę w r. 1866 w ich rękach pozostawał. Jest

Ludności około

D.

CD

N3

O

2

cc

■00

OS

Karczewski, herb —

tu kościół katolicki, wystawiony przez marszałka Bielińskiego r. 1737, a po pożarze w r. 1852 odrestaurowany przez Kurtzów.

3000, w czem */, Żydów. Oddawna są tu dwa warsztaty żydowskie pasów wełnianych, tak zwanych tałesów.— „Słownik geogr.”

Karczewski, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu czerwonem, róża srebrna pięcio-listna. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, sokół z płomieni wychodzący. Nadany w d. 14

vml

kkii

Fig. 145. Karczewski (herb).

września 1579 roku przez Stefana, króla polskiego, Maciejowi Szczudlikowi Karczewskiemu za męstwo okazane przy zdobyciu grodu Sokół. — Pawiński; Piekosiński „O dynastycznem pocho dzeniu szlachty polskiej” str. 203.

Karczewski Wincenty Roch, autor polski (* w r. 1757—f 11 stycznia 1817 w Warszawie), wyższe nauki kończył w Krakowie i tamże stopniem doktora filozofii i obojga prawa zaszczycony, był professorem w akademii. W r. 1787 przybył do Warszawy i tu przez lat 30 zajmował się edukacyą prywatną po najznakomitszych domach polskich, szczególnie na dworze króla Stanisława Augusta był przy młodych Grabowskich, następnie u hr. Małachowskich, Karnkowskich, Łąckich i t. p. Niezmordowany w pracach z obowiązku jego wynikających, posiadał wielką sztukę prowadzenia młodzi sobie powierzonej i słynął jako jeden z pierwszych pedagogów w stolicy, którego wszyscy wysoce cenili, szanowali i kochali. Obok tych zatrudnień nieprzestannie zajmował się także literaturą polską, wydając już-to oryginalne, już tłómaczone z włoskiego i francuskiego pożyteczne dzieła, w duchu religijnym i moralnym. Zawód literacki rozpoczął w Krakowie, ułożeniem dopełnienia do „Dykcyonarza historycznego” Belkego (ob.), stanowiącego 8-my tom tego dzieła, drukowany w Warszawie r. 1787. W r. 1792 redagował i wydawał w Warszawie bardzo szacowane czasopismo pod nazwą: „Rok fizyczno-mo-ralny czyli uwagi nad dziełami Boga w porządku natury i opatrzności, uwagami na każdy dzień

Enoykl. Powh, ILuatr. Ze». 969. X. XXXIV.

roku rozłożone , w drukarni i kosztem Piotra Zawadzkiego; wychodziło to pismo co miesiąc przez jeden rok i te 12 numerów składają 4 tomy w 8-ce. Oprócz tego wydał jeszcze następne dzieła, dziś nadzwyczaj rzadkie: „Nauka prawodawstwa, przez kawalera Kajetana Filangieri napisana po włosku, tłómaczona przez Wincentego Rocha Karczewskiego”, w Warszawie u Dufoura, 1791 do 1793, 8 tomów, w 8-ce; ułożył zaś i zebrał z rozmaitych dzieł pod tyt. „O prawach fizycznych i moralnych czyli prawdziwe systema natury z dzieł francuskich zebrane”, tamże 1793, 5 tomów, w 8-ce; dalej wydał w tymże roku: „Treść prawdy wiecznej wiary i obyczajności”, Warszawa 1793, w 8-ce; tudzież tłómaczony: „Nowy Buffon dla młodzieży czyli treść początkowa historyi naturalnej, z 130 figurami, z francuskiego”, tamże, u Lebruna, 1806, 4 tomy, w 12-ce. Wiele też dzieł przygotowanych do druku zostało po nim w rękopisach; z tych po jego śmierci wydał Modest W. Kosie ki (ob.) jedno, pod tyt. „Nauka chrześcijańska podzielona na czytania duchowne, w której wykładają się dowody religii, prawdy do wiary i obyczajów należące, tudzież Sakramentu święte” i t. d., przez X. L’homond, przekład z francuskiego, Warszawa, 1826, w 8-ce. — F. M. Sobieszczań-ski w „Encykl. S. Orgelbranda”.

Karczewski Wincenty, astronom (* r. 1789 w Grodzieńskiem — f r. 1827), studyował matematykę od r. 1807 w Wilnie, gdzie przyjęty został do seminaryum kandydatów stanu nauczycielskiego, a zarazem pod kierunkiem Śniadeckiego pracował w obserwatoryum astrono-micznem. W r. 1814 został zastępcą profesora astronomii, gdy jednak nie zdołał zyskać przychylności Śniadeckiego, który następcę swego upatrywał w Piotrze Sławińskim (ob.), opuścił Wilno w r. 1818 i udał się do Paryża. W tym czasie w zbiorze stu medali, poświęconych pamięci wielkich ludzi różnych narodów, wybity został medal Kopernika, mianujący go Prusakiem, a zatem Niemcem w powszechnem rozumieniu. Dla usunięcia tego błędu rozwinął K. wraz z Adryanem Krzyżanowskim silną agi-tacyę, skutkiem której wybito nowy medal z napisem „natus Torunii in Polonia”. K. wydał nadto przedruk francuskiego tłómaczenia rozprawy Śniadeckiego o Koperniku i przesłał ją licznym towarzystwom naukowym w Europie, czem znacznie się przyczynił do powszechnego uznania narodowości polskiej Kopernika. — W czasie pobytu za granicą uzyskał K. stypendyum od rządu Królestwa Polskiego i po powrocie do kraju został profesorem szkoły wojewódzkiej w Kielcach. W r. 1823 przeniósł się do Krakowa i tam przez dwa lata pracował w obserwatoryum. Gdy jednak zawiodła go nadzieja otrzymania stanowiska dyrektora, wrócił do Wilna i objął tam znów obowiązki adjunkta obserwatoryum.—K. należy do pierwszych popularyza-

102

torów polskich astronomii, ogłosił mianowicie:

„O plamach na słońcu” («Dziennik wileński»

1815); „O gwiazdach i konstelacyach i sposobie ich poznawania” (tamże 1816); „Gnomonika rysunkowa” (Wilno 1818, wyd. 2-e Krak. 1825);

„Nauka o niebie, czyli wiadomość fenomenów astronomicznych” (przekład z Molleta, Kraków 1824); „Historya astronomii” (przekład z Lapla-ce’a, Wilno 1825);

lekcyach” (przekład z francuskiego, 2 części, Wilno 1826); „O kometach” (Wilno 1826);

„Początki arytmetyki” (Kielce 1832); czątki geometryi” (tamże 1823). Wydał nadto przekład: „Antoni i Maurycy pismo M. L. P. de Jussieu, uwieńczone nagrodą przez towarzystwo ulepszenia więzień” (Wilno 1830), a w rękopisie pozostawił przekład „Astronomii fizycznej” Biota. — Por. F. Kucharzewski „O astronomii w Polsce” («Pam. Tow. Nauk ścisłych w Pa-

ryźu», t. I i II, 1872).

cy Vernet i Gros, uważali go za niepospolitego kolorystę i piękną mu przyszłość przepowiadali. Z ich namowy we wrześniu 1828 r. wyjechał do Rzymu, gdzie również podążył Vernet, dyrektorem tamtejszej francuskiej akademii mianowany. Zwiedziwszy Szwajcaryę i część Włoch, staje K. w Wiecznem mieście z początkiem 1829 r. Artysta nasz, mimo ogólnych zachwytów, ja-„Astronomia zawarta w 22 kie prace jego samodzielne wzbudzały, dziwnie

skromny, nie wystawił żadnego ze swych utworów dotychczas na widok publiczny. Posyłał je po „Po- większej części ojcu. „Przybywszy do Rzymu — pisze Józef Wilczyński w życiorysie K-ego — jakby no wem natchnieniem i światłem o-promieniony, wykonał dwa oryginalne obrazy, które po raz pierwszy ośmielił się oddać na wystawę, a które z żywym poklaskiem przyjęte były przez artystów i różnokrajowych znawców”. K. staje się odrazu sławnym, „dopytywano się skwapliwie o imię malarza, starano się o nabycie jakiejkolwiek jego roboty: Anglicy zwłaszcza nie dawali mu już odpoczynku, trudniąc go żądaniami swemi”. Stan ten trwał jednak niedługo. Coraz wzmagający się talent, w samym kwiecie młodości przecina śmierć. Rozwinięte suchoty kładą go do grobu w styczniu 1833 r., w chwili gdy przygotowywał poważniejsze kreacye na Salon paryski i Wystawę akademii petersburskiej. W historyi sztuki polskiej K. pozostanie jako jeden z tych, którzy w chwili, gdy polskie malarstwo jeszcze nie istniało prawie, sławę polskiego imienia rozniósł na Zachodzie. Na równi z Orłowskim, Płońskim, Kucharskim jest on więcej cenionym i znanym za granicą niż u nas, a nieliczne prace jego zdobią dotychczas zbiory i muzea francuskie, włoskie i angielskie. Syn zamożnej obywatelskiej rodziny, traktuje on sztukę jako cel wzniosły, a nie jako rzemiosło dla życia: stąd większość utworów swoich przesyła ojcu lub rodzinie, która znów rozdaje je przyjaciołom. W niektórych zbiorach na Litwie znajdują się w ten sposób utwory jego, w Wilnie lub Paryżu malowane, jak np. u Chreptowiczów: „Turek na koniu” i „Jan III pod Wiedniem”. Rastawiecki posiadał jego „Furmana żydowskiego”, a Zieliński obraz „N. M. Panny”. Najobszerniej napisał o K-im Józef Wilczyński w Atheneum Kraszewskiego w roku 1851—można też znaleźć pewne szczegóły w artykule Michała Czarnowskiego („Dziennik Wileński” 1822 r.), w dziele Na-glera, oraz w Słowniku Rastawieckiego. W r. 1869 „Tygodnik Illustrowauy” zamieścił kopię z jego „Pogrzebu żydowskiego”.

Karczewski Wacław (pseud. Mary an Jasień czy k, * 1855 r.), dramatyk i powieściopi-sarz, syn Feliksa i Justyny z Heydlów; urodził się w Siemieńskiej Woli (w Radomskiem), wy-

s. K.

Karczewski Julian, malarz polski z początków XIX wieku (* w Oszmianie w grudniu r.

1806—f w Rzymie w styczniu 1833 r.). Nauki pobierał w Wilnie, początkowo w gimnazyum, a następnie w uniwersytecie, gdzie uczęszczał na wykłady nauk politycznych i prawnych. Na tymże uniwersytecie miał za profesora malarstwa Rustema, i w sztuce tej tak szybkie i tak niezwyczajne robił postępy, iż postanowił poświęcić się jej wyłącznie. Wyjątkowym obdarzony talentem, bardzo prędko oddał się twórczej pracy.

H. p.

Jako osiemnastoletni młodzieniec podpisuje obrazy: „Popas”, „Karczma”, „Ekstra-poczta”, a prze-dewszystkiem „Pogrzeb żydowski” nabyty przez p. Zaleskiego z Wielony. Ta ostatnia kompo-zycya, oprócz doskonałej charakterystyki postaci i samoistnego polotu, odznaczała się mało spotykanym naówczas nastrojem całości, z której wiał jakiś nieokreślony smutek. W r. 1824, w celu poznania galeryj dawnych mistrzów, zrobił wycieczkę do Petersburga, gdzie poznawszy się z Aleksandrem Orłowskim, znalazł w nim admiratora swego talentu. We dwa lata potem, a mianowicie w dniu 15 czerwca 1826 r. wyjeżdża kosztem rodziców za granicę, wprzód jednak otrzymawszy po ukończeniu uniwersytetu stopień kandydata na wydziale prawnym. Przejechawszy przez Drezno, zwiedził kolejno Belgię i Hollandyę, a w październiku stanął już w Paryżu. K. bawił w Paryżu lat dwa, a czas ten poświęcił niezmordowanej pracy w muzeach, w szkole malarskiej barona Gros, oraz w swej pracowni. Lubo w obrazach swoich, tej epoki, nie zmienia rodzaju malarstwa, jakiemu w Wilnie się poświęcał, próbuje jednak wkraczać w sferę batalistycznych kompozycyj. Mając byt materyal-ny zapewniony i zapał do sztuki, robił z Paryża artystyczne wycieczki do Londynu i na południe Francyi, wciąż się doskonaląc. W ciągu swego chował się w Wielgiem, które później z taką pobytu w Paryżu zaczął sobie wyrabiać uzna- miłością i z takim powabem opisał; ukształcenie nie szerszych sfer. Artyści tej miary, co Hora- aż do klasy 5-ej pobierał w domu, ostatnie pod

P. Chm.

St. Rew.

kierunkiem Adolfa Dygasińskiego, któremu rozwój duchowy głównie zawdzięcza. W szkołach, między innemi i w szkole przemysłowo-handlowej, uczył się w Krakowie. Potem gospodarował lat kilka na wsi i w tym czasie przetłómaczył „Fizyografię” Huxleya, wydaną następnie w „Bibliotece filozoficznej” przy „Wędrowcu”. 0-puściwszy wieś, przybył do Warszawy i pracował czas jakiś w administracyi „Wędrowca”; po krótkim pobycie w redakcyi „Gazety Radomskiej”, pięć lat należał do składu redakcyi „Kurjera Warsz.”, dając równocześnie sprawozdania literackie do „Gazety Polskiej” i „Biblioteki Warszawskiej”. Pierwszą jego nowellą był „Kruczek” (druk. w „Dzienniku łódzkim"). Zbiór nowel i obrazków wyszedł r. 1887 w Warszawie p. t. „Drobiazgów garść"; nosi on na sobie cechy ówczesnego kierunku realistycznego. Na kongresie dram. im. Bogusławskiego, dramat jego p. t. „Lena” otrzymał zaszczytne odznaczenie (druk. 1888 w Warszawie). Tchnienie poetyckie, szlachetność nastroju, piękność wielu scen nadają dużo powabu tej sztuce, która pomimo wad kompozycyi, miała niemałe powodzenie w teatrze.—W kilka lat potem K. wyjechał za granicę, a bawiąc w Genewie, napisał najlepszą jak dotychczas rzecz swoją, powieść o skali rozległej, na stosunkach wiejskich opartą, z wielkiem zamiłowaniem kreśloną, głębokiemi spostrzeżeniami psychologicznemi zapełnioną, pod tytułem „W Wielgiem” (1898). Od r. 1900 zajmuje posadę bibliotekarza przy muzeum w Rapperswy-lu i z zamiłowaniem oddaje się temu zajęciu. Pracuje obecnie nad wykończeniem powieści psychologicznej p. t. „Mieszek”, mającej przedstawić przejścia wewnętrzne wykolejonego utratą majątku obywatela. K. jest artystą-pisarzem, sumiennie obrabiającym swe dzieła, bez zdawania się na chwilowe natchnienie, chociaż z drugiej strony nie chce nic pisać na zimno, czego-by głęboko nie odczuł i na coby odpowiedniego nie znalazł wyrazu. Piękność języka i stylu, mianowicie „W Wielgiem”, jest niepowszednia.

Karczoch, ob. Cynara.

Karczowanie albo Krndowanie, doszczętne usunięcie z przestrzeni po wyciętym lesie drobnych zarośli, ich korzeni i pni starodrzewiu, w celu zamienienia dotychczasowej leśnej przestrzeni na pola, przeznaczone pod uprawę rolną. Ciągle zwiększające się zaludnienie sprawia, że zapotrzebowanie produktów rolnych, niezbędnych do wyżywienia ludności, wzrasta niepomiernie tak, że dotychczasowe maximum produkcyi zaledwie wystarcza na pokrycie potrzeby. Nieu-chronnem następstwem takiego stanu rzeczy było zwiększenie przestrzeni pól ornych kosztem obszarów leśnych. Jeśli ziemia z pod lasu wydobyta chemicznym składem swoim i fizycznemi własnościami odpowiadała warunkom żyzności (dąbrowy podszyte leszczyną, oraz lasy liściaste mieszane: buki, lipy, klony itd.), nic przeciwko tej zasadzie nie można było zarzuoić, ponieważ dochód czysty z pól ornych był wyższy, niż dochód z lasu. Lecz, gdy zaczęto ciąć i karczować lasy sosnowe, podszyte brzeziną, rosnące na piaszczystych wzgórzach i równinach, aby wyzyskać zasoby żyzności, nagromadzone w wierzchniej warstwie gruntu w ciągu szeregu lat pod ochronną osłoną roślinności leśnej, wówczas wystąpiły na jaw wszystkie ujemne skutki takiego nieoględnego postępowania, a nadewszystko szybkie wyjałowienie pól, z wykarczowanych lasów powstałych, i zamienienie ich na nieużytki.—Samo K. jest robotą uciążliwą, żmudną i nie może być dokonane w krótkim przeciągu czasu, ale musi być rozłożone na kilka lat. Naprzód wycina się wszystkie drobne krzewy i zarośla, gromadzi się na niewielkie kupy, w równej mniej-więcej jedna od drugiej odległości, i tak pozostawia na rok lub na dłużej; gdy już dobrze wyschną, podpala się je, a po opaleniu popiół rozrzuca o ile możności równą warstwą; ponieważ z powodu gęstych pni uprawa narzędziami sprzężajnemi jest niemożliwa, przeto poprzestaje się na zdrapaniu ziemi i przykryciu nią warstwy popiołu za pomocą ręcznych motyk. Na tak przygotowanej ziemi zasiewa się owies, który w takich warunkach wysokie wydaje plony i to przez dwa lub trzy lata z rzędu. Przez ten czas pozostałe w ziemi pnie ogniją o tyle, że się dadzą łatwo wydobyć z ziemi za pomocą ręcznego drąga, albo też za pomocą drąga; wspartego na przodku kolesnym; krótsze ramię zaha-ozone jest mocnemi żelaznemi hakami, zawie-szonemi na łańcuchach za rozdwojone korzenie pieńka, do dłuższego zaś zaprzęga się parę wołów jako siłę poruszającą, za której pomocą pień wyważa się z ziemi; jest to robota żmudna, ale skuteczna; rozumie się samo przez się, że przytem użycie siekiery dla podcinania bocznych korzeni jest niezbędne. W celu wydobycia większych, głęboko w ziemi siedzących, korzeni wiercą w pniu świdrem w ukośnym kierunku dziury i, nalawszy do nich nafty, gdy ta się pomiędzy włóknami drewna rozejdzie, podpalają. Środek to jednak kosztowny i z tego względu niedogodny, że niszczy doszczętnie pieńki sosnowe, które, wydobyte w całości i połu-panę na karpinę, mogłyby się przydać jako ma-teryał do suchej destylacyi dla otrzymania z niego olejku terpentynowego lub innych produktów. Wykarczowane przestrzenie w ziemi żyznej obracane są na pola orne dla dalszej produkcyi rolniczej. Ziemie mało żyzne, lekkie, piaszczyste, po kilku zebranych plonach owsa, żyta i tatarki, należy ponownie zalesić, gdyż zbierane na nich plony zbyt są małe, aby mogły opłacić wyłożone koszta robocizny i nawozu.

Karczówka, tak się zowie góra wysoka, skalista, drzewami pokryta, pod miastem Kielcami położona, przed laty kopalniami ołowianego krusz-

cu znakomita. W czasie wielkiej morowej za- żył te szesnaście wierszy”. Przed tym posą-razy w pierwszych latach XVII stulecia, ślubo- giem corocznie w dzień św. Barbary, patronki wał Marcin Szyszkowski, biskup krakowski, wystawić na niej kościół, jeżeli Kielce od tej straszliwej plagi ochronione zostaną. Wtedy, uiszczając swe przyrzeczenie, założył w r. 1624 mały kościółek na K-ce pod wezwaniem św. Karola Boromeusza, a d. 4 listopada r. 1628 przeprowadził uroczyście z kollegiaty kieleckiej relikwie tegoż świętego patrona przeciwko morowej zarazie, którego za życia będąc przyjacielem, przywiózł kości z Medyolanu. Nadał on też owej górze także nazwisko św. Karola, lecz takowe nie weszło w używanie. W sześć lat później, z powodu niedogodnego pomieszczenia parafii, tenże biskup rozprzestrzenił ów kościółek, w klasztorne zabudowanie zaopatrzył i zakon księży bernardynów przy nim osadził. Doznał on jednak nie mało trudności w ich zaprowadzeniu, gdyż sprzeciwiali się temu paulini częstochowscy, którzy, na mocy bulli papieskiej, mieli prawo wzbronienia, aby żaden klasztor w blizkości Jasnej Góry nie był wzniesiony, mianowicie też bernardynów. Pomimo atoli ich protestacyi oo. bernardyni na K-ce utrzymali się. Jest to kościółek mały ale schludny, a będąc dosyć wyniosłą wieżą ozdobionym, przyczynia się wiele do przyjemności widoku na całą okolicę, szczególnie od strony Kielc, skąd najlepiej się przedstawia i tworzy piękny krajobraz.

górnictwa, odbywa się solenne nabożeństwo, na które górnicy i urzędnicy górnictwa zdaleka nawet przybywają. Kościół z klasztorem oraz zabudowania gospodarskie są murowane z kamienia piaskowego na wapno i, oprócz wież kościelnych, gontami kryte; boki klasztoru częścią stanowią ściany zabudowań, częścią mur otaczający, do którego przytyka również ogród owocowy i warzywny. Wchodząc pod górę od strony Kielc drogą w ślimak wijącą się, jest duża brama wjazdowa; po lewej stronie idąc, druga brama prowadzi na dziedziniec; do kościoła wchodzi się przez wieżę, na wierzchu której znajduje się figura Matki Boskiej z blachy; nad kościołem w środkn wznosi się druga wieża mniejsza, od sygnaturek. K. i poblizka góra, zwana Kadzielni a, jest zwykłem miejscem przechadzek mieszkańców Kielc.— „Enc. S. Org.”.

Kardamom, ob. Amomum.

Kardialgia (medyc.), ob. Gastralgia.

Kardiograf jest to przyrząd do notowania graficznego ruchów serca. Istnieje cały szereg tego rodzaju przyrządów, zalecanych przez badaczy rozmaitych. Chauveau i Marey zapisywali skurcze serca i ciśnienie krwi w sercu konia za pomocą sondy z balonikiem gumowym, wprowadzonej do serca przez żyłę szyjną. Sonda łączyła się za pomocą rurki z bębenkiem elastycznym, którego ruchy udzielały się piórku, a to znów kreśliło linię krzywą na walcu obracającym się. Każdemu skurczowi serca odpo-

Tutejszy klasztor jest dość obszerny, ale w nim obecnie tylko ksiądz świecki zamieszkuje. Przed dwuslu trzydziestu laty gwardyanem na K-ce był niejaki ksiądz Kuźniarski, który spółczesne sobie zdarzenia dosyć niezgrabnym wierszem opisywał i opisy takie na korytarzach zawieszał.

Te atoli poetyczne bernardyńskiego gwardyana płody od wilgoci zupełnie zniszczały. Najznakomitszą osobliwością miejscową jest posąg św.

Łv

Fig. 146. Kardiograf Chauveau i Mareya z sondą wprowadzoną wgłąb serca.

V— prawa komora serca; O—przedsionek; to i tv — rurki gumowe, łączące baloniki, znajdujące się w przedsionku i komorze serca, z bębnami lo i lv.

Barbary, z podstawą, łokci 2 cali 9 mającą, z jednej sztuki tu znalezionego ołowianego kruszcu wykuty. Figura pod względem wyrobienia jest nieszczególną, zwłaszcza, że wołano grubszą nad miarę robić postać, niż ociosaniem zmniejszyć niezwykłą objętość rudy. Jest ona umieszczona na jednym z bocznych ołtarzy, a pod nią czytać się daje wyryty na marmurze następny napis, jej historyę opowiadający: „Roku tysiąc sześćset czterdziestego szóstego, Wiliją Matki Boskiej, Grudnia dnia siódmego, Trzy były grana wielkie wykopane, W Górze Machnowskiej, ale tak nazwane: Najświętsza Matka, Antoni, Barbara, Tu dla Karczówki wspaniała ofiara; A to za biskupstwa Piotra Gembickiego, Krakowskiej katedry księcia Siewierskiego, Starosta Czechow- wiada podniesienie się krzywej.— K. Mareya ski kazał ją obrobić, By temi statuami kościoły służy do notowania ruchów klatki piersiowej, za-ozdobić. W Kielcach w katedrze Maryja została, leźnych od bicia serca; w przyrządzie tym drga-W Borkowicach Antoni, to pismo zeznaje. Hi- nie klatki piersiowej udziela się bębenkowi z polary Mala ze wsi Niewachlowa, On to wynalazł; wietrzem, przystawianemu do skóry w okolicy masz wieść co do słowa. Ksiądz Andrzej Ku- serca, w międzyżebrzu 5-m i łączącemu się za iniarski, gwardyjan tutejszy, Z archiwum uło- pomocą rurki gumowej z przyrządem zapisują-

81

cym.—K. znajduje zastosowanie w fizyologii i rzadziej jako środek rozpoznawczy lekarski. Kardiojda, Ob. Kardy oj da.

Karditza, miasto główne w greckiej nomar-chii K. (2 531 kim. □ , 80 769 m-ców), w południowo-zachodniej części równiny Tessalijskiej, na kolei żelaznej Volos-Kalampaka, liczy 9446

m-ców, głównie Greków, jako gmina 1 663 (1896);

z. N.

Kardynalne cnoty, ob. Cnota.

Kardynalne punkty, punkty główne, wybitne pewnego układu. W szczególności punkty K. są to główne okolice widnokręgu, czyli cztery punkty, w których horyzont przecina się z południkiem i równikiem, zatem punkt pół-

nocny i południowy, wschodni i zachodni. Często też punkty te nazywają się „głównemi okolicami nieba”.

Kardynalski kapelusz ma formę płaską, rondo szerokie, jest barwy purpurowej, opasany sznurem złotym z takiemiż frenzlami. Innocenty IV papież miał udzielić tej szczególnej oznaki kardynałom legatom r. 1245, następni papieże pozwolili jej kardynałom z duchowieństwa świeckiego, a Grzegorz XIV także kardynałom zakonnikom 1591. Kardynałom koronnym (ob. artyk. Kardynał) wręcza uroczyście kapelusz nie sam papież, lecz w jego imieniu panujący kraju, którego są poddanymi. Purpurowa barwa tak kapelusza jak i sukni kardynałów ma oznaczać ich zupełne oddanie się sprawie Kościoła i Stolicy Apostolskiej, w której obronie ani krwi, ani życia żałować nie powinni. Zresztą kapelusz kardynalski nie służy purpuratom kościelnym za nakrycie głowy, lecz jedynie za oznakę ich wielkiej godności i dlatego podczas uroczystych występów bywa wobec nich trzymany przez właści-

Ks. Wł. Kr.

a 11 o k u c y ą.

Kardynalskie kollegium. Takie miano nosi senat duchowny, złożony z kardynałów, stanowiący radę papieża i niosący mu pomoc w zarządzie Kościołem. Czem jest kapituła katedralna w stosunku do biskupa, tern, lecz do pewnego tylko stopnia, jest kollegium kardynalskie w stosunku do papieża. O początku, rozwoju tego kollegium i o liczbie jego członków ob. artykuł Kardynał. Powaga kardynałów jako korpora-

mS/k

:

SSF

«Sto

Fig. 147. Kardiograf Mareya.

Dr J-y B-r rozwinięty handel.

Kardol, ciecz oleista w owocach rośliny Ana-cardium occidentale (ob.).

Kardoff Wilhelm, współczesny polityk niemiecki (* r. 1828). W r. 1866 wszedł do izby deputowanych, jako członek stronnictwa konserwatywnego. W sejmie pruskim zaznaczył się piękną wymową, zabierając głos przeważnie w kwestyach ekonomicznych, socyalnych i przemysłowych; jest gorącym zwolennikiem systemu ceł ochronnych (w broszurze „Gegen den Strom” Berlin 1805) i obrońcą podwójnej waluty państwowej „Die Goldwährung” Berlin 1890). W r. 1875 założył „Centralne Towarzystwo przemysłowców niemieckich”. W nowszych czasach poświęcał się również rozwiązaniu kwestyi a-grarnej.

Kardy, ob. Cynara.

Kardya, w Starożytności miasto oraz wyborny port na wschodniem wybrzeżu Chersonesu Trackiego, w cieśninie Melas, na dzisiejszem przedgórzu Bakla-Burna, było kolonią Milezej-czyków i Klazomenejczyków. Milcyades Starszy połączył K-ę murem z leżącem nad Helles-pontem miastem Paktyą. Po założeniu przez Lizymacha, namiestnika Aleksandra Wielkiego, kolonii Lizymachei, mieszkańcy K-y zostali przez niego tam przesiedleni, co spowodowało upadek miasta.

S. K.

wych kapelanów.

Kardynalski konsystorz. Jest to zgromadzenie kardynałów pod przewodnictwem samego papieża, odbywane w ważniejszych sprawach kościelnych. Konsystorz bywa publiczny czyli nadzwyczajny i tajny czyli zwyczajny. W konsy-storzu publicznym uczestniczą prócz kardynałów wszyscy obecni w Rzymie patryarchowie, arcybiskupi i biskupi, a także ambasadorowie mocarstw przy Stolicy św.—Sprawy, dla których bywa zwoływany, są następujące: wręczenie kapelusza kardynalskiego nowym kardynałom, uroczyste ogłoszenie wyroku kanonizacyjnego, solenne przyjęcie katolickich książąt panujących lub ich posłów, opublikowanie rezolucyi papieskich, zawyrokowane uprzednio na konsystorzu tajnym. Konsystorz zwyczajny dawniej odbywał się co dwa tygodnie, w obecnych czasach tylko wtedy, gdy zajdzie tego potrzeba. Uczestniczą w nim sami kardynałowie i zazwyczaj także Ojciec św.; w razie jego nieobecności przewodniczy na nim dziekan św. Kollegium kardynalskiego. Na konsystorzu zwyczajnym papież mianuje nowych kardynałów, prekonizuje biskupów, zatwierdza nowoobranych przełożonych zakonnych, podaje do wiadomości ważniejsze sprawy, dotyczące stanu Kościoła lub stosunków kościel-no-państwowych w różnych krajach świata. Czyni to zazwyczaj w uroczystej mowie, nazywanej

Ks. Wł. Kr.

Ks. Wł. Kr.

cyi wyrabiała się wiekami. Jeszcze w XI stuleciu stawiano ich niżej od patryarcliów, arcybiskupów, a nawet biskupów. Przyczyny, dla których znaczenie kollegium kardynalskiego coraz bardziej się wzmagało, były następujące: l-o wyłączne prawo obioru papieża, zapoczątkowane na synodzie rzymskim 1059 za Mikołaja II, a uzupełnione za Aleksandra III na soborze lateraneń-skim trzecim r. 1179; 2-o częste legacye, z obszerną władzą nad arcybiskupami i biskupami, podejmowane przez kardynałów z ramienia Stolicy św., celem załatwiania najważniejszych spraw kościelnych i państwowych; 3-o zwyczaj, że samych tylko kardynałów wzywano do służenia radą papieżowi. To też Najwyższy zwierzchnik Kościoła w każdem ważniejszem zdarzeniu powołuje do swego boku kollegium kardynalskie (ob. art. Kardynalski konsystorz). W razie śmierci papieża rzeczone kollegium, prócz prawa obioru nowego namiestnika Chrystusowego, ma jeszcze powinność załatwiania spraw nie-cierpiących zwłoki i zarząd Państwa Kościelnego; aktualne zaś wykonywanie owej władzy przejściowej sprawuje św. kollegium nie solidarnie, lecz przez kardynała Kamerlinga (ob. Camer-leugo) i przez przydawanych mu do pomocy codzień trzech innych kardynałów. Pomienione-go Kamerlinga (camerarius), noszącego nazwę Kamerlinga świętego Rzymskiego Kościoła, należy odróżnić od Kamerlinga świętego Kollegium (kardynalskiego), a jest nim dziekan tegoż kollegium, biskup ostyeński, najstarszy godnością z rzędu kardynałów-biskupów.

Kardynalskie kongregacye, ob. Kougrega-cye rzymskie.

Kardynalstwo, ob. Kardynał.

Kardynalstwo polskie, przebieg historyczny prawa. Długi czas Polska nie znała wcale kardynałów; słyszała jednak o nich, a nawet z nimi miała częste stosunki, bo nasi biskupi raz wraz jeździli to do Rzymu, to do Awenionu. Potem na myśl przyszło papieżom wynagradzać kardynałów posadami duchownemi w Polsce. Nowy więc zachodził stosunek. Prawda, że nawet za epoki podziałów, za Lechii, naród tyle był o swoją godność drażliwy, że nominacyę te nie przychodziły do skutku, a jednak nieraz i biskupi, i kapituły polskie opłacać się musiały takim nominatom. Posad nie obejmowali, ale pieniądze pobierali od nas kardynałowie, naprzód z tytułu swoich praw, a potem wyrozumiałości w u-stępowaniu. Tak w czasie rozerwania pomiędzy Konradem i Janem Radlicą, proboszczem i kanonikiem gnieźnieńskim, wybranymi na arcybiskupstwo, Jan XXI mianował kardynała, kapłana tytułu św. Marcina ad montes, d. 1 stycznia r. 1273, arcybiskupem gnieźnieńskim. Kiedy zaś z tego powodu wyniknął spór, papież Grze-górz, Wolimira, biskupa kujawskiego, wyznaczył na tymczasowego administratora biskupstwa d. 1 7 stycznia r. 1774, a kiedy Wolimir umarł, Jan

XXI, utrzymując prawo swojego poprzednika, mianował administratorem Prokopa, kantora gnieźnieńskiego, d. 28 listopada r. 1276 (Theiner „Vet. mon. Pol. et Lith.” I, str. 157—158). No-minacyj takich papieskich możnaby wyliczyć daleko więcej. Nie miałyż być za epoki podziałów, w czasie podupadłej władzy książąt i słabości narodowej, kiedy za Jagiellonów nawet kardynał Branda w r. 1430 został archidyako-nem gnieźnieńskim (Gołębiowski „Panowanie Jagiellonów” str. 560), kiedy kardynał Julian, synowiec Sykstusa IV, został przez niego mianowany d. 28 lipca r. 1482 proboszczem katedralnym płockim? Tych wszystkich cudzoziemskich i włoskich kardynałów nie widziała na oko Polska. Poznała się z nimi wtenczas, gdy miała swoich własnych. Pierwszym Polakiem-kardy-nałem mianowany został Wacław, książę lignic-ki, Piast, biskup wrocławski na Szląsku, w r. 1381. Ale ta nominacya nie była dla Polski, bo naprzód Czechy, do których wtenczas Szląsk należał, liczyły się do Rzeszy niemieckiej, a po-wtóre Urban VI mianował Wacława kardynałem jako Niemca i za takiego więcej się miał książę, niż nawet za Czecha, a cóż dopiero Polaka? Do tego Wacław godności nie przyjął, Pierwsza rzeczywiście polska nominacya i dla Polski była kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Znakomitość ta w Kościele już nietylko wyłącznie polskim, ale katolickim, była tak wybitna, że zwracała na siebie uwagę papieźów, ale Zbigniew żył w czasie, kiedy Kościół był bardzo rozdwojony, rozdzielony sam w sobie i dlatego świat katolicki się wahał, kogo z kilku różnych spółza-wodników za władzcę ma uważać, za namiestnika Chrystusowego. To był powód, że Zbigniew trzy razy odbierał nominacyę na kardynalstwo i że dopiero za ostatnią rażą, kiedy już żadnej wątpliwości o władzy apostolskiej być nie mogło, przyjął ją z rąk Mikołaja V w roku 1449. Obok niego było w Polsce ówczesnej dwóch jeszcze innych kardynałów: Wincenty Kot, arcybiskup gnieźnieński, i Aleksander, książę mazowiecki, siostrzeniec Władysława Jagiełły. Polska widywała ich ciągle przez lat kilka w purpurze, której używali, będąc kardynałami anty-papieża Feliksa V, a nie stroił się w nią wtenczas Oleśnicki, chociaż miał nominacyę od papieża, bo na czasy zupełnego uspokojenia Kościoła czekał. Książę mazowiecki, jurgieltnik cesarski, czasami tylko bawił w Polsce wśród swoich, bo miał arcybiskupstwo i biskupstwo swoje za granicą. Nie zrzucił purpury, chociaż ją Kot zrzucił wtenczas, kiedy i Feliks V usunął się dobrowolnie od papiestwa. Po niedługo zaszłej śmierci Kota, Zbigniew zoBtał sam jeden, już ustalony w godności i dopiero-to wtenczas pojęła Polska, czem może być dla niej kardynalstwo. Zwarły się pierwszy raz na tej drodze narodowe prawo z kanonicznem. Zbigniew, jako kardynał, chciał pierwszego miejsca w se-

Kardynalstwo polskie.

8i5

nacie, nawet przed prymasem, bo naturalnie o ubogim arcybiskupie lwowskim, postanowionym na Rusi, gdzie jeszcze łacińskich wyznawców nie było, Zbigniew nawet i nie wspominał, ledwie go dojrzał w senacie. Kardynałowi nie chciał ustąpić następca Kota, arcybiskup gnieźnieński, Władysław Oporowski, jako prymas. ZbigDiew był wyższy od niego dostojnością kościelną, Oporowski był wyższy od Zbigniewa dostojnością narodową. W kościele ustąpi chętnie pierwszeństwa biskupowi krakowskiemu prymas, ale w senacie ustępując, znieważyłby prawo narodowe. Rzeczywiście walczyły z sobą o pierwszeństwo Wielkopolska i Małopolska. Spór doszedł do tak wielkiej zaciętości, że na sejm do Piotrkowa, złożony we Świątki r. 1451, umyślnie kardynał nie przyjechał; potrzeba było nowego prawa na ugodzenie wzajemnych niechęci Zbigniewa i Władysława. Prawo to stanęło zaraz na owym sejmie i wyrok królewski ogłosił Jan Czyżowski, kasztelan krakowski, z u-rzędu głowa Małopolan, którzy się dotąd za Zbigniewem ujmowali. Wszelkie prawa arcybiskupa gnieźnieńskiego, jako prymasa, zawaro-wane i na przyszłość. Zbigniewa za kardynała uznaje król i wszystkim kardynałem nazywać go każe, ale dla uniknienia nieporozumień oba, prymas i kardynał, mają innego dnia do senatu przychodzić, według tego, jak ich król przywoływać będzie. Żeby zapobiedz zgorszeniu, na przyszłość o kardynalstwo nikomu z polskich księży starać się niewolno bez pozwolenia króla i wielkorady. Koronować króla i królowę rzecz jest prymasa, nie kardynała Zbigniewa. Może Zbigniew przybrać się w oznaki kardynalskie podczas koronacyi, ale miejsce zajmie biskupa krak., jak to było oddawna. Prawo to stanęło d. 17 czerwca r. 1451: Feria Quinta ante Octa-vani Pentecostes („Vol. legum” I, 171; Bandtkie „Jus Polonicum” str. 259; Herburt „Statut” str. 227). Kłótniom tym Zbigniewa z Oporowskim możemy przypisać, że tak mało było kardynałów polskich. Stolica bowiem Apostolska, zrażona prawem piotrkowskiem, odwróciła od Polski swe oczy. Pomiarkowali królowie niezadługo, że prawo piotrkowskie zawcześnie jeszcze wydali.

Y/ Przyszło im na myśl, że mogliby wynagradzać purpurą przez starania dyplomatyczne zasłużonych ziomków. Teraz prawo zabraniało im tego, nie chcieli więc przynajmniej tracić przywileju swego względem cudzoziemców i, za przykładem królów zachodnich, przedstawiali papieżom takich cudzoziemskich kardynałów do purpury. Pierwszym takim kardynałem był Rudolf, biskup Lewantu, dla którego Kazimierz Jagiellończyk purpurę uprosił. Nie zdołał wszakże jej otrzymać dla rodzonego syna swego, Fryderyka, pomimo, że prawo piotrkowskie do niego stosować się nie mogło, gdyż ono nie pozwalało tylko „starać się o kardynalstwo bez wiedzy króla”. Co w tern miała Stoi. Ap., trudno odgadnąć—praw

dopodobnie w ogólności chciała ograniczyć rozdawanie godności kardynalskich wyłącznie tylko do Włochów. Bądź-co-bądź, od śmierci Zbigniewa Oleśnickiego Polska przez lat 38 swojego kardynała nie miała; gdyż dopiero po śmierci Kazimierza Jagiellończyka, papież Aleksander VI, na prośbę dwu braci Fryderyka, Olbrachta, króla polskiego, i Władysława, węgierskiego, zamianował go kardynałem r. 1493 (kapelusz doręczono mu dopiero r. 1495). Zygmunt Stary pilnował prawa piotrkowskiego i nie chciał mieć w państwie swojem kardynałów. Kiedy się o purpurę starali Jan Łaski^ prymas, albo Erazm Ciołek, biskup płocki, poseł jego przy Stolicy Apost., król obu im przeszkadzał, bo napominał ich i zakazywał starań. Pod koniec wszakże swego panowania prosił papieża o purpurę dla swego kanclerza i przyjaciela, biskupa Samuela Maciejowskiego, ale jej nie uzyskał. Zygmunt August, lubo za ojcem upominał się o kardynalstwo dla Samuela, bo mu tak kazała godność korony, nie dbał wcale o kardynałów, i znowu, od r. 1503, t. j. od śmierci Fryderyka, przez lat 58 nie było w Polsce kardynała. Hozyusza, księcia biskupa warmińskiego, który z rodu był Niemcem, Pius IV własną wolą mianował. Zygmunt August wszelakoż, mimo swej obojętności na kardynalstwo, prawo swoje do uominacyi kardynałów, jako króla katolickiego, za przywilej majestatu uważał: widać to ze stosunku jego z nuncyuszem Commendonim, któremu, za wyrobienie rozwodu z Rakuszanką, przez Myszkowskiego, biskupa płockiego, obiecywał purpurę. Obstawał przy tern prawie też i Stefan Batory, i był w tej mierze szczęśliwszym od swoich poprzedników, bo uzyskał kapelusz kardynalski naprzód dla biskupa wileńskiego, Jerzego Radziwiłła, potem dla nuncyusza Bolognettego, a wreszcie i dla synowca swego, Andrzeja, opata czerwińskiego. Za wieleby to miejsca zajęło, gdybyśmy chcieli w ślad za Bartoszewiczem, z którego o kardynalstwie polskiem („Encykl. S. Or- / gelbranda”) wiadomości czerpiemy, opowiadać koleje, przez jakie przechodziły nominacye wszystkich kardynałów polskich, przez cały czas istnienia Rzeczypospolitej. Odsyłając ciekawych po szczegóły do źródła, tu powinniśmy krótko wyjaśnić właściwe powody tej niechęci, jaką królowie polscy kardynalstwu okazywali: naprzód obawiali się oni zbytniego wpływu kardynałów na korzyść Rzymu, a powtóre: nie chcieli, aby godność obca psuła narodowy, wiekami ustalony, porządek pierwszeństwa. Wspomnieć jeszcze wypada, że niektórzy z biskupów naszych sami się od godności kardynalskiej uchylali, czego Włosi pojąć nie mogli i dziwili się, że Polska tak mało dba o posiadanie narodowych kardynałów. Wykładano im, że obowiązki dla ojczyzny nie pogodzą się z kardynalstwem; że biskupi nasi mieszkać w Rzymie nie mogą, jak obowiązani są kardynałowie; nasi zaś królewicze-biskupi nie

potrzebują purpury, bo w niej się rodzą, a nawet, zostawszy kardynałami, nie mogą wziąć pierwszeństwa prymasom.— Wszystkich kardyna-łów-Polaków za czasów Rzpltej było zaledwie siedemnastu, a mianowicie: 1) Wacław, książę lignicki, Piast, biskup wrocławski, kardynał od roku 1381, rezygnował. 2) Mateusz z Krakowa, biskup Worms (wormacyeński), podobno od r. 1405 kardynał św. Cyryaka, f d. 5 maja r. 1410 w Worms. 3) Zbigniew Oleśnicki, biskup krakowski, mianowany kardynałem przez Eugeniusza IY d. 28 grudnia r. 1439, zatwierdzony później przez antypapieża Feliksa V i ostatecznie przez papieża Mikołaja V d. 29 lipca r. 1449, kardynał św. Pryski, f 1 kwietnia roku 1455 w Sandomierzu, żył lat 66.    4)

Izydor, metropolita kijowski, Bułgar, mianowany kardynałem d. 28 grudnia r. 1439 (tegoż czasu co Zbigniew), kardynał św. Marcellina i Piotra, zrzucił się z metropolii kijowskiej w lip-cu r. 1458, f w Rzymie d. 27 kwietnia r. 1463.

5) Aleksander, ks. mazowiecki, Piast, biskup trydencki, mianowany kardynałem św. Wawrzyńca in Damasco przez Feliksa V w r. 1440, stąd nieuznawany przez niektórych pisa-rzów, ale purpurę zawsze nosił; f d. 2 czerwca r. 1444.    6) Wincenty Kot z Dębna, herbu

Doliwa, arcybiskup gnieźnieński, kardynał Feliksa V, od r. 1444; zrzucił purpurę za wstawieniem się Zbigniewa Oleśnickiego, f w Uniejowie d. 14 sierpnia r. 144g.    7) Mikołaj Lasocki,

herbu Dołęga, z dziekana krakowskiego biskup kujawski, był także podobno mianowany kardynałem przez Feliksa V, ale purpury nie nosił i umarł w Rzymie biskupem kujawskim r. 1450.

8) Fryderyk Jagiellończyk, królewicz polski, arcybiskup gieźnieński i biskup krakowski, kardynał od 20 września r. 1493; żył lat 35, f w Krakowie d. 14 marca r. 1503.    9) Sta

nisław Hozyusz, biskup warmiński, kardynał od 26 lutego r. 1561; miał kilka tytułów: św. Sabiny, św. Wawrzyńca in Perna, św. Pankracego, św. Klemensa i wreszcie św. Maryi za Tybrem; f 5 sierpnia r. 1579 w Subiaco pod Rzymem, żył lat 76.    10) Jerzy Radziwiłł,

biskup wileński, kardynał od 12 grudnia r. 1583 św. Syksta, od roku 1591 biskup krakowski; f w Rzymie d. 21 stycznia r. 1600. 11) Andrzej Batory, opat czerwiński, synowiec króla Stefana, kardynał od r. 1584, naprzód św. Adrya-na, a potem św. Anioła; kardynał-dyakon pierwszy z Polski, biskup warmiński, zabity dnia 28 października r. 1599, żył lat 33. 12) Bernard Maciejowski, herbu Ciołek, biskup krakowski, kardynałem od r. 1604, potem został arcy-bi8kupem-prymasem, f 19 stycznia r. 1608, żył lat 60.    13) Jan Olbracht, królewicz polski,

syn Zygmunta III, biskup warmiński i krakowski, kardynał w początkach r. 1633; odebrał kapelusz w Krakowie d. 4 marca r. 1633, umarł w Padwie d. 22 grudnia r. 1634, mając lat 23

wieku. 14) Jan Kazimierz, królewicz polski i brat Jana Olbrachta, z jezuity kardynał w r. 1646, ale, że dyakon, więc się nosił po świecku, przy szabli, rezygnował kardynalstwo. 15) Michał Stefan Radziejowski, biskup warmiński, mianowany kardynałem r. 1686, potem arcybiskup-prymas gnieźnieński, f w Gdańsku d. 13 października r. 1705, miał lat 60, kardynał św. Praksedy. 16) Jan Kazimierz Denhoff, poseł polski w Rzymie, opat mogilski, kardynałem od 2 września r. 1686, potem biskup Ce-zeny; f 20 czerwca r. 1697, mając lat 48. 17) Jan Aleksander Lipski, herbu Grabie, biskup krakowski, kardynałem został 20 grudnia r. 1737; f w Kielcach 19 lutego r. 1746, żył lat 52. Lecz ponieważ z tych 17-u kardynałów Feliks V antypapież mianował trzech, tych więc za rzeczywistych kardynałów można nie liczyć i zostanie osób 14. Gdy odtrącimy z tej liczby Polaków krwi cudzoziemskiej: Jędrzeja Batorego, Węgra, i dwóch synów Zygmunta III, królewiczów Olbrachta i Jana Kazimierza, dalej kardynała ruskiego Izydora, z Bulgaryi rodem, gdy odejdzie i Wacław lignicki, który purpurę złożył, i Mateusz z Krakowa, o którym jeszcze niepewność czy był Polakiem, —zostanie się osób tylko 8. Między temi ośmiu osobami koronnych kardynałów będzie sześciu i dwóch Litwinów, ale i z tych 6-u koronnych, Polaków z krwi będzie tylko 4-ch: Oleśnicki, Maciejowski, Radziejowski i Lipski, dwóch pochodzenia niemieckiego: Hozyusz i Denhoff, Litwini zaś są: Fryderyk Jagiellończyk i Jerzy Radziwił. Cztery tylko katedry w Polsce miały kardynałów: gnieźnieńska, krakowska, wileńska i warmińska. Krakowska najwięcej ich miała, bo sześciu, potem z kolei szła warmińska, bo miała pięciu, rachujemy w to Eneasza Sylwiusza Piccolominiego, kardynała, który wybrany był na biskupa warmińskiego, ale go król nie dopuścił; Eneasz był później papieżem pod imieniem Piusa II. Gnieźnieńska miała czterech, licząc w to i Wincentego Kota, wileńska jednego Radziwiłła, toż kujawska jednego, jeżeli Lasocki był rzeczywiśoie kardynałem Feliksa V. Krakowska katedra nie z jednego więc względu, ale z wielu, jak coraz bardziej się przekonywamy, miała więcej świetności przed katedrą gnieźnieńską i słusznie prymasi o swoją godność niespokojni byli. Z tych 17-u nominacyj żądań królów polskich było tylko pięć, więc tyle nominacyj bez uszczerbku praw narodowych, innych 12 było z woli papie-żów. — W końcu zrobimy wzmiankę o ceremoniałach wręczania kapelusza w Polsce i o kardynałach obcych, którzy u nas kapelusz brali, bo samo z siebie wynika, że kardynałowie-Po-lacy uroczystości swoje odbywali w ojczyźnie. Najpierwszą wiadomość o tern znajdujemy pod r. 1584. Kardynałowi Radziwiłłowi wkładał kapelusz na głowę król Stefan w kościele wileńskim. Kapelusz królewiczowi Janowi Olbrach-

Kardynał.

towi Wazie przywiózł z Rzymu podkanclerzy papieski, Aunibal Bentivoglio. W tydzień po wjeź-dzie królewicza na biskupstwo, było to w czasie sejmu koronacyjnego r. 1633 d. 6 lutego, w pokojach zamkowych, a d. 4 marca w katedrze krakowskiej odbywała się uroczystość wręczenia kapelusza. Tu król wręczał, a oddawał Bentivoglio. Że Jan III gniewał się na nomina-cye kardynalskie, w r. 1687 prywatnie w Warszawie u dominikanów brał kapelusz nuncyusz Opitio Pallavicini. W Warszawie także, ale u kapucynów, brał kapelusz ojciec M. Kazimiery d’Arquien d. 26 lutego r. 1696. Inny nuncyusz, Benedykt Odeschalchi, brał kapelusz w Warszawie r. 1713, ale nie wiemy w którym kościele. W 8iedm lat później, d. 2 kwietnia r. 1720, u św. Jana brał kapelusz kardynał Salerno, dyplomata i przyjaciel króla Augusta II. Nareszcie ostatni tego rodzaju obrządek odbył się u nas za panowania Stanisława Augusta, ale w Grod-uie. Nuncyusz polski, Archetti, wracał z Petersburga, gdzie urządzał kościół katolicki. Mianowany kardynałem d. 20 września r. 1784. Goniec przywiózł mu kapelusz do Warszawy d. 1 października, ale, nie zastawszy nominata, pośpieszył naprzeciw niemu do Grodna, bo król tam pojechał na sejm i Archettego zatrzymał. W Grodnie tedy d. 20 października, w niedzielę, w czasie mszy celebrowanej przez Naruszewicza, król oddawał kapelusz. Bywało, że król podejmował nowego kardynała. Ceremoniał podejmowania był taki: w zamku spotykali u dołu na schodach pokojowi panowie, na wierzchu generało-wie-majorowie i oficerowie gwardyi, w pierwszym pokoju podkomorzowie nadworni, wśród których bywali niżsi urzędnicy, np. podskarbi nadworny i regent koronny, w drugim przedpokoju dygnitarz wielki, w ostatnim przedpokoju marszałek i drudzy ministrowie. Przy obiedzie usługiwali kardynałowi szambelanowie i dygnitarze koronni, jak królowi. Po obiedzie z tąż samą ceremonią odprowadzano kardynała. Trzymano się mniej-więcej jednego zawsze trybu postępowania.— Między kardynałami polskimi było trzech kandydatów do ty ary papieskiej, a mianowicie: Mikołaj Trąba r. 1415, Dersław z Bo-rzyszkowa r. 1439 oraz Jerzy Radziwiłł 1591. Po upadku Rzeczypospolitej Kościół polski miał jeszcze sześciu kardynałów, których tu wymieniamy w porządku chronologicznym: Lewicki Michał, arcybp lwowski obrządku grecko-katolie-kiego r. 1856 (f 1858), Ledóchowski Mieczysław, b. arcybp gnieźnieński r. 1872 (f 1902); Czacki Włodzimierz, arcybp Salaminy in p. i. r. 1882 (f 1888); Dunajewski Albin, książę-biskup krakowski, r. 1890 (f 1894); Sembratowicz Sylwester, arcybp lwowski, obrz. grecko-katolickie-go, r. 1895 (f 1898); Puzyna Jan, kniaź na Ko-zielsku, książę-biskup krakowski, kardynał od r. 1901. Jest to jedyny Polak, należący obecnie do kollegium kardynalskiego.    *

Eue. powsz. ilustr. Zesz. 969. T. XXXIV.

Kardynał. Takie miano noszą duchowni Kościoła katolickiego, stojący godnością najbliżej papieża i stanowiący jego senat i radę przyboczną. K-em niegdyś nazywał się każdy biskup, kapłan czy dyakon, który, sprawując przy jakim kościele powierzonym sobie urząd, był tamże jakby stale przymocowany, osadzony, incardina-tus (od car d o=zawiasa). Z pośród wszystkich K-ów wyjątkowe co do godności miejsce ząjmo-wali zawsze K-owie czyli duchowni kościołów rzymskich, a to dla powagi i godności Stolicy Apostolskiej, stanowili bowiem najbliższe otoczenie głowy Kościoła powszechnego. Do owego senatu należeli kapłani znakomitszych kościołów miasta Rzymu, nadto siedmiu dyako-nów (diaconi regionarii), których papież Fabian (ok. r. 240) uczynił przełożonymi siedmiu domów (po jednemu w każdej dzielnicy rzymskiej— diaconiae), przeznaczonych na schroniska dla ubogich i chorych. W wieku IX do pomie-nionego senatu wliczeni zostali biskupi miast okolicznych: Ostia i Velletri, Porto i s. Rufina, Allbano, Praeneste, Tivoli (Tusculum), Sabina. Początkowo było ich ośmiu, lecz skutkiem połączenia biskupstw Ostia i Velletri (za Eugeniusza III), a Porto z s. Rufina (inaczej Candida) za Kaliksta II, liczba kardynałów-biskupów zredukowana została do sześciu. Obowiązani są oni stale mieszkać w Rzymie i razem z innymi kardynałami być pomocą papieżowi tak w sprawowaniu służby Bożej, jak i w zarządzie Kościoła, własne zaś ich dyecezye (zresztą bardzo niewielkie) znajdują się w zawiadywaniu wikaryuszów generalnych (ob.). Nadto do grona K-ów weszli czterej dyakoni kościoła lateraneńskiego, noszący nazwę palatini dla odróżnienia ich od powyżej wzmiankowanych diaconi regionarii. Liczba tych ostatnich zdwoiła się ze wzrostem miasta wiecznego, a i liczba K-ów kapłanów (25 w wieku V) także się nieco pomnożyła, tak, iż w wiekach XII i XIII kol-legium kardynalskie liczyło 53 członków. Sobór bazylejski w r. 1438 usiłował zredukować ich liczbę do 24 (sess. 23). Leon X znacznie powiększył ów zastęp, a Sykstus V postanowił, że ma ich być 70, mianowicie: 50 knrdynałów kapłanów, 14 K-ów dyakonów, 5 K-ów biskupów. Jednakże nader rzadko kollegium K-ów jest skompletowane, a zwykle kilka albo nawet kilkanaście miejsc bywa nieobsadzonych. Papież św. Pius V w r. 1567 zabronił nazwy K-ów duchownym jakiejkolwiek godności i zarezerwował ją wyłącznie dla senatu rzymskich purpuratów. K. biskup zawsze ma święcenie biskupie; K-owie kapłani i dyakoni nazywają się tak od swego tytułu czyli kościoła w Rzymie. Każdemu bowiem z tych dwóch kategoryi K-ow papież nadaje tytuł czyli przełożeństwo nad jednym z kościołów Wiecznego Miasta. Jedne z owych tytułów są presbyteryalne i te otrzymują K-owie kapłani; inne dyakonie i te są przeznaczone dla

103

Ks. Kr. Wł.

północną Amerykę.

Kardynał Kamerling, ob. Camerlengo.

Kardyojda (t. j. linia sercowa), linia krzywa, płaska, postaci sercowatej, jest epicykloi-dą (ob.), która powstaje, gdy promienie obu kół, tworzącego i stałego, są równe. K. łatwo wykreślić się daje przez oznaczenie dowolnej liczby jej punktów P, P (fig. 148), jeżeli z punktu O na okręgu koła prowadzimy kolejno cięciwy OQ i od końca Q każdej z tych cięciw odcinamy w obie strony długości QP, QP, wyrównywa jące średnicy koła. Jest to linia algebraiczna czwartego rzędu, czyli wyrażająca się równaniem czwartego stopnia

iü

Fig. 149. Kardyojda jako linia kaustyczna.

S. K.

Kardżag, miasto na Węgrzech, w komitacie Jazygi - Wielka Kumania-Szolnok, na kolei żelaznej Szolnok - Groswardein, posiada 20 898 m-ców, przeważnie Węgrów (1900), sąd królewski, gimnazyum realne. W żyznej okolicy kwitnie uprawa melonów, połów żółwi.

K-ów dyakonów. Lecz tak K-owie kapłani jak i K-owie dyakoni mogą mieć święcenie biskupie i albo posiadają własne dyecezye, w nich rezydują i rządy biskupie sprawują, albo też biskupstwa ich są tytularne (ob.) jedynie, a wówczas obowiązkiem ich jest stale mieszkać w Rzymie i pomagać papieżowi w zarządzie Kościołem. — Mianowanie K-ów jest wyłącznem prawem Stolicy Apostolskiej, która powołuje do tej godności duchownych świata katolickiego, znakomitych nauką, świętobliwością życia i zasłużonych dla Kościoła; promocya do kardyna-łatu odbywa się z zachowaniem starodawnych, zwyczajem uświęconych, ceremonij. Imiona nowych purpuratów ogłasza papież na konsysto-rzu (ob.) zwyczajnym; niekiedy odbywa się kreacya in petto, to znaczy, że papież posuwając kogoś do godności kardynalskiej, dla słusznych powodów nie ogłasza jego nazwiska, odkładając jego opublikowanie do sposobniejszego czasu. Nowokreowanych K-ów jeden z dawniejszych członków świętego Kollegium przedstawia papieżowi, od którego otrzymują biret czerwony. Na następnym konsystorzu publicznym składają hołd Ojcu św. przez ucałowanie ręki i nogi namiestnika Chrystusowego i otrzymują kapelusz kardynalski (ob.); nadto papież zamyka im wtedy usta na znak, że jeszcze nie mają prawa na równi z innymi członkami św. kollegium dawać swe głosy w sprawach kościelnych. Na późniejszym konsystorzu zwyczajnym otwiera im usta, błogosławi ich, obdarza każdego pierścieniem i wyznacza im tytuły. Niektóre mocarstwa katolickie, mianowicie Polska, Au-strya, Francya, Hiszpania, Portugalia i rzplita Wenecka, miały niegdyś prawo, oparte na dawnym zwyczaju, przedstawiać Stolicy Apostolskiej swego kandydata do kardynalskiej godności. Tą drogą promowani purpuraci nazywali się kardynałami koronnymi. — O powinnościach i prawach kollegialnych K-ów ob. art. Kardynalski konsystorz, Kardynalskie kollegium, Kongregacye rzymskie. — Prerogatywy osobiste K-ów są następujące: 1) Kardynałowie kapłani, choćby nie byli biskupami, mają przywilej sprawować pontyfikalnie (t. j. po biskupiemu) służbę bożą we własnych tytułach czyli kościołach rzymskich. 2) Wszystkim przysługuje prawo precedencyi przed patryarchami i metropolitami, a tembardziej przed innymi biskupami. 3) Również wszyscy mają prawo zasiadania na soborach powszechnych i dawania tamże głosu decydującego. 4) Mogą być mianowani legatami a latere (ob.). 5) Wyjęci są od wszelkich kar kościelnych powszechnie nakładanych, którym wówczas jedynie podlegają, jeśli ich Stolica Apostolska imiennie jako dotkniętych karą ogłosi. 6) Nadto służy K-om

t. n. cautio iuris, tj, że targnięcie się na osobę kardynała równa się zbrodni majestatu i odpowiednim podlega karom. — Co dotyczy oznak godności kardynalskiej, te są następujące: 1) u-biór osobny, mianowicie: sutanna i kapelusz (ob.) purpurowej barwy. Papież Paweł 11 pozwolił (1464) im nosić biret purpurowy, którego mogą używać i K-wie zakonnicy; ci ostatni szat purpurowych nie noszą, lecz zatrzymują właściwe swemu zakonowi habity; 2) tytułu Eminencyi udzielił im Urban VIII i zrównał ich z książętami domów panujących, kładąc ich dostojeństwo tuż po królewskiem. Nie wolno im za to używać żadnych tytułów świeckich.

Kardynał (Gardinalis), rodzaj ptaka, należącego do rzędu Wróblowatych, do rodziny Łuszczaków (Fringillidae). Dziób ma gruby, u nasady szeroki, lekko zagięty. Na głowie czubek. Skrzydła krótsze od ogona.— G. virginianus Bp., długości 20 cm., barwy szkarłatnej; zamieszkuje

K. a. c.

Fig. 148.

Kreślenie kardy oj dy. (ob. Epicy klojda); obwód jej równa się ośmiokrotnej średnicy koła tworzącego, a pole jej jest sześć razy większe od powierzchni tego koła. — Kardyojda należy nadto do kategoryi linij kaustycznych, czyli ogniskowych, tworzy się bowiem przez kolejne przecięcie się promieni światła, odbijających się od o-kręgu koła, a wychodzących z punktu, położonego na tymże okręgu (fig. 149). Nazwę K. wprowadził Castil-liani (r. 1741).

W poblizkich błotach

z. N.

Karebatalion, w mowie potocznej karaba-talion; od wyrazu francuskiego carré — czworobok, czworościan. Szyk batalionu piechoty w kwadrat dla odparcia nieprzyjacielskiej jazdy. Każdy bok składał się z dywizyi czyli dwóch plutonów; boki czyli ściany nosiły nazwy: „przodkowa”, „prawa”, „lewa” i „odwrotna” czyli „tylna”.

R.

Karelcy, ob. Korelcy.

Karelia albo Korelia (po estońsku czyli czu-chońsku Karelen, Karyala), jedna z dziewięciu historycznych części Estonii, niegdyś księstwo, obejmuje w sobie wschodnie i południowo-wschodnie okolice krainy, położonej między wzgórzami Maanselke, Kiwało i Karialanselke, jako też część przybrzeżną na połud.-wschodzie od Salpausselke. Cała kraina ma długości z północy na południe 360 kim., szerokość bardzo rozmaitą. Ze względu na budowę geologiczną i grunt swój Karelia stanowi do pewnego stopnia przejście od Finlandyi do Rossyi. W części jej północnej przeważają piaski pokryte z wierzchu czarnoziemem, przydatnym do uprawy i uprawnym. W K-i południowej, wzdłuż brzegu północnego Ładogi do Kołkołanjoki, występują nagie granity; tutaj i nad rzeką Wuoksą okolice są bardzo malownicze: wysokie, niekiedy koniczne, szczyty ciągną się jedne za drugie-mi, poprzedzielane żyznemi dolinami. Na po-brzeżu odnogi Fińskiej wznoszą się wzgórza niewysokie tu i owdzie przerżnięte nizinami. Miasta w K-i: Wyborg, Joensu, Sierdobol, Keksholm. Przemagającą ludność stanowią Karelcy. Obecnie K. prócz południowo-wschodniej części W. księstwa Estońskiego, tworzy część gubernii Petersburskiej nad jeziorem Ładogą, wielką część gubernii Ołoneckiej i część guberni Archangielskiej aż do tak zwanego Karelskiego brzegu zatoki Kandałackiej na morzu Białem. K. ze wszystkich ziem Estońskich najwięcej ucierpiała od najazdów sąsiedzkich, głównie zaś Normań-skich, Ruskich i Szwedzkich. Normanowie wdarli się byli do niej już w początkach w. IX i we-społy z Kwenami ciężką klęskę zadali Karelczy-kom, którzy wszakże obowiązali się tylko płacić im w terminach oznaczonych daninę. W ruskich kronikach występuje nazwa K-i po raz pierwszy r. 1144, gdy mieszkańcy jej pomagali ks. nowogrodzkiemu, Aleksandrowi, przeciw miastu Koporyi. Zdaje się, że już wówczas kraina ta była w poddaństwie u książąt nowogrodzkich, ale często przeciwko nim się burzyła, stąd, że w r. 1227 książę Jarosław Wszewołodowicz zaprowadził w niej chrystyanizm. Po upadku Nowogrodu, K. została przyłączona do powiatu Nowogrodzkiego. Szwedzi zjawili się w K-i r. 1293 i założyli tu kilka warownych miast, dla utwierdzenia swego panowania : Wyborg, Keksholm, Landskronę; a także pokonawszy Karelów, sprzymierzonych z Rossyanami, otrzymali na mocy pokoju Note-burskiego część K-i. W K-i ruskiej car Fieodor

Iwanowicz założył r. 1593 osobne biskupstwo Zatargi między Rossyanami i Szwedami ciągle się ponawiały, a do tego przyłączyły się jeszcze napady Polaków, Kozaków i Tatarów. Wszela-koż w całej K-i wpływ russki miał największą przewagę, co się dało widzieć wyraźnie w przesiedlaniu się Karelczyków do wnętrza Rossyi, głównie zaś do gubernij Twerskiej i Jarosławskiej. To przesiedlanie się było rozpoczęte już za cara Iwana Groźnego, a największych rozmiarów doszło w w. XVII, po pokoju Atolbow-skim, ostatnie zaś przesiedlenie odbyło się po pokoju Nysztackim r. 1721, gdy cała Karelia przeszła pod panowanie rossyjskie.

Karelin Grzegorz, przyrodnik i podróżnik rossyjski (* r. 1801 — f r. 1872), kształcił się w korpusie kadetów i w r. 1817 rozpoczął swoją karyerę wojskową w artyleryi, urzędując jednocześnie w kancelaryi słynnego Arakczejewa. Wkrótce jednak za żart o Arakczejewie został tranzlokowany do Orenburga. Odtąd K. oddał się studyom przyrodniczym. Podczas swych de-legacyj, które otrzymywał od r. 1822, gromadzi materyały z różnych gałęzi wiedzy—a prze-dewszystkiem z nauk przyrodniczych, geografii i etnografii. Wyprawy jednak jego wyłącznie naukowe datują się od r. 1829, kiedy, porzuciwszy służbę wojskową, przeniósł się na urzędowanie w ministeryum spraw zagranicznych. W r. 1831 został K. delegowany do obejrzenia i zbadania północno-wschodniej części stepów Kirgiskich, w roku zaś 1832 i 1835 wysłano go dla obrani ł odpowiedniego miejsca na budowę twierdzy na północno-wschodnich brzegach morza Kaspijskiego. Miejsce takie wybrał i twierdzę „Nowoaleksandrowską” zbudował na Kizyl-Taszu. W r. 1836 zwiedził południowe brzegi morza Kaspijskiego w sprawach natury politycznej, w r. zaś 1840—1845 podjął się ze zlecenia moskiewskiego Towarzystwa badaczy przyrody wyprawy naukowej na Ałtaj, Tarbogataj, Alatan i do Dżungaryi. Z wyprawy tej zebrał K. bogatą kollekcyę naukową, która zasiliła niektóre muzea rossyjskie i wogóle europejskie. W r. 1849 K. zmuszony był przerwać ulubione swe wyprawy naukowe i zamieszkać na stałe na Syberyi, w miasteczku kozackiem Gurjew, gdzie po 20-letnim pobycie umarł. Przez 20 lat pobytu w małej kozackiej, a nawiedzanej przez febry, mieścinie oddawał się K. studyom krajoznawczym na najbliższym terenie, większa jednak część nagromadzonych przezeń zbiorów zginęła marnie; temu samemu losowi uległa znaczna część rękopisów K-a. Część zaś uratowanych po nim zbiorów przechowuje się w prywatnych oraz publicznych muzeach, w uniwersytecie petersburskim, w Ogrodzie botanicznym petersburskim (Herbaria). Szczegółowe wiadomości, dotyczące podróży i prac naukowych K-a znaleźć można w X tomie „Zapisok impierator-skago ruskago gieograficzeskago obszczestwa”

K. K-ó.

R.

w wątpliwość.

L. K.

Ms. herbarza

D.

Fig. 150. Karęga, herb.

w pracy M. N. Bogdanowa „Putieszestwija G. 8. K. po Kaspijskom morju” (1888). Pod względem naukowym najważniejsze są spisy roślin ałtajskich i dżungarskich, przez K-a zebranych. Rodzaj Karel in i a został na cześć zasłużonego badacza przez Lessinga tak nazwany.

Karelłn Apollon, ekonomista rossyjski (* r. 1862 w Petersburgu), studyował prawo; był kilkakrotnie więziony i skazywany administracyjnie na zesłanie; ostatniemi czasy mieszkał w Woło-gdzie. Był współpracownikiem czasopism: Wołż-skij Wiestnik”: „Kazanskij Birżewyj Listok”, „Dień”, „Ekonomiczeskij Żurnał”, „Ruskaja Mysi'”, „Siewiernyj Wiestnik”. Z ogłoszonych tam artykułów wymieniamy ważniejsze: Otcbo-żije i kabalnyje raboczije” (pod pseudonimem Makarenko); „O kustarniczestwie w Rossii” (O drobnym przemyśle); „Arenda kreBtjanskich nadjełow” i „Brodiaczaja Ruś”. Osobno wydał: „Obszczinnoje władenije w Rossii” (Petersburg

1893) i „Kratkoje izłożenije politiczeskoj ekonomii”. Wartość obu tych dzieł stanowi obfitość ciekawego materyału i danych, zwykle mało dostępnych.

Karelinit, minerał z kopalni Zawodinsk na Uralu. Skład jego wyraża wzór Bi₄S0₃, t. j.

3BiO. BiS. Jednorodność jego podawana jest

z. w.

Karenowie, szczep lingwistyczny, używający języka monosylabicznego. K. zamieszkują górną część doliny Me-Ping, oraz górzystą dzielnicę Arakanu, Pegu, Tenasserimu, i dzielnicę pomiędzy rz. Saluenem i Sittongiem (tak zwani „Czerwoni K.”). Opowiadają o sobie, iż przybyli z Junnanu w piątym wieku naszej ery. Są wzrostu średniego (około 1.64 m.), rysy twarzy przypominają nieco Malajów, budowa ciała osa-dzista, barwa twarzy żółtawa, włosy czarne, szorstkie, wydatne kości licowe, nos wklęsły. K. liczą około miliona głów. Rozpadają się na mnóstwo niezależnych plemion, każde z odręb-nem narzeczem. Temu rozstrzeleniu, oraz wynikającym z tego odosobnienia nienawiściom plemiennym sprzyja górzystość ich ojczyzny. „Plemiona te, lubo mówią tym samym językiem, nie pos⁵adają wspólnej nazwy, którejby używali sami. Poznano 11 plemion kareńskich, mówiących narzeczami, nawzajem niezrozumiałemi, każde używa wyrazu „człowiek” dla oznaczenia siebie, Każda osada jest niezależnem państewkiem, każde plemię—wrogiem innych. Pąkowie są z ojca praojca wrogami Pwów, Bghajowie—Paków, Gaichowie — Bghajów, Czerwoni K.—wszystkich innych. Może niema ani jednej osady, któraby nie była w kłótni ze wszystkiemi innemi. Każda osada jest istną warownią, otoczoną ostrokołami, a do niej prowadzi tak wązka ścieżyna, iż tylko jeden człowiek może się po niej poruszać. K. nie wypowiadają wojny. Nieoczekiwany napad—oto wiplka zasada wojenna tych górali. Mordują wrogów bez względu na wiek i płeć, nawet niemowlęta są zabijane niekiedy z okropnem bar-barzeństwem. Odróżniają trzy wielkie odłamy K-ów: białych, czarnych i czerwonych, odpowiednio do barwy ubioru. K. bronią uporczywie swojej niezależności, a jednocześnie cywilizują sie, nawet znaczna częśó. około 90 tysięcy, przyjęła chrześciaństwo. Zresztą, wobec rozstrzelenia w odosobnionych dolinach, poziom kultury u różnych ludów kareńskich jest bardzo różnorodny. Niektóre plemiona chodzą jeszcze nago, inne trudnią się rolnictwem i naśladują ubiorem swoim Birmańczyków, inne zajmują się hodowlą bydła. Jedne są budystami, inne hołdują zasadom dawnego kultu. Wioski są nieznacznych rozmiarów i przedstawiają w ustroju swoim zaścianek krewniaków. Ryż służy za pokarm oraz dostarcza materyału do pędzenia gorzałki; betel jest w użyciu powszechnem. W wioskach istnieją domy, w których nocują kawalerowie—zwyczaj powszechny wśród górali indo-chińskich. K. odznaczają się zręcznością, z jaką dostają się na góry, budowa ich łydek i wogóle cała muskulatura jest mocna i dostrojona do otoczenia górskiego, myślistwo (polują na słonie, tygrysy i nosorożce) stanowi wielką namiętność.—Odzież składa się z długiej bawełnianej bluzy do kolan, kobiety noszą spódnicę i zarzutkę.—Por.: Mason „Civilising Mountain Men" (Londyn 1862); Smea-ton „The loyal Karen” (Londyn 1886).

Karęga, herb polski. Na tarczy czterodzielnej: I i IV pola srebrne, II i III — szare. Nad hełmem, w ko-ronię szlacheckiej, trzy pióra strusie. Używają go : litewska rodzina Karęgów z przydomkiem „de Quarto”, a także z małą odmianą (nad hełmem, zamiast piór, dwie trąby srebrno-szare) zachodnio-pruska rodzina A x e 1 b e-c k ó w.

Dachnowskiego; Kojałowicz; Niesieeki.

Karfolit, minerał mikrokrystaliczny; osobniki igiełkowe lub włoskowate, skupione we włókniste pęczki, a te znów zebrane w ziarniste skupienia. Przypisywano mu budowę rombową, ale wobec tego, że w świetle spolaryzowanem jedne igiełki znikają prosto, inne skośnie, należy mu przypisać układ jednoskośny. Łupliwość wyraźna w kierunku podłużnym. Twardość 5 do 5.5; ciężar właściwy 2.935. Słomlano - żółty, wpadający w miodowo-żółty. Czasami żywo zie-lono-żółty. Rysa bezbarwna, jedwabisto połyskujący, prześwieca. Skład chemiczny:

H₄MnAl₂Si₂Ol0.

Mangan tylko dwuatomowy, zamiast glinu często żelazo trójatomowe w ilości kilku procentów.

ma; alnzya do koloru.

Karfostylbit, minerał, słomiano-żółta odmiana torasonitu, występująca wraz z białym sko-lecytem promienistym na Islandyi pomiędzy brzegiem Berufiordu i podnóżem Bulandstiudr.

z. w.

nazwa z. w.

J. Musz.

z. N.

Często tlenek manganawy zastąpiony przez tlenek żelazawy. Wzorowi wyżej podanemu odpowiada skład procentowy następujący: 36 58°/0 bezwodnika krzemowego, 31.03% tlenku glinowego, 21.51% tlenku manganawego, 10.88°/0 wody, która ulatuje zupełnie dopiero w czerwonym żarze. Zawartość fluoru zależy od domieszek fluorytu. W płomieniu dmuchawki wzdyma się, rozżarza się czerwonem światłem i wreszcie topi się na mętne brunatne szkło. W kwasach nierozkładny. Bardzo znanem jest jego występowanie w towarzystwie niebieskiego fluorytu koto Sławkowa w Czechach. Znany też koło Wippra na Harcu, gdzie tworzy pięknie włókniste zielone żyłki w kwarcu łupka metamorficznego. Nazwa od greckiego xótpcpoę=sło-

z. w.

z. w.

Karfosyderyt, minerał, jasne lub ciemne sło-miano żółte heksagonalne blaszki jednoosiowe, o połysku tłustym w skupieniach nerkowych lub jako inkrustacye; jest to zasadowy siarczan żelazowy Rkładu 3Fe₂0₃.4S0v 10H₂Ó. Występuje w piaskowcach St. Léger około Mâcon, w okolicach Laurion, a także na Grenlandyi.

Karfunkel, to samo co karbunkuł, minerału piropu; ob. Granat.

Kargat, rzeka w powiatach Kaińskim i Bar-naulskim gubernii Tomskiej (na Syberyi). Wypływa z bagna Szagarskiego na rozgraniczu sy-stematów rzek Obi i Czauy, płynie z północo-wschodu na południo - zachód i wpada z po-łudn.-wschodniej strony do jeziora Czany. Rzeka ma 250 kim. długości. 25 metr. szerokości i do dwóch metrów głębokości. Dno piaszczyste, tworzy liczne głębiny; brzegi nizkie, choć miejscami strome, porosłe są trzciną; spadek wody łagodny; rzeka obfituje w mniejsze gatunki ryb. Na wielkim pocztowym trakcie syberyjskim, który przecina rzekę, leży osada Karwacki forpost, licząca do 2000 m-ców; ma ona cerkiew, szkołę, targi tygodniowe, stacyę pocztową i postój dla więźniów etapowych.

Karge, ob. Kargowa.

Karger Karol, malarz austryacki (* r. 1848 w Wiedniu), uczeń akademii tamtejszej od roku 1854, potem Edwarda von Engerth; był jego współpracownikiem przy kartonach malowideł do Wiedeńskiej Opery. W r. 1871 wyjechał do Włoch, szczególnie przebywał w Wenecyi. Już w scenie „Na dworcu kolei” (Galerya ces. w Wiedniu) wykazał duże zalety w oddaniu życia ludu, łącząc dobrze wybrane typy z subtelnym sposobem malowania. Potem należy wymienić szereg rysunków ołówkowych i piórkowych (sceny obyczajowe), oraz akwarelle do albumu następcy tronu. W nowym Hofburgtheater w Wiedniu malował w przedsionkach dwa plafony: „Przedstawienie passyjne w Obérammergau” i „Współczesna scena teatralna”. Ilustrował: Goethego „Clavigo”, Wolffa „Łapacza szczurów z Hameln”.

Kargo, ładunek okrętowy, ob. Cargo.

Kargopol, miasto powiatowe na wschodnio-południowym wschodzie od Petrozawodzka, na lewym brzegu spławnej rzeki Onegi, w odległości 3 kim. od miejsca jej wypłynięcia z jeziora Lacze, liczy 2 592 m ców (r. 1897), posiada pocztę, telegraf, 17 cerkwi, monaster męski i żeński, bank miejski, przystań rzeczną; wyroby kuśnierskie.—Kargopo/ski powiat w Rossyi połud.-wschodniej, części gubernii Ołonieckiej, o powierzchni równej, wznoszącej się tylko nieco na zachodzie. Obszar wynosi 22 503.8 kilom. Q (665.1 kilom. Q na jeziora), liczba ludności 81 679; uprawa żyta, owsa i jęczmienia, wypalanie węgla, pędzenie smoły.

Kargowa albo Unrugowo (niemieckie Karge lub Unruhstadt), blizko Obrzy-cy, miasto — powiat Babimojski, — w okolicy piaszczystej, sapowatej, nad gościńcem, prowadzącym z Poznania przez Grodzisk i Wolsztyn do Cylichowej (Ziillichau); mieszk. 1 670, w tem 285 katol. i 79 żydów. Kościół protestancki parafialny dyecezyi kargowskiej, synagoga, szkoła elementarna ki'koklasowa. Głównem zatrudnieniem mieszkańców jest uprawa roli, wina i chmielu; młynarstwo; 38 wiatraków; fabryka cygar; handel trzodą chlewną na wielki rozmiar. W okolicy trzy są gorzelnie. Miejska kasa oszczędności z dwoma tysiącami przeszło książeczek; towarzystwo rolnicze niemieckie. Urząd celny. Urząd pocztowy trzeciej klasy, telegraf: Poczta osobowa do Cylichowej i do Wolsztyna; od st. kolei żel. Babimost (Bomst) o 6 kil. W pierwszej połowie XVII wieku Krzysztof hr. Unruh założył miasto obok już istniejącej wsi Kar-gowy dla zbiegłych z ojczyzny protestantów: w r. 1653 nadał nowej osadzie przywileje i prawo założenia cechów. W r. 1661 król Jan Kazimierz dał prawo miejskie w nagrodę za zasługi położone przez Unruha dla kraju w wojnach z Tatarami, Kozakami, Rusinami i Szwedami. W r 1729 rozpoczęła się budowa ratusza. W r. 1735 po śmierci Augusta TI w czasie rozruchów wszczętych z powodu sukcesyi na tron, wojewoda lubelski złupił i spalił K-ę. Dykc. Echarda nazywa K-ę włością ewikcyonalną Ko-missyi edukacyjnej. W r. 1793 po zaciętej walce wojsko pruskie zajęło miasto. Za czasów Prus południowych i księstwa Warszawskiego K. była siedzibą władz powiatowych, głównego urzędu celnego i garnizonu, wskutek czego miasto wzrosło znacznie w zamożność. Wówczas kwi-tnęło w niem sukiennictwo. Po przeniesieniu w r. 1816 sądu pokoju, a w r. 1818 urzędu powiatowego przemysł podupadł i K. wogóle znacznie się cofnęła. W r. 1837 pożar pochłonął 20 do-

mów, a w r. 1841 przeszło 100. W 1837 dom. zaś tego kompendyum jest „Iszwara-Kriszna”.— K. wraz z miastem przeszło drogą koniecznej Por. artykuł pod wyr. Samkhya. sprzedaży na rzecz rządu; rodzina Unruhów u-traciła w ten sposób posiadłość, którą blizko 200 lat dzierżyła. Miasto, na granicy Brandeburgii i Szląska położone, było dawniej miejscem przejazdu królów polskich: Augusta II i Augusta III, jako też Fryderyka Augusta króla saskiego, wielkiego księcia warszawskiego z Drezna do Warszawy. Ponieważ to było pierwsze miasto na ziemi polskiej, królowie August II i III utrzymywali tu załogi wojskowe saskie. Dla nich zbudowano tu ozdobne koszary na wzgórzu blizko zamku Unruhów. Sutereny tych koszar jeszcze się w części utrzymały. W samym zamku królowie zwykle nocleg odbywali. W archiwum zam-kowem znajduje się dotąd księga, zawierająca zbiór rozkazów wydawanych przez naczelnego dowódzcę z Drezna do komendy w Kargowie. Tamże znajdowały się jeszcze przed niejakim czasem stemple monet polskich, za panowania Stanisława Augusta bitych, pozostałe po Aleksandrze Unruhu, który był dyrektorem mennicy w Warszawie. W kościele protestanckim odbywały się kazania i nabożeństwo, na przemian po niemiecku i po polsku; w ostatnim języku ze względu na mieszkańców wsi Chwalim, protestantów pochodzenia słowiańskiego. Do pamiątek historycznych K-y należy ratusz, w r. 1793 przy oku-pacyi przez wojsko pruskie postrzelany. Niektórzy historycy przypuszczają, że wspominana przez kronikarzy miejsoowość Kryzgowa jest Kargową i wnoszą, że tu zatem r. 1157 stanął traktat między Bolesławem Kędzierzawym a cesarzem Fryderykiem Rudobrodym, na mocy którego Bolesław zrzekł się Szląska na rzecz sy- rioda giermanskoj fiłosofii” (Petersburg 1873). nów Władysława II.— „Słown. Geogr.”.

M. S.

Karikal, terrytoryum francuskie w Indyach Wschodnich, mające 135 kim. □ obszaru, należy do kolonii Pondichéry, w obrębie prezydentury Madraskiej. Miasto tegoż nazwiska, leżące na jednem z ramion uśeiowych Kaweri, posiada 18 038 m-ców, z okolicą (gminy Grande-Aidée 16 452, Nédouncadon 23 600 m-ców) 58 090 m-ców (około 60 Europejczyków) (r.    1901),

jest połączone z indyjską siecią kolei żelaznych. K. prowadzi ożywiony handel ryżem z Cejlonem. W r. 1817 K. został przez Anglików zwrócony Francyi.

z. N.

Karimata, grupa wysp wpobliżu zachodniego wybrzeża wyspy Borneo, oddzielona od wyspy Billiton cieśniną Karimata, składa się z jednej większej (Karimata 179 kim. □ obszaru) i wielu mniejszych wysp, zajmujących razem 222 kim. □ obszaru. Należą do zachodniej części niderlandzkiego Borneo; ludność ich Bta-nowi około 500 malajskich rybaków. Na wyspie

K. wznoszą się dwa szczyty górskie, na 1034

z. N.

i 1022 m. wysokie.

Karinskij Michał, filozof rossyjski (* r. 1840 w Moskwie), pochodzi ze stanu duchownego, kształcił się też w akademii duchownej w mieście ro-dzinnem, a po wyjściu z niej wykładał filozofię w akademii duchownej petersburskiej (1869 — 94). R. 1880 doktoryzował się w uniwersytecie petersburskim rozprawą „Kłassifikacija wywodów”, która była pierwszą i jedyną pracą samodzielną rossyjską z zakresu logiki. Następnie napisał „Kriticzeskij obzor posledniago pie-

Jest to owoc podróży naukowej za granicą i stanowi cenną analizę filozofii niemieckiej od Kan-

Kariaskaki, ob. K ara ïs kakis.

1893, w Petersburgu) poświęcone jest głównie wszechstronnemu rozbiorowi kantowskiej Krytyki czystego rozumu; w obu tych pracach K. okazuje się głębokim myślicielem i wszechstronnym znawcą przedmiotu. Z innych pism jego wymienimy: „Biezkoniecznoje Anaksiman-dra” (Petersburg 1890); „Jegipietskije Judiei” (1870); „O swiazi fiłosowskich wzgljadow s fizi-koastronomiczeskimi w drewniejszij pieriod gre-czeskoj fiłosofii” (t-że 1883); „K woprosu o po-zitiwizmie” (1875); „ Jawlenije i diejstwitielnost"’ (1878); „Podłożnyje stichi w soczinienii judiej-skago fiłosofa Aristowuła” (1876); „Apołłonij Tianskij” (1875) i recenzye Logiki Troickiego (1889), oraz Idealizmu i realizmu Linickie-go (1882). Z wyjątkiem pierwszej z tych prac, wszystkie inne wychodziły w czasopismach („Christjanskoje cztenije”, „Prawosławnoje Obo-zrjenije”, „Żurnał ministerstwa narodnago pro-

Karika, Słowo to oznacza w filozofii in- ta do Hartmanna. Drugie dzieło K-go z zakre-dyjskiej wiersze pamięciowe, które zawierają i su filozofii „Ob istinacb samoczewiduych” (rok w formie bardzo ścisłej główne myśli różnych systemów. Szczególna ta forma, którą filozofia indyjska przybrała, nie jest wyłącznie dziełem indyjskiej umysłowości. Nasze Wieki Średnie ujmowały również logikę Arystotelesa w wiersze, posługiwano się tą formą także w gramatyce i w innych naukach. Nigdzie jednakże nie uzyskały te rytmiczne skrócenia takiej powagi, jaką miały w Indyach tak zwane „Karikas”.

R.

Oczywiście, taki sposób przedstawienia wymagał długich przedtem prac, długiego rozwoju i walk różnoródnych; są to skrystalizowane wyniki długotrwałego duchowego fermentu, w każdej szkole zosobna. Po epoce twórczej i po czasach kommentarzy, myśl indyjska odczuła potrzebę zebrania w całość jaknajkrótszego wyrażenia i utrwalenia w pamięci najważniejszych wyników, do których różne kierunki filozofii i nauki doszły. Tak powstały owe „Karikas”, z których najsławniejsze jest „Samkhya-Karika” autorem swieszczenija”).

Karion (Istomin), mnich klasztoru moskiewskiego, zwanego Czudow monastyr, z końca

w. XVII i początku XVIII, był korrektorem moskiewskiej drukarni duchownej, a potem ihume-nem. Naśladowca Amosa Komeńskiego, zajmował się literaturą, osobliwie religijno-moralną i pedagogiczną. Ułożył Arytmetykę (r. 1700) i Abecadlnik (r. 1692), w którym metodą swoją o wiele wyprzedził wszystkie elementarze, jakie Bię ukazały w wieku XVIII. Napisał także małą Gramatykę (niewydaną). Przełożył dzieło św. Augustyna „O miłości” i Juliusza Frontina „O wojnie”. Znane są także jego wiersze powitalne do cesarza Piotra I-go i epistoły dedykacyjne do cesarzówny Zofii. K. był jednym z naj-wykształceńszych ludzi swego czasu. — Porów. Piekarskij „Nauka i litieratura pri Pietrje”. K-

Karissa (botan.), ob. Caris sa.

Karjejew Mikołaj, historyk (* r. 1850), kształcił się w piątem gimuazyum w Moskwie i tamże w r. 1873 ukończył kurs na fakultecie filozoficzno-historycznym. Pozostawiony przy uniwersytecie dla przygotowania się do zawodu profesorskiego, wykładał jednocześnie historyę powszechną w trzeciem gimnazyum. Złożywszy w r. 1876 egzamin na stopień magistra, wysłany został za granicę, z czego skorzystał dla napisania rozprawy magistrowskiej („Krest'janie i krest'janskij wopros w pośledniej czetwierti XVIII wieka”). W r. 1878/9, zaproszony przez fakultet historyczno-filozoficzny uniwersytetu moskiewskiego wykładał w nim historyę w. XIX, a od jesieni r. 1879 do końca 1884 był profesorem nadzwyczajnym w uniwersytecie warszawskim, skąd znowu został wysłany za granicę dla przygotowania się do rozprawy doktoryzacyjnej („0-suownyje woproBy fiłosofii istorii”, Moskwa 1883, broniona w uniwersytecie moskiewskim r. 1884). Rozprawa ta wywołała polemikę nadzwyczaj żywą, na którą autor odpowiedział książką p. t. „Moim kritikam” (Warszawa 1883). W początkach r. 1885 K. przeniósł się do Petersburga, gdzie otrzymał katedrę naprzód w liceum Aleksandrowskim, a potem i w uniwersytecie i na wyższych kursach żeńskich. W r. 1889 brał udział w założeniu przy uniwersytecie petersburskim Towarzystwa historycznego, w którem prezyduje dotychczas, będąc zarazem redaktorem wydawanego przez nie czasopisma „Istori-czeskoje obozrjenije”. Pierwsza drukowana praca K-a: „Fonieticzeskaja i graficzeskaja sistiema drewniago ellinskago jazyka”, ukazała się roku 1868. Będąc jeszcze studentem, był współpracownikiem czasopisma woroneskiego „Fjłołogi-czeskija zapiski” i „Znanije”; potem ciągle artykułami swemi zasilał różne wydawnictwa. Pierwsze większe swe prace poświęcił historyi włościan francuskich. Potem, za pobytu swego w Warszawie, zajął się dziejami polskiemi, a owocem badań jego na tem nowem dlań polu było ukazanie się kilku książek i rozpraw, dotyczących tego przedmiotu („Padienije Polszi w istoriczeskoj literaturje” ( 1889;; „Oczerk istorii reformacionnago dwiżenija i politiczeskoj reakcii w Polsze” 1886; „Istoriczeskij oczerk polskago Biejma” 1888; „Polskija reformy XVIII wieka” 1890; „Cause de la chute de la Pologne” 1893). Z prac tych, żywo nas obchodzących, Upadek Polski znalazł gruntowną i sumienną ocenę w „Kwartalniku historycznym” r. 1889, skreśloną przez jednego z najwybitniejszych historyków naszych. Jest to czwarta praca o Polsce prof. K-a z szeregu ogłoszonych przez niego od r. 1886. Powstała ona z kursu, wykładanego w uniwersytecie petersburskim r. 1877/8 i ma na celu: 1) podać do wiadomości wyniki badań najnowszych nad upadkiem Polski czytelnikowi rossyjskiemu; 2) służyć za podręcznik informacyjny historykom, którzy by tę epokę studyowali; 3) dostarczyć publicystom wskazówek do rozwoju tak zwanej kwestyi polskiej w historyografii, by ułatwić rozwiązanie jej chociażby w teoryi. Przedmowa zapowiada poszukiwanie wyłącznie prawdy historycznej z poręczeniem bezstronności narodowościowej, z nadzieją, że historycy, tak polscy jak rossyjscy, dojdą do pogodzenia poglądów na przyczyny upadku Polski. Do osiągnięcia tego celu prof. K. zabrał się z należytem przygotowaniem i zgromadził materyał bibliograficzny tak obfity, że może zaimponować nim nawet specyalistom. Przestudyował i poddał krytyce wszystko, co tylko w tej materyi, począwszy od r. 1760 (Pyrrhys de VariJle) wyszło z pod pióra historyków i publicystów nietylko polskich i rossyj-skich, ale także francuskich i niemieckich. Naturalnie, że polskim najwięcej miejsca poświęcił. Więc przegląda „Szkoły historyczne polskie w. XIX” (Naruszewiczowska, Lelewelowska i Krakowska) na podstawie studyów Bobrzyń-skiego i Smoleńskiego i wspomina pokrótce o dziełach Moraczewskiego, Schmitta i Korono-wicza; charakteryzuje szkołę krakowską, przyznając wysokie zalety „Dziejom polskim w zarysie” Bobrzyńskiego; cały rozdział VII poświęca na ocenę trzech mouografij: Kraszewskiego „Polska w trzech rozbiorach”, Kalinki „Sejm Czteroletni” i Korzona „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta”. — Dalej następuje przegląd bardzo staranny publicystów i historyków zachodnich (poczynając aż od Voltaire’a, Monteskiusza i Mablego). Z literatury w. XIX przytacza dzieł i artykułów kilkanaście z tytułów, omawia obszerniej prace Raumera, Kurd von Schlözera i Hermanna, szczególną zaś wagę przywiązuje do Historyi Rewolucyi Henryka von Sybel. Uwzględnia też teorye, przejętego nienawiścią do Polski Fr. Smitta, urzędnika rossyjskiego, którego wywody zatwierdza z dobrą wiarą.—Roztrząsając dzieła historyków polskich, prof. K. neguje lub wyrazami nieufności opatruje wszelkie ich wskazówki na dodat-

nie strony życia, na poprawę urządzeń lub stosunków Rzeczypospolitej, wyrażając się sceptycznie o odrodzeniu narodu, zatwierdza zaś wyraźnie tylko ich wyznanie błędów i win narodowych. Widoczna więc, że, pomimo zadeklarowanej na wstępie „bezstronności”, autor „Upadku Polski”, zabierając się do poszukiwania w literaturze przyczyn tego upadku, miał już je znalezione i ustalone à priori w swoim umyśle i szukał jedynie argumentów je stwierdzających. Z lubością też je przytacza, gdzie tylko spotka; z lubością rozpisuje się obszernie o „Ostatnich latach Rzeczypospolitej” Kostomarowa, którego uznaje za najwyższą dla siebie powagę, z wiel-kiem zadowoleniem przyjmując ogólny jego wniosek, że Polska powinna była zginąć, że inaczej być uie mogło, i utrzymując, że autor wszystko, co posłużyć może do stwierdzenia tej myśli, przedstawił w sposób dostatecznie przekonywający.—Niemało też takich zdań przekonywających zaczerpnął z publicystów rossyjskich. Oto np. słowa Pogodina: „Oddawna już upewniłem się o celtyckiem czyli romańskiem pochodzeniu szlachty polskiej... Szlachta dzisiejsza, jak dawni Żydzi po wyjściu z Egiptu, powinna wyginąć w 40-letniej wędrówce po pustyni europejskiej”. Hilferding utrzymuje, że w Polsce istnieją dwa narody: szlachecki i chłopski; ten drugi nic nie wie o dawnej wielkości szlacheckiej Rzeczypospolitej i zaczął żyć dopiero po jej upadku. Unia religijna półgwałtem podpisana została w Brześciu, całkowitym zaś gwałtem była wprowadzona między lud; półgwałtem również przyłączona została Litwa do Korony w Lublinie. Obszerne zaś kraje ruskie wróciły od Polski do panowania Rossyjskiego prawie bez gwałtu, bo jeśli zdarzał się jaki opór, to tylko od szlachty, polskiej, nie zaś od ludności tubylczej. — Aksa-kow uznaje Polskę za sąsiada niespokojnego, kłótliwego, przepełnionego uczuciami zemsty nienasyconej; Rossya nie mogła obok niego swobodnie się rozwijać, a więc musiała przyjąć plan Fryderyka II i wzięła tylko Litwę; wyzwoliła lud uciemiężony w prowincyach ruskich.—Sama-ryn wynajduje dwie przyczyny upadku Polski: honor polski nie pozwalał na równouprawnienie Biało- i Małorusinów, a jezuityzm nie mógł znosić obok siebie Kościoła prawosławnego: Polacy stali się „mieczem zatrutym” w wojnach husyc-kich, w prześladowaniach jezuickich, w wyprawach Napoleona i w rzeziach tureckich (!). Da-nilewskij w dziele swojem „Rossya i Europa” wygłosił w sprawie polskiej takie wyroki, przy toczone przez prof. Karo: „Rossya nie może być nazywana państwem zaborczem, ponieważ w kraju Zachodnim odbierała tylko własność swoją. Pierwszy rozbiór Polski mógłby się dokonać za Aleksego Michałowicza (Jana Kazimierza), z o-gromną dla Rossyi korzyścią, ponieważ wówczas nie tłukły się jeszcze idee humanitarne po głowach rossyjskich i kraj ten zostałby przymoco-

waiiy do prawosławija przez narodowość rossyj-ską pierwej, zanim na szkodę sprawy rossyj-skiej ukazali się Czartoryscy. Lecz rozbiory z XVIII wieku były bezprawiem i niesprawiedliwością, ponieważ przypuszczone do nich zostały Austrya i Prusy. Zamordowanie narodowości polskiej obciąża ich Bumienie, ale nie Ros-syi, która spełniła tylko prawo, a nawet swój obowiązek największy, przywracając sobie dziedzictwo swoje. Zniszczenie Polski właściwej, w jej prawnych granicach, nie nastręczają Ros-syi żadnej korzyści; włada cząstką jej, niestety, Rossya, ale nie przez podbój, tylko przez wspaniałomyślność sentymentalną. Zresztą są naro-'dy, zasługujące ua pozbawienie wolności za ciągłe jej nadużywanie. Są to Polacy. Niepoprawny stosunek stanów wyższych do niższych, nieumiejętność zabezpieczenia narodowości własnej i obok tego dążność do uciemiężania innych narodowości, pozbawiając nietylko życia politycznego, lecz wszelkiej swobody w religii i bycie powszednim, zaburzenia wywoływane w państwach sąsiednich i wreszcie zdrada wobec własnego plemienia —oto dostateczne dowody niezdolności Polaków do życia państwowego. Wszakże karać Polskę mogła tylko Rossya, ponieważ wobec niej, jako też wobec Słowiańszczyzny całej, Polska wiuna była zawsze. — Z tego wszystkiego, w rozdziale ostatnim dzieła swojego (VIII), prof. Karjejew wysnuwa takie wnioski: Polska nie tworzyła rządu silnego, miała dyssydentów zawsze gotowych do buntu, a znalazła się pomiędzy dwoma mocarstwami o wielkiej przyszłości: Prusami i Rossyą. Gdyby się stała potężną, starałaby się opanować wybrzeża Bałtyku i zagrażała Prusom, te więc musiały ją obalić. A znów, posuwając się ku wschodowi, wdała się w walkę z monarcbami, którzy używali tytułu „Wszech Rusi”. Więc upadek niepodległej Polski był nieodzowny: Tertium non datur. Prof. K. twierdzi, że pisarze polscy niedostatecznie wytłómaczyli ruch współczesny, jaki się odbywał w łonie Rzeczypospolitej, i zapowiada własną pracę w tym przedmiocie. — Dzieło to, z którego czytelnik polski wynosi bardzo przykre wrażenie, wkrótce po ukazaniu się swojem zostało na nasz język przetłómaczone. W tymże tomie „Kwartalnika” znajduje się, iu-nem, ale niemniej kompetentnem piórem skreślona, recenzya Historycznego zarysu sejmu polskiego, którego temat, mniej drażliwy, pozwolił krytykowi na wypowiedzenie takiego zdania: „Życzyćby należało, aby prof. K. umiejętnie zbierał materyał do studyów, a zebrany żeby staranniej przeglądał. Trochę mniej pośpiechu w pracy a trochę więcej wnikania w zasady prawa, przyobleczone w najróżniejsze'formy, a wówczas rozprawy prof. K-a będą mogły oddać podwójny pożytek, a autorowi zaskarbić wdzięczność dwóch narodowości. Przyznać bowiem należy, że jakkolwiek szczegóły w studyum

Dr J. P.

Z. N.

R.

13.8

•>

jego często nie zadawalały dostatecznie, to ton pracy był zawsze pełen godności i prof. K. u-wolnił się od namiętnych uprzedzeń, od skrywanych umiejętnie tendencyj, które wyciskają na pracy piętno niezaszczytne. K. od początku do końca pozostał badaczem, z którym się „spierać można, lecz którego szanować należy”. Z innych pism K-a mamy jeszcze, dokonany staraniem „Kraju”, przekład „Nowego zwrotu w history ografii polskiej”.—Trzecią kategoryę prac prof. K-a stanowią „Osnownyje woprosy fiłosofii istorii” (wyd. 2-e 1887), których tom trzeci wyszedł pod tytułem „Suszczność istoriczeskago procesa i roi licznosti w istorii” (1890), jako też cały szereg historyczno-filozoficznych i socyologicz-nych artykułów dziennikarskich, których część ukazała się w książce p. t. „Istoriko fiłosoficze-skije etiudy” (r. 1895). Nareszcie, ogłosiwszy dawniej w książkach osobnych kilka „Wstępów” do swoich kursów Historyi Wschodu, Świata starożytnego, Wieków Średnich, czasów nowych i najnowszych, prof. K. w ostatnich leciech zabrał się do wydania swych kursów historyi nowożytnej, którą się przeważnie zajmuje („Istorija zapadnoj Jewropy w nowoje wremia” 1892 — 1894, 4 tomy, oraz „Fiłosofija kulturalnoj i so-cijalnoj istorii nowago wremieni” 1893). „Piś-ma” K-a (Listy) do uczącej się młodzieży (o samokształceniu się) w krótkim czasie doczekały się dwóch edycyj. W końcu wspomnieć należy, że K. jest redaktorem działu historycznego w Słowniku Encyklop. Brockhausa i Efrona i bierze czynny udział w zarządzie spraw Towarzystwa pomocy dla literatów, oraz Towarzystwa pomocy dla studentów uniwersytetu.—W r. 1900 Akademia Jagiellońska zamianowała K-a swym członkiem.    *

Kark (łac. Cervix) u zwierząt kręgowych (Vertebrata) część szyi górna, u człowieka tylna; składa się z 7-u kręgów szyjnych (ob. Kręgi), dawniej pospolicie zwanych K-ami (Vertebrae cervicales), z mięśni do nich przytwierdzonych, poruszających głową po większej części, lub zginających i prostujących K. i ze skóry wszystko pokrywającej; nadto rozumie się samo przez się, że K. posiada naczynia krwionośne i nerwy. U człowieka mięśnie, po obu stronach kręgów położone, tworzą dwa pęki podłużne, obłe, pomiędzy któremi znajduje się zagłębienie płytkie, zwane dołkiem karko wy m, wyraźnie widocznym tylko u ludzi chudych. Mężczyźni odznaczają się zawsze od płci żeńskiej K-iem szerszym i grubszym; jeszcze widoczniejsza jest różnica ta u wielu zwierząt, np. u bydła rogatego, dlatego też K. mężczyzn wyjątkowo kar-czystych nazywany często bywa „byczym”; rzeźbiarze z K-iem takim zwykli wyobrażać Herkulesa lub innych, podobnych do niego siła-czów. Wyrostki cierniste kręgów karkowych (por. Kręgi) połączone są ze sobą za pomocą t. z w. więzu karkowego (Ligamentum nuchae),

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 269, T. XXXIY.

bardzo silnie rozwiniętego u wszystkich niemal zwierząt, a podtrzymującego w położeniu wła-ściwem ich głowy, stosunkowo ciężkie zawsze; u człowieka wiąz ten istnieje również, jeno daleko słabiej jest rozwinięty. U wielu zwierząt, szczególnie u samców, na K-u wyrasta grzywa, nieraz długa i gęsta, u samic zwykle albo brak jej zupełnie, albo też jest przynajmniej krótsza i rzadsza, wyjątkowo tylko u płci jednej i drugiej bywa równa, jak np. u koni.

Karki, w polszczyźnie dawnej to samo, co kręgi szyjne; ob. Kręgi, por. Kark.

Karkarały lub Karkalińsk, miasto powiatowe, liczy 4455 m-ców (r. 1897); 2 cerkwie i meczet; handel z Kirgizami.—Karkara/skipowiat w zachodniej części obwodu Siemipałatyńskiego, o powierzchni górzystej (góry Karkalińskie 12— 1500 metr. wysokie), zajmuje obszar 186 802 kim. □ (z tego 9 214.8 kim. □ na jeziora) i liczy 171 558 m-ców, głównie Kirgizów; hodowla bydła, pokłady miedzi, żelaza i srebra.

Karkinicka zatoka, zwana w Wiekach Średnich przez Genueńczyków Golf o di Negro po li; po tatarsku Olu-Dengiz albo E skid jur, znajduje się na północno-zachodnim brzegu morza Czarnego; na wschodzie wrzyna się w międzymorze Perekopskie, na północy graniczy z lądem i mierzeją (kosą) Dżaryłgacką, na południu z brzegiem powitu Eupatoryjskiego. Zatoka K. ma dwie odnogi (buchty) przydatne do żeglugi nadbrzeżnej (kabotażu): Dżaryłgacką i Akme-czecką.

Karkus, zamek w Inflantach, w prowincyi Estonii, między Felinem i Dorpatem (Jurjewem). R. 1563 zdobyty był przez Szwedów, a r. 1573 przez Moskwę; po zawarciu pokoju zwrócony Polsce objął na dziedzictwo Jerzy Farensbach. R. 1601 Dębiński, wojewoda parnawski, pobił pod nim na głowę Szwedów, którymi dowodził Karlson.— „Enc. S. Org.”.

KaiTburg, ob. Or o sz war.

Karli, wykuta w skale świątynia buddyjska („czaitya”) z II wieku po Chr., leży na drodze z Bombaju do Puny pod 18°45' półn. szerokości i 73°31' wach. dług.; jest jednym z najpiękniejszych zabytków architektonicznych sztuki indyjskiej. Trzy bramy, przykryte wspólną galeryą, prowadzą do świątyni. W przedsionku znajduje się filar olbrzymi, uwieńczony głowami czterech lwów; główna nawa ma 14 metr. wysok długości i 7.9 m. szer.; w półokrągłem jej zagłębieniu stoi dagop z posągiem i relikwiami Buddhy; 16 kolumn z każdej strony oddziela nawę główną od dwu bocznych; kolumny zakończone ozdobnemi kapitelami kształtu wywróconego dzwonu, na którym wspierają się słonie ze zgiętemi kolanami. Obok sali głównej są muiej-sze pieczary, które prawdopodobnie służyły za mieszkanie kapłanom, opiekującym się świątynią, lub pustelnikom i pielgrzymom (ob. w Encykl.

104

K.

M. G-y.

Karliński Stanisław (wiek XVI), lekarz i alchemik, podróżnik i wojskowy, o którym wszakże wiemy tylko, że podróżował wiele po Francyi i Włoszech, że bawił dłużej na Wschodzie i dotarł nawet do Persyi, nakoniec, że czas pewien spędził na dworze kardynała Hozyusza (ob.).—Bibliografie wymieniają dzieło jego p. n. „Spraw y postępków rycerskich y przewagi opisanie krótkie, z naukami w tey zacney zabawie potrzebnemi” (we Lwowie, u Macieja Bernatha,

niniejszej art. In dostań: sztuki plastyczne t. XXX, str. 895 i fig. 169).

Karlin (Karolin), niem. Karolinenthal, miasto w Czechach, a właściwie przedmieście Pragi, położone we wschodniej stronie, pomiędzy Wełtawą a górą Żyżki, na równinie mającej 2.5 kim. □ rozległości; liozy 409 domów i 19 540 m-ców, a w tern 175 751 katol., 533 ewangiel., 1 141 żydów, siedziba hetmaństwa i sądu okręgowego, głównego urzędu podatkowego, komissaryatu policyjnego itd. Ma piękny kościół parafialny św. Cyrylla i Metodego w czystym stylu romańskim najnowszych czasów (wystawiony r. 1854—1863, podług planu Rosnera), kaplicę sióstr miłosierdzia św. Karola Boromeu-sza, kaplicę w gmachu szkoły realnej i w domu inwalidów, synagogę. Do gminy K-a należą wyspy: Wielka i Mała Wenecya i Rohańska. Cmentarz parafialny pod Olszanami, oraz wojskowy i protestancki pod górą Żyżki dotąd są utrzymane, choć już na nich zmarłych nie grzebią. Z budowli godne są uwagi: dom pod Czerwoną gwiazdą z r. 1841, koszary Ferdynanda z r. 1846—49; wiadukt cesarsko-królewskiej dr. ź. z lat 1843 — 49 (1 100 metr. długi); grupa sześciu budynków szkolnych za kościołem pod górą Żyżki, a obok nich ratusz z r. 1884. K. jest regularnie rozłożony, ma szerokie, proste ulice, przecinające się pod kątem prostym. Szkoły: a) sześcioklasowa publiczna męska i pię-cioklasowa żeńska; b) pięcioklasowa publiczna męska i pięcioklasowa żeńska, dwuklasowa prywatna szkoła sióstr miłosierdzia Karola Boro-meusza z zakładem filialnym dla podrzutków i sierot; trzyklasowa szkoła mieszczańska męska i taka sama żeńska; publiczna szkoła pięcioklasowa niemiecka męska; czteroklasowa i trzyklasowa szkoła mieszczańska żeńska; kupiecka szkoła uzupełniająca, przemysłowa szkoła uzupełniająca wieczorna i niedzielna; żeńska szkoła uzupełniająca; rządowa szkoła kowalska; rządowe szkoły: realna czeska i niemiecka. Zakład dla ubogich (z kapitałem 66 593 zł. reń.), dom inwalidów, szpital, apteka, stacya pocztowa, połączona z urzędem telegrafiicznym; kasa gminna oszczędnościowo-pożyczkowa. Towarzystwa: Biesiada mieszczańska, klub obywatelski, towarzystwo śpiewackie, towarz. Sokołów (gimnastyczne); Związek (Jednota) św. Ludmiły (pań i panien) opiekujący się uczenicami, Związek opiekujący się uczniami wyższej szkoły realnej, Związek miłości bliźniego (najdawniejszy, z piątego dziesięciolecia w. XIX). Handel i przemysł w stanie kwitnącym: są tu dwa walcowe młyny, dwie fabryki cukru lodowatego i czekolady, palonej kawy, surogatów kawy, wody sodowej, li-monady, wina szampańskiego, soków owocowych, rumu, musztardy, spirytusu, laku, cukierków, octu, sztucznego lodu, chemikaliów, krochmalu, dziegciu, karbolineum, asfaltu, oleju, mydła, świec i wiele, wiele in„ najważniejsze zaś cztery fabryki machin, a największa z nich, akcyjna, dawniej Breitfelda, Danéka i Spółki, zajmuje 1500 robotników i 120 urzędników; in-stallacya oświetlenia elektrycznego z fabryką wszelkich przyrządów elektrycznych; dwie fabryki broni, dwie farbiernie skór, fabryka nieprzemakalnych tkanin, cztery fabryki rękawiczek, 2 jedwabnych i pilśniowych kapeluszy, dwie drukarnie i litografie.

Karlińscy, ród osiadły w województwie Kra-kowskiem, herbu „Ostoja”, znany jednak i w innych częściach Rzpltej. Niektórzy z tego rodu nosili przydomek „Szyja”, z tego powodu, że ich przodek miał być ciężko rannym w szyję. Z tej gałęzi rodu Abraham, żyjący za Zygmuntów (Starego i II), miał 2 synów: Kaspra i Marcina. Pierwszy jest znanym najlepiej w dziejach polskich. Z nim bowiem łączy się opowieść o oblężeniu Olsztyna przez cesarza Maksymiliana. K-ki był kommendantem obleganego w r. 1588 zamku, którego Maksymilianowi mimo wezwań wydać nie chciał, a nawet nie wahał się sam wykierować armatę na najmłodszego swego synka, którego wraz z piastunką porwawszy mu, austryackie wojska trzymały przed frontem, w nadziei, że w ten sposób zmuszą mężnego dowódz-cę, K-ego, do wydania grodu. Dziecię padło, ale i Maksymilian odstąpił i wkrótce, pobity pod Byczyną przez Zamoyskiego, dostał się do niewoli. Epizod ten z dziejów bezkrólewia po Stefanie Batorym i ówczesnej wojny domowej dał wątek Fredrze (ojciec) i Syrokomli do ułożenia dramatu. Z 8-u synów mężnego obrońcy z pod Olsztyna pozostało tylko 2: Walenty i Marcin, obydwa żołnierze za Zygmunta III. Marcin znanym jest lepiej w dziejach: za młodych lat walczył na Węgrzech z cesarzem Rudolfem II, potem w Inflantach pod wodzą K. Chodkiewicza przeciw Szwedom, wreszcie przeciw Moskwie przy oblężeniu Smoleńska. Wtedy, piastując godność pułkownika i sędziego wojskowego, wsławił się przedarciem przez szyki nieprzyjacielskie do miasta, z całego swego oddziału dwóch tylko ludzi straciwszy. Był potem chorążym smoleńskim i posłem na sejm w 1628 r., członkiem komissyi do wypłaty żołdu wojsku, wreszcie w 1632 prowadził pertraktacye z Moskwą. Niesiecki (t. IV) wymienia jeszcze współczesnego sobie (XVIII wieku) Dominiką, cześnika dobrzyńskiego, żonatego z Maryanną Czarnowską.

1599, w 4-ce; przypisane Hieronimowi Sie-niawskiemu). — Porów. S. Kośmińskiego

Dr J. p.

kita.

„Słown. lek. pols.” str. 210.

Karliński Franciszek, astrońom (* r. 1830 w Krakowie), studyował od r. 1846 matematykę i astronomię w uniwersytecie Jagiellońskim. W r. 1851 został zastępcą adjunkta obserwato-ryum astronomicznego w Krakowie, a następnie adjunktem obserwatoryum w Pradze. W roku 1858 zwiedził obserwatorya w Berlinie, Hamburgu, Altonie, w Bilk, Bonn i Gotha. W roku 1863 został profesorem matematyki i astronomii w uniwersytecie krakowskim, oraz dyrektorem obserwatoryum, a na stanowisku tem dotąd pozostaje. Zajmował się obserwacyami komęt, obliczaniem dróg drobnych planet, obserwacyą gwiazd zmiennych, w r. 1867 wykrył nieznaną przedtem zmienność gwiazdy R konstellacyi Kruka, która w okresie 317-dniowym przechodzi od wielkości 11 do 7. Obserwował też przejście Merkurego przez tarczę słoneczną. Rezultaty swych dostrzeżeń i obliczeń ogłaszał głównie w „Astronomische Nachrichten” i w „Rocznikach towarzystwa naukowego krakowskiego”. Z prac tych wymienimy: „Verbesserungen der Bahnelemente des Planeten Hestia” (1861), „Ueber das Kep-lersche Problem” (1865), „Nachweisungen für die kleineren Planeten” (1865), „Hestiae, pla-netae minoris XLVI, elementa nova” (1865), „Spostrzeżenia planet mniejszych Klio i Jo” „Ruch gwiazd stałych”. Zajmował się też dostrzeżeniami meteorologicznemi: „Ozonometrische Messungen” (Annale Poggendorffa 1865), „Magnetische und meteorologische Beobachtungen in Prag 1856 — 62”, „Materyały do klimatografii Galicyi, zebrane w latach 1866—73” (w «Rocznikach tow. nauk. krak.»). Nadto ogłosił: „Rys dziejów obserwatoryum astronomicznego uniwersytetu krakowskiego” (w dziele «Zakłady uniwersyteckie w Krakowie» 1864), „Żywot Kopernika i jego naukowe zasługi” (1873), „Vita ma-gistri Alberti de Brudzevo” (w dziele Hiplera «Specilegium Copernicanum. Festschrift des historischen Vereins für Ermland zum 400 Geburtstage», Brunsberga 1873). W czasie pobytu w Pradze zamieszczał prace popularne w czasopiśmie czeskiem „Źiva”, jak O zaćmieniach słońca (1860). W bibliotece uniwersyteckiej znalazł dwa bardzo ważne rękopisy: Optykę

Ptolemeusza i Rozprawę o optyce Araba Al-

s. K.

Karliśoi, stronnicy don Carlosa de Bourbon, brata króla hiszpańskiego, Ferdynanda VII (ob. Carlos Marya Izydor [T. XI str. 77 — 78] i Hiszpania, dzieje [T. XXIX str. 78 i nast.]), składający się z żywiołów najwsteczniejszych Hiszpanii, które zorganizowały się po ogłoszeniu t. zw. „sankcyi pragmatycznej” d. 29 maja r. 1830. Siłę stronnictwa K-stów stanowiło to, że nie składało się ono z samych tylko absoluty-stów i duchowieństwa, ale, że umiąło zjednać dla swych celów górali kraju Basków i Nawarry, korzystających od wieków z pewnych swobód (fueros), które polegały na samorządzie wioskowym, na wolności od wszelkich podatków, od służby wojskowej i na wolności handlu. Górale baskijscy tworzyli społeczność demokratyczną, złożoną z chłopów - posiadaczy, nadto społeczność katolicką, przyzwyczajoną do słuchania swych księży, którzy byli dziećmi tegoż kraju. Porywając za broń na rzecz don Car-losa, górale bronili swoich przywilejów wolnościowych, bronili również religii, której, jak sądzili, zagrażają liberałowie, tj. krystyniści. Taktyka K-ów była taka, jak gerylasów: unikano bitew, starano się zejść wroga niespodzianie, przed siłami wyższemi cofano się w góry. W o-kresie 1835—1837 K. zdawali się być blizkimi zwycięstwa, ale nieudolność don Carlosa i rozterki wewnętrzne w stronnictwie nie pozwoliły im wyzyskać chwilowej przewagi. K. rozpadli się podówczas na 2 odłamy, nawzajem się zwalczające: apostolskich (ministrowie i spowiednicy króla) i marotowców, zwolenników wodza Ma-roto (wojsko i górale). Maroto kazał w końcu pochwycić i rozstrzelać 4-ch generałów stronnictwa apostolskiego, za co don Carlos obwołał go zdrajcą. Wówczas Maroto wraz z wojskiem zmusił pretendenta do wypędzenia doradzców i oświadczenia, że pochwala środki przedsiębrane przez swego wodza. Ale Baskowie byli już znużeni wojną. Od r. 1837 coraz szerszy wpływ zdobywa sobie wśród nich stronnictwo pokojowe z hasłem „Pas y fueros” (pokój i wolność) i doprowadza wreszcie do ugody wergar-skiej (31 sierpnia r. 1839), Pomimo to stronnictwo karlistowskie nie znikło, jak nie znikły w społeczeństwie hiszpańskiem te źródła ciemnoty, z których K. czerpali całą swoją siłę: zacofanie mas ludowych, wielki wpływ na nie duchowieństwa fanatycznego i tradycyjne dążności niektórych prowincyj hiszpańskich do wyodrębnienia się z ustroju centralistycznego. Od czasu do czasu K. występowali to głośniej i śmielej, -to znów lękliwie, zależnie od siły stronnictw, kierujących nawą państwa, i zawsze w potomkach don Carlosa widzieli swych prawowitych wodzów i pomazańców boskich. Przy każdej sposobności, przy każdym objawie wzrostu de-mokratyzacyi społeczeństwa hiszpańskiego, zaznaczali wyraźnie swój konserwatyzm skrajny. Kiedy republikanie stanęli u steru rządu w Hiszpanii, K. wystąpili z manifestem (r. 1868), w którym oświadczyli się za „królewskością narodową”, a przeciw monarchii obcej, za „jednością wiary” przeciw wolności obrządków. Za rze-czypospolitej (1873 — 74), kierowani przez proboszczów, podnieśli powstanie. Podobnie, jak niegdyś, była to wojna dzika; częstokroć mordowano jeńców, a K-om zdarzyło się nawet rozstrzelać korrespondenta pewnego dziennika niemieckiego. Przecinali oni drogi żelazne, strzelali do pociągów, albo je zatrzymywali itd. Papież uznał był nawet Carlosa VII za króla prawowitego. Dopiero podniesienie budżetu duchowieństwa z 3 do 91 milionów, zamknięcie szkół i kaplic protestanckich i zniesienie małżeństwa cywilnego przez rząd hiszpański skłoniło papieża do uznania Alfonsa XII i przejednało rządowi duchowieństwo baskijskip. Odtąd ruch K-ów słabnąć zaczyna z coraz większą siłą. Proces medyolański (22 lipca r. 1880) ujawnił wielką korrupcyę wśród przywódzców ruchu. Kiedy zaś Alfons XII umarł, agenci K-ów odbyli w marcu r. 1886 podróż agitacyjną po Hiszpanii północnej, ale bezskutecznie. Pomimo to przywódzcy mieli widocznie jakieś nadzieje na wzniecenie powstania, skoro w kwietniu roku 1887 polioya hiszpańska skonfiskowała na stacyi w Geronie 3 wagony broni i nabojów z Francyi przybyłych. W połowie kwietnia r. 1888 ukazał się w gazecie K-ów „Comes Catalan” artykuł p. t. „Myśli księcia Madrytu”. W artykule tym pretendent wyłożył jeszcze raz swój program polityczny, polegający na ślepem posłuszeństwie Kościołowi, na zniesieniu centralizacyi rządowej, wprowadzeniu „fueros” itd. Wybory marcowe z r. 1893 wprowadziły do parlamentu jeszcze 16-u K-ów, ale w 6 lat potem ilość stronników don Carlosa w parlamencie spadła do 4-eh. W sprawach kolonialnych K, wypowiadali się zawsze jako nienawistnicy wszelkiej samodzielności kolonij: tak w r. 1897 zaprotestowali przeciwko autonomii Kuby.—Porów.: H. Brück „Die Geheimen Gesellschaften in Spanien* (1881); De Maaade „Révolutions de’Esp. contemp.* (1854— 1868); W. Lauser „Geschichte Spaniens von dem Sturz Isabella’s” (1877); Valras „Don Carlos VII et l’Espagne carliste” (1876, 2 tomy); Wedel Die Karlistische Armee und Kriegsführuug” (1876). — We Francyi stronnicy Karola X zwali się także karlistami.

Karlóeza, miasto w Kroacyi, ob. Karlowce.

Karloman, imię kilku władzców frankońskich. 1) K., mer pałacowy, syn Karola Martela i Chro-trudy, brat starszy Pipina Krótkiego. Po śmierci ojca (741) podzielił się z bratem zarządem ziem frankońskich i otrzymał Austrazyę z Ale-manią i Turyngią, walczył szczęśliwie z nieprzyjaciółmi wewnętrznymi i zewnętrznymi, złożył jednak urząd swój w r. 747 na rzecz syna Drogona. Na górze Soracte pod Rzymem założył klasztor na cześć św. Sylwestra, poczem u-sunął się do klasztoru Benedyktynów na Monte Cassino. Gdy Pipin ciągnął w r 754 do Włoch ua wezwanie papieża Stefana III, K. był właśnie w drodze do Gallii, aby, na prośby króla Aistulfa, powstrzymać wyprawę, skierowaną przeciwko niemu. Brata już nie znalazł i udał się do klasztoru w Vienne, gdzie d. 17 sierpnia r. 754 umarł na gorączkę. Synów jego Pipin oddał do klasztoru. — 2) K., król Frań-ków (* r. 751—f 771), najmłodszy syn Pipina Krótkiego; w r. 754 papież Stefan III namaścił go wraz z bratem, Karolem Wielkim, na króla Franków. Po śmierci ojca (768) przy podziale z Karolem otrzymał Burgundyę, Prowancyę, Septymanię, Alzacyę, Alemannię i Akwitanię wschodnią. Pomiędzy braćmi wybuchły nieporozumienia, zanim jednak doszło do otwartej wojny, umarł K. (4 grudnia 771 w Samoussy); pochowano go w Reims. Panowie frankońscy oddali jego ziemie Karolowi Wielkiemu, pomijając jego synów; wdowa po K-ie, Gerberga (Gi-berga), uciekła z synami do ojca jego, króla Longobardów, Dezyderyusza. Dezyderyusz postanowił ogłosić wnuków królami Austrazyi i zażądał od papieża ukoronowania ich; papież odmówił i wezwał na pomoc Karola. Wojna skończyła się zdobyciem państwa Longobardów przez Karola, który Gerbergę wraz z dziećmi kazał zamknąć w klasztorze — 3) K., król wschodnio-fraukoński (* około 828— f 880), najstarsy syn Ludwika Niemieckiego i Htmmy; w r. 856 o-trzymał rządy nad marchiami bawarskiemi, w r. 861 w porozumieniu z Roćcisławem, księciem morawskim, zbuntował się przeciwko ojcu, poddał mu się jednak już w r. 862, otrzymał atoli ziemie swoje dopiero w r. 865. Bardzo odważny, prowadził w latach 869 — 874 boje z Morawami z niejakiem powodzeniem, w roku 870 wziął do niewoli Rościsława i podbił jego ziemie, musiał je jednak opuścić dzięki energicznemu oporowi Świętopełka, synowca Rościsława, i zadowolnić się nominalnem zwierzchnictwem nad Morawami (874). Cesarz Ludwik II wyznaczył go na swego następcę we Włoszech (872); K. zajął ten kraj dopiero w r. 877, po wypędzeniu Karola Łysego z Lombardyi. Tymozasem, po śmierci ojca, otrzymał przez podział w Ries (w listopadzie r. 876) Bawaryę z jej marchiami jako królestwo. Małżeństwo jego z córką margrabiego czeskiego, Ernesta, było bezdzietne; miał jednak syna nieprawego, Arnulfa, z Liutswin-dy. Od czasu wyprawy do Włoch zapadł na zdrowiu; ponieważ Arnulf był dzieckiem niepra-wem, K. oddał w r. 879 Bawaryę i Włochy braciom swoim, Ludwikowi Młodszemu i Karolowi Otyłemu.

Kariös, ob. Carlos.

Karlowce, osada w serbsko banackiem Pograniczu wojskowem, ob. Karłowice.

Karłowe Wary, ob. Karlsbad.

Karlowicowie z Karłowic, ród chorwacki, stanowiący linię poboczną Lapczanów. Nazwę swoją wywodzą K. od zamku Karłowice w Sławonii, wybudowanego przez Karola Durazzo Andegaweûczyka (d’Anjou), stąd tradycya, jakoby ród ten od Andegaweńczyków pochodził, lubo dokumenty dopiero w r. 1448 wymieniają tego nazwiska Juraja ze Stryżycy, który, zamierzając sprzedać swoje dziedzictwo, pytał się sędziów przysięgłych, ci wszakże orzekli, że tego bez

J. F. G.

Dr J. M.

zezwolenia stryjców uczynić nie może. Pozwolenie to widocznie nastąpiło, bo dziedzictwo Ju-raja nabył Mikuła, syn Gaspara. Wcześniejsze jeszcze ślady pobytu K-ów mamy w Serbii. Konstanty bowiem z Ostrowicy, zwany Janczarem, autor znanych pamiętników, wspomina, że Jerzy Brankowicz, despota serbski, chcąc odwieść Władysława Warneńczyka od potrzeby warneńskiej, wyprawił doń posła Dymitra K-a (1444 r.). Ród ten wygasł w r. 1531 na Janie, banie chorwackim.— Por.: Kukuljewić Sakciński „Acta croatica. Listine hrvatsk». U Zagrebu 1863” („Monumenta historica Slavorum meridio-natum” I, nr LI, p. 71); Klaić Viekoslav „ Hrvat-ska plemena od XII do XVI st.” („Rad jugosl akad. znan. a umjetn. kn. CXXX, XLVII” U Zagrebu 1897 r.); „Pamiętniki Janczara Polaka” przed r. 1500 napisane („Zbiór pisarzów polskich” cz. II, t. V, Warsz. 1829).

Karlowitz, ob. Karłowice.

Karlsbad, jedna z licznych miejscowości w o-kolicy Rygi (gub. Liflandzkiej), posiadających kąpiele morskie, z drobno-piaszczystem wybrzeżem. Ciepłota wody w czerwcu = —[—17.8°C, w lipcu—18.9°C, w surpniu—18.1°C.

Karlsbad, miasto w Czechach i wszechświatowej sławy zakład kuracyjny z gorąceini źródłami mineralnemu; leży 374 metr. n. p. m. nad rzeką Tępią (Ciepłą), niedaleko jej uścia do Egeru, w wązkiej, nader malowniczej, otoczonej zalesionemi górami dolinie, na linii kolejowej Praga-Eger. Na najpiękniejszej ulicy K-u (Alte Wiese) mieszczą się wystawne sklepy; minąwszy ją, dochodzi się do zakładów Puppa z pomnikiem Goethego, dłóta rzeźbiarza Donndorfa; na przeciwnym (prawym) brzegu Tepli ciągnie się Neue Wiese. W ogrodzie miejskim stoi pomnik cesarza Karola IV. — K. jest siedliskiem sądu i urzędu powiatowego, ma kościoły katolicki i ewangielicki, cerkiew prawosławną i synagogę. Z pięknych budowli zasługują na uwagę: kolumnada Mühlbrunnu w stylu korynckim (1878), kolumnada Sprudla (1879), kurhaus, łazienki wojskowe, z wielkim przepychem urządzony zakład kąpielowy „Kaiserbad” (ukończony w r. 1895), nowy teatr miejski; prócz tego miasto ma kassę oszczędności i gimnazyum realne; liczy 12 033 stałych mieszkańców, przeważnie Niemców.—Ze składek gości i z funduszów miejskich powstały tu następujące zakłady dobroczynne: 1) szpital cesarza Franciszka Józefa (w 1898 r,), składający się z baraku chirurgicznego, baraku dla chorych zakaźnych i domu dezynfekcyjnego; w r. 1902 otwarto drugi oddział tegoż szpitala dla chorych wewnętrznych; — 2) szpital dla cudzoziemców; 3) szpital starozakonny dla cudzoziemców; 4) szpital ewangielicki; 5) szpital wojskowy „Białego Krzyża“— i 6) dom dla nieuleczalnych, ufundowany przez miasto na pamiątkę 500-letniego jubileuszu istnienia K-u. —

W okolicach miasta są pokłady pięknej glinki porcelanowej, wskutek czego rozwinęła się tu fa-brykacya porcelany na wielką skalę; słyną również likiery tutejsze (Karlsbader Bitter), wyroby cukiernicze i wyroby ze skamieniałości szprudla. Podczas sezonu letniego Ożywiony handel porcelaną i wyrobami ze szkła, koronkami i gipsattl-rami. K. oświetlony jest elektrycznością i ma przeprowadzone telefony. Roczny budżet miasta od r. 1901 wynosi 4 353 442 korony 36 halerzy. Piękny widok roztacza się szczególniej z wyniosłych punktów K-u: Hirschensprunga (498 metr., z pomnikiem Piotra Wielkiego), wyżyny Franciszka Józefa (510 m.), Drei-Kreuzberga (554 m.), wyżyny króla Ottona (599 m.) i z Ewige Leben (614 m.—ze strażnicą Stefanii). Do najbardziej uczęszczanych miejscowości: Posthofu, Freundschaftsaal i Kaiserparku kursują omnibusy; dalsze wycieczki odbywać można do: Giesshübl-Puchstein, Pirkenhammer, Dallwitz, wioski Aich (fabryka porcelany; 1 440 m-ców), Hans-Heiling-Felsen w dolinie Egeru, Engelhaus z ruiuami zamku na wysokich skałach (974 m-ców). Na północo-wschód od K-u leży wioska Fischern, jedna z większych fabryk porcelany (5237 m-ców). — Dzieje. Najdawniejszą wiadomość o K-dzie, pod r. 1325, znajdujemy w „König Johanns Privilegium oder Breve testatum und Lebenbrief über den Tiergarten sub anno 1325”. Według podania, cesarz Karol IV, polując na jelenie w 1347 r., przypadkowo odkrył źródło gorące, dzisiejszy „Sprudel”. Po szczęśliwem wyleczeniu się z ran, otrzymanych pod Erecy, Karol założył tu miejscowość kuracyjną i wzniósł obok źródeł zameczek, a cieplice od imienia swego nazwał K-em. Cesarz Józef I uczynił K. woluem miastem królewskiem. Już w r. 1531 hr. Albrecht Schlik zbudował pierwszy szpital dla ubogich. W r. 1582 spokojna rzeczka Tepla, wystąpiwszy z brzegów, wyrządziła wielkie spustoszenia mieszkańcom K-u (powodzie powtórzyły się w latach: 1636, 1655, 1763, 1784, 1806, 1821 i najgroźniejsze ze wszystkich d. 24 listopada 1890 r.). Rozkwitowi miasta stawiały również tamę wojny: Trzydziestoletnia, Siedmioletnia, a w nowszych czasach wojny napoleońskie. W r. 1711 powstał kurhaus na ulicy Alte Wiese; w 1762 Marya Teresa poleciła wznieść zakład kąpielowy Mühlbrunn. W r. 1812 hr. Kinsky ofiarował fundusz na budowę łazienki i szpitala dla niezamożnych pacyentów. Między dobroczyńcami zakładu wyliczają również : lorda szkockiego Jakóba Ogilvi, hr. Findlatera, poetę i arcybiskupa Władysława Pyrkera, fundatora szpitala dla biednych oficerów. W r. 1819 odbył się w K-dzie kongres ministrów, na którym zapadły uchwały karlsbadzkie (ob.).— Z panujących przebywali tu: w r. 1682 elektor saski Jerzy III; w 1701 na uczcie znajdowali się razem: król polski i elektor saski August II, książę Hannoweru i elektor brandenburski.

Węglan, tlenniku żelaz Węglan, magnezu . . Węglan, wapnia . . . Węglan, sodu . . . . Siarczanu potasu. . . Siarczanu sodu . . . Chlorku sodu ....

0.003

0.1665

0.3214

1.2980

0.1862

2.4053

1.0418

Wolnego kwasu węglan. J 0.1889

Ciepłota źródeł*) -}-73⁰C = -1-58⁰R

*) Stopnie ciepłoty źródeł Karlsbadzkich zostały tu podane podług najnowszego opisu Karlsbadu, opracov na zlecenie rady miejskiej. Niektóre z nich są nieco niższe od dawniej podawanych przez Kisch’a, Glax’a

0.0006

0.1614

0.3350

1.2705

0.1814

2.3860

1.0304

0.5557

-j-40°C

-|-32⁰R

0.0001 0.0028 0.1615 0.1613 0.3337 0.3266 1.2279 1.2790 0.1930 0.1888 2.3158 2.3911 1.0047 1.0288 0.5822 0.5169

+42°C +49°C -f-38°R -j-39°R

0.0026

0.1592

0.3287

1.2910

0.1839

2.3654

1.0309

0.4372

-f-58°C

-]-47⁰R

0.0027

0.1577

0.3277

1.2^24

0.1905

2.3774

1.0278

0.5100

-f57°C 4-45°R

0.0026

0.1642

0.3273

1.2799

0.1840

2.3709

1.0314

0.6085

-f 47°C + 38°R

0.0026

0.1615

0.3293

1.2836

0.1803

2.3785

1.0314

0.4653

-|-62⁰C + 38°R

0.0029

0.1602

0.3173

1.2674

0.1796

2.3411

1.0103

0.5641

+48°C + 38°R

W 1-ym litrze wody :

W latach 1711—1713 bawił w K-dzie Piotr Wielki. W r. 1721 przybyła tu małżonka Karola VI z córką swoją, późniejszą cesarzową Maryą Teresą. W r. 1732 spotkali się tu Karol VI i Fryderyk Wilhelm, król pruski. Z poetów przebywali tu: Schiller, Goethe i Mickiewicz. Na domu, w którym r. 1829, od połowy lipca do połowy sierpnia, mieszkał Mickiewicz (na Neue Wiese, zum Pfeil [„pod Strzałą”] Nr 40), z inicyatywy A. E. Odyńca, Al. Przeździeckiego i L. Górskiego, r. 1870 wmurowano tablicę pamiątkową, a w pokoju, który zajmował (Nr 4), założono Album, zapełniony dziś mnóstwem sentencyj wierszem i prozą, śród których dają się napotykać podpisy wielu naszych i obcych ludzi znakomitych. — Do roku 1520 leczono w K-dzie tylko kąpielami; w tym czasie, za radą dra Payera, zastosowano po raz pierwszy wodę karlsbadzką do picia, a ponieważ próba dała korzystne rezultaty, system ten otrzymał przewagę w lecznictwie. W ostatnich latach 20-u K. doszedł do największego rozkwitu. — Porów.: Hlawaćek „K. in geschichtlicher, medizinischer und topographischer Beziehung” (1884); Kraus „Ärztlicher Rat für den Kurgebrauch in K.” (1882); Fleckles „Der Karlsbader Kurgast” (1886); Sor-ger „Die wichtigsten Punkte der Diätetik während einer Karlsbader Kur” (1884); Jaworski „Wirkungen des Karlsbader Thermalwassers” (Lipsk 1885); Cartellieri „K., die Stadt und ihre Umgebung, der Kurort und seine Heilmittel” (tamże 1888); Friedenthal „Der Kurort K., topographisch und medizinisch dargestellt” (Wieden 1895); Prökl „Geschichte der königlichen Stadt K.” (Karlsbad 1883); Löw „Chronik von K.” (tamże 1874); W. K. Walter „Karlsbad i jego okolice” (Warszawa 1900).

Karlsbad (Karolowe wary), w Czechach, posiada wody mineralne wszechświatowej sławy, znane od 500 z górą lat. (W roku 1858 obchodzono 500-letni jubileusz tego zdrojowiska).— K. jest stacyą Buszdehradzkiej linii kolejowej (najwłaściwiej jest jechać od nas przez Kraków i Pragę Czeską).

Klimat: ciepłota przeciętna roku = 7.6°C, przeciętna m. stycznia—4°C, lutego—1.2°C, mar-ca-|-1.3⁰C, kwietnia-]-5.8 °C, maja 12.6°C, czerwca 15°, lipca 16.3°, sierpnia 15°, września 12.2°, października 7.5°, listopada 1.3°, grudnia—2.3°C; przeciętny stan barometru 727 mm. Głównym środkiem leczniczym K-u jest picie wody mineralnej, z licznych tutejszych zdrojów ciepłych, zawierających głównie: sól glauberską, dwuwęglan sody i sól kuchenną. Źródła K-u, różniące się między sobą głównie ciepłotą wody mineralnej, zawierają, podług analizy prof. E. Ludwiga i Mauthnera (Wiedeń) z r. 1879, następujące składniki:

Sprundel

Markt-

brunn

Schloss

brunn

Miihl-

brunn

Neubrunn

Theresien-

brunn

Elisabeth

quelle

Felsen

quelle

Kaiser

brunn

Ze źródła Sprudel wyrabianą bywa sól karlsbadz-ka krystaliczna, ciesząca się wielkim rozgłosem i szerokiem zastosowaniem, zwłaszcza poza K-em. Lecz daje się ona w zupełności zastąpić solą karlsbadzką sztuczną, którą każda apteka może spreparować.

Działanie wody karlsbadzkiej polega na skom-binowanym wpływie jej głównych składników (soli glauberskiej, węglanu sodu, soli kuchennej i gazu kwasu węglan.) i wysokiej ciepłoty źródeł (—|—40°—73°C) na ustrój ludzki. Badania naszego ziomka, d-ra Jaworskiego (Kraków), przedsiębrane w tym kierunku i dotąd utrzymujące się w nauce, wykazały: 1) że woda K-u opuszcza żołądek o wiele prędzej od wody dy-stylowanej; 2) woda karlsbadzka silnie pobudza wydzielanie się kwasu żołądkowego—ciepła o wiele więcej od zimnej; 3) pomimo zwiększonej

Karlsbad, przy stacyi kolejowej Mergentheim, w Wirtembergii, posiada wody słone i słouo-gorzkie (11.88 soli kuchennej, 2.26 siarczanu 4.19 siarczanu sody, w 1000 i 792

osób.

M-cho.

kwasoty soku żołądkowego, trawienie żołądkowe, wkrótce po użyciu wody karlsbadzkiej zmniejsza się, gdyż sprawa peptonizacyi pokarmów ulega na razie ograniczeniu, i dopiero po pewnym czasie wydziela się energiozniej trawiący sok żołądkowy; 4) po większych i dłużej ponawianych dawkach wody karlsbadzkiej następuje silne obniżenie, a nawet zniesienie sprawy trawienia, tak, że wodę karlsbadzką należy uważać—przy krótkiem jej użyciu—za środek pobudzający, przy dłuższem zaś—za środek obniżający, a nawet porażający funkcye żołądka (Jaworski).

Na kiszki działa woda karlsbadzka rozwal-niająco, lecz tylko wtedy, gdy zostanie użytą na zimno, lub w bardzo dużych dawkach; w dawkach zaś mniejszych i na ciepło, ewentualnie gorąco (-}-73⁰C Sprudel) wstrzymuje stolce; lecz zato prędzej przechodzi do krwi i działa moczopędnie, a oprócz tego ma także powiększać wydzielanie się żółci (co do ostatniego, to dotychczasowe doświadczenia są sprzeczne, t. j. jedne przemawiają za, a drugie przeciw żółcio-pędnemu działaniu Sprudla—rozumie się w porównaniu z działaniem wody zwyczajnej, o tejże samej ciepłocie). Na wzmożenie przeróbki organicznej i przyśpieszenie wymiany materyi, działają wody karlsbadzkie niewątpliwie—jak równie na rozkład i zmniejszenie tłuszczu w ustroju (Otyłość). Rozpuszczający wpływ na kwas moczowy i moczany posiada, przed in-nemi źródłami, zdrój Mühlbrunn (Pfeiffer).

Wskazania do kuracyi karlsbadzkiej, stosownie do tego, co wyżej o działaniu wód karlsbadzkich powiedziano, stanowią następujące choroby i stany chorobowe: długotrwałe nieżyty i owrzodzenia żołądka i kiszek, choroby śledziony i wątroby, a także dróg żółciowych (kamienie żółciowe), długotrwałe choroby nerek i pęcherza moczowego (nieżyty i kamienie), choroby właściwe kobietom, zboczenia w przemianie materyi, jako to: cukrzyca, podagra, zbytnia otyłość etc.

Bogate środki lecznicze K-u są następujące:

1)    Picie wody mineralnej ze źródeł, z których tylko główniejsze zostały powyżej wymienione.—

2)    Kąpiele z wody mineralnej.—3) Kąpiele borowinowe, z przywożonej borowiny franzens-badzkiej.—4) Kąpiele elektryczne i elektryczno-świetlne, kąpiele gazowe (kwasy węglan.) i kąpiele żelaziste.—6) Kąpiele parowe i gorącego powietrza. — 6) Zakład wodo-leczniczy.—7) Zakład gimnastyki szwedzkiej i mechanicznego leczenia podług systemu d-ra Zandera, oraz oddzielne pomieszczenia do wykonywania massażu (mięsienia) leczniczego.—8) Wziewaluia (inhalatorium).— Właściwa pora kuracyjna (sezon) trwa w K-dzie od 1 maja do 1 października. Lecz picie wody i wydawanie kąpieli nie podlega w ciągu całego roku żadnej przerwie, a nawet liczba chorych zimowych z każdym rokiem się powiększa. Orkiestra utrzymana w należytym komplecie, odczyty popularno - naukowe, śpiewy chóralne, zebrania towarzyskie dostarczają dość rozrywek dla chorych zimowych.

Ceny w K-dzie są różne i mogą być dla wszystkich przystępne. Wpisowe, czyli taksa kuracyjna, wynosi: klasa I guld. 10, kl. II g. 6, kl. III g. 4, kl. IV g. 1. Oprócz hoteli znaleźć można pomieszczenie w domach prywatnych (K. posiada 1000 domów). Po przybyciu do K-u dwie kwestye głównie zajmują chorego: staranie się o mieszkanie i wybór lekarza. Co do 1-go, to jeżeli nie było jakiego mieszkania na widoku lub zgóry zamówionego, wtedy najlepiej spędzić pierwszą noc w hotelu, gdyż w ciągu 24 godzin można wynaleźć i wybrać odpowiednie mieszkanie, co jednak najlepiej da się uskutecznić po naradzie lekarskiej. Co do wyboru lekarza, to najwłasciwiej pozostawić to swojemu lekarzowi domowemu lub zalecającemu kuracyę w K-dzie. Lekarze-polacy praktykujący w K-dzie są: Hassewicz, Kaufmann, Maleszew-ski, Moraczewski, Kołaczkowski, Kostecki. Leczących się w K-dzie bywa przeszło 50 000 (w r. 1901 było 51454 chorych); najwięcej na raz chorych bywa w mieś. lipcu. Dr J- M-magnez

kub. cm. gazu kwasu węglan.), do picia i kąpieli przy chorobach jamy brzusznej i innych używane. Klimat łagodny; zjazd roczny 5 — 600

Dr J. M.

Karlsbadzka SÓl (Sal Carolinum factitium) — mieszanina soli, składająca się z 22 części bezwodnego siarczanu sodu (Na₂S0₄), 1 części siarczanu potasu (K₂S0₄),    18-u części kwaśnego

węglanu sodu (NaHC0₃) i z 9-u części soli kuchennej (NaCl). Sól k. jest znanym powszechnie środkiem leczniczym (działa przeczyszczają-co) i używaną bywa w następującem stężeniu: 6 gramów soli k-iej na 1 litr wody.

Karlsbadzkie postanowienia są to uchwały, zapadłe latem, między 6 a 31 sierpnia r. 1819, w Karlsbadzie na kongresie ministrów niemieckich, zwołanym w celu zgniecenia t. zw. ruchu demagogicznego. Metternich zręcznie wyzyskał panikę ogólną, którą wywołały głównie zamachy Zonda i Leninga, aby przedewszystkiem w lipcu t. r. porozumieć się z ministrami greckimi w Cieplicach (Töplitz), a następnie z przedstawicielami najbardziej sprzyjających jego reakcyjnym zamiarom państw niemieckich w Karlsbadzie w sprawie obmyślenia środków hamujących rozwój liberalizmu w Niemczech wogóle i przedstawienia ich Radzie Związkowej. Istota postanowień k-dzkich polegała na poddaniu uniwersytetów wogóle, a w szczególności wykładów profesorskich, dyscypliny studenckiej i wszelkich związków i stowarzyszeń (Burschenschaft) studenckich

Fig.152.

Kryształ bliźnięcy ortoklazu.

słych.

osób.

ścisłej kontroli, przez mianowanie w tym celu specyalnego kuratora ze strony rządu; dalej na poddaniu surowej cenzurze wszystkich wydawnictw peryodycznych i broszur nie przenoszących 20 stronic druku; na utworzeniu w Moguncyi centralnego dla państw niemieckich komitetu śledczego do wykrywania i tępienia „zdrady rewolucyjnej“ i spisków demagogicznych; wreszcie na interpretacyi punktu 13-go ustawy związkowej (tyczącej się formy rządu w oddzielnych państwach niemieckich) w duchu ściśle monarchicz-nym. Drogą nacisku na członków sejmu związkowego udało się Metternichowi 20 paździer, t. r. nadać postanowieniom K-dzkim sąnkcyę prawną. Licznych zastrzeżeń ze strony głosujących posłów w sejmie nad temi postanowieniami nie opublikowano wcale. Dopiero 2 kwietnia r. 1848 Sejm niemiecki, na żądanie zgromadzenia przed-parlamentarnego, zniósł postanowienia K-dzkie ze wszystkiemi ich skutkami. Por: Aegidi „Aus dem Jahr 1819“ (Hamburg 1861, wyd. 2-gie);

v. Weech „Korrespondenzen und Actenstücke zur Geschichte der Minister-konferenzen von Karlsbad und Wien“ (Lipsk 1865).

Karlsbadzkie prawo w mineralogii oznacza pewien sposób tworzenia się dwojaków czyli kryształów bliźnięcych minerału ortoklazu. Fig. 151 wyobraża pojedyńczy kryształ ortoklazu, fig. 152—tegoż minerału kryształ bliźnięcy utwo-

M,

l’

Fig. 151.

Kryształ pojedyńczy ortoklazu.

rzony według prawa K-go. Na fig. 152 litery P i y wykazują w dwojaku miejsce ścian kryształu pojedyńczego. Widzimy, że obie połowy dwojaka są jakoby obrócone względem siebie na 180° w kierunku pionowym. Prawo to urzeczywistnia się przeważnie na kryształach wro-

z. w.

Karlsborg, twierdza w szwedzkim lanie Skar-borg, na wierzchołku skały Vanäs, leży na zachodnim brzegu jeziora Wettern i na odnodze kolei Stokholm-Gotenburg, liczy do 2 000 m-ców. Budowę twierdzy rozpoczęto w r. 1820, lecz do dnia dzisiejszego robót całkowicie nie ukończono. W razie wojny z Rossyą K. uważany jest za główny punkt obronny.

Karlsbmnn, na Szląsku austryackim, posiada zdroje szczawy źelazistej (0.13306 dwuwęglanu żelaza w 1 000), do picia i kąpieli u-żywane; kolej przez Ołomuniec do Freudentalu, skąd w 2 godziny powozem na miejsce. Klimat podalpejski (783 metr. nad pow. m.), leśny, wolny od pyłu i wiatrów. Zjazd roczny 8—900

Dr J. M.

Karlsburg (dawniej Weissenburg, węg. Gyula-Fehérvar, rumuń. Białogr ód, rzym. Alba Julia), wolne miasto królewskie i twierdza w komitacie węgierskim Unterweissen-burg, nad rzeką Maros i na linii kolejowej A-rad-Tövis, rezydencya rzymsko-katolickiego biskupa Siedmiogrodu; ma wspaniałą katedrę św. Michała (zbudowaną początkowo w stylu romańskim, później rozszerzoną w stylu gotyckim), z grobowcami królowej Izabelli i książąt siedmiogrodzkich, pałac biskupi, klub oficerski, koszary artylleryjskie z magazynem broni, Bat-thyaneum, tj. obserwatoryum astronomiczne fun-dacyi biskupa siedmiogrodzkiego Ignacego Bat-thyany’ego z biblioteką, mieszczącą rzadkie zbiory inkunabułów, monet, minerałów i starożytności. Prócz tego K. ma kilka kościołów i klasztorów, wielki młyn parowy, gimnazyum wyższe, seminaryum, ogrody spacerowe, oświetlenie elektryczne i do 9 000 m-ców (1895), głównie Węgrów i Rumunów. Niegdyś posiadało miasto własną mennicę. K. stoi na miejscu dawnej kolonii rzymskiej Apulum, z której ruin odnajdują dotychczas wiele cennych pamiątek. K. był rezydencyą księcia Gabryela Bethle na (ob.). Twierdzę zbudowano w latach 1715—38 według planu księcia Eugeniusza Sabaudzkiego; podczas rewolucyi węgierskiej r. 1849 opierała się przez pięć miesięcy oblężenin wojsk węgierskich pod dowództwem generała Józefa Bema (ob.).

Karlsfeld, miasteczko w król. Saskiem w o-kręgu Zwickau, leży w najdzikszej okolicy gór Kruszcowych, t. z w. „Syberyi Saskiej”, nad rz. Wilzsch i na linii kolejowej: Wilkau-Wilzsch-haus-K., 820 metr. nad pow. morza; K. ma kościół ewangielicki, zarząd nadleśnictwa, hutę szklaną, fabryki harmonik, zegarów ściennych, metronomów; liczy do 2 000 m-ców. Pod miastem są znaczne pokłady torfu (Graniclisee), ciekawe pod względem botanicznym.

Karlshafen, miasto w pruskiej regencyi Kassel, okręgu Hofgeismar, przy uściu rzeki Diemel do Wezery i przy kolei Hümme K., Soest-Nord-hausen; ma 2 kościoły ewangielickie, dom inwalidów, urząd miejscowy, nadleśnictwo, kąpiele solankowe, fabryki tytoniu i cygar, wyroby gliniane i beczek, łomy piaskowca i kamienia brukowego, ożywiony handel, do 2 000 mieszkańców. Wpobliżu dobrze zachowane ruiny Kru-kenburg.

Karlshamm, miasto nadmorskie w szwedzkim lanie Biekinge, przy uściu rz. Miea do morza Niemieckiego, węzeł kolei K.-Vislanda, K.-

Karlskroua i K.-Sölvesborg; posiada obronny fort, szkołę morską, warsztaty okrętowe, gorzelnie, prowadzi ożywiony handel, 7 500 m-ców (1895). Wywożą z K-u granit, drzewo, węgle drzewne, świeże poziomki i ryby; przywożą: tytoń, naftę, wyroby rękodzielnicze, zboże i materyały nawozowe. W r. 1891 zawinęło do portu 831 okrętów cudzoziemskich o pojemności 69 432 ton, wpłynęło 942 okręty o 65 835 ton.

Karlskrona, miasto główne i port obronny w szwedzkim lanie tejże nazwy lub Blekinge (ob.), punkt węzłowy dróg żelaznych: K.-Weksio i K.-Karlshamm, leży na pięciu wysepkach skalistych, które między sobą i z lądem stałym połączone są mostami. Ulice są nadzwyczaj czyste, szerokie i cokolwiek pochyłe, domy kamienne. K. liczy 21419 m-ców (1892), jest siedzibą urzędu powiatowego, ma 3 kościoły, gimnazyum, szkołę żeńską, szkołę rękodzielniczą dla chłopców, instytut głuchoniemych, kilka szkół fachowych dla marynarzy, teatr, szpital, 3 banki, fabryki tytoniu, chustek, kapeluszy i zapałek. Wyborny port z dokami, wykutemi w granicie, warsztatami okrętowemi i arsenałem, może pomieścić przeszło 100 okrętów; wejście zabezpieczają warownie: Drottningskar, Kungsholm i inne. Handel znaczny; wywożą: drzewo, belki okrętowe, kamienie brukowe, żelazo, blachę i ryby; przywożą zaś: żyto, pszenicę, węglę, oliwę, tytoń, cukier i tkaniny. W r. 1893 zawinęło do portu 478 okrętów cudzoziemskich o pojemności 103 301 ton., wypłynęło 458 o 83271 ton. Obecnie K. ma urządzenia wodociągowe. — K-ę założył w r. 1680 Karol XI i uczynił z niej pierwszorzędną stacyę wojenną dla marynarki szwedzkiej. W r. 1790 całe prawie miasto zgorzało. — K. jest nadmorską miejscowością kąpielową.

Karlsruhe, miasto stołeczne wielkiego księstwa Badeńskiego, pod 49°1' szerok. północnej i 8°25' dług. wschodn., w samym środku równiny górnoreń8kiej, na skraju Hardtwaldu, o 10 kim. na wschód od Renu, 117 m. nad poziomem morza a 9 m. nad powierzchnią Renu, węzeł kolejowy linij Mannheim-Kostnice, Kannheim-K., K.-Maxau, K.-Ettlingen, K.-Dumershein i K.-Spöck. Ma klimat przyjemny i zdrowy, o przeciętnej temperaturze rocznej 10.29° C; ciśnienie atmosferyczne 751.42 mm., wysokość osadów atmosferycznych 87.55 cm., wilgoć powietrza 77°/₀, zachmurzenie 60°/₀, dni dżdżystych przypada 150 na rok, wiatr przeważnie południo-zachodni. Ludności w r. 1900 było 97185, wyznania głównie katolickiego. Punkt środkowy miasta zajmuje zamek wielkoksiążęcy z rozległym ogrodem i rynek, od którego w sposób wachlarzowaty rozbiega się 14 ulic, zaprojektowanych i przeprowadzonych już przy zakładaniu miasta. Środkiem ich biegnie ulica Karola Fryderyka (Karl-Fridrichstrasse), wiodąca do głównego dworca kolejowego przez Marktplatz, gdzie

Enoykl. Powie, lluitr. Ze» Ü70. T. XXXIV.

przecina ją wpoprzek druga ważna artery a kommunikacyjna miejska, ulica Cesarska (Kaiserstrasse), 2.2 kim. długa i 23 m. szeroka. W nowszych dzielnicach miasta nie trzymano się ściśle tego wachlarzowatego planu, pomimo to K. do dziś zachowało charakter monotonnej prawidłowości i sztucznej elegancyi, jaką miastu nadają liczne i wspaniałe budowle. Ze świątyń miejscowych wyróżniają się zwłaszcza: kościół ewan-gielicki miejski, przypominający kształtem swym Panteon, kościół Maryański katolicki, kościół Ma-ryański ewangielicki, mauzoleum na nowym cmentarzu, synagoga itd. Z gmachów świeckich zasługują na wzmiankę: rezydencya wielkoksiążęca w stylu starofrancuskim, ratusz, parlament, pałace księcia Wilhelma, ks. Fürstenberga, hr. Douglasa, Schmiedera i margrabiów, opera dworska w stylu romańskim, gmach zbiorów naukowych i połączonych zbiorów wielkoksiążęcych, gmach wyższej szkoły technicznej, bank państwa, willa Biirklin i hotel „Germania”. Z pomników godne widzeuia: pomnik wiel. ks. Karola Fryderyka przed zamkiem, wiel. ks. Ludwika na placu targowym, w pobliżu dworca kolejowego cysterna monumentalna na pamiątkę starosty Malscha i pomnik Wiktora Scheffela przed Szkołą sztuk pięknych. Z zakładów naukowych miejskich pierwsze miejsce pod każdym względem zajmuje wyższa szkoła techniczna, założona w r. 1825, składająca się z 7 wydziałów i mająca (w r. 1896) 64 docentów, 873 słuchaczów i bibliotekę bogatą. Wykształceniu teoretycznemu w K. służą: gimnazyum wielkoksiążęce, założone w r. 1583 w Durlacliu (Durlacher Elehrten-schule) i przeniesione w r. 1724 do K., gimnazyum realne miejskie, szkoła realna wyższa miejska, gimnazyum żeńskie w r. 1893 założone i szkoła wyższa żeńska. Dla wyższego wykształcenia praktycznego miasto ma Szkołę sztuk pięknych, Szkołę artystyczno-przemysłową, przemysłową, budowlaną, 3 seminarya nauczycielskie (2 męskie i żeńskie), szkołę kadetów (220 uczniów) w r. 1892 założoną, szkoły: owocarską, rolniczą i konserwatoryum muzyczne. Prócz tego K. ma cały szereg różnych zakładów naukowych niższych i liczne szkółki początkowe miejskie, doskonale pod każdym względem urządzone i mieszczące się w 9 olbrzymich budynkach, w których pod kierunkiem 150 nauczycieli uczy się przeszło 8 000 dzieci. Z pośród zbiorów w K. przednie miejsce zajmują bezwarunkowo wielkoksiążęce zbiory naukowe, rzeźb i obrazów, połączone obecnie w jedną całość ze zbiorami wielkoksiążęcemi z dziedziny przyrody, archeologii, literatury i numizmatyki. Przy tych zbiorach znajduje się także biblioteka dworska i krajowa, składająca się (r. 1896) z 165 500 tomów, 3 775 rękopisów i ze zbioru autografów i obejmująca 9 grup ze 143 oddziałami. Zbiory techniczne przemysłu miejscowego i krajowego tworzą stałą wystawę nowych wynalazków

105

36 582 w r. 1870, do 73 684 w r. 1990. W r.

przemysłowych, wyrobów artystyczno-przemysło-wych, rzemieślniczych i narzędzi gospodarskich. Przy zbiorach tych jest kancelarya informacyjna techniczna, laboratoryum chemiczne badające różne produkty surowe, bogata biblioteka techniczna i zbiór wzorów technicznych. Szkoła ar-tystyczno-przemysłowa ma również bogaty zbiór porcelany, fajansu, majoliki, wyrobów ze szkła, z drzewa, metalu i z kości słoniowej, skór, tkanin, koronek i t. d. Życie społeczne w K. jest bardzo rozwinięte: istnieje przeszło 30 stowarzyszeń naukowych, artystycznych i dobroczynnych. Z pośród nich szeroką działalnością swoją wyróżnia się przedewszystkiem „Badeński związek kobiecy”, składający się z kilku oddziałów i zajmujący się nauczaniem bezpłatnem i o-pieką nad osieroconemi dziećmi, doglądaniem chorych i wspomaganiem ubogich i w tyra celu utrzymuje cały szereg zakładów dobroczynnych (Luizenhaus). Nadto istnieje w mieście loża wolnomularska (Leopold zur Treue), klub alpejski i wiele różnych stowarzyszeń sportowych i poświęconych zabawie. Wychodzi 6 dzienników politycznych, wiele pism naukowyah i humorystycznych i jest kilka księgarni nakładowych wraz ze składami nut. — Sprawami miasta zarządza nadburmistrz przy współudziale 2 burmistrzów, 22 radnych miejskich i 96 starszych gminy. Z urządzeń miejskich wymieniamy wodociągi, kanalizacyę, 2 fabryki gazu, rzeźnie, halle targowe itd. Szpital miejski liczy 300 łóżek i znajduje się w zawiadywaniu dyakonis. Jako stolica księstwa Badeńskiego, K. jest siedliskiem licznych urzędów, jak ministeryów, wyższej izby obrachunkowej, zarządu Kościoła ewangelickiego, zarządu szkolnego i skarbowego, zarządu ceł, domenów, poczt, dróg państwowych i krajowych, zarządów licznych oddziałów wojskowych i t. d. Wobec takiego nagromadzenia w mieście instytucyj rządowych, nic dziwnego, że od 15 do 18°/,, ludności należy do stanu bądź urzędniczego, bądź wojskowego. Prócz tego jest w K. poselstwo pruskie i kilka konsulatów. Jako węzeł sześciu ważnych dróg kolejowych, K. należy do szeregu znaczniejszych ognisk handlowych i przemysłowych w Niemczech. Znajduje się tutaj kilka fabryk żelaznych, fabryki patronów, machin, odzieży gotowej, wagonów, cementu, cygar, wyrobów ze srebra, perfum i obić, duże browary, mennica i inne, zatrudniające od 100 do 1000 robotników każda. Handel prowadzi się głównie towarami kolonialnemi, drzewem, żelazem, wyrobami rzemieślniczemi. Na usługi handlu ma K. bank rządowy (z obrotem 1212 mil. marek rocznie), kilka filij banków badeńskich (z obrotem 1 057 milionów marek), bank Reński i około 20 domów bankowych. Istnieje nadto w mieście kilka towarzystw asse-kuracyjnych, telefon, telegraf, 2 poczty i kolej konna. — K. należy do najmłodszych miast stołecznych w Niemczech. W r. 1715 margrabia

badeńsko-durlaski, Karol Wilhelm, zbudował sobie na miejscu, gdzie obecnie wznosi się pałac wielkoksiążęcy w K., zameczek myśliwski drewniany i, polubiwszy go, wezwał poddanych, aby osiedlali się naokoło, obiecując im liczne przywileje. Miasto miało być wzniesione na południe od zamku wzdłuż alei biegnących wachlarzowa-to wśród lasu (ulic w przyszłości) i przeciętych wpoprzek dwiema alejami łukowatemi i jedną prostą. Domy osadnicy wznosili z drzewa według rozkazu książęcego w stylu hollenderskim, przyczem otrzymywali zapomogę rządową. Przywileje powyższe zwabiły do K. w r. 1720 około 2 000 m-ców. W cztery lata później przeniesiono tu z Durlachu szkołę badeńską, obecnie gimuazyum wielkoksiążęce. Właściwy wszakże rozwój miasta datuje się od czasów margrabiego Karola Fryderyka, późniejszego wielkiego księcia badeńskiego. Za niego na miejscu zameczku myśliwskiego wzniesiono rezydencyę murowaną, miaBto rozszerzono, urządzono kilka nowych rynków i placów i według poprzednio opracowanego planu zbudowano cały szereg gmachów murowanych przy pomocy państwa. Przy takich zabiegach ze strony księcia ludność miasta z 2 800 podniosła się do 15 000 i odtąd wzrasta w tempie dość szybkiem: z 31000 m-ców w r. 1865 40 301 w r. 1880 i

1848 i 1849 K. był areną powstania ludowego, a następnie kontrrewolucyi.—Por.: Fecht „Geschichte der Haupt-und Residenzstadt K.” (Karlsruhe 1887); Weech „K. Geschichte der Stadt und ihrer Verwaltung” (tamże 1893); „Chronik der Haupt- und Residenzstadt K.” (od r. 1885 wychodzi co rok); Bielefeld „Illustrierter Führer durch K.w, wyd. 4-e tamże 1870); Naeher „Die Umgebung der Residenz K.” (tamże 1888).

Karlstad, główne miasto szwedzkiego obwodu (län) Wermland, położone przy uściu rzeki Klar-Elf do jeziora Wener, na wysepce Tingval-la, połączonej dwoma mostami z lądem stałym; jest siedliskiem urzędu powiatowego i rezyden-cyą biskupią; ma gimnazyum, seminaryum dla nauczycieli ludowych, bank, warsztaty mechaniczne, fabryki zapałek i tytoniu; na wywóz produkuje zapałki i żelazo. Z portu K-u kursują do Gotenburga i miejscowości nad jeziorem Wener statki parowe. K. założył w r. 1584 książę Karol (późniejszy Karol IX); po pożarze r. 1865 nanowo został odbudowany.

Karlstadt, kroackie K a r 1 o v a c, węgier. Karoly varos, miasto wolne i twierdza w kroac-ko-słoweńskim komitacie Agram, 142 m. nad poziomem morza, przy uściu rz. Korany do spławnej w tern miejscu Kulpy, na linii kolejowej Zakany-Agram-Fiume. K. jest rezydencyą grecko-prawosławnego biskupa, ma 5 kościołów, klasztor franciszkanów, sąd i urząd okręgowy, młyn walcowy, gorzelnie, liczy 5 569 m-ców, przeważnie Serbów i Kroatów wyznania

geschichte” (1886).

rzymsko-katolickiego. W Rakovacu pod K-em jest gimnazyum filologiczne i realne, szkoła kadetów i wyższa szkoła żeńska. K. prowadzi ożywiony handel winem, spirytualiami, zbożem i mąką.

Karlstadt, miasto okręgowe w regencyi bawarskiej Frankonii (Unterfranken), na prawym brzegu Menu i na linii kolejowej Treuchtlingen-Aschaffenburg, 166 ra. nad p. m., ma piękny ratusz w stylu gotyckim, pocztę, telegraf, klasztor kapucynów, dom poprawy dla chłopców, fabryki machin, cementu, cygar; liczy 3 000 m-ców. W okolicy są winnice, sady owocowe, kwitnie uprawa chmielu. K. jest miejscem urodzeuia reformatora Andrzeja Bodensteina, przezwanego Karlstadtem (ob.).

Karlstadt, właściwie Andrzej Boden-stein z Karlstadtu, niespokojny i gwałtowuy reformator, współczesny Lutrowi (* w Kalstadzie pod Wiirzburgiem we Frankonii około r. 1483— f d. 25 grudnia 1541 r. w Bazylei), kształcąc się w Rzymie, słuchał teologii i wtedy już, skutkiem swego charakteru dumnego i zarozumiałego, brał chętnie udział w polemikach. Po powrocie do Niemiec doktoryzował się w Witten-berdze (1504) i doszedł do powagi i znaczenia, pozostając w stosunkach z Lutrem i humanistami: Huttenem i Reuchlinem. W r. 1510 otrzymał stopień doktora teologii i został proboszczem w Orlamiinde. W następnym roku mianowany rektorem uniwersytetu w Wittenberdze, urząd ten sprawował pięciokrotnie do roku 1522. W początkach K. okazał się wielkim zwolennikiem filozofii scholastycznej, i dopiero w r. 1517 począł badać Pismo Św., oraz dzieła św. Augustyna i przechylił się na stronę Lutra, a nawet był mu bardzo pomocnym. Gdy Luter liczyć się jeszcze musiał z głoszeniem czystej Ewan-gielii, K. śmiało dysputował z dr. Eckiem w Lipsku (1519), występował przeciw papieżowi, celibatowi i odwoływał się do powszechnego Soboru. W czasie przebywania Lutra na zamku Wart-burskim, K. stanął po stronie wichrzycieli z Zwickau, przybyłych do Wittenbergi (1521), i począł gwałtownie reformować. Mszę odprawiał w języku niemieckim, kommunii udzielał pod dwiema postaciami, usunął z kościołów obrazy i zarzucił chrzest dzieci. Luter, powróciwszy z Wartburga, zmusił K-a na krótki czas do milczenia. Nie mogąc działać w Wittenberdze, K. udał Bię do Orlamiinde, gdzie niegdyś był proboszczem, i tutaj zaczął przeprowadzać swoje krańcowe poglądy. Luter zgromił go z kazalnicy, ale ściągnął na siebie nienawiść K-a. Gdy nadto elektor saski za stosunki z mieszkańcami w Zwickau, za udział w rokoszu chłopów turyńskich i za znoszenie się z Miinsterem wydalił go z Saksonii, K. tułał się po Niemczech, a doprowadzony do ostatniej nędzy materyalnej, udał się pod opiekę swego wroga, Lutra. Ten wspaniałomyślnie mu przebaczył i ofiarował przytułek pod Wittenbergą, pod warunkiem, aby zaprzestał swoich knowań. Tylko przez trzy lata dotrzymał K. słowa, lżąc następnie Lutra w ogłaszanych pismach. Uchodząc przed gniewem Lutra, K. przebywał w Holsztynie, we Fryzyi, w Strassburgu i w Szwajcaryi, gdzie Zwingliusz się nim zaopiekował i wyjednał mu posadę dyakona w Zurychu (1534). Spokojne zachowanie się K-a w Szwajcaryi zjednało mu powagę w ostatnich latach życia. Zostawszy kaznodzieją w Zurychu, a w r. 1534 profesorem teologii w Bazylei, zmarł tamże. Z pism K-a, po części polemicznych, wymieniamy następujące: „De canonicis sripturis libellus” (1520); „Von päpstlicher Heiligkeit” (1520); „Von dem Empfahen, Zeichen und Zusage des heiligen Sakraments” (1521); „Von Anbetung und Ehrerbietung der Zeichen Neuen Testaments” (1521); „Von beiden Gestallten der heiligen Messe” (1521); „Von Abthuung der Bilder und dass kein Bettler unter den Christen sein soll” (1522); „Von der Mannigfaltigkeit dés einfältigen einigen Willens Gottes” (1523); „Was gesagt ist, sich gelassen” (1523); „Von dem Priestertum und Opfer Christi” (1523); „Ob man gemach fahren und des Aergernusses der Schwachen verschonen soll in Sachen, so Gottes Willen angehen” (1524); „Ob die Ohrenbeichte o-der der Glaube allein, oder was den Menschen zur würdigen Empfahung des Sakraments geschickt mache” (1524); „Entschuldigung des falschen Namens des Aufruhrs, so ihm ist mit Unrecht aufgelegt worden” (1525); „Dialogus oder ein Gespräch-Büchlein” (1525).—Por. Erbkam „Geschichte der protestantischen Sekten im Zeitalter der Reformation” (1848); Jäger „Andreas Bodestein von K.” (1856); Kolde „K. und Dänemark in der Zeitschrift für Kirchen-

Ks. Pastor A. K. D.

Karlstadt Jan, teolog protestancki, ob. Dra-conites.

Karlsteen Arwed, biegły medalier i rytownik szwedzki (* r. 1647 w Karlkoga, prowincyi Wermland —f r. 1717 w Sztokholmie). Rozpoczął swój zawód w zakładzie odlewów żelaznych Ant. Plantlinga. Okazując wielkie zdolności do rytownictwa, opuścił Szwecyę około r. 1668 i udał się do Francyi, gdzie przez parę lat kształcił się u słynnego medaliera Variu’a, następnie drugie dwa lata w Anglii u medaliera Jana Roextiersa, a robiąc szybkie postępy, zasłużony rozgłos pozyskał. Otrzymawszy parę korzystnych zagranicznych wezwań, odrzucił je, przekładając powrót do rodzinnego kraju nad osobiste korzyści, co mu zjednało wielki szacunek i uznanie u rodaków, tak, że zaliczono go w poczet szlachty szwedzkiej. Około r. 1680 bawił K. jakiś czas w Polsce, gdzie się ożenił z Magdaleną Schenekowicz (zapewne Zien-kowicz), szlachcianką polską, z którą miał 8 córek. W r. 1681 zamianowany został przez królą

J. Z. z Ł.

ronne, oraz

Karola XI medalierem królewskim, które-to stanowisko do śmierci piastował. Pracował przeważnie dla dworu szwedzkiego. Wykonał seryę pięknych medali królów szwedzkich, w której i naszego Zygmunta III pomieścił (Rcz. 63). Jego też roboty jest piękny medal gdańskiego a-stronoma, Jana Heweliusza (Rcz. 255). K. należy bezsprzecznie do najzdolniejszych medalie-rów XVII stulecia, przeszedł bowiem artyzmem większość spółczesnych mu rytowników, a celował w chwytaniu podobieństwa, które z niezwykłą siłą odtwarzał.

Karlstein, po czesku Karlów Tyn, miasteczko starożytne, z jednym z najznakomitszych zamków w królestwie Cześkiem (w Berouńskiem) opodal miasteczka Budniany, zbudowany na skale kamienistej (wapieńcowej), na lewym brzegu rzeki Berounki, o 313 kroków tylko od jej koryta; odległy zaś od stolicy czeskiej na trzy i pół mili na południe. Leży w powiecie Ho-rzowickim, na linii Praga-Furth zachodniej drogi żelaznej czeskiej. Mieszkańców ma pięćset kilkadziesiąt. Zamek ten założony został w r. 1348, a w dziewięć lat ukończony pod kierunkiem Mikołaja z Arrasu, przez króla czeskiego Karola I, a jako cesarza niemieckiego tego imienia IV, który wystawił go, jak się sam wyraził, „na swoją pamiątkę” i dlatego ozdobił z całą wspaniałością owego czasu. Karlów Tyn otoczony jest ze wszystkich stron pięciu górami i tak zasłoniony niemi, że jadąc od Pragi po samej równinie nie widzi się go i dopiero, gdy się wjedzie w wąwóz i objedzie górę, nagle uderza wzrok wysoka skała, a na jej wierzchołku, jakby gniazdo orle, ujrzysz owo zamczysko, obejmujące 628 kroków obwodu. Gród ten, mający postać nieforeranego trójkąta, otoczony jest wałami z muru, w przystępniejszych miejscach podwójnemi, na 16 do 18 stóp wysokiemi, a 10 szerokiemi. Obronę jego składało 22 lenników, okolicznych posiadaczy ziemskich, którzy w razie grożącego mu najmniejszego niebezpieczeństwa byli obowiązani stawać w nim załogą z pewną liczbą zbrojnej konnicy. W czasie zaś pokoju ciągłą jego straż odbywał burgrabia i 20 żołnierzy w dwóch głównych bramach. W r. 1422 był oblegany przez jedno ze stronnictw politycznych narodowych, tak zwanych Prażanów, i księcia litewskiego, Zygmunta Korybuta, który tu zabity został; wytrzymał jednak to oblężenie przez dni 167, broniony przez Zdzisława Tluksy z Burzenie, pomimo że oblegający liczyli 24 000 wojska. Po skasowaniu urzędu starościńskiego (burgrabiego), który był najwyższą godnością krajową i tylko rodowitym Czechom mógł być nadawanym, w roku 1625, zaczął ulegać zniszczeniu, wskutek zaniedbania, a następnie i zdobyczy nieprzyjacielskiej, i powoli tak opustoszał, iż tylko, skromne szczątki dawniejszej swojej sławy zachował, jak wieże, kościół Panny Maryi, w którym dotąd odbywa się nabożeństwo i znajdują się trzy obrazy na ścianie, jak utrzymują, pędzla Mikołaja Wurmsera ze Strassburga, przedstawiające trzy wizerunki króla-fundatora w trzech ważnych w jego życiu chwilach, to jest: jak po powrocie z Rzymu daje swemu synowi Wacławowi krzyż, otrzymany od papieża; jak podaje pierścień Zygmuntowi i jak się modli klęczący w cesarskich szatach,—oraz różne inne zabytki starożytne, mianowicie część płaszcza purpurowego tego monarchy, kajdany ś. Wacława. W jednem oknie o złamanej kracie leży wielki kamień, który wrzucony tutaj został w czasie oblężenia dokonanego przez Żyżkę. Są tu dwie kaplice i trzecia malutka samego króla Karola, zachowane dotąd w pierwotnym stanie. Na szczególną uwagę dla swych drogocennych ozdób zasługuje kaplica, znana pod nazwą ś. Krzyża, znajdująca się na wielkiej wieży, w której dochowały się wizerunki stu trzydziestu trzech Świętych, pędzla Teodorycha Praskiego, pierwszego malarza czeskiego; inne bowiem dzieła owoczes-nej i późniejszej sztuki malarskiej wzięte zostały do Wiednia. Freski w tym zamku są dziełem Kunca. W dawnych czasach Karlów Tyn był skarbcem koronnym, w którym przechowywano insygnia królewskie i inne klejnoty ko-archiwum państwa. Zagrożony ruiną zamek starano się jako-tako podtrzymać: w latach 1815—18 odnowiono belkowanie i pokryto go nowym dachem; znaczniejszych robót dokonano w r. 1837 i 1838, oraz w 1839 — 41 ; a nareszcie, w moc uchwały sejmu czeskiego z r. 1887, na gruntowną restaura-cyę jeg⁰ wyznaczono 300 000 zł. r., płatnych w przeciągu lat dziesięciu, i ukończono ją w r. 1897. Obecnie zamek ten przeznaczony jest na Muzeum narodowe. — Porów.: „Pamiatky Archaeologické Mistopisné” i t. d. (tom III, str. 67), oraz „Die Burg Karlstein, ihre Kirchen und Kapellen” i t. d. przez Juliusza Körnera (Praga, 1857 roku); „Malerisch-historische Skizzen aus Böhmen” przez Ferdynanda B. Mikow-ca (serya I, Wiedeń i Ołomuniec, 1859 roku), jakoteż artykuł w Encyklopedyi czeskiej Otta.— Inny Karlstein, pałacyk łowiecki z kaplicą pod wezwaniem Świętej Julii, założony w r. 1776 przez Filipa hr. Kinskiego, leży w powiecie Chrudimskim, w lesie między miasteczkiem Swratką a Milowem, opodal wysokiej skały, o-kolonej gruzami, a zwanej Stary Karlstein, gdzie za czasów wojny szwedzkiej okoliczni mieszkańcy szukali schronienia przed mordami i pożogą.

Karłactwo (Kretynizm) jest rodzajem idyotyzmu, występującego gromadnie w pewnych warunkach zewnętrznych, a kojarzącego się niemal stale ze zwyrodnieniem gruczołu tarczowego. Organizm potrzebuje dla prawidłowego rozwoju swego pewnych zaczynów (fermentów), wydzielanych przez gruczoły. Do zaczynów takich należy między innemi i wydzielina gruczołu tarczowego, mieszczącego się na przedniej tarczy szyi po obu stronach gardzieli. Z chwilą, kiedy, wskutek niedostatecznie dotąd wyjaśnionych przyczyn, gruczoł tarczowy w budowie i czynności swej się zmienia (a objawia się to najczęściej w stopniowym przeroście gruczołu— wole, rzadziej w jego zauiku), wówczas w poszczególnych systemach ustroju występują tak znaczne a charakterystyczne nieprawidłowości, że już w początkowych okresach rozwoju swego rzucają się w oczy. To szczególne zwyrodnienie grasuje wśród ludzi i zwierząt, zamieszkujących stale głębokie, wązkie i ze wszystkich stron zamknięte doliny wielkich pasm górskich Szwajca-ryi, Sabaudyi, Tyrolu, Styryi, Pirenejów i t. p. Wieki trwające odosobnienie zamkniętej przez naturę ludzkiej gromady i wynikające stąd kojarzenie się małżeństw między blizkimi krewnymi, monotonność fizycznego i duchowego życia, jednostajność pożywienia, nędza ekonomiczna, a nadto zbyt niehygieniczne warunki zewnętrzne zacieśnionych kotlin w postaci wysokiej wilgotności i nieprzewietrzalności atmosfery, zanieczyszczonej wody i t. d. w połączeniu z chorobą gruczołu tarczowego: wszystko to, potęgowane przez dziedziczność, składa się na postępowe skarlenie organizmu wogóle i mózgu w szczególności. Wypowiada się ono u dorosłego kretyna w uderzająco małej postaci z powykrzywianemi kończynami i przerosłemi stawami; na krótkiej szyi, zwyrodniałej w przedniej swojej części w zwieszoną ku dołowi torbę (wole), osadzona jest względnie wielka, niekształtna głowa, z czaszką zwężoną ku przodowi i nadmiernie rozszerzoną z tyłu, a porośniętą rzadkiemi, twardemi włosami. Twarz szeroka, nieforemna, z pomarszczoną w duże fałdy skórą, nizkiem czołem, oczami bez blasku i wyrazu, nad któremi zwieszają się otłuszczone, ciężkie powieki. Nos spłaszczony z szerokiemi nozdrzami. Przez stale otwarte usta, okolone zgrubiałemi wargami, widać przerośnię-ty, zaledwie ruszający się język, zwyrodniałe zęby i wyciekającą obficie ślinę. Całość, przy zupełnym braku zarostu, robi wrażenie wstrętnej maBki... Tułów, wązki i krótki, wsparty na gnących się kończynach, pochyla się nieco ku przodowi; otaczają go nieodpowiednio długie, zwieszające się niedbale ramiona. Ta niekształtna masa ludzka posuwa się wolno i niezgrabnie (ruchy niedźwiedzie) i wydaje zrzadka dźwięki przytłumione i chrapliwe, w niczem nie przypominające członkowanej mowy; wrażliwość, wyobraźnia, pamięć, kojarzenie pojęć, uwaga, wola, czyn, a więc elementarne objawy duchowe, znajdują się w stanie uśpienia. Dopiero-co nakreślony typ, jako wyraz ostatniego okresu rozwijającego się karłactwa, jest charakterystyczny dla kretynów trzeciego stopnia; często jednak zwyrodnienie zatrzymuje się w rozwoju i wypowiada się wówczas w jednym z okresów wcześniejszych, a więc słabiej uwydatniających wspomnia-ne wyżej objawy, mówimy wtedy o półkretynach (kretynizmie drugiego stopnia), wreszcie o istotach kretyn o waty eh (kretynizmie 1-go stopnia), jeżeli zwyrodnienie ogranicza swój rozwój na pierwszych już placówkach. Nadto zauważyć wypada, że poruszone tu objawy kretynizmu występują to silniej, to słabiej względnie do osobniczych właściwości dotkniętej nim jednostki, stopnia odporności tego lub innego organu i przeróżnych innych względów. Ta różnorodność w stopniu zwyrodnienia szczególniej dotyczy dwóch organów: gruczołu tarczowego i szarej kory mózgu; wobec czego napotyka się między innymi kretynów o względnie nieźle rozwiniętych władzach duchowych i ruchowych, a wielkiem zwyrodnieniu gruczołu i odwrotnie Ze względu na to, że kretynizm, jako choroba rozwojowa, nie jest w stanie w pierwszych okresach powstawania oprzeć się wpływom hygienicznych i leczniczo-wychowawczych zabiegów, nieźmiernie ważną jest rzeczą zapoznanie się z początkowemi objawami kretynizmu u dzieci, tern bardziej, że choroba ta występuje czasem sporadycznie, a zdała od typowych ognisk, w których grasuje i dlatego też istota jej łatwo może być w takich razach zapoznaną przez rodziców, wychowawców i lekarzy. Objawy kretynizmu występują najczęściej już w pierwszym roku życia, rzadziej w późniejszych latach, prawie nigdy po siódmym roku. Na następujące objawy należy zwracać szczególną uwagę: szeroką, niekształtną główkę z niezwykle dużym otworem ciemieniowym kostnym (bardzo długo nie zarastającym); niziutkie czoło, szeroki nos, duże usta ze zwieszonemi wargami, wielki, zaledwie ruszający się, język, osłupiałe oczy, napół przysłonione ciężkiemi powiekami; dalej na nieprawidłowe i późne, a połączone z drgawkami, ząbkowanie, niedorozwój organów płciowych, zaprędkie kostnienie skieletu (widoczne na płaskich kościach czaszkowych), powolny wzrost, znaczne opóźnienie w rozwoju mowy (raczej szeplenienia, bełkotania, nieczłonkowa-nych dźwięków) i chodzeniu zresztą ociężałem i niezgrabnem, na częściowe lub ogólne bezwia-dy, przedwczesne i masowe psucie się mlecznych zębów i zupełne niewystępowanie seryi zębów trwałych, na zwiększenie (choć nie zawsze) gruczołu tarczowego, na zboczenia płciowe, na wątłość i twardość w coraz większe fałdy przerastającej skóry, na wodnistość tkanki podskórnej i w końcu na stale występujący niedorozwój duchowy. Zauważywszy w rozwijającej się organizacyi dziecka zestrzelenie się choć części charakterystycznych objawów (jeden nie wystarcza), musimy rozpoznanie choroby sformułować w sądzie: „idyotyzm na tle kretyniczne-go zwyrodnienia”, a rokowanie nasze uczynić zależnem od stopnia zwyrodnienia i dziedzicznego obciążenia, od wieku i ogólnego stanu chorego dziecka, od ekonomicznej, umysłowej i e-tycznej istoty jego otoczenia, a nadto od ilości, jakości i trwania (dłuższego lub krótszego) zabiegów, przeciwdziałających dalszemu szerzeniu się zwyrodnienia i rozwijających cechy normalne. Zabiegi te, obowiązujące lekarza i wychowawcę w jednej osobie, mają: 1) walczyć z ze-wnętrznemi warunkami, w których szerzy się K.; 2) wprowadzić dziecko w otoczenie zdrowotne, zapobiegające nietylko dalszemu rozwojowi K-a, ale i innym chorobom i wzmagające ogólne siły chorego; 3) leczyć szczególny a charakterystyczny objaw K-a—chorobę gruczołu tarczowego; 4) poddać kretyniczne dziecko całemu szeregowi wpływów leczniczo-wychowawczych dla wyrobienia w organicznem podłożu ducha, t. j. korze mózgowej, tych podstawowych pierwiastków mor-fotycznyeh (związanych z istnieniem normalnej komórki), które są niezbędne do prawidłowego sprawowania najprostszych czynności fizycznych, umysłowych i moralnych jednostki w środowisku społecznem. Aby zadośćuczynić pierwszym.dwom punktom, wypadnie wyprowadzić kretynów z ich naturalnych więzień i otoczyć możliwie najlep-szemi warunkami bygienicznemi.—Pod względem czysto leczniczym używa się w K-ie z mniej-szem lub większem powodzeniem wyciągu z gruczołu tarczowego zwierząt w stopniowo zwiększających się dawkach. Pastylki lub też wprost posiekany organ (barani, cielęcy), podane w zupie lub na chlebie, mają na celu wprowadzenie do ustroju zaczynu w takiej ilości i jakości, na jakie zwyrodniony gruczoł kretyna zdobyć się nie może. Kuracya ta, nie wolna od poważnych niebezpieczeństw, musi się odbywać pod ścisłym dozorem lekarza. Zabiegi leczniczo-wychowawcze najważniejsze i najbardziej złożone mogą być z powodzeniem stosowane do wszystkich rodzajów idyotyzmu (ob.). Tam, gdzie chodzi o prowadzenie nienormalnej duszy, trzeba się każdorazowo przystosowywać do jej o-sobniczych właściwości; poza tą zasadą, można, biorąc za punkt wyjścia stopień rozwoju uwagi i ogólnych władz fizycznych, podzielić idyotów, a więc i kretynów, na trzy, objawowo dosyć wyraźnie zarysowujące się, kategorye. Zupełnie zidyociałe osobniki (idyoci trzeciego stopnia) bez śladu uwagi i woli trzeba otoczyć nieustającą a łagodną i nad wyraz cierpliwą opieką, której zadania polegają: 1) na stworzeniu dla chorego dziecka odpowiednich warunków hygienicznych, przedewszystkiem mających na celu czystość ciała, powietrza i otoczenia; 2) pa odzwyczajaniu dziecka od brukania się własnemi wypróżnieniami, pokarmami, śliną, od zwierzęcych krzyków i drgawek, onanizmu itp.; 3) na leczeniu wodą, gimnastyką, mięsieniem dla uodpornienia i wzmocnienia ustroju, dla wyrobienia siły i względnej zgrabności w tych grupach mięśniowych, które są niezbędne do wykonywania życiowo najpotrzebniejszych ruchów (przy siedzeniu, staniu, jedzeniu, piciu, ubieraniu się itp.) wre szcie dla usunięcia bezwładów. Tego rodzaju zabiegi muszą być prowadzone umiejętnie i systematycznie lata całe, aby doprowadzić do pożądanych wyników, t. j. wyrobić względną samodzielność w wykonywaniu najprostszych czynności. Idyoci drugiego i pierwszego stopnia wymagają nietylko wyżej wymienionych zabiegów hygienicznych i leczniczych, ale ze względu na mniej zwyrodniały organ duchowy zarówno i traktowania leczniczo-wychowawczego. Mózg idyoty znajduje się albo w stanie początkowego rozwoju, albo nawiedzony jest zwyrodnieniem, stojącem na przeszkodzie wszelkiemu rozwojowi; ponieważ zaś fizyologicznie dowiedzioną jest rzeczą, że rozwój różnych części systemu nerwowego bezpośrednio zależy od wykonywanej przez nie systematycznej pracy (praca jako bodziec rozwoju), wypadnie więc wobec tego cały organizm idyoty wprowadzić w ruch, zająć go szeregiem różnorodnych zadań od najprostszych aż do bardziej złożonych, aby pobudzić ustrój nerwowy, szczególniej zaś szarą korę, do życia. Oto zasada i podstawa działalności leczniczo-wychowawczej. Wiele dróg prowadzi ją do celu; o-graniczyć się tu wypadnie na skreśleniu główniejszych, raczej ogólniejszych. Aby podnieść czucie, obudzić zmysł mięśniowy, zmysł dotyku i, co za tem idzie, ogólne, a niezbędne w życiu zdolności ruchowe (chodzenie, trzymanie się, bieganie itp.), aby wyrobić związane z temi czynnościami wyobrażenia o przestrzeni, ruchu, czasie, świecie zewnętrznym, nadto rozwinąć uwagę, wolę i świadomość własnego „ja”, trzeba wprowadzić w życie ćwiczenia następujące. Zalecając mięsienie i bierną gimnastykę jako pod-ścielisko dla samodzielnych czynności wycho-wańca, przywiązujemy wielką wagę do rytmicznych ćwiczeń gimnastycznych, wykonywanych pod takt muzyki; dalej do ćwiczeń koniecznych w codziennem życiu, jak np. posługiwanie się łyżką, widelcem i nożem, samodzielne ubieranie się i rozbieranie itp., w końcu do najróżnorodniejszych zadań według metody Froe bl a (ob.). Ćwiczenia, rozwijające zmysł słuchu, polegają na ruchach, wykonywanych pod takt muzyki, przyczem ruchy stanowią kontrolę słyszanych dźwięków (dźwięk jest tu pobudką do wykonania ruchu). Ruchy te mogą być wykonywane i językiem, i ustami, wreszcie wyrażają się w dźwiękach, a to w celu wyrobienia prawidłowej mowy, która u idyotów wspomnianych ka-tegoryj najczęściej szwankuje. Ćwiczenia, rozwijające zmysł wzroku, polegają na rozpoznawaniu barw, ich wybieraniu, układaniu, zestawianiu, dalej na poznawaniu form przez samodzielne ich tworzenie z piasku, drzewa, kamienia, papieru i następne przerysowywanie takowych. — Naturalnym wynikiem systematycznego ćwiczenia zmysłów jest wzbogacanie mózgu idyoty wrażeniami i wyobrażeniami, które odpowiednio do łączenia się rzeczy w świecie zewnętrznym kojarzą się ze sobą, tworząc pamięć, wyo-

braźuię, myśl, a w połączeniu z wyobrażeniami ruchów—i wolę. Wychowańcy w tej fazie rozwoju winni być zaprawiani do życia gromadnego. Pierwsze stosunki polegać mają na wymianie drobnych usług, wzajemnem kupowaniu, sprzedawaniu, płaceniu, na wspólnem wykonywaniu różnorodnych ćwiczeń itp. Współżycie z ludźmi, zwierzętami i roślinami jest źródłem nowych bodźców, a więc rozwija dalej i rozbudza pierwsze odruchy etycznej natury. Od czysto zmysłowego życia, od bezpośredniej rzeczywistości wypada pomału przechodzić do obrazu i bardziej uproszczonych symbolów, jak litery, wyrazy, liczby w zakresie, zastosowanym ściśle do o-sobniczych zdolności wychowańca. Na tle elementarnych ruchów wprowadza się systematycznie rękodzieła, jako znakomite czynniki dla dalszego rozwoju fizycznej, umysłowej i moralnej organizacyi, nadto jako źródło samodzielności. Najodpowiedniejszemi są tu rolnictwo, ogrodnictwo, powroźnictwo, koszykarstwo itp. W ten sposób wytwarzać można z idyotów drugiego i pierwszego stopnia jednostki pożyteczne w bilansie społecznym.—Literatura: Clouston „Neuroses of Development” (Edymburg 1894); Keland „The mental affections of children, idiocy, imbecility and insanity” (Londyn 1898); Emming-haus „Die psychischen Störungen im Kindesalter” (Tübinga 1887); Northrup „Sporadic cretinism” („Archives of Pediatrics” 1894); Bourneville „Recherches cliniques et thérapeutiques sur l’epilepsie, l’hysterie et l’idiotie” (Paryż 1890 — 1900); Koch „Die psychopathischen Minderwertigkeiten” (Ravensburg 1891 — 1893); S. Voisin „L’idiotie” (Paryż, Alcan 1893); Ziehen „Schwachsinn. Rein’s Encyclop. Handbuch der Pädagogik”; Buschau „Ueber Myxödem und verwandte Zustände” (Wiedeń 1797); Ufer „Das Wesen des Schwachsinns. Langensalza. Beyer”; Demoor „Die anormalen Kinder. Oscar Bonde” (Altenburg 1901, z bogatą literaturą przedmiotu); Sachs „Lehrbuch der Nervenkrankheiten des Kindesalters” (Wiedeń 1897, Fr. Deutiche). — Dr J. Gawroński („Encyklopedya Wychowawcza”).

Karłatka, palma wachlarzowa, ob. Chamae-rop s.

Karłowice (Karlowitz, Karljowac dolny), wolna osada wojskowa na pograniczu woj-skowem Slawońskiem nad Dunajem o 10 kim. w kierunku płd.-wsch. od Peterwaradynu. Liczy przeszło 5 000 m-ców, jest siedzibą arcybiskupa greckiego, metropolity wschodniego Kościoła w Austryi. Ma wyższe gimnazyum, niemiecką i serbską szkołę, liceum arcybiskupie greckie i Beminaryum teologiczne greckie, ponadto szpital; w okolicy słynne winnice. K. wsławiły się przez pokój, zawarty tutaj w d. 26 stycznia r. 1699 między Turcyą a Polską, Austryą, Wene-cyą i Rossyą, którym - to pokojem zwyciężona Turcya zwracała Polsce Podole wraz z Kamieńcem i Ukrainą, zrzekła się na rzecz Wenecyi

Morei i Dalmacyi, całych Węgier prócz Banatu temeszwarskiego na rzecz Austryi, a Azowa na rzecz Rossyi. Pokój ten, stwierdzający upadek Turcyi, zamyka cały szereg wojen Porty z Polską; odtąd już bowiem nigdy do walki między temi państwami nie przyszło. W r. 1848 stały się Karłowice głównym punktem narodowych i politycznych działań węgierskich Serbów, dążących do samorządu przez utworzenie „wojewodziny” serbskiej na podstawie tak zwanej sankcyi pragmatycznej serbskiej z r. 1680, nadanej przez Leopolda (ob.). Tu bowiem zebrał się sejm narodowy (skupczyna), który w jednym dniu obrał wojewodę i patryar-chę, ale Węgrzy zniweczyli zabiegi i wysłali wojsko, które zbombardowało miasto, choć go nie zdołało zdobyć.

M. G-y.

Fig. 153. Jan Karłowicz.

Karłowicz Jan Aleksander, jeden z najznakomitszych uczonych polskich, znawca rzeczy ludowych, mitologji i językoznawca, ur. 28 maja r. 1836 we wsi Subortowiczach pod Mere-czem, w powiecie Trockim, w gub. Wileńskiej, um. 14 czerwca 1903 w Warszawie. W dwunastym roku życia, przygotowany przez nauczycieli domowych, w r. 1847 wstąpił do klasy 3-ej gimnazjum wileńskiego, które skończył w r. 1852 z otrzymaniem złotego medalu za pilność. W rok potym udał się do uniwersytetu w Moskwie na wydział filologiczno - historyczny i tu po czterech latach nauki i napisaniu rozprawy o Likurgu i jego prawodawstwie („De Lycurgo ejusque legislatione”), otrzymał po egzaminie stopień kandydata nauk historyczno - filologicz-

nych. Następnie w celu rozszerzenia zakresu swej wiedzy podążył do uniwersytetów zagranicznych. W r. 1857 — 58 w Paryżu słuchał wykładów E. Laboulaye’a, Lorqueta, Beaudril-lart’a i Francka w Sorbonie i Kolegjum francuskim. Rok 1858—59 poświęcił studjom w uni-wersyt. heidelberskim, gdzie uczęszczał na wykłady prof. Haeussera, Reicblin-Meldegga, Raua, Holtzmanna i in. W 1859—60, jako uczeń kon-serwatorjum muzycznego pracował w Brukselli nad teorją i historją muzyki. Lata 1861 i część 1862 przebył w domu rodziców. Pod koniec 1862 udał się do Berlina i wstąpił do tamecznego uniwersytetu, ale niespodziana śmierć ojca odwołała go do kraju, gdzie niebawem ciężką chorobą złożony, przebył aż do wiosny 1865, a wtedy znowu powrócił do Berlina i po wysłuchaniu w tamtejszym uniwersytecie trzech semestrów, podczas których uczęszczał na wykłady profesorów: Leop. Rankego, Droysena, Haupta, Trendelenburga, Kieperta i in., po zdaniu egzaminu i obronieniu publicznym rozprawy łacińskiej: O wyprawie kijowskiej Bolesława I-go („De Bolestai Primi bello kiovensi” Berlin 1866), otrzymał stopień magistra sztuk wyzwolonych i doktora filozofji. Rozprawę tę z małemi zmianami wydał w kilka lat później po polsku p. n. „Wyprawa kijowska Bolesława Wielkiego” (Poznań 1872, str. 32). Mając zamiar ubiegania się o katedrę historji w Szkole Głównej w Warszawie, napisał rozprawę habilitacyjną p. n. „Don Karlos, królewicz hiszpański, szkic biograficzno-historyczny” (Warszawa 1867, str. 195), i złożył ją wydziałowi filol.-historycznemu tejże Szkoły. Gdy wszakże widoki otrzymania tej katedry zawiodły, K. porzucił studja historyczne i powróciwszy na Litwę, od r. 1868 poświęcił się pracy nad nowemi gałęziami wiedzy, mianowicie nad językoznawstwem i raitologją porównawczą, tj. naukami, których szybkiemu rozwojowi przypatrywał się zblizka podczas niedawnego pobytu swego zagranicą, a następuie śledził pilnie ciągły ich postęp na Zachodzie. Już pod koniec 1868 r. ogłosił on artykuł p. n. „Językoznawstwo w Polsce” («Bïbljot. Warszaw.» IV), w którym zaznacza, że nowsza nauka językoznawstwa znalazła dostęp do Polski, wskutek pojawienia się prac naukowych takich jak Małeckiego Gramatyka jęz. polskiego (1863), Trzaskowskiego Nauka o pierwiastkach i źródłosło-wach jęz. polskiego (1865), tudzież Gramatyki kś. Franciszka Malinowskiego i paru innych prac o języku polskim. Ale K. nie myślał wówczas ograniczać swych zajęć do pracy umysłowej w zakresie wymienionych powyżej nauk. Przy swoim zamiłowaniu do muzyki i gruntownym w niej wykształceniu, pragnął je zużytkować na szerszym polu nauczycielskim. W tym celu udał się w r. 1871 do Warszawy i tu został profesorem konserwatorjum muzycznego. Wkrótce jednak z powodu choroby oczu opuścił i to stanowisko; wrócił na Litwę i w Wiszniewie, o ile zdrowie pozwalało, pracował nad obranemi naukami. W owym czasie szczególnie językoznawstwo porównawcze w Niemczech niezwykle bujnie się rozwinęło. Po pracach SchleiChera, Ficka, Curtiusa, którzy zajmowali się ścisłym systematyzowaniem spostrzeżeń i reguł, opartych na ma-terjale pokrewnych sobie języków aryjskich, nastąpił w rozwoju językoznawstwa zwrot nowy, okres psychologiczny, dla tego tak zwany, że gdy przedtym zjawiska językowe i wszelkie zmiany w języku starano się wyjaśniać przeważnie wpływem przyczyn fizycznych, mechanicznym działaniem muskułów, w nowszych czasach oprócz tego czynnika przyznano wielki wpływ na owe zmiany czynnikom duchowym, jak analogji, asymilacji czyli upodobnianiu i tym podobnym czynnikom, których działanie opiera się bezpośrednio na sile kojarzenia wyobrażeń. Poglądy takie sformułowali systematycznie w swych pracach: Steinthal, Förstemann, Scherer (w dziele „Zur Geschichte der deutschen Sprache” 1868). J. Baudouin de Courtenay w rozprawie „Einige Fälle der Wirkung der Analogie in der polnischen Sprache” (napisanej na początku r. 1868 i pomieszczonej w t. VI «Beiträge zur vergleich. Spracht.») i in. K-cz, obeznany ze stanem nauki spółczesnej, bierze czynny udział w tym nowszym ruchu naukowym jako zawodowy językoznawca i mitolog. Ogłasza mianowicie: rozprawę krytyczną „O języku litewskim” («Rozpr. Wydź. filol. Akad.» t. II, Kraków 1874) i drugą p. n. „Przyczynki do projektu wielkiego słownika polskiego” (Rozpr. Akad. VI, Kraków 1876); w obu tych pracach składa dowody nietylko niepospolitej znajomości języków litewskiego i polskiego, ale nadto gruntownego przygotowania i umiejętności posiłkowania się metodą ściśle naukowego badania. Jeszcze wyraźniej jako badacz zawodowy, Btojący na wysokości spółczesnej nauki, ukazuje się K. w pracy p. n. „Sło-woród ludowy” (w «Dwutygodniku naukowym», Kraków 1878), w której wykazał doniosłość bez-świadomej siły upodabniającej wyrazy obce, lub też i swojskie, lecz niezrozumiałe, do wyrazów rodzimych, których budowa i znaczenie są żywo odczuwane przez naród. Wykład przystępny a naukowy, bogactwo treści, oryginalność poglądów, uogólnienia autora, wprowadzone do wykładu i mające znaczenie dla lingwistyki wo-góle, są wybitnemi zaletami tej cennej i pierwszej, w języku polskim napisanej pracy o charakterze ściśle naukowym. W r. 1878 K. ogłasza także przyczynki i sprostowania do Słownika wyrazów obcych Matzenauera, językoznawcy czeskiego, w artykule p. n. „Nachträge und Berichtigungen zu Matzenauer’s Werk über die sla-vischen Fremdwörter” («Archiv, für slav. Philol.» III, 659 — 66), oraz wyjaśnia niektóre nazwiska rodowe, pochodzące od imion kobiecych, w artykule „Matronymica als polnische Eigennamen” (Archiv, f. sl. Phil. 1880, V, 112 —16). Z dziedziny etnografji w tym czasie ogłosił: „Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe³ (Warszawa 1871, str. 13, przedrukowany w Kalendarzu wileńskim na r. 1882); rozprawy porównawcze z dziedziny literatury i ludoznawstwa: „O Żydzie wiecznym tułaczu” (Bibl. Warsz., 1873), „Piękna Meluzyua i królewna Wanda” (Ateneum

1876,    II) i tegoż po francusku „La belle Mélu-sine et la reine Vanda” (w Archiv, f. sl. Phil.

1877,    II, 594 — 609); „Podanie o Walterze z Tyńca” (Ateneum 1881, IV, 114 — 234); następnie: „Przyczynek do zbioru przysłów, piosenek, ucin-ków i przypowieści od nazw rodowych i miejscowych” (Dwutygod. naukowy, Kraków 1879 str. 31) i obszerne „Studja nad treścią i formą pieśni ludowych polskich” («Prawda» 1882, od st. 98...). Prócz tego drukuje „Poradnik dla osób wybierających książki dla młodzieży” (Wilno 1881, st. 88), gdzie daje wykaz 547 książek w systematycznym układzie, tudzież wielu z nich zwięzłą ocenę; rozprawę dydaktyczną „O potrzebie reformy w nauczaniu języków obcych” (Prawda, 1881, N» 2 i 3, oraz 1882 N? 6 i 7), w której wytyka błędy w przyjętej metodzie samego nauczania języków, zastanawia się nad miarą i nadmiarem tej nauki i podaje plan metody wykładu języka łacińskiego. W rozprawie „O nauczaniu języka ojczystego” (Prawda, 1882, Ń« 24 i 25), ważnej pod względem pedagogicznym i metodologicznym, wykazuje, że pożytek, wynikający z poznawania języka, głównie osiągnięty byó może z wszechstronnego i szczegółowego poznawania mowy ojczystej na podstawach szerszych językoznawstwa porównawczego. — Tutaj wymienić też należy prace K-cza z dziedziny muzyki, a m. Ern. Fryd. Richtera „Zasady harmonji... z trzeciego wydania przełożył J. K.” (Warsz. 1864, cz. I); dzieło to przyjęte przez Instytut muzyczny warszawski, wyszło w drugim wydaniu w Warsz. 1871 (w 8-ce str. 228 i 8 str. nut); oraz oryginalnie pomyślany sposób nowego znakowania nut muzycznych, ogłoszony po angielsku p. n. „Project of a new way of writing musical notes” (Warsz. 1876) i po francusku „Projet d’une nouvelle notation musicale” (Warsz. 1878, w 4-ce więk. st. 11 i 6 kart znaków i nut muzycznych); obie te prace nie były oddane do handlu księgarskiego. To samo w lat kilkanaście wyszło po niemiecku p.

n. „Entwurf einer neuen Notenschrift” (Kraków 1892, w 4-e dużej str. 7); po polsku zaś wydrukował to w «Echu muzycznym» r. 1892 (w 5-u u-rach, st. 135 nst.). Pracę tę nowego znakowania nut przedstawił autor osobiście na wystawie filadelfijskiej w r. 1876, gdzie zyskała uznanie rzeczoznawców. Dodajmy, że na wystawie tej uwagę K-cza zajmowały głównie działy: naukowy, szkolny, sztuk pięknych i rolnictwa, o czym sprawozdania drukował w «Bibljotece Warsz. » 1877 r. (t. Ii II), w «Bluszczu» i w «Biesia-

Kso. Pow. Ilasto. Zeis. £70. T. XXXIV.

dzie literackiej». Zapewne pod bezpośrednim wpływem odbytej podróży do Ameryki po powrocie na Litwę K. zabrał się do pracy społecznej na wsi i wspólnie z Konst. Skirmuntem, sąsiadem swoim i przyjacielem, założył bank włościański w Szemetowszczyźnie. Ogłosił także w 1877 r. rozprawę treści ekonomicznej p. n. „Spółki zaliczkowo-oszczędnośoiowe w północno-zachodnich gubernjacb” («Ateneum» 1877, IV, 154—61). Zawsze jednak najważniejszym przedmiotem jego pracy było językoznawstwo i badanie utworów umysłowych ludu. Wśród tych zajęć od r. 1800 doznaje on ciężkich doświadczeń losu: traci kolejno matkę, przyjaciela i dorastającą ukochaną córkę. Strapiony różnemi przejściami zwija gospodarstwo w swoim majątku, zbywając rolę włościanom miejscowym i szlachcie zagonowej, wyjeżdża wraz z rodziną w roku 1882 za granicę i kilka lat spędza w Heidelbergu, Dreźnie i Pradze Czeskiej, by tam szukać ukojenia w cichej pracy naukowej. Po ogłoszeniu w r. 1881 cennej rozprawy „O imieniu Polaków i Polski” w tomie I «Pamiętnika fizjograficznego», przedstawiającej przegląd historyczny tych nazw od najdawniejszych czasów, oraz ich pochodzenie, K. przysyła corocznie nową do każdego z pięciu następnych tomów tego wydawnictwa, a m. „Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski” (t. II, 1882), w której wyjaśnia słoworód kilkudziesięciu nazw miejscowych i plemiennych”; „Czterysta kilkadziesiąt nazwisk miejscowości litewskich” (III, 1883), z wyjaśnieniem ich pochodzenia; następnie „Chata polska, stu-djum lingwistyczno-archeologiczne” (IV, 1884), dając w nim opis gienetyczny budowy chaty wieśniaczej polskiej wraz z wyjaśnieniem ety-mologji odnośnej nomenklatury. Tylko rozległa i wszechstronna wiedza autora mogła stworzyć tak piękną i cenną pracę w dziedzinie etnologji polskiej. Po niej następują rozprawy: „O imionach własnych polskich miejsc i ludzi” (t. V, 1885) i „Imiona własne polskich miejsc i ludzi od zatrudnień” (VI, 1886), obie wyjaśniające początek wielu nazwisk rodowych i miejscowych, ich rozgałęzienia i różne przekształcenia; wszystkie zaś charakteryzuje przedewszystkim naukowa metoda traktowania przedmiotu. Do tego czasu odnosi się także rozprawa K-a p. n. „Próba charakterystyki szlachty polskiej” (w «Ognisku, książce zbiorowej, wydanej dla uczczenia 25-letniej pracy T. T. Jeża» Warsz. 1882, str. 142 — 62); autor zastanawia się tu nad warunkami w przeszłości, które złożyły się na dzisiejszą fizjognomję duchową szlachty i dosadnemi rysy kreśli znamiona jej dodatne i ujemne w życiu prywatnym, społecznym, politycznym i t. p. Różne czasopisma w kraju zasila również rozprawami, sprawozdaniami i stałemi korespondencjami z zagranicy. W «Ateneum» w r. 1883 ogłasza rozprawę „Najnowsze badania podań i ich zbiory” (t. II, 78 — 111 i 349 — 364); w «Praw-

106

dzie» drukuje szereg zajmujących listów z Hei-delberga (od r. 1882 do 1885, w liczbie 36), z Drezna i z Pragi (w 1886), oraz inne artykuły w tymże tygodniku, jak „Ryszard Wagner” («Prawda» 1883, n. 10 i 11), „Uroczystość muzyczna w Kolonji” (1883, n. 22), „Wycieczka do Alzacji” (1883, n. 29 i 30) i inne. W roku 1883 Karłowicz bierze także udział w międzynarodowym zjeździe orjentalistów w Lejdzie, w 1886 w Wiedniu, w 1889 w takimże zjeździe w Sztokholmie, i w tym zetknięciu się z przedstawicielami wiedzy ze wszech krańców świata składa poważne świadectwa o niewygasłej nauce polskiej: w Lejdzie czyta i drukuje pracę o wpływie języków wschodnich na język polski: „Mémoire sur l’iufluence de langues orientales sur la langue polonaise” (Lejda 1884, str. 33, w tomie II «Travaux de la 6-me session du Congrès international des Orientalistes à Leide»), gdzie wyświetla pochodzenie kilkudziesięciu wyrazów wschodnich, używanych w pol-szczyźnie, przejętych z hebrajskiego, arabskiego, perskiego, tatarskiego, tureckiego i węgierskiego (Listy K-a o tym zjeździe w «Prawdzie»

1883,    n. 40 i 41). W Sztokholmie, w sekcji aryjskiej zjazdu, wniósł naprzód (3 wrześ. 1889) projekt utworzenia sekcji dla mitologji, a następnie tamże (5 wrześ.) odczytał w języku francuskim rozprawę „O potrzebie reformy w porządkowaniu przedmiotów w wykładzie mitologji”, w której, wychodząc z założenia, uznanego przez badaczy kultury pierwotnej za niewątpliwe, że mitologja pierwotna jest iilozofją w zarodku, wyprowadza wniosek, że układ i porządek w mitologji powinny być jednostajne z układem i porządkiem w filozofji. Odczyt ten, zawierający podstawowe pojęcia K-a o badaniu mitologji, w nieco rozszerzonej formie, wydrukowany był później p. n. „Mitologja i filozofja” w «Prawdzie, książce zbiorowej dla uczczenia 25-letniej działalności Aleks. Świętochowskiego 1870 — 1895» (Lwów 1899, st. 197 — 205). Klasyfikację mitologiczną K-a zastosował Federow-ski do układu dzieła swojego «Lud białoruski na Rusi Litewskiej» (Kraków, t. 1 — 3, 1897 —

1903). Listy o zjeździe w Sztokholmie drukował K. w «Prawdzie» (1889, ń. 43 i 44) i w «Kurjerze Codziennym» (1889, n. 260, 263, 266, 270, 274); listy o zjeździe w Wiedniu także w «Prawdzie» (1886, n. 45) i w «Kraju».— Kiedy w r.

1884,    jeszcze podczas pobytu K-a za granicą, piszący te słowa powziął zamiar wydawania w Warszawie «Prac filologicznych», organu poświęconego naukowemu badaniu polszczyzny, K. z żywym zadowoleniem przyjął tę wiadomość i nie uchylił się od współredaktorstwa i stałego współpracownictwa. Wkrótce też przysyła do tomu I „Prac” (1884—85) swoje rozprawy i przyczynki, a m. „Projekt terminologji językoznawczej polskiej” («Prace filol.» I, 102 — 120); „Imiona zbiorowe polskie typu «bracia»” (t. I i V); „Wykrzykniki z końcówkami czasowemi” (t. I, 125; mowa tu o wyrazach gwarowych, jak: nacie, cichojta itp.); zabytek językowy z r. 1556 p. n. „Upominek. Mleko duchowne dla karmienia i wychowywania chrześcijańskich dziatek ku chwale boskiej” (t. I, 404 — 433): jest to traktat de Valdesa, przełożony z łacińskiego na polski przez Ostafiego Trepkę i wydany w Królewcu 1556; K. podaje tutaj tekst polski z uwagami nad językiem. Inne artykuły: objaśnienie wyrazu „Wisła” (w t. I, 162 — 67) w odpowiedzi Fierlingerowi na jego dowolne wnioski gieo-graficzno-historyczne; „Uwagi do tomu I od str. 180 Prac filol.” (I, 719; II, 590...), zawierające objaśnienia i sprostowania wywodów L. Malinowskiego co do niektórych wyrazów polskich litewskiego pochodzenia; nadto objaśnienie wyrazu „A8yn” (I, 131). W następnych tomach „Prac” K. zamieścił: „Łacińsko - polski słowniczek roślinny z zabytku przemyskiego” (t. II, 143 nst., zabytek z końca w. XV lub początku XVI); „Dziesięć pieśni mazurskich” (II, 564 — 577); objaśnienia etymologiczne szeregu wyrazów kaszubskich, podane przez K-a z powodu ukazania się G. Pobłockiego Słownika kaszubskiego (t. II, 313...), i objaśnienia wyrazów obcych z powodu pracy L. Radlińskiego Wyrazy obce w sonetach krymskich Mickiewicza (II, 309...); także objaśnienia wyrazów Łańtuch, Rańtuch,... (11,585), wyrazu Mendok (II, 352), wyrazu Zbrodnia (V, 633) i inne. Nadto: „Sprawa przyjęcia jednolitej pisowni, proponowanej przez Akademję Umiejętności w Krakowie” (t. V „Prac”, oraz wydauie nowe Kraków 1896): jest to ocena krytyczna zasad i motywów Akademji w jej uchwałach o pisowni, ogłoszona przez pięciu członków tejże Akademji; „O ile należałoby uwzględnić narzecza ludowe w gramatykach” («Prace» V, 186 — 92), obie czytane na Zjeździe literackim we Lwowie 1894 r. i inne. — Podobnie gdy w r. 1887 ukazał się I tom «Wisły», miesięcznika gieogra-fiezuo-etnograficznego (stron 366;, znalazła się tam pomiędzy artykułami i rozprawa K-cza, z Drezna przysłana, p. n. „O czarach i czarownicach w Polsce”. W tymże roku, 1877, K. wraz z rodziną powrócił do kraju i osiadł w Warszawie, by dalej w ognisku naszego ruchu umysłowego całkowicie poświęcić się nauce. Umysł badawczy, uzdolniony i wszechstronnie wyćwiczony, z wielkim zapasem gruntownej wiedzy, specjalnie zaś wykształcony metodycznie jako etnolog i mitolog, oraz językoznawca, w dziedzinach tych rozwinął w Warszawie bardzo ożywioną działalność naukową. Na wstępie, po przy-jeździe do Warszawy w połowie r. 1887, obejmuje ofiarowane sobie redaktorstwo «Wisły», której treść i plan od tomu II rozszerza, pracami swojemi rozwija i wzbogaca (objętość tomu II dochodzi do 900 stron); gromadzi około tego miesięcznika rzeszę nieznanych przedtym pracowników, zachęca młodszych, udziela wskazówek metodycznych, kieruje początkowo ich pracami i wdraża tym sposobem do badań systematycznych; w samym piśmie zaprowadza stałe rubryki „poszukiwań” i pytań w zakresie ludoznawstwa, na które czytelnicy i współpracownicy nadsyłają pożądane i nieraz ceune z różnych stron kraju wyjaśnienia. On uczył, jak systematyzować materjał ludoznawczy, jak zeń wnioski wyciągać przy pomocy metody porównawczej. Czasopismo «Wisła», przez K-a w ciągu lat 12-tu prowadzone, położyło podwaliny etnografji; od niego zaczyna się u nas nauka ludoznawcza. W ciągu lat kilku zajęło ono jedno z pierwszych miejsc pomiędzy europejskie-mi czasopismami ludoznawczemi, tak że na wzór Wisły powstają wydawnictwa tejże nauce poświęcone w Pradze Czeskiej («Lid»), w Moskwie («Etnografićeskoje obozrénije»), w Petersburgu («Zivaja starina»), we Lwowie («Lud») i podobne czasopismo u Chorwatów. W przeświadczeniu, że buduje rzecz dobrą i pożyteczną, K. nie szczędził pracy i ogrom jej włożył w roczniki Wisły. Obejmują one mnóstwo rozpraw, przeglądów dzieł ludoznawczych, sprawozdań i drobnych przyczynków, napisanych przez K-a. Z rozpraw wymienimy tu: „Podanie o Madeju”, którą rozpoczyna szereg studjów porównawczych nad podaniami polskiemi (1888 t. II str. 804 ns., 1889 III, 102 ns., r. 1891 V, 43); „Brzoza Gryżyńska” (II, 817; IV, 133; V, 29); „Systematyka pieśni ludu polskiego” (III, 253... IV, 156... i r. 1895 IX, 552...); „Dyngus i śmigus” (1891 V, 278 — 289; artykuł ten drukowany był po niemiecku w czasop. wiedeńskim «Am Ur-Quell» tegoż r. 1891); „Król Lear u nas” (1894, VIII, 444; IX, 106...); „Najnowsze kierunki badań mitologicznych” (1901, t. XV, 580 i 669, streszczenie czeskiej pracy J. Krala). Dla djalektologji polskiej oprócz referatów (t. VII...) i drobnych przyczynków (t. X, XI ..), ważną zamieścił tu rozprawę p. n. „Gwara kaszubska” (1898, t. XII), stwierdzając w niej, wbrew zdaniu niektórych uczonych, przynależność kaszubszczyzny do obszaru języka polskiego na podstawie znamion i właściwości, wiążących ją z tym językiem jako jego narzecze. Niemniej ważne są dla gwaroznawstwa polskiego niektóre z „poszukiwań”, zaprowadzonych w Wiśle, np. o â pochylonym (od tomu II stale), lub o mazurzeniu, otworzone (w t. XV, 84 —88) z powodu rozprawy St. Dobrzyckiego „O tak zwanym mazurowaniu w języku polskim” (Kraków 1900), o której K. podał tamże wyczerpujące sprawozdanie (XV, 88 — 92). W Wiśle też zamieścił K. 1900 r. rozprawkę, bezpośrednio języka polskiego dotyczącą, p. n. „Srodkowośó polszczyzny* (t. XIV, 487 — 491), czytaną na III zjeździe historyków polskich w Krakowie. W pra-oy tej wypowiada myśl nową, że wielostronność brzmień i postaci języka polskiego, czyli mnogość znamion, jakiej żaden ze słowiańskich nie posiada, prowadzi do wniosku, że język polski,

podobnie jak i plemię nim mówiące, zajmuje stanowisko środkowe, centralne, i że na obszarach polskich Słowianie przeżyli ostatnią wspólność pobytu i wynieśli stamtąd wspólność językową, która się późaiej w odrębne narzecza rozwinęła. Ważnym też przyczykiem językoznawczym jest rozprawka K-a w Wiśle p. n. „Skaleczone nazwiska polskie” (1890, IV, 979), wyjaśniająca powstanie takich nazwisk i imion jak: Kiewicz z Pankiewicz. Kuba z Jakóba itp. W ścisłym z nią związku pozostaje praca K-a, rozwinięta na innym miejscu p. n. „O skracaniu się z przodu polskich nazw miejscowości i ludzi”, którą czytał na posiedzeniu wydziału filologicznego Aka-demji, objaśniając, że nazwy takie jak: Maszew-ski, Dzikowski, Lesław itp. są skróceniami pełniejszych: Tomaszewski, Idzikowski, Bolesław i t. p. (ob. «Bulletin international de l’Académie des sciences de Craeovie» 1891, st. 243). W Wiśle znajdują się także pióra K-a wspomnienia zmarłych pracowników na polu ludoznawstwa, wykazujące ich prace i zasługi, mianowicie: Że-goty Paulego (1888, t. II, 653 ns.), Oskara Kolberga ( 1889, III, 468...) i Iz. Kopernickiego (1891, V, st. 1001...). Dodać należy, że oprócz prac wymienionych K., redagując „Wisłę”, wydawał przy niej (od roku 1888) własnym staraniem, a w znacznej części i własnym kosztem «Bibljo-tekę Wisły», w której gromadził materjały etnograficzne, utwory umysłowe ludu i inne. W 15-tu mniejszych i większych tomach tego wydawnictwa ukazało się kilka zarysów i studj ów etnograficznych (M. Fedorowskiego Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy; Z. Wasilewskiego Jagodne...;

A. Pleszczyńskiego Bojarzy Międzyrzeccy; S. Polaczka Wieś Rudawa i in.), niejeden zbiór powieści, opowiadań i pieśni ludowych (S. Cheł-chowskiego Powieści i opowiadania z okolic Przasnysza; R. Zawilińskiego Powieści i pieśni górali beskidowych, i in.), bajki braci Grimmów, Podania Żmujdzkie i inne. Poprzednio jeszcze, w r. 1887, K. ogłosił w Krakowie „Podania i bajki ludowe zebrane na Litwie” (w «Zbiorze wiad. antropol.» t. XI i XII) w liczbie 84, z których część znaczna opowiedziana była przez lud po polsku, inne zaś, słyszane z ust ludu po litewsku lub rusińsku, podane są w dosłownym tłumaczeniu polskim. Do innego rodzaju prac należą wydane przez K-a: „Traktat przeciwko komunistom morawskim z r. 1569, z rękopisu lejdejskiego” (Poznań 1887, w t. XV Roczników Tow. przyj, nauk pozn.); „Wita Korczewskiego Rozmowy polskie łacińskim językiem przeplatane, 1533” (Kraków 1889, w Bibljot. pisarz, poi., nakł. Akad.). Do „Podań białoruskich”, zebranych i wydanych przez Wł. Weryhę (Lwów 1889) K. napisał wstęp o języku białoruskim (st. 1— 13), gdzie podaje zwięzłą charakterystykę tego języka i bardzo trafnie określa stosunek jego do wielko- i małoruskiego. W wydaniu pomnikowym dzieł Jana Kochanowskiego opracował u-

twór poety p. n. Pamiątka. ...Janowi hrabi na Tęczynie (Warsz. 1884, t. I st. 366— 79), opatrzywszy go wstępem i odpowiednim komentarzem rzeczowym i językowym.—Stanowisko krytyczne K-a w traktowaniu zadań i spraw naukowych i poszanowanie zasad słuszności skłaniało go nieraz do wypowiadania zdań własnych przeciwko innym w obronie nauki i prawdy. Czynił to w sprawach ważnych i doniosłego dla nauki znaczenia. Taki charakter nosi np. rozprawa jego polemiczno-krytyczna o zasadniczych pojęciach z dziedziny mitologji litewskiej p. u. „La mythologie lithuanienne et M. Veekenstedt”, ogłoszona w czasopiśmie ludoznawczym francuskim «Mélusine» (1890, mieś. paździer.), celem wyświetlenia fantastycznych zmyśleń, jakich pozwolił sobie uczony niemiecki E. Veekenstedt (redaktor czasopisma «Zeitschrift für Völkerkunde») w dwutomowym swym dziele p. n. „Die Mythen, Sagen und Legenden der Żamaiten” (Heidelberg 1883). Zawarte w tej książce nazwy bóstw Litwinom nieznanych, mniemane pojęcia mitologiczne, jako też utwory podaniowe ludu żmujdzkiego i wywody etymologiczne są według przekonywających wyjaśnień K-a przeważnie wytworem bujnej wyobraźni niemieckiego autora i jako czyste zmyślenia, nieoparte na źródłach, na wiarę zupełnie nie zasługują. Podobny charakter ma praca K-a z zakresu literatury czeskiej p. n. „Wznowienie sporu o autentyczność rękopisów królowodworskiego i zielonogórskiego”, ogłoszona w «Prawdzie» 1886 r. (od A® 17 do 26) w formie listów z Pragi Czeskiej. Spór ten powstał wtedy wskutek domagania się dwuch profesorów uniwers., Masaryka i Gebauera, ponownych oględzin i krytycznego zbadania rękopisów przez Wacł. Hankę podrobionych, a za stare ogłoszonych (1817) i uważanych przez cały prawie ogół czeski za prawdziwe zabytki starodawnej mowy i cywilizacji i czczonych jako świętość narodowa. W szeregu pięciu zajmujących listów K. odtwarza ów spór, który się wkrótce zmienił w walkę namiętną, i poucza czytelnika, jakie to dowody krytyczne, mianowicie paleograficzne, a przede-wszystkim gramatyczne, przemawiają stanowczo przeciw mniemanej starożytności rzeczonych zabytków i nie pozwalają wątpić o ich nowożytnym pochodzeniu.— Niejednokrotnie też K. podnosił głos w sprawie poprawy i ujednostajnienia pisowni polskiej, i przedmiotowi temu poświęcił o-sobne broszury i artykuły w pismach, jak oto: „W sprawie pisowni polskiej i wiążących się z nią zagadnień gramatycznych” (Kraków 1883); „Niezałatwiona Kwestia KweBtya Kwestyja ortograficzna” (Warszawa 1890); obszerny artykuł w «Prawdzie» p. n. „Jeszcze raz w sprawie pisowni polskiej” (1884 A® 16, 17, 18) i „Pisownia polska i Akademja krakowska” («Prawda» 1885, A® 1), oraz pod takimże nagłówkiem podobny artykuł w „Przeglądzie literackim, dodatku do «Kraju»” (1889 A» 15 i 16); nadto wzmiankowany już wyżej rozbiór zasad i motywów Akademji p. n. „Sprawa przyjęcia jednolitej pisowni...”, podany w imieniu pięciu członków Akad. («Prac. filol.» V, 1895, i wyd. osobne)— Z mnóstwa prac drobniejszych, jakie K. zamieszczał we wszystkich niemal naszych i kilku obcych wydawnictwach naukowych i pismach perjodycznych, wymienimy jeszcze niektóre. W Wielkiej Encyklopedji powszechnej ilustrowanej, jako redaktor działu ludoznawczego, od początku jej wychodzenia (1890 r.) zamieścił szereg artykułów mitologicznych i etnologicznych, jak np.: Adam, Antychryst, Bieda w podaniach i baśniach ludowych, Boginki, Bóg, Boruta, Bramini i braminizm, Chata, Czary i czarownice, Donalitius, Druid, Dusza w antropologji i w języku, Dziady, Dziwożona, Egipt i religja, Etno-grafja i Etnologja, Grecja — mitologja i religja, wiele artykułów z mitologji litewskiej, indyjskiej i inne. We wzmiankowanym już miesięczniku ludoznawczym francuskim «Mélusine» ogłosił artykuł „L’obole du mort” (1900), w którym zwyczaj ludów starożytnych kładzenia pieniądza przy umarłym dla Charona ilustruje nowemi przyczynkami ze źródeł obcych i polskich. W czasopiśmie «Archiv für Religionswissenschaft» wydawanym w Tubindze, zamieścił w r. 1900 rozprawkę „Germanische Elemente im Slavischen Mythus und Brauch” (A® 12); rzecz p. n. „Narodowy folklor polski” czytał na Zjeździe literackim we Lwowie 1894 (druk. w Pamiętn. Zjazdu liter. I, Lwów 1894); dzieło Taylora „Cywilizacja pierwotna” w przekładzie Z. Kower-skiej (Warsz. 1896—98, 2 tomy) opatrzył wstępem i życiorysem autora, oraz cennemi przypisami, dotyczącemi rzeczy słowiańskich, a zwłaszcza polskich. Wspomnieć też należy o pracy K-a p. n. „Rys ludoznawczy”, którą zamieścił w „Opisie ziem zamieszkanych przez Polaków”, wydawanym przez «Gazetę Polską» (Warszawa 1903, st. 31 — 55), gdzie m. i. podaje zwięźle i jasno wiadomości o stanowisku Polaków w szczepie aryjskim, o budowie ich fizycznej, o wiedzy ludowej, wierzeniu i t. p. Z prac, należących do działu językoznawczego, przytoczymy tu: artykuł K-a „Językoznawstwo ogólne”, wydrukowany w «Poradniku dla samouków» (cz. II, Warszawa 1899 st. 1—9 i 653—4); objaśnienia nazw miesięcy, zamieszczone w Encyklopedji staropolskiej Glogera (t. III, 213 —15); artykuł krytyczny z powodu rozprawy T. Wojciechowskiego p. n. „O Piaście i piaście” (Kraków 1895), w którym K. występuje przeciwko utożsamianiu Piasta z piastu-nem i w legiendzie o Piaście widzi echo baśni kronikarsko-uczonej, która istniała i u Czechów, i której wątek snuje się w podaniu o Gordjasie frygijskim. Inne artykuły pouczające, jak: „Wyrazy świadkami” (Ustęp z większej całości), w wydawnictwie p. n. «Sami sobie. Książka zbiorowa na rzecz warsz. Kasy literackiej» (Warsz.

1900, st. 104 — 109), gdzie autor wykazuje na przykładach, iż wyrazy są świadkami zamierzchłej przeszłości, cywilizacji pierwotnej (np. wyrazy namiętność, smętek, smutek są pokrewne z mąceniem, ‘wyraz’—z rzezaniem itp.; ciekawe, że pojęcie nieprawości wyraża się w języku naszym i innych słowami, oznaczającemi zejście z drogi prostej, tj. z drogi uczciwości, np. błąd, wykroczenie, występek, zdrożność, zboczenie, zbrodnia tj. ominięcie brodu, i t. d.); objaśnienie wyrazów „Tygodnik powszechny” (w piśmie «Tygodnik powsz.» 1881 N? 1), lub „ramotka językoznawcza” pod napisem „Contradictio in adjecto” (w «Tygodn. powsz.» 1881 st. 429), w której autor przytacza przykłady zestawienia w mowie dwuch wyrazów (np. trzeci raz powtórzyć, pióro stalowe, większa połowa,...), z których jeden zaprzecza swym znaczeniem istocie drugiego; objaśnienie wyr. kucja (w «Prawdzie» 1882, JV« 3 i N; 9, od rusińs. kutja= pęcak); wywód wyrażenia „świecić baki” z ukraińskiego „baki switity” albo „woczy switity” («Kurjer Warsz.» 1887, JV» 299); w artykule „Separatki i mężatki” wskazuje postać prawidłową ‘separatka’ zam. seperatka («K. Warsz.» 1888 3V» 28); objaśnia wyrazy „Oleander i Bierzmowanie”, wykazując: tożsamość nazw oleander i rododendron, a w wyrazie bierzmować źródło łacińskie firmare («K. Warsz.» 1888 N? 23); mówiąc o postaci przymiotnika ‘brudnowski’, przyznaje jej prawo obywatelstwa w języku na równi z ‘brudziński’ lub ‘brudzieûski’ («K. Warsz.» 1889, JY« 123) i w. in. Oprócz wymienionych tu prac K. drukował wiele artykułów, przeglądów dzieł i sprawozdań krytycznych w różnych czasopismach polskich, a m. w Ateneum, Wiśle, Kwartalniku historycznym, Tygodniku ilustrowanym, Wędrowcu, Głosie, Kurjerze Warsz., Kurjerze Codziennym i in. Posiadał dar wypowiadania swych myśli jasnego i w formie poprawnej, językiem nietylko czystym, ale wzorowym. Wrażliwy na uchybienia innych przeciwko swojskości wysłowienia, przemawiał na Zjeździe literatów i dziennikarzy we Lwowie, roku 1894, za potrzebą większej dbałości o język poprawny wśród piszących; odczyt wygłoszony ukazał się następnie w druku p. n. „Sprawa czystości języka w publicystyce” (w «Pamiętniku Zjazdu literat, i dzienn. polskich» I, Lwów 1894, str. 11). Prócz tego w «Głosie» przez kilka lat (od r. 1895 do 1899) prowadził stałą rubrykę p. n. „Błędy językowe”, zapisując różne usterki, napotykane w mowie i piśmie i jednocześnie krótko je wyjaśniając i prostując.—W ostatnich kilkunastu latach K. zajął się opracowaniem swoich bogatych materjałów słownikowych i ludoznawczych, jakie wciągu lat trzydziestu kilku skrzętnie i systematycznie gromadził. Wskutek tego rozpoczął także wydawnictwa najbardziej doniosłe, pomnikowego znaczenia, a m.: 1) od r. 1898 wydawnictwo „Słownika języka polskiego” wraz z A. Kryńskim i W. Niedźwiedzkim. Dzieło to bogactwem materjału przechodzące o wiele Słownik Lindego, obejmuje wyrazy spół-czesnego języka żywego i literackiego, wyrazy staropolskie i gwarowe; przy każdym wyrazie podane jest jego znaczenie, objaśnione przykładami z pisarzów różnych epok, oraz wyjaśnione pochodzenie każdego z nich. Słownika tego wychodzi obecnie tom 3-ci, lit. O. 2) „Słownik gwar polskich”, praca K-a samodzielna, na wielką skalę przez niego samego podjęta; ma ona objąć bogaty zasób mowy ludowej z całego jej obszaru etnograficznego; wychodzi nakładem Akademji umiejęt. w Krakowie; trzy tomy dotychczas wydane obejmują słowozbiór do lit. O włącznie (Krak. I, 1900; II, 1901; III, 1903). Wydanie 3-cb następnych tomów zapewnione. 3) Trzecim dziełem jest „S ł o w n i k wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia, u-żywanych w języku polskim” (Kraków 18y4 — 97), praca wyłącznie K-a, mająca rozjaśnić rodowody zawiłe tych wszystkich wyrazów obcych, które w mowie naszej uzyskały prawo obywatelstwa, ale uległy przytym tak znacznemu nieraz przekształceniu pierwotnych swych postaci, że odgadnienie ich dla najbieglejszego językoznawcy istną bywa zagadką. K. przystąpił do tej pracy uzbrojony znajomością wszystkich środków, jakiemi rozporządza językoznawstwo dzisiejsze, i część jej znaczną wykonał. Wydane nakładem autora dwa zeszyty tego słownika zawierają wyrazy od A do K włącznie. Dalszy ciąg materjału do tego słownika jest w części tylko przez autora opracowany.—W końcu zaznaczymy ostatnią pracę K-a, świeżo wydaną p.

n. „Człowiek pierwotny” (Lwów 1903); zawiera ona siedem rozpraw z zakresu dziejów pierwotnej kultury ludzkiej, w formie odczytów, które autor wygłosił we Lwowie w kwietniu r. b., 1903, na dwa miesiące przed swoją śmiercią. Książka ta zamyka długi łańcuch twórczości naukowej tego niestrudzonego badawczego umysłu. Wspomnieć jeszcze należy, że K. był także tłumaczem dzieł obcych. Przełożył mianowicie z angielskiego: Macaulaya „Szkice historyczne”(wliczbie czterech; Warsz. 1876), Drapera „Dzieje stosunku wiary do rozumu” (Warsz. 1883, wyd. 2-e 1884, wyd. 3-e Kraków 1903). H. Spencera „Zasady etyki” (Warsz. 1884). — Przy ogromie pracy naukowej i innych zajęciach, K., jak wiemy, uprawiał także z zamiłowaniem muzykę; gruntowny jej znawca i lubownik, był od lat młodych wirtuozem na wiolonczeli. Wspomnieliśmy już wyżej o jego przekładzie „Zasad har-monji” Richtera, które uzupełnił dodaniem teo-rji harmonicznej Weitzmana i Chorałów polskich; mówiliśmy też o pracy oryginalnej K-a, dotyczącej nowego sposobu znakowania nut muzycznych; tutaj dodamy, że pod muzykę podkładał on pieśni ludowe, kościelne, wiersze niektórych poetów i własne utwory poetyckie. Był założy -

A. A. K.

Karłowicz Mieczysław, syn Jana, kompozytor muzyczny, ur. 11 grudnia 1876 we wsi Wiszniewie, na Litwie. Naukę muzyki rozpoczął od gry na skrzypcach w Heidelbergu roku 1885 pod kierunkiem kapelmistrza Rosenkranza, którą uprawiał dalej w Pradze czeskiej i w Dreźnie; w Dreźnie też zaczął chodzić do szkół (Kreuzscbule). Od r. 1887 osiadł z rodzicami w Warszawie, gdzie ukończył gimnazjum realne i pracował dalej nad skrzypcami pod kierunkiem prof. Jakowskiego, a od r. 1891 do 1895 prof. Barcewicza. Od r. 1890 rozpoczął studja teoretyczne muzykalne; naprzód uczył się u Z. Noskowskiego, potym u P. Maszyńskiego, a wreszcie i najdłużej u prof. G. Roguskiego; jednocześnie chodził na wydział przyrodniczy uniwersytetu. W r. 1895 wyjechał na studja do Berlina i tam do r. 1900 przeszedł cały kurs teo-rji muzycznej pod kierunkiem prof. H. Urbana, a jednocześnie uczęszczał do uniwersytetu, słuchając na wydziale filozoficznym wykładów hi-

cielem „Sekcji imienia Moniuszki* przy Towarzystwie muzycznym warszawskim i od samego jej zawiązku stałym i czynnym jej prezesem, również założycielem „Sekcji im. Szopena” przy tymże Towarzystwie. Żywego udziału, jaki brał w życiu społecznym naszego miasta, mnogie składał dowody. Muzeum etnograficzne w Warszawie jemu byt swój zawdzięcza. Przez lata ostatnie był z wyborów prezesem Kasy literackiej warszawskiej. Naukę K-a cenili zarówno swoi jak obcy. Od r. 1887 był członkiem Aka-demji umiejętności w Krakowie; był członkiem Towarzystwa przyjaciół nauk w Poznaniu, członkiem Tow. przyrodników imienia Kopernika we Lwowie, członkiem Litewskiego Towarzystwa literackiego w Tylży, członkiem honorowym Tow. ludoznawczego amerykańskiego „Folk-Lore Society” i takiegoż Towarz. w Londynie, członkiem podobnego towarz. paryskiego „Société des traditions populaires”, członkiem Akademji nauk i sztuk piękn. w Zagrzebiu, czł. Tow. ludoznawczego w Pradze Czeskiej, czł. honorowym Tow. ludoznawczego we Lwowie i innych. — W życiu i stosunkach prywatnych odznaczał się niezwykłą prostotą, życzliwością i uczynnością. Z gotowości służenia drugim, z dobroci i uprzejmości wyjątkowej znany był w bardzo szerokich kołach. Szacunkiem też ogólnym i szczerym o-taczano go za życia. Czczono w nim charakter prawy i umysł niepospolity człowieka, który w ciągu życia umiał cenić postęp, wiedzę i prawdę. Jasne promienie światła, które K. wniósł do skarbca nauki polskiej, stanowią jego rzetelną i niepożytą zasługę. Por. A. A. Kryński „Jan Karłowicz. 1836 — 1903. Wspomnienie pozgonne” (w tygodniku «Ogniwo» 1903 JV» 26 i 27), „Życie i prace J. K-a” (w «Wiśle» t r., oraz wydanie osobne Warsz. 1903) i Życiorys w «Słowie Polskim» (Lwów 1903, mieś. lipiec).

storji muzyki i filozofji. Od r. 1900 mieszka w Warszawie. Wydrukował w paryskiej «Revue musicale» (red. Camborieu) pamiątki Szopenowskie, zbiór niedrukowanych listów Szopena do rodziny i rodziny do niego; to samo wyszło w Warszawie po polsku w oddzielnej książce. Ogłosił drukiem następujące utwory muzyczne: Op. 1. Sześć pieśni, słowa polskie (Warsz., u Gebethnera i Wolffa, 1897 roku); Op. 2. Serenada w 4-ch częściach na orkiestrę smyczkową. Partytura i głosy. Układ na 4 ręce przez Zeplera (Berlin, u Challiera i Sp.); Op. 3. Drugi śpiewnik. Sześć pieśni. (Warsz. u Arcta, 1898); Op. 4. Najpiękniejsze piosnki. Słowa Asnyka (Warsz. Geb. i Wolff, 1899); Op. 5. Preludjum i fuga podwójna na fortepjan (Warsz., Geb. i Wolff,

1899). W rękopisie: Bianca z Moleny, prolog symfoniczny i muzyka na scenę do dramatu „Biała gołąbka” J. Nowińskiego, na orkiestrę; Sym-fonja E-minor w 4-ch częściach na orkiestrę; Koncert na skrzypce z towarzyszeniem orkiestry lub fortepjanu. Serenadę wykonano w Berlinie, Warszawie (kilkakroć), w Nowym Jorku i w Łodzi. Muzykę do Bianki grano w Berlinie na koncercie popularnym, pod dyrekcją Rzebiczka (w lutym 1901) i w Warszawie na 2-m koncercie symfonicznym opery i pod dyrekcją E. Młynarskiego (1900). Symfonja E-minor, zatytułowana „Odrodzenie”, wykonana była na koncercie kompozytorskim M. K-a we Lwowie 5 kwiet. 1903 r.

Karmania, po grecku Kapp,avia, po łacinie Garmania, obszerna część południowego pomorzą azyatyckiego, granicząca ku wschodowi z Dran-gianą i Gedrozyą, ku północy z Parthyą i Aryą aż do oazy Isatis (dzisiaj Jezd), ku zachodowi z właściwą Persyą, a ku południu z zatoką Perską i z morzem Indyjskiem. Kraina ta, dzielona na K-ę właściwą (Garmania propria) i K-ę pustą (Garmania deserta), górzysta wprawdzie lecz żyzna, bogata w malownicze widoki, zraszana licznemi strumieniami wybrzeżnemi, rodziła zboże wszelkiego rodzaju, przedewszyst-kiem zaś pyszne owoce, a szczególnie wino, obfitowała dalej w złoto, srebro, miedź, cynober, arszenik i sól, słynęła również z licznych stad dzikich osłów, z hodowli bydła i dzielnych psów łowczych. Mieszkańcy, których Herodot (I, 125) zowie repjiavioi, byli ludem bitnym, co do religii, języka i obyczajów podobnym do Medów i Persów, najprawdopodobniej z nimi blizko spokrewnionym. Wielce charakterystycznym był w kraju tym zwyczaj, że żadnemu Kar-mańczykowi nie wolno było wprzód się żenić, póki książęciu swemu nie dostawił odciętej głowy nieprzyjaciela. Ten przechowywał czaszkę w swym skarbcu, a język, na drobne kawałki pokrajany, z mąką zmieszany, spożywał ze zwy-cięscą i przyjaciółmi jego jako najprzedniejszą łakoć. Z bogów czcili najwięcej Marsa, któremu osły w ofierze składali. Rządzeni wpraw-

S. Drz.

H.

ma

ze

dzie przez własnych książąt, płacić jednakże musieli haracz perskiemu królowi. Od czasów wyprawy Aleksandra Wielkiego do Indyj i najbliższych jego następców staje się K. więcej znaną światu starożytnemu. Na niezmiernie gorącem wybrzeżu morskiem leżało miasto portowe H ar muza, skąd nazwa Hormuz, Or-mus przeszła naprzód na przyległą wyspę, a później na całą morską cieśninę; we wnętrzu krainy leżała Tarsia na albo Tar u an a (dzisiaj Tarum), siedziba Utyjczyków, jako też główne miasto Kar mana (dzisiaj Kherman, Kir-man, zarazem nazwa całej krainy, której wybrzeże zwie się Laris tan i Mo gh i stan).— Por.: Arv. VI 28, 4 i nast.; Strab. XV 726 i na innych miejscach, ob. Kerman.

Karmaniuk, zwany też Karmeniukiem lub Karne lukiem, zbójca, a właściwie tylko zuchwały rabuś, którego pamięć dotychczas żyje śród ludu na Podolu, otoczona urokiem legendowym. Był on synem zamożnego włościanina ze wsi Hołowczyniec, powiatu Lityńskiego; przejęty duchem awanturniczym, zebrał bandę podobnych sobie junaków (około r. 1836) i jął napadać na dwory, osobliwie dziedziców, ciemiężących poddanych swoich, jako też na karczmy żydowskie i na podróżnych, o których wiedział, że się można przy nich obłowić. Odznaczał się ogromną siłą, przytomnością umysłu, odwagą i hojnością dla ubogich współbraci, którym rozdawał to, co wydzierał bogatym, krwią wszakże nigdy rąk swych nie zmazał; nie dziwy więc, że miał wielkie zachowanie u ludu, który ostrzegał go przed wszelkiem niebezpieczeństwem a starannie ślady jego ukrywał. W końcu wszakże został zdradzony przez kobietę, którą miłował, a która zawiadomiła jakiegoś szlachcica, czyhającego na jego zgubę, kiedy go mieć będzie w gościnie, i ten, ukrywszy się w jej chacie, położył go trupem dwoma strzałami z dubeltówki. Pogrzebiono go na rozstajnych drogach na trakcie pocztowym z Lityna do Latyozowa. Skrytobójca jego za czyn swój „bohaterski” został wzgardą okryty.

Karmarsołl Karol, technolog niemiecki (* 1803 — f 1879), po ukończeniu szkoły politechnicznej w Wiedniu został tamże profesorem, a w r. 1830 powołano go do założenia i kierowania politechnicznej szkoły w Hannowerze, gdzie wykładał technologię mechaniczną i chemię teoretyczną; prócz tego zajmował wiele' innych honorowych godności i za jego zasługi wystawiono mu pomnik przed gmachem politechniki. K-a można uważać za założyciela mechanicznej technologii: on-to stworzył nowe i ra-cyonalne sposoby traktowania tej nauki; jego książka „Handbuch der mechanischen Technologie” (Hannower 1837—41) jest dziełem epoko-wem, na którem inne, późniejsze dzieła wzorowały się; następnie opracowywał Encyklopedyę technologiczną Prechtla, Encyklopedyę machin

Hülsego; dalej napisał „Beitrag z. Technik des Münzwesens” (1856), a wraz z Heerem opracował Słownik techniczny (1844). W roku 1872 wyszło jego dzieło „Geschichte der Technologie”, prócz tego nałeżał do redakcyi wielu pism technicznych.

Karmatowie (po arabsku Karm i ta), duża gałąź religijno-politycznej sekty Izmaelitów (ob.), która przeniosła ognisko swojej działalności z Syryi do Persyi. W r. 887 Achmet, syn Ibn Mai-Muna el-Quaddacha, posłał do Iranu dayja Hussaina el-Ehwazi i ten nawrócił tam na islaraizm pastucha Hamdana ben Aszata, przezwiskiem „Karamath”, co znaczy potworny. Pochodzeniem swem Hamdan należał do powszechnie pogardzonego plemienia sewadzkich nabatej-czyków, składającego się z włościan i niewolników. Powróciwszy do swych współrodaków, Hamdan zręcznie i energicznie zaczął propagować wśród nich naukę o zbawicielu, który się zjawić w niedalekiej przyszłości, wprowadził kommunizm (nawet względem kobiet), przekonywająco dowodził, że wszelkie obrządki zewnętrzne, ceremonie religijne są zbyteczne i szerzył doktrynę, że Bóg pozwala Izmaelitom bezkarnie zarówno zabierać mienie jak i życie swym wrogom muzułmanom. K. szybko zorganizowali się w państwo najezdnicze. Osobiście Hamdan wierzył, że działa na korzyść Alidów, a nie Quaddachôw. Przekonawszy się, że jest naodwrót, wyrzekł się swej nauki i znikł gdzieś bez śladu. Ale sekta, której dał początek i miano, nie zginęła. Pro-letaryusze i wogóle ludzie niezadowoleni współczesnych warunków społecznych przystępowali do niej tłumami. W r. 890 K. założyli w Sewadzie Irackim cytadelę Darol - hidżre. Stąd w latach 899—901, dzięki głównie energii dayja Abu Saida, rozszerzyli się w Bahrainie, gdzie ludność również składała się głównie z pro-letaryuszów i upośledzonych. Kalifowie w żaden sposób nie mogli powstrzymać tego ruchu zaborczego K-ów, którzy w ciągu 75 lat byli prawdziwym „biczem bożym” dla Arabii, Syryi, Iraku i Persyi: w r. 920 i 923 zdobyli Basrę, w r. 924 wycięli w pień karawanę pątników ciągnących do Mekki, w r. 926 złupili Kufę, a w roku następnym rozbili do szczętu wojsko Kalifa i obiegli Bagdad. W r. 930 syn Abu Saida, Abu Tahir Sulej man, który oddawna słynął ze śmiałych rozbojów i napaści na pielgrzymów muzułmańskich, z polecenia fatymidy 0-baid-ullaha, postanowił ostatecznie rozprawić się z hadżem (ob.). Napadł nagle na Mekkę, wyrżnął mieszkańców i porwał „czarny kamień”. Dopiero w r. 939 oddał tę największą świętość muzułmańską, naturalnie za okupem ogromnym. Był to złoty okres historyi K-ów. Potem wynikły w ich sekcie rozterki wewnętrzne; w r. 969 K. zerwali wszelkie nici łączące ich z Fa-tymidarai. Kiedy wreszcie w r. 980, jednego z przywódców sekty, Sabura, zdradziecko za-

mordowano, K. coraz szybciej chylić się zaczęli ku upadkowi. W r. 985 trzymali się jeszcze tylko w Kufie. Odtąd znikają z horyzontu politycznego. W Persyi i Syryi zlewają się z As-sanisami, i wraz z nimi zostają wytępieni w w. XIII. Zaledwie bardzo drobne ślady po K-ach pozostały dotychczas w Persyi, Indyi, w Zanzi-barze i w Arabii pomiędzy Vahhabowcami. K. z Bahrainu stali bliżej Islamu, niż K. z Sewa-du: zasadniczo nie odrzucali Koranu, ale tłóma-czyli go inaczej (stąd ich przezwisko „batyni”, tj. allegoryści). — Por. De Goeje „Mémoire sur les Carmates du Bahrain et les Fatimides” (Lej-da 1862—86); Dozy „Het Islamisme”; Weil „Geschichte der Chalifen” (II tom.).

Karmazyn, nazwa koloru, której źródlosłów wywodzi się z eanskryckiego języka: krimidża, od krini—czerwiec, po arab. kyrmyz (kermes), skąd przymiotnik turecki kyr my z y = karmazynowy, szkarłatny, czerwony. Stąd w Polsce wyrażenie przenośne K. oznaczało szlachcica starożytnego rodu dlatego, że kolor karmazynowy żupana zdawna służył tylko temu stanowi. W jakiej cenie i poszanowaniu była szata, w którą się możni et bene nati (dobrze urodzeni) przyozdabiali, dzieje ojczyste przytaczają na to fakt następujący. Starodawna wielkopolska rodzina Nałęczów, dostojeństwami i fortuną w dumę wzbita, odznaczać się miała dziwnie rogatą zuchwałością, która pobudzała ich nader często do buntów przeciw własnym książętom. Od wielu pokoleń prawie każdy władzca wielkopolski musiał rozprawiać się z Nałęczami. Na sto lat przed Kazimierzem W. uniknął książę Przemysław I przygotowanego sobie przez nich wygnania z kraju jedynie tern, iż równie śmiało na Nałęczów uderzywszy, powięził hersztów rokoszu. Lecz pomyślniej powiódł się bunt Nałęczów i Zarę-bów przeciwko Przemysławowi II, odmówicielowi królewskiego tytułu, któremu rokoszanie przypisywali zamysł ukrócenia ich zdzierczej możno-władzy. Nieszczęsny koniec tego zamachu przyprawił króla Przemysława (ob.) o śmierć gwałtowną, a królestwo o nowe przez lat kilkanaście rozterki. Za karę tego odjęto Nałęczom różne zaszczyty, mianowicie: prawo stawania podczas boju w pierwszych szeregach rycerstwa i noszenia czerwonych szat (Długosz „Hist.” VIII, 822). Dopiero za Kazimierza W., w wojnach z książętami ruskimi, stojąc Nałęcze mężnie przy królu, odzyskali tern dawny zaszczyt pierwszego szeregu i karmazynowego okrycia (K. Szajnochy „Jadwiga i Jagiełło” 1855, I, 301). — „Enc. S. Org.\

Karmazyn, pseudonim F. K. Martyno w-s k i e g o.

Karmel (tj. ogród owocowy, urodzajny ogród), jest to nazwa, nadana w Starym Testamencie północno-zachodniej odnodze Libanu, pasma górskiego w Palestynie, odnodze, ciągnącej się na przestrzeni 20 kim. w kierunku z płd.-wschodu

na północo-zachód, począwszy od dolnego biegu rz. Kisonu, aż do morza Śródziemnego (u Pliniusza „Promontorium Carmelum” 180 m.). Arabowie nazywali K. Dżebel Mar Elias, tj. góry św. Eliasza, któremu na jednym z wierzchołków wystawiona była świątynia. Główne pasmo gór składa się z kamienia wapiennego, obfitującego w liczne jaskinie (około 2 000), które w zaraniu chrześciaństwa służyły za schroniska prześladowanym chrześcianom, i dochodzi do 750 m. wysokości. Z nadzwyczajnej urodzajności okolicy, gęstych lasów (cedrowych i dębowych), wspaniałych widoków z gór na dolinę, K. Błynął już za czasów Starego Testamentu. Niegdyś doskonale nawodniona okolica obecnie jest całkiem zaniedbana. Rodzi pomimo to doskouałe oliwki, pomarańcze, cytryny, figi, zioła i korzenie lecznicze.— Po raz pierwszy wspomniany jest K. jako granica wschodnia pokolenia Aser od pokolenia Issachar. Później został granicą między Gallileą i posiadłościami Tyru. Tutaj prorok Eliasz, zgromadziwszy lud Izraelski, zburzył wraz z nim świętynię Baala i wzniósł natomiast Jehowie ołtarz, który następnie zasłynął, jako wyrocznia: tu bowiem ofiarnik Bazylides miał przepowiedzieć z trzewi bydlęcych Wespazyano-wi panowanie nad Rzymem. W r. 1156 założono tutaj pod kierunkiem Bertolda Kalabryjskiego pierwszy klasztor karmelicki, który Napoleon zamienił w r. 1799 na szpital dla dotkniętych zarazą morową. Braciszek zakonu ks. karmelitów, Giovanni Battista di Frascati, na początku w. XIX udał się by ł do Ziemi świętej z rozkazu przełożonych zakonu dla obmyślenia sposobu odnowienia zaniedbanego klasztoru. Abdul basza, uroiwszy sobie, że karmelici są w stosunkach z piratami morskimi, kazał w r. 1821 zniszczyć minami klasztor doszczętnie. Dopiero w r. 1828 udało się niezmordowanemu w zabiegach Frasca-tiemu doprowadzić klasztor do porządku.—Metropolita ks. Ignacy llołowiński zwiedzał go i opisał w swej „Pielgrzymce do Ziemi Świętej”.

Karmelici albo zakon N. Maryi Panny z góry Karmelu, długie czasy za założyciela swego poczytywał proroka Eliasza, dopiero bollandysta Daniel Papenbroeck T. J. (1668), nie bez oppo-zycyi ze strony K-tów, wykazał, że właściwym ich twórcą był św. Bertold, Francuz, doktor teologii, który, przyłączywszy się do wyprawy krzyżowej, uczynił ślub, że w razie wygranej poświęci się na życie zakonne. W samej rzeczy, po odniesionem przez wojska chrześciańskie zwycięstwie, wybudował sobie 1156 r. w Palestynie na górze Karmelu, obok groty Eliasza, klaszto-rek, gdzie z kilku towarzyszami wyprawy krzyżowej zamieszkał. Miejsce owo zawsze obfitowało w pustelników, którzy przez cześć dla pamięci przebywających tamże Eliasza i Elizeusza proroków żywot bogomy siny prowadzili. Bardzo być może, iż ci pustelnicy złączyli się z no-wopowstałem zgromadzeniem, skąd urosło poda-

nie o nieprzerwanym ciągu zakonu karmelitań- których czarnego, habit ciemnokasztanowaty, jaskiego wstecz, aż do Eliasza. Po śmierci rze- ko tradycyjny w zakonie. Reforma przezeń za-czywistego fundatora Bertolda (1188), Brokard, prowadzona nie objęła wszystkich klasztorów jego następca na przełożeństwie, wyjednał 1209 i nie wszędzie przetrwała. Daleko ważniejszą r. od Alberta patryarchy jerozolimskiego krótką i trwalszą była reforma zakonu, dokonana przez regułę pustelniczego życia, zawartą w 18 arty- św. Teresę (ob.) i św. Jana od Krzyża, któ-kułacb, a zatwierdzoną przez papieża Honoryu- ra z Hiszpanii rozeszła się po różnych krajach sza III w r. 1226. Gdy Saraceni napowrót roz- świata katolickiego. Zreformowani zakonnicy postarli swe nad Palestyną panowanie, prześlą- przyjęli nazwę K-tów bosych (discalceati) al-dowani K. wynieśli się na zachód i pozakłada- bo niekiedy terezyanów, a zakonnicy klaszto-li klasztory na Cyprze, Sycylii, w Anglii i w Pro- rów dawniejszych znani są odtąd pod imieniem wancyi. Zaliczeni przez Stolicę Apostolską do trzewiczkowych (calceati), tj. chodzących zakonów żebrzących, zebrali się na pierwszą w obuwiu. Pierwsi trzymają się reguły pierwot-kapitułę w Aylesford (w Anglii) i obrali na ge- nej, bez złagodzeń Eugeniusza IV, noszą habit nerała błogosławionego Szymona Stocka. Pod ciemnobronzowy, takiż szkaplerz, biały płaszcz jego zarządem zakon rozkrzewił się po różnych z białym kapturem. Mięso jedzą jedynie w po-

?•

,,,

Wir

Fig. 154.

Karmelita dawnej obserwancyi.

Fig. 155. Karmelita Bosy.

Fig. 156.

Karmelici Trzewiczkowi.

krajach Europy. Papież Innocenty IV, uwzględniając różnicę klimatu, zezwolił 1248 r. na złagodzenie pierwotnej reguły, przekształcił zakon z pustelniczego na cenobityczny i nanowo go potwierdził pod imieniem braci N. Panny Maryi z góry Karmelu. Nowe złagodzenie reguły nastąpiło 1482 za Eugeniusza IV. Nie wszystkie jednak klasztory przyjęły owo złagodzenie, a te, co pozostały przy dawnej obserwie (strictae observantiae), potworzyły osobne kon-gregacye: mantuańską we Włoszech ialbeń-ską we Francyi. Jednym z najpierwszych reformatorów zakonu, po złagodzeniu reguły przez Eugeniusza IV, był Jan Soreth, od r. 1451 generał K-tów. On - to zaprowadził dla wszystkich zakonników, zamiast używanego przez nie-

Enoykl. Powie, Iluitr. Zen 970. T. XXXIV.

dróży. Każda prowincya powinna mieć jeden klasztor pustelniczy (desertum) dla tych zakonników, którzy pragnęliby czas jakiś żyó na o-sobności. Klemens VIII pozwolił im 1593 obierać własnego generała, a w r. 1600 podzielił ich na dwie kongregacye, z których każda zostawała pod osobnym generałem: włoska św. Eliasza, składająca się z 23 prowincyj i 383 klasztorów (do niej należeli K. bosi polscy), i hiszpańską — z 10 prowincyj, a 255 klasztorów. Prócz tych dwóch zawiązała się we Włoszech 1608 inna kongregacya, św. Pawła, której szcze-gólniejszem zadaniem było wysyłanie missyona-rzy do różnych krajów azyatyckich. K. bosi byli nierównie liczniejsi od trzewiczkowych, nad których reformą pracowali także znakomitsi człon-

107

kowie zakonu. Stąd podział tych ostatnich na klasztory strictioris observantiae, według reformy JaDa Soretha, i antiquae observantiae, trzymających się złagodzeń Eugeniusza IV. Mają nadto K., na podobieństwo innych zakonów, zakon ter-cyarski (tertii ordinis)₁ istniejący od 1476, a przeznaczony dla osób płci obojej w świecie żyjących; instytucyi tej nie należy brać za jedno z bractwem szkaplernem, zapoczątko-wanem także przez K-tów ku czci N. M. Panny, a nader szeroko rozgałęzionem po całym katolickim świecie. Zasłużony w Kościele zakon karmelitański, zwłaszcza na polu życia bogo-myślnego, wydał mnóstwo mężów i niewiast, znakomitych nauką i świętobliwością życia.—K. trzewiczkowi w Polsce. Według starożytuego podania, książę pomorski Sambor albo Sobiesław (1174 — 1207), syn Bogusława, miał sprowadzić K-tów z Palestyny i osadzić ich w miasteczku Jungstadt, które 1243 złączone z sąsiednią o-sadą, utworzyło handlowe miasto Gdańsk. Jeżeli tak było w istocie, to w każdym razie fun-dacya powyższa musiała później upaść i dopiero Krzyżacy wznowili ją 1419 roku. Inne klasztory K tów powstały u nas pod koniec XIV wieku, a do najdawniejszych należą: krakowski, płoński, bydgoski i poznański. Należały one wspólnie z klasztorami Czech i Prus do pro-wincyi Niemiec Wyższych, od r. 1441 do nowoutworzonej prowincyi czeskiej, a pod koniec w. XV utworzyły samoistną polską. Zbiegiem czasu więcej przybyło klasztorów, więc kapituła generalna, 1687 w Rzymie odbyta, za zezwoleniem Innocentego XI papieża, dała upoważnienie do podziału polskich K-tów na dwie pro-wincye: polską czyli N. Sakramentu i ruską albo św. Józefa. Wszyscy K. obydwóch pro-wincyj należeli do odłamu trzewiczkowych starej reguły (antiquae observantiae). Gdy jednak za przykładem poznańskiego (1652) klasztory wielkopolskie zaczęły u siebie zaprowadzać ściślejszą regułę Jana Soretha, papież Benedykt XIII zezwolił 1728 na utworzenie z nich osobnej prowincyi K-tów trzewiczkowych strictioris observantiae pod nazwą wielkopolskiej albo

N. Sakramentu; klasztory zaś dawnej, łagodniejszej reguły otrzymały nazwę prowincyi małopolskiej. Za przykładem polskiej i ruska wkrótce na dwie podzieloną została, na mocy pozwolenia Benedykta XIV (1756): na polsko-ruską czyli wołyńską i litewsko-ruską albo litewską. Przed upadkiem kraju było w granicach Rzpltej 56 klasztorów i 9 rezydencyj K-tów trzewiczkowych, objdwóch obserwancyj: prowin-cya wielkopolska liczyła ich 13, małopolska 8, wołyńska 16 i 3 rezydencye, litewska 19 i 6 rezydencyj. Po upadku Polski klasztory pod panowaniem pruskiem w części zostały zniesione, z reszty utworzono jedną prowincyę. K. pod panowaniem Rossyi podzieleni zostali na trzy nowe prowincyę: litewską, białoruską i wołyńską, razem 84 klasztory. Z tej liczby w r. 1832 zniesiono 26,' inne na jakiś czas pozostały. W części kraju odpadłej do Austryi Józef II również skasował niektóre klasztory, pozostało ich pięć wraz z nowym, szóstym, odziedziczonym 1841 po augustyanach. Stanowią one prowincyę galicyjską. Szczegółowe fundacye K-tów trzewiczkowych w Polsce w porządku chronologicznym powstawały jak następuje: 1) w Krakowie na Piasku. Władysław Herman przez wdzięczność za otrzymane zdrowie rozpoczął tu budowę świątyni ku czci Matki Bożej, dokończył dzieła Władysław Jagiełło i zbudował przy kościele klasztor, który oddał 1397 K-tom, z Pragi sprowadzonym. Założony tu wkrótce nowicyat dostarczał zakonników do wszystkich niemal późniejszych fundacyj. W kościele jest cudami słynący obraz N. M. Panny, na ścianie malowany, a pochodzący z końca XV lub początku XVI wieku. Podczas klęsk krajowych kościół na Piasku niejednokrotnie podlegał ruinie, obraz jednak zachował się dotąd; do odbudowanej świątyni przeniesiono 1801 r. parafię z rozebranego kościoła św. Szczepana.—Porów. Jana Rogalskiego „Kościół na Piasku” (Kraków

1863); ks. Romuald Kaczkowski „Historya o Kościele 00. K-tów i kaplicy na Piasku” (Kraków

1873).—2) Drugi klasztor w Krakowie wraz z kościołem św. Tomasza przy ulicy św. Ducha, powstał 1618. Za rządów pruskich zniesiony, później oddany kanoniczkom regularnym de Saxia, przeniesiony tu z własnego ich klasztoru, obróconego na szpital.—3) W Poznaniu król Władysław Jagiełło wystawił 1404 r. kościół i klasztor na miejscu, gdzie znaleziono trzy hostye konsekrowane, przez Żydów skradzione i nożami pokłóte 1399 roku. Osadził tu K-tów z Niemiec sprowadzonych (Treter „Trzy święte Hostye w Poznaniu”, tłóm, Kazimierz Miedzwiec-ki; Ks. Kowalski „O kościele Bożego Ciała w Poznaniu” Poznań 1840). Wylewy Warty sprawiły, że zakonnicy, uzyskawszy od Kazimierza Jagiellończyka inne miejsce, zbudowali na niem gotycki kościół i klasztor pomiędzy r. 1465, a 1470. Lecz i tę świątynię niszczyły wylewy i pożary. W r. 1831 zniesieni, a siedzibę ich na jakiś czas oddano reformatom. — 4) W Bydgoszczy od r. 1399, fundacyi Mikołaja i Małgorzaty Szczeblowiczów. Tu złożono ciało karmelity Stanisława z Poznania, apostoła Prus, umęczonego tamże 1420 r. (Jaroszewicz „Matka Świętych Polska” pod d. 11 czerwca); zniesiony 1831 r.—5) W Gdańsku, fundacyi Krzyżaków, którzy przez wdzięczność dla karmelity Tomasza z Walden, pełnomocnika Henryka V króla angielskiego, pośredniczącego pomiędzy nimi a Polską, zbudowali K-tom klasztor pod Gdańskiem r. 1419. W r. 1464 magistrat przeniósł zakonników do miasta. W późniejszych czasach zlu-trzeni gdańszczanie rabowali i niszczyli klasztor i kościół (1577, 1637, 1678). Ostatecznie K.

przetrwali tu do r. 1831.— 6) W Jaśle w Galicyi, niewiadomej fundacyi, wspomniany już pod r. 1437, zniesiony 1779.— 7) W Płońsku, dye-cezyi płockiej, fundacyi Katarzyny, księżnej mazowieckiej, z roku 1464, zniesiony 1864. — 8) W Wilnie, zbudował im klasztor i kościół św. Jerzego po r. 1605 Mikołaj Radziwiłł, wojewoda wileński, na pamiątkę zwycięstwa, odniesionego pod Kłeckiem nad Tatarami. Klasztor ów w wojnach 1658 i 1735 wiele wycierpiał; po-dźwignięty z ruiny przetrwał do r. 1798, wówczas wraz z kościołem K-tom odjęty, obrócony został na seminaryum dyecezyalne.—9) Drugi klasztor w Wilnie wraz z kościołem WW. Świętych stanął r. 1620 szczodrobliwością Wojciecha z Włodkowa Chludzińskiego, sekretarza Zygmunta III. — 10) WKupiniena Podolu byli już K. w XVI wieku, jednak uszli stąd podczas zaboru tureckiego, a wrócili dopiero w w. XVIII. Stadniccy rozpoczęli, a Teresa Grabiańczyna do kończyła im tu klasztoru i kościoła murowanego.— 11) W Sąsiadowi each, w Galicyi, osadził zakonników Jan Feliks z Dobromila, starosta mo-ścicki. Od r. 1624 mają sobie przydaną parafię tamtejszą i dotąd nią zarządzają.—12) W Li-piu, między Grójcem a Błędowem, w archid. warszawskiej, kościół drewniany r. 1599 zbudowany i początkowo dla franciszkanów przeznaczony, objęli r. 1605 K. Kiedy wzniesiono dzisiejszy, murowany kościół, niewiadomo; znaną jest tylko data jego konsekracyi, dokonanej przez Adama Rostkowskiego, sufragana łuckiego 1719 r. Tu umarł przeorem świętobliwy Ludwik Sierakowski (ks. Smoleński „Cztery kościoły w ziemi Dobrzyńskiej”). Konwent zniesiony 1864.—

13) W Wąsoszu, miasteczku niedaleko Łomży. Andrzej Rogala przebudował swój pałac na kościół, a zabudowania pałacowe na klasztor. Zniesiony 1864.— 14) W Oborach, dyecezyi płockiej, K. fundowani byli również 1605 r. przez Łukasza i Annę Rudzowskich, właścicieli dóbr Obory. Na miejscu kościoła pierwotnie drewnianego zakonnicy rozpoczęli 1642 budowę murowanego, ukończoną 1748. W wielkim ołtarzu znajduje się starożytna figura M. Boskiej Bolesnej, cudami słynąca. W klasztorze także murowanym, zbudowanym na miejscu drewnianego 1741 — 1753, mieścił się nowieyat i studya. W r. 1683 K. trzewiczkowi starej, wolniejszej reguły, przenieśli się stąd do Krakowa, a ich miejsce zajęli trzewiczkowi ściślejszej obserwan-cyi. W wojnach szwedzkich 1626—1629 konwent wiele ucierpiał, a dobra klasztorne rozdrapane zostały przez niegodziwych sąsiadów; ostatnie dwie wsie, Obory i Stalmierz, zabrał rząd pruski 1796. W roku 1864 zwieziono tu K-tów tak bosych, jak trzewiczkowych ze wszystkich klasztorów królestwa i jest to jedyny u nas, choć już bardzo nieliczny konwent karmelitań-ski (por. ks. Smoleńskiego „Cztery kościoły w ziemi Dobrzyńskiej” Lwów 1869 r.). — 15)

W Key ni, archid. gnieźnień., od roku 1612, fundacyi miejskiej, zniesiony 1831. — 16) We Lwowie już 1443 mieli K. klasztorek drewniany z kościołem św. Leonarda na przedmieściu Halickiem, lecz po spaleniu go przez Tatarów miasto opuścili. Powrócili tu jednak 1614 do nowego klasztoru i zbudowanej z hojnych o-fiar świątyni pod tytułem Nawiedzenia N. Maryi Panny. W r. 1789 parafię przez nich zarządzaną przeniesiono do kościoła bernardynów, klasztor przerobiono na fabrykę, a zakonnikom oddano klasztor karmelitów bosych na przedmieściu Brodzkiem przy kościele św. Michała.— 17) Drugi klasztor we Lwowie mieli na przedmieściu Żółkiewskiem przy kościele św. Marcina, fund. 1630, dotrwał do roku 1764. — 18) W Trembowli od r. 1620, fundacyi Piotra Ożgi, starosty trembowelskiego. Po spaleniu kościoła i klasztoru przez Turków 1672, zakonnicy z ofiar ludu wybudowali nowy murowany, pod wezwaniem „N. Maryi Panny”.—19) W Radomiu, arch, mohyl., mieli rezydencyę od 1619, zamienioną na klasztor 1743, zniesieni 1832.— 20) W Mścisławiu, arch, mohyl., fund. 1620, zniesiony 1832.—21) W Kłodawie, arch, warszawskiej, od roku 1623, znieś. 1864.— 22) W Hussakowie, w Galicyi, od r. 1623, znieś. 1789. — 23) W Biały niez a ch, arch, mohyl., od r. 1523 fund. Lwa Sapiehy. Mieli tu K. studya filozoficzne. Kościół posiadał cudami słyDący obraz N. M. Panny, uwieńczony koronami z Rzymu nadesłanemi 1761. Klasztor zniesiony 1832, świątynia była parafialną do r. 1876.—24) W Boisz owe u (Bohuszowcu, Bohuszowie), w Galicyi, od r. 1624, fundacyi Marcina Kazanowskiego, hetmana w. kor. Od roku 1791 spełniają tu K. obowiązki parafialne.—25) W Markowicach, arch, gnieźń., od r. 1626, niewiadomej fundacyi; zakonnicy byli tu do r. 1837.— 26) W Kniażycach, arch, mohyl., re-zydeneya od r. 1632 do 1832, fundacyi Anny księżnej Sapieżyny, wojewodziny mścisławskiej.—

27) W Bielsku, dyec. wileńskiej, rezydeneya niewiadomej fundacyi, 1641 zamieniona na klasztor, znieś. 1796.—28) W Gułowskiej Woli, na Podlasiu, założony prawdopodobnie 1644. Był tu nowieyat i rezydeneya prowineyałów; zniesiony 1864.—29) W Linkowie, na Żmuj-dzi, niewiadomej fundacyi z przed r. 1644, zniesiony 1832. —30) W Roz dole, arch, lwowskiej, od r. 1647, Kościół wraz z parafią dotąd jest w posiadaniu K-tów, lecz klasztor 1789 zabrano zakonnikom i obrócono na szpital. — 31) W Czauszach, gub. Mohyl, od r. 1653, fundacyi Mikołaja Połupiety, pisarza skarbowego

w. ks. lit.; znieś. 1832.— 32) W Mohylowie, nad Dnieprem, założony w połowie XVII wieku; zniesiony.—33) W Horodyszczu, na Wołyniu, od roku 1663, fundacyi Jana Pogroszewskiego, miejscowego właściciela, z pięknym kościołem i klasztorem, wykończonym 1670, Był tu nor wicyat i rezydencya prowincyała wołyńskiego; zniesiony 1832.—34) W Olewsku, dyec. łuckiej, fundacyi Jana Niemierzyca z r. 1669, zniesiony 1832; kościół obrócony na parafialny, zgorzał 1868.—35) W Po m pianach, na Żmujdzi, od r. 1675, fundacyi Jana Zawadzkiego, dziedzica miejsca; zniesiony 1832.—36) W Lidzie, dyec. wil. od r. 1676, fundacyi Adama Narbut-ta, podskarbiego ziemi Lidzkiej: znieś. 1832.— 37) W Mińsku, gub. od r. 1677, fundacyi Ciechanowskiego; klasztor w r. 1798 biskup Dederko oddał franciszkanom.—38) W Doro hosta-ju, na Wołyniu od 1679, fundacyi Jana Sapiehy, dokonanej przez syna jego, Mikołaja; zniesiony 1832. — 39) W Lublinie, zbudował 1680 K-tom kościół św. Eliasza, na przedmieściu Czwartek, Jan Mniszek, starosta lwowski; w r. 1835 klasztor obrócono na szpital i oddano bonifratrom, którzy mieli go w swem zawiadywaniu do 1864. Od roku 1874 pozostaje pod zarządem sióstr miłosierdzia. — 40) W Żołudku, dyec. wil., od r. 1685, fundacyi Kazimierza Frączkie-wicza, podskarbiego litewsk.; zniesiony 1832.— 41) W Kr up c z y c ach, gub. Grodz., od r. 1683, fundacyi Andrzeja Ossowskiego; zniesiony 1832 r. — 42) W Warszawie mieli K. od r. 1641 klasztorek z kapliczką przy ulicy Długiej, z fundacyi Marcina Swiczyńskiego, sekretarza królewskiego. W roku 1682 sprzedali tę possesyę i kupili folwark w miasteczku Lesznie, dziś połączo-nem z Warszawą; tu zbudowali klasztor i kościół, ukończony 1730. Konwent zniesiony 1864, a kościół zamieniono na parafialny.—43) W Kisieli nie, dyec. łuckiej, z fundacyi Gołuchow-skich, uczynionej już 1691, zbudowany dopiero 1720, zniesiony 1832.—44) W Drohobyczu, dyec. przemyskiej, od r. 1698, fundacyi Jana Bekierskiego; znieś. 1795, a kościół zamieniony na unicką cerkiew parafialną. Był to jedyny w całej Małopolsce klasztor K-tów trzewiczkowych ściślejszej reguły.— 45) W Mazykinie, gub. Mohyl., rezydencya od r. 1714, fundacyi Michała Kocioła, starosty mścisławskiego; zniesiona 1832. — 46) W Trutowie, niedaleko 0-bór, dyec. płockiej, od r. 1717, fundacyi Jana Rytfińskiego, znieś. 1864.—47) W Stankowie, gub. Mohyl., fundowany przed 1720 r., znieś. 1832.—48) W Łucku, na Wołyniu od r. 1740, fundacyi Bazalskiego, stolnika wendeńskiego; zniesiony.— 49) W Monasterkach odr. 1741, fundacyi Alozyi ks. Sanguszkowej; po zniesieniu jezuitów, K. tego klasztoru zajęli po nich kol-legium w Ostrogu, lecz i tu konwent trwał niedługo.—50) W Łabuniu, na Wołyniu, odr. 1745, fundacyi Józefa na Wiśniczu Lubomirskiego, zniesiony 1842 r. — 51) W Kochawinie, w Galicyi od r. 1748, fundacyi Konstantego Wy-howskiego, chorążego bydgoskiego ; zniesiony 1789, a kościół zamieniono na parafialny.—52) W Stobychnie, na Wołyniu, rezydencya od r. 1750, fundaoyi Michała Czarneckiego, stolni-ka wołyńskiego.—53) W Annopola albo Hlin-nikach, na Wołyniu od roku 1753, fnndacyi Stanisława ks. Jabłonowskiego, znieś. 1832.— 54) W Brześciu Litewskim, rezydencya założona po r. 1754, zniesiona.—55) W Barze, na Podolu, rezydencya od roku 1759, fundacyi Antoniego ks. Lubomirskiego, również nie istnieje.— 56) W Uszomirzu, na Wołyniu, od roku 1772, fundacyi Antoniny Wojnarowskiej i Anny Dubrawskiej, nie istnieje.— Były także fundacye w Zaświerzu (gub. Wileńskiej), Koleśnikach (gub. Grodzieńskiej), Rosieniach (gub. Wileńskiej). Kiejdanach i Chwałojniach (na Żmudzi), zapewne z drugiej połowy XVIII wieku; wSłobodzie, Taborzyskach, Sze-matówce, Czerykowicach, Toporzysz-czu i kilka innych, poznoszone 1832 roku lub nieco później. Ostatni klasztor przybył K-tom w Pilźnie w Galicyi 1841 r.; odziedziczyli go po augustyanach i tamże dotąd istnieją.—Por. Błażeja Hojcyusza „Postanowienie starożytnego zakonu karmelickiego od wielkiego proroka pańskiego Heljasza...” (Poznań 1623); „Scutum anti-quitatis Carmelitanae” (Wilno 1741); ks. Ignacy Chodynicki „Wiadomość historyczna o fundacyi klasztorów zakonu karmelitańskiego” (Lwów 1846); „Enc. Kość.” t. X.—K. bosi (o ich początku ob. art. poprzedni), pierwszy swój klasztor mieli u nas w Krakowie, gdzie prócz trzech zakonników Włochów osiedli dwaj Polacy: Stanisław Jędrzej Brzechwa i Michał Bartłomiej Bużewski, którzy, w Rzymie odbywszy nowicyat i przepędziwszy we Włoszech pierwsze lata zakonnego życia, wrócili do rodzinnego kraju. Staraniem Brzechwy powstało kilka innych klasztorów tejże reguły. Konwenty polskie należały do prowincyi włoskiej, następnie utworzyły osobną polską, która r. 1737 podzielona została na dwie: polską św. Ducha i litewską św. Kazimierza. Mieli K. bosi w granicach Rzpltej przeszło 20 klasztorów; wymienimy je tu porządkiem chronologicznym.— 1) W Krakowie, jak wyżej nadmieniono, powstał pierwszy ich klasztor 1605. drewniany z takimże kościołem Niepokalanego Poczęcia N. M. Panny. Od r. 1634 rozpoczęli budowę kościoła i klasztoru murowanego. Pod koniec XVIII wieku stąd ustąpili, a gmachy o-brócono na szpital.—2) Drugi klasztor w Krakowie pod wezwaniem „św. Michała Archanioła” i „św. Józefa”, założony 1611. Do tego klasztoru należała pustelnia Czerna, o czem niżej. Do Czerny przeniósł później rząd austryac-ki zakonników, a klasztor krakowski zajął na więzienie.—3) We Lwowie, na Krakowskiem Przedmieściu od 1614, fundacyi Jana Ledóchow-skiego, kasztelana wołyńskiego. Byli tu do r. 1784. Od r. 1789 posiadają go K. trzewiczkowi dawnej reguły.—4) W Lublinie od r. 1610, kościół ich przerobiony ze zboru aryańskiego, a klasztor zbudował im Mikołaj Daniłowicz, podskarbi w. kor. Od r. 1807 do 1810 mieszkali

Ks. Wł. Kr.

przy kościele św. Józefa, poczem ustąpili wizytkom, lecz od r. 1835 znowu objęli pomieniony kościół w posiadanie i przetrwali w nim aż do kasaty 1864 r.—5) W Poznaniu od r. 1618 zajęli gmachy po braciach czeskich i wystawili sobie kościół z klasztorem; skasowani za rządów pruskich; klasztor obrócono na szpital wojskowy, a kościół św. Józefa na dom modlitwy dla żołnierzy protestantów. Konwent ten od roku 1737 należał do prowincyi litewskiej. — 6) W Wilnie od r. 1621, fundacyi Ignacego i Stefana Dubowiczów. Kościół pod wezwaniem „św. Teresy” wystawił im 1626 Stefan Krzysztof Pac, podkanclerzy w. ks. lit. Przy tym kościele jest sławna kaplica ostrobramska z cudownym obrazem N. M. Panny, początkowo (od roku 1671) drewniana, później (od 1783) murowana, odnowiona 1829 (Jan ze Śliwina „Przechadzki po Wilnie” Wilno 1859, str. 67).—7) Drugi klasztor w W i 1 n i e, za rzeką Wilją, fundacyi Szymona Karola Ogińskiego, miecznika lit. — 8) W Czernej albo Czarnym lesie, o 3 mile od Krakowa, od r. 1628, fundacyi Agnieszki Firlejowej, żony Mikołaja, wojewody krakowskiego; istnieje dotąd.—9) W Przemyślu od r. 1630, fundacyi Marcina Krasickiego, wojewody podolskiego i starosty przemyskiego. Cesarz Józef II klasztor skasował, a kościół oddał na katedrę obrządku wschodniego.—10) W Wiśniczu r. 1630 Stanisław ks. Lubomirski wystawił K-tom bosym wspaniałą świątynię i klasztor nakształt fortecy, murem otoczony. Konwent zniesiony 1783, cenne marmury i obrazy zabrano do Wiednia, a gmachy obrócono na więzienie karne, od r. 1858 na dom pracy dla więźniów.— 11) W Berdyczowie od r. 1630, fundacyi wojewody Jana Tyszkiewicza, celem dopełnienia ślubu za wybawienie go z niewoli tatarskiej. W zbudowanym tu kościele umieścił fundator obraz N. M. Panny cudami słynący, własność rodziny Tyszkiewiczów. Z powodu wojen kozackich zakonnicy 1646 opuścili Berdyczów i dopiero 1717 objęli klasztor w ponowne posiadanie, odrestaurowawszy zniszczone gmachy i świątynię. Obraz za zezwoleniem Benedykta XIV uroczyście koronowany 1756 przez biskupa Sołtyka. Konwent zniesiony 1867, a kościół o-brócony na parafialny.—12) W Warszawie, na Krakowskiem Przedmieściu, od r. 1642, z fundacyi wielu pobożnych panów. Piękny i kosztowny fronton świątyni wystawiony z ciosu około 1782 r. kosztem ks. Karola Radziwiłła. Klasztor zniesiony 1864 mieści obecnie w swych murach seminaryum archidyecezyalne (por. Bartoszewicza „Kościoły warszawskie” str. 112).—

13)    W Kamieńcu Podolskim, niewiadomej fundacyi, zatwierdzonej przez sejm 1653. Po zburzeniu go przez Turków, zbudowano nowy 1673 na innem miejscu; zniesiony 1866.—

14)    W Głembokiem, dyecezyi wil. od roku 1639, fundacyi Józefa Korsaka, wojewody mści-

sławskiego. Dobrze uposażony, utrzymywał szkoły i konwikt na 12 uczniów. Zniesiony około r. 1867.—15) We Władysławowie, dyec. sejneńskiej, około r. 1667, fundacyi Cecylii Renaty, żony Władysława IV. Zniesiony przez prusaków 1795.—16) W Grodnie, od r. 1673, fundacyi Jędrzeja Kotwiczą, kasztelana wileńskiego, zniesiony około 1867. —17) W Czau-s z ach od r. 1707, zniesiony po r. 1832. —18) W Wiśniowe u od r. 1722, fundacyi Michała ks. Wiszniowieckiego, zniesiony 1832 r. — 19) W Zagórzu, w Galicyi, od r. 1725, fundacyi Jana Stadnickiego, wojewody wołyńskiego, który przy tymże klasztorze uczynił zapis na utrzymanie 12 inwalidów z wojska polskiego. Klasztor zgorzał 1831, a konwent skasowano.—20) W Mi-1 a t y n i e w Galicyi, ok. r. 1740, fund. Teresy Łą-czyńskiej, kasztelanowej lwowskiej; zniesiony.— 21) W Zakrzewie, na Kujawach, od r. 1745, fundacyi Stanisława Sokołowskiego, dziedzica wsi, zniesiony 1864.—22) W A nt e p a cb, dyec. żmudź kiej, fundacyi Jana Strutyńskiego, kasztelana inflanckiego, zniesiony 1832.—23) W Pińsku, fundacyi Szymona Ossowskiego i innych dobrodziejów zakonu, zniesiony 1832.—Było jeszcze kilka innych klasztorów niewiadomej fun-dacyj. Ta gałąź karmelitańska posiadała wielu mężów, znakomitych nauką i świątobliwością, o czem ob. Jaroszewicza „Matka Świętych Polska”.

Karmelitanki początek swój zawdzięczają Janowi Sorethowi (* 1420), generałowi zakonu karmelitów (od 1451), który dla ustanowionej przez się żeńskiej odrośli Karmelu otrzymał upoważnienie od papieża Mikołaja V. Domy ich szybko się rozkrzewiły, a oprócz bogomyślności zadaniem zakonnic było: przyjmować na mieszkanie kobiety i dziewice i czuwać nad ich duchowym postępem. Reformy K-ek, z upoważnienia papieża św. Piusa V (1562) dokonała św. Teresa (ob.). Założyła ona w rodzinnem mieście Avila (w Hiszpanii) osobny klasztor pod wezwaniem „św. Józefa” i zgromadziła tam zakonnice, pragnące żyć z nią pospołu według całej ścisłości pierwotnej reguły św. Alberta. Jan Rubeo generał karmelitów upoważnił ją do fundowania nowych klasztorów, których jeszcze za swego życia liczyła 17. Zreformowane przez nią K. (również jak i karmelici, o czem wyżej) przyjęły nazwę bosych. Miały one około r. 1870 sześćdziesiąt domów we Francyi. a 30 w innych krajach Europy.—W Polsce K. trzewiczkowe, tj. nie reformowane, miały dwa klasztory: 1) we Lwowie od roku 1638, fundacyi Kaspra Wielżyńskiego, łowczego ziemi Lwowskiej. Po zrujnowaniu się drewnianego budynku, Aleksander ks. Zasławski 1677 zbudował im murowany klasztor z kościołem św. Agnieszki. Po kasacie 1782, było tu czas jakiś seminary urn duchowne, potem od, 1792 magazyn wojskowy, spalony 1812. Zniszczone resztki zakupił hr.

Józef Maksymilian Ossoliński i przerobił je na j z Arkadyi na miejsce późniejszego Rzymu, na bibliotekę narodową.—2) W Dubnie od roku | Palatyu, i tam, jako wieszczka, zyskała cześć 1660, fundacyi Anastazyi Czarneckiej. — K. bose sprowadziła z Niderlandów 1613 Beata Bużeń-ska, wdowa po staroście brzeźnickim i dobrzyńskim, a wybudowawszy im klasztor w Krako-w i e przy dawnym kościele św. Marcina, sama do tegoż zakonu wstąpiła i w nim świątobliwie umarła 1627. W XVIII wieku zakonnice stąd przeniesione do innego klasztoru K-ek na Wesołej, a kościół ich, przez dłuższy czas zamknięty, oddano później do użytku protestantów. Prócz tego klasztoru miały K. bose w Polsce, różne-mi czasy, siedem innych domów, mianowicie: 2) drugi w Krakowie, pod wezwaniem „św.

powszechną. Tam jakoby przepowiedziała losy Heraklesa i przyszłą wielkość Rzymu. Po śmierci jej syn wzniósł dla niej ołtarz pod wzgórzem Kapitolińskiem, wpobliżu bramy, nazwanej od imienia jej Porta Carmentalis. Co rok d. 11 stycznia wyprawiano na jej cześć uroczystość zwaną Carmentalia. Drugie Car mental i a święciły jej dnia 15 stycznia niewiasty rzymskie, przy których cześć oddawały także i dwom jej siostrom czy towarzyszkom: Porri-mie i Postvercie, zwanym również Carmentes, uważanym za boginie wieszczby i porodów. K. również uchodziła za boginię porodów. Imię K-y wykładano z łaciny: c ar er braków ać i mens— rozum, a to dlatego, że przy wieszczeniu wpadała w szał, pozbawiający ją przytomności u-mysłu. Nad kultem jej czuwał osobny fla-

Teresy” i „św. Jana od Krzyża”, na przedmieściu Wesoła, od r. 1725, fundacyi Jana i Ewy Szembeków. Dotąd jest w posiadaniu zakonnic.—

3) W Wilnie przy kościele św. Józefa, od r.

Karmin. Nazwę K-u posiada czerwona farba, składająca się z połączenia kwasu karminowego, tlenku glinu, wapna i substancyj białkowych. Otrzymuje się K. przez gotowanie w wodzie koszenilli w obecności ałunu lub kamienia

winnego, poczem z rozczynu zaczyna się strącać K. w postaci nadzwyczaj drobnego proszku. K-u używa się do preparowania szminki, farb olejnych i wodnych, farby do cukru, do barwienia preparatów mikroskopowych i t. p. Jedna część K-u w 100 częściach wody przez dodanie am-moniaku i niewielkiej ilości gumy arabskiej daje

Fr. Zn.

piękny czerwony atrament.

Karminit albo spat karminowy, minerał składu Pb₃(AS0₄)₂. 10FeA₅0₄, co procentowo wyraża się jak następuje: tlenku żelazowego 29.14, tlenku ołowiawego 23.62, bezwodnika arsenowego 47.24. Rombowy; około Horhausen w Prusach nadreńskich występuje na kwarcu i żela-ziakach brunatnych, tworząc skupienia pęczko-wate i groniaste drobnych igiełek, o połysku szklistym, barwy karminowo-czerwonej lub ce-glastej. Twardość 2.5, ciężar właściwy 4.105, w kwasach rozpuszczalny, daje roztwór barwy

żółtej, ług potasowy wyciąga zeń kwas arse-

z. w.

1638, fundacyi Stefana Paca, podkanclerzego men Carmentalis. w. lit. Klasztor zniesiony około 1867, a zakonnice umieszczono u benedyktynek. — 4) We Lwowie przy kościele Oczyszczenia N. M. Panny, od r. 1644, fundacyi Jakóba Sobieskiego, ojca króla Jana III, zniesiony 1782; w r. 1842 wy restaurowany i oddany na seminaryum duchowne.—5) W Warszawie, około r. 1649, fundacyi Jerzego Ossolińskiego, kanclerza koronnego. Pierwszą tamże przełożoną była Ma-ryanna (w zakonie Teresa) Marchocka, córka Pawła starosty czchowskiego, w całej Polsce znana z wielkiej świątobliwości. Klasztor zniesiony 1818, a kościół jest dziś kaplicą Towarzystwa Dobroczynności. Zakonnice po kasacie konwentu przeniosły się do Krakowa, zabrawszy z sobą niezepsute zwłoki Marchockiej. Przechowują się one w klasztorze K-ek na Wesołej (por. „Żywot wieleb. Matki Teresy Marchockiej”

Kraków 1901).—6) W Lublinie od r. 1640, fundacyi Zofii, żony Jana Daniłowicza, podsk. w. kor., przy kościele Niep. Pocz. N. M. Panny.

Karminowa czerwień. Nazwę te nadano początkowo produktowi, otrzymanemu przez działanie kw. siarczanego na kwas karminowy, który uważano wtedy za glukozyd, lecz nowsze badania stwierdzają poniekąd tożsamość karminowej czerwieni i kw. karminowego.

Karminowy kwas, barwnik, zawarty w koszenilli, czyli masie wysuszonych samiczek Coccus cacti, przebywających na różnych odmianach kaktusa. Jeszcze przed odkryciem Ameryki tubylcze plemię w Meksyku używało koszenilli do barwienia swych wyrobów. Zebrane przed samem składaniem jajek owady zabija się gorącą wodą i następnie suszy się je całkowicie. W tym stanie barwnik ten był używany w nie-

Zniesiony 1818. Od roku 1835 obrócony na szpital, obsługują go siostry miłosierdzia. Był tu jeszcze drugi klasztor K-ek bosych, przy kościele św. Józefa, istniał do r. 1807.—7) W Poznaniu od r. 1667, fundacyi Maryi Ludwiki, nowy. żony króla Jana Kazimierza, zniesiony około 1840. Sprowadzone powtórnie do Poznania 1869,

K. bose zamieszkały przy kościele Imienia N.

Fr. Zn.

M. Panny i św. Józefa, lecz skutkiem nowych zarządzeń państwowych usunięte 1875, przeniosły się do Krakowa, gdzie wybudowały sobie klasztor i wiodą w nim życie pełne zakonnego umartwienia i bogomyślności. — Por. ks. Jaroszewicza „Matka Świętych Polska” i obszerny artykuł „Karmelici w Polsce” ks. prałata Cho-dyńskiego w „Eucyklop. Kościelnej” t. X.Ks* Wł- Kr-Karmelita (Car ment a albo Car mentis), pierwotnie nimfa arkadyjska, zwana Ni ko strate, matka Evan dr a (ob.). Na 60 lat przed wojną Trojańską razem z synem przeniosła się

pomiernej ilości i ogromuie ceniony ze względu na piękny szkarłatny kolor, jaki nadawał tkaninie. W roku 1835 do Europy przywieziono 800 000 funtów koszenilli, w ostatnich jednak latach barwniki sztuczne (syntetyczne) wypchnęły koszenillę z farbiarstwa. Natura chemiczna kw. karminowego nie jest dostatecznie wyświetlona, pomimo licznych badań w tym kierunku podjętych. Kwas karminowy rozpuszcza się w wodzie i alkoholu, nadając im barwę żółto-

Fr. Zn.

R.

K. B.

czerwoną.

Karmöe, wyspa u brzegów Norwegii, ma 177 klm. Q obszaru, wznosi się na 150 metr. nad poziomem morza; należy do zarządu Stavanger. Mieszkańcy jej utrzymują się z żeglarstwa i rybołówstwa. Pod Viksnäs znajdują się bogate kopalnie miedzi.

Karna, bogini rzymska, ob. C a r n a.

Kamacya. Wyraz ten pochodzi od łacińskiego caro, w drugim przypadku carnis, co znaczy mięso, ciało. Używa go się specyalnie w malarstwie i rzeźbie jako terminu, określającego pewne właściwości, związane z odtwarzaniem postaci ludzkiej, mianowioie jej ciała. Jeśli malarz, malując ciało (twarz) wydobywa złudzenie materyalności t, j. obok prawdy jego zabarwienia wywołuje w widzu wrażenie skóry, pokrywającej mięśnie, gdy działa nietylko na wzrok widza, lecz jakgdyby pośrednio i na jego zmysł dotyku, wówczas mówi się, że malarz osiągnął karnacyę. K-ę tedy można pokrótce określić, jako uzmysłowienie w dziele sztuki plastycznej skóry ludzkiej zupełnie niezależnie od jej barwy. Sztuka nie odrazu doszła do tej zdobyczy. W znakomitej rzeźbie greckiej „karnacyonistą”, który pierwszy postawił sobie za zadanie główne wydobycie wyrazu prawdy dla powierzchni ciała ludzkiego, jest Praksyteles. Osiągnął on to w sposób przedziwnie doskonały, zarówno przez umiejętne traktowanie techniczne, jako też przez wybór odpowiedniego marmuru. Używał on bowiem marmuru paryjskiego, odznaczającego się niezmiernie miłą ziarnistością, dającą efekt podobny do porowatości ciała ludzkiego. W malarstwie jako przykłady najwybitniejszych karnacyonistów przytoczyć można obok wielu innych Tycyana, Rubensa, Velasqueza, F. Halsa, Rembrandta, Matejkę, Böcklina.

Karnak (po bretońsku Querrec albo K erre c), wieś francuska w depart. Morhiban, w okręgu Lorient, w kantonie Quiberon, liczy 2 831 m-ców, ma kościół w r. 1638 założony pod wezwaniem św. Kornelego, patrona wołów. W dniu 13 września odbywa się tutaj wielka uroczystość kościelna ofiarowywania tych zwierząt patronowi. Nawet powrozy, na których przyprowadzają woły na tę uroczystość, są w wielkiej cenie i poszanowaniu, mają bowiem, według mniemania ludu okolicznego, własność zapobiegania epizootyi. Głównie atoli K. słynie z muzeum, założonego tu przez Anglika, Milna

(f w r. 1881), i zawierającego liczne zabytki archeologiczne, wykopane w okolicy K-ku. Do rzędu najosobliwszych należą t. zw. „alignements de Carnac”, tj. długie szeregi wbitych w ziemię na przestrzeni prawie 1 500 metrów głazów („menhirs”), których pochodzenie nie jest dotychczas znane. Ciągną się one w kierunku z zachodu na wschód od folwarku Ménee aż do zamku Laz i wioski Trinité. W w. XVIII liczono tych głazów przeszło 4000. Obecnie składają się z 3 grup. Do pierwszej należą głazy meneckie (alignements du Ménec), które w ilości 874 sztuk tworzą 11 mniej-więcej równoległych szeregów z kamieni; do drugiej—kermarskie (aligements du Kermario) w ilości 855 sztuk wlO szeregach, wreszcie do trzeciej — kerles-kańskie (alignements de Kerlescan) w ilości 262 sztuk w 13 szeregach. Rząd francuski, pragnąc uchronić te ciekawe zabytki od zagłady, wykupił z rąk właścicieli prywatnych większą część głazów kermarskich. Według podań miejscowych głazy te — to horda pogan, obróconych w kamienie przez św. Kornelego, którego ścigali. Uczeni rozmaicie tłómaczą pochodzenie „menhirów”: jedni, jak La Sauvagère i Ogée, twierdzą, że są one pomnikami zwycięstwa, odniesionego tutaj przez Cezara nad Wenetami. Drudzy przypisują im słusznie pochodzenie drui-dyczne. Cały szereg artykułów o tem ob. Ruelle „Bibliographie de Gaules” (str. 514 i następne i „Bulletin de la Société polymathique du Morbihan” (zwłaszcza od r. 1862).

Karnak (po egipsku Ipet), nazwa grupy ruin świątyń egipskich, nadana jej od wsi sąsiedniej, na prawym brzegu Nilu, pod 25°42'57" szer. półn. i 50° 19'34" dług. wschód., w północno-wschodniej części Teb starożytnych. Z chwilą, kiedy ognisko dziejowego rozwoju Egiptu przenosi się do Teb, okolica dzisiejszego Kar-naku staje się zarazem ogniskiem religijnem kraju, głównem miejscem czci Ammona i jego tryady — Mauty i Chousa. Wszystkie następne okresy historyi egipskiej pozostawiły tu po sobie ślady niezatarte. Każdy faraon starał się budowlami pomnikowemi uwiecznić tutaj swe imię. Wśród nich pierwsze miejsce zajmuje bezwarunkowo świątynia Ammona, założona przez Usertesena I, przebudowana przez Dhutmesa III i ukończona ostatecznie za panowania XVIII i XIX dynastyi. Najlepiej przechowała się do dziś zachodnia część świątyni Ammona, składająca się z olbrzymiej (100X⁵2) sali (najwspanialszy pomnik architektoniczny z czasów Ramzesa II w Karnaku) i z obszernego dziedzińca kolumnowego (8 160 m. □), zbudowanego za Bu-bastidów. Na nim wznosiły się mniejsze świątynie Ramzesa III przy ścianie południowej i Se-ti I w kącie północno-zachodnim. Ściany zewnętrzne świątyni Ammona zdobiły przeróżne napisy i płaskorzeźby: w stronie południowej dziedzińca był pomnik tryumfalny Szeszonka (Su-

aby dostać się do czystej soli kamiennej.

nej.

sakina) wzniesiony przez niego na pamiątkę zwycięstwa nad Rehabeamem, królem żydowskim; na ścianie północnej sali są upamiętnione zwycięstwa Seti I w Chanaanie i Amorei i jego tryumf; na ścianie południowej—czyny bohaterskie Ramzesa II i t. zw. „epopeja Pentaura”. Pułap sali niegdyś oparty był na 134 kolumnach z kapitelami w kształcie kwiatu nierozwiniętego lotosu. Pomiędzy kolumnami wznosiły się posągi bogów i faraonów, ściany zaś pokrywała ornamentyka rzeźbiarska i płaskorzeźba, albo też freski, w których na jasno-żółtem tle kolor czerwony i niebieski przeważa. Na południowej części muru otaczającego świątynię znajduje się obraz wojny Ramzesa II z wojownikami kraju Chety. Wojownicy ci uzbrojeni są w łuki, mają podłużne czworograniaste tarcze, nie mają żadnego zarostu na twarzy, włosy spadają w długich lokach na ramiona, na sobie mają długie opończe, ściągnięte pasem, a na głowie czapki przylegające do włosów. Za murem idzie znowu cały szereg dziedzińców i pylonów, wzniesionych przez różnych faraonów XVIII—XX dy-nastyi i ciągnących się w kierunku południowym aż do alei sfinksów do nowej seryi świątyń, również ogrodzonych i wzniesionych na brzegu Jeszeru, jeziora świętego, mającego kształt podkowy. Najważniejszą z nich jest świątynia postawiona przez Amenhotepa na cześć matki Ammona — Maut. Na zachód od tego szeregu dziedzińców wznosi się niewielka wspaniała świątynia Chonsa, ufundowana przez Ramzesa III, a przed nią pylon z czasów Ptolemeuszów i szpaler sfinksów ciągnący się aż do m. Luksoru. Jeszcze dalej na zachód stała mała świątynia na cześć Apety, bogini Nilu, zamieniona obecnie na muzeum. Na wschód zaś leżało święte jezioro, po którem podczas processyj uroczystych płynęła barka Ammona. Na północ od głównej świątyni w oddzielnem ogrodzeniu leży trzecia grupa świątyń. Najważniejszą z nich jest świątynia, założona przez Amenhotepa III na cześć Monta. Stąd na północ ciągnie się również szpaler sfinksów. Nektaneb, pomimo łupiestw perskich, wzniósł pylon na wschód od starodawnej świątyni, która w ten sposób znalazła się w samym środku gmachów. Artaksertes III zrabował świątynię Ammona i dopiero Lagidzi na na uowo doprowadzili ją do porządku, za nich jednakże nastąpił upadek świątyni, którą ostatecznie w gruzy zwaliło trzęsienie ziemi w r. 27 przed nar. Chr. — Por.: Mariette „Karnak” (Lipsk 1875); Brugsch „Reiseberichte” (1855). Na początku roku 1900 zdarzyła się katastrofa w K-u: jedna z kolumn słynnej sali Ramzesa osunęła się tak nieszczęśliwie, że przewróciła 10 innych kolumn. Przyczyną tego nieoczekiwanego wypadku było bądź trzęsienie ziemi, bądź przesiąkanie wód Nilu pod fundamenta. Rząd egipski pod naciskiem opinii w Europie rozwinął energiczną działalność w celu uchro-

nienia tych pomników architektury staroegipskiej od zagłady.

Karnalit (miner.), ob. Carnal it.

Karnalitowe piętro, jedua z warstw solnych salin stasfurckich pod Magdeburgiem, mianowicie najpłytsza: w niej sól kamienna i kizeryt ustępują miejsca karnalitowi (ob.). Piętro K. i leżące pod niem bezpośrednio piętro kizeryto-we składają się przeważnie z soli, które się na powietrzu rozpływają, a przez górników niemieckich zwane są „śmietnikiem solnym” (Abraumsalze), dlatego, że musiano je wpierw uprzątać,

z. w.

Karnat, minerał, to samo co litomarga (ob.

Kaolinit), barwy różowej lub mięsisto-czerwo-

z. w.

Karnatak, ob. Kar na tyk.

Karnatyk (wyraz angielski, powstały z przekręcenia wyrazu drawidzkiego „karnataka” = czarna ziemia), nazwa wązkiego (150 kim.) pasa nadbrzeżnego w części południowej Indyj Wschodnich, między 8°16'—16° szer. płn. i 77°19'— 80° 19' dług. wsch , między przylądkiem Komory nem i Gunturem. Należy do prezydentury Ma-draskiej i składa się z okręgów Tinnevelli, Madura, Triczinopoli, Tandżur, Salem, Arkot, Czen-galpat i Nellor, ogółem 143 998 klm. Q obszaru i 17 031 923 (w r. 1891) m ców pochodzenia drawidzkiego (Tamil-Tegulu). Początkowo Kar-natykiem nazywano równinę, leżącą na południe od 18° szer. płn. między wschodnim i zachodnim łańcuchem gór Ghatów. Dopiero w czasach późniejszych nazwę tę nadano i pasowi nadbrzeżnemu. Dzisiejszy K. obejmuje w sobie dawniejsze księstwo indyjskie Karnatę, sąsiadującą z Czolą i Pandyą, które rozciągały się od Gandigama aż do przylądka Komorynu. Państewko to utworzyli dwaj wodzowie Indów aryjskich z Adżodhje (obecnie Oueh) po złamaniu oporu tubylców. Wpobliżu świątyni Sziwy założyli stolicę swoją, Madurę, a nieco dalej na południe, na brzegu morskim, nowe państewko Kumary (od imienia małżonki Sziwy), skąd przylądek miejscowy otrzymał nazwę Komoryn. Wszakże w w. XI państewka te rozpadły się i K. został częścią składową potężnego królestwa Bidźanagarskiego, założonego przez Bąlalów z pokolenia Radżputów. Stolicą królestwa od r. 1336 był słynny „gród zwycięstwa” Bidzavana-pura (po sanskr. Vidżanajagara), którego ruiny olbrzymie zajmują dotychczas 15 kim. □ obszaru i leżą o 45 kim. na płn.-zachód od Bel-tary. Ale i to królestwo nie przetrwało nawet 500 lat. W połowie XVI wieku sułtani maho-metańscy z Bidżapuru i Golkoudy, wzmógłszy się na siłach, zapragnęli niezależności i przyczynili się do upadku państwa: część zachodnia z Bidżanagarem i Majsurem odeszła do Bidża-paru, część wschodnia, czyli K. — do Golkondy. Niebawem atoli nastąpiło połączenie. Aurengzib,

CD

00

OT

Karnauba —

władzca Dehli, zajął w r. 1685 dzielnicę zachodnią, a w dwa lata potem i dzielnicę wschodnią z K-kiem. W r. 1717 pewien namiestnik wielkich mogołów, Nizam al Mulk, podniósł chorągiew buntu przeciw państwu Debli i założył w Dekanie uowe królestwo. K. ze stolicą Arkot dostał się wówczas w lenno jednemu z jego przyjaciół (r. 1743). Ci lennicy Nizama również dążyli do niepodległości. Stąd wojny ustawiczne, do których w wieku XVIII wmieszali się czynnie Anglicy z Madrasu i Francuzi z Pondichéry. Wreszcie w r. 1801 Wellesley, namiestnik angielski, pozbawił nabobów karna-tyckich władzy, a w r. 1856 ostatecznie Anglicy wcielili K. do swych posiadłości. K. w o-golności jest krajem żyznym, dobrze uprawnym i obfitującym zwłaszcza w ryż. Klimat najgorętszy w całej Indyi. Liczne ruiny świątyń starożytnych i wielu zabytków świadczą o świetnej niegdyś przeszłości. Do najstarożytniejszych miast K-u należy Arkat, stolica nabobów kar-natyckich; obecnie stolicą K-u jest Vellor, liczący wraz z załogą angielską 44925 mieszkańców. W czasie wojen z Anglikami i Francuzami Vellor grał bardzo ważną rolę.

Karnauba, palma, ob. Copernicia.

Karnawał (włosk. Carnavale, z łacińskiego caro—mięso i vale—bywaj zdrów), w krajach katolickich początkowo obejmował czas od Trzech Króli (6 stycznia), aż do Środy popielcowej. Później jednak trwanie K-u ograniczono, w Rzymie do 10 dni, od Niedzieli mięsopustnej do Popielca, w Medyolanie—do Niedzieli „invocavit” (6-a niedziela przed Wielkanocą), nad Renem do ostatnich 8 dni przed Popielcem itd. Czas karnawałowy wszędzie poświęcany bywa przeróżnym zabawom, zwłaszcza we Włoszech, gdzie K. jest zarazem uroczystością ludową. Do najulubień-szych zabaw K-u rzymskiego należą t. zw. „confetti”. W Portugalii obrzucają się wzajemnie w tym czasie bobami i grochem; nieostrożnych obsypują mąką lub oblewają wodą. W Limie (Peru) podczas K-u przyjęto powszechnie oblewać przechodniów wodą, przytem nie zawsze czystą. W Czechach lud bawi się wtedy oprowadzaniem niedźwiedzia, tj. człowieka owiniętego w grochowiny, urządzaniem maskarad, wreszcie w ostatnim dniu K-u sprawianiem Bachusowi pogrzebu; prócz tego zajada się pączkami i innem ciastem smażonem i kończy tańcem. W Rzymie podczas K-u urządzane bywają nadto corsa (defilady strojnych powozów), a kończy go zazwyczaj uroczystość ognia (moccoletti). O zmroku wszędzie zapalają światła w oknach, na balkonach, w powozach. Każdy niemal prze-chodzenień na ulicy trzyma w ręce świecę woskową i cała zabawa polega na ich gaszeniu wzajemnem i zapalaniu na nowo. W południowym Tyrolu włoskim na zakończenie K-u palą jego symbol—wiązkę słomy i drzewa. Ludność tworzy podówczas dwa rzekomo sobie wrogie

Enc. poważ. ilustr. Zesz. 970. T. XXXIV.

obozy: jeden przywdziewa szaty arlekinskie barwne, drugi—białe i walczą z sobą naokoło stosu, na którym płonie słoma z drzewem, W Wiekach Średnich przepychem i pewną nawet wspaniałą powagą swego K-u odznaczała się Wene-cya. Z chwilą jej upadku (XVIII w.) Rzym zaczął przodować pod tym względem. Według podobnych wzorów, lubo w skromniejszych rozmiarach, obchodzono K. i w innych miastach włoskich, a także w Hiszpanii, Francyi i w Niemczech. We Francyi podczas K-u odbywa się proce8sya uroczysta „Boeuf gras”: oprowadzają po ulicach tłustego byka z pozłoconemi rogami, przybrauemi wstążkami. W Paryżu w ostatni wtorek na drodze powrotnej z zabawy do domu istniał zwyczaj mówienia sobie prawdy bez ogródki i bez oszczędzania się wzajemnego; powrót ten nazywał się „la Descente de la Courtille”. U katolików francuskich, a po części i szwajcarskich 8 ostatnie dni karnawałowe nazywają się „jours gras”. Coś podobnego do K-u spotyka się w Niemczech pod nazwą Fasching już w Wiekach Średnich. Intermedya i interludya (Fastnachtsspiele) towarzyszą K-owi niemieckiemu od XIII do XVIII w. (intermedya Hansa Folza (ob.), HansaRozenplita, Hansa Sachsa). W końcu XVIII i na początku XIX w. uroczyste obchodzenie K-u rozszerza się na miasta nadrenskie, francuskie i niemieckie: w Monachium i Diisseldorfle itd. odbywają się pochody maskowe i symboliczne, a w Moguncyi, Bolonii, Norymberdze i Kolonii, w ostatniej zwłaszcza, prawdziwie ludowe farsy „Hanswur-st’y” i błazeństwa. W krajach protestanckich K. polega obecnie na balach maskowych, maskaradach i tańcach. W Polsce zapusty suto niegdyś bywały obchodzone: maski, reduty, pochody, kuligi, przebierania się panowały powszechnie; obecnie K. u nas cechują maskarady i bale, pączki i faworki. Pojedyńcze dni karnawałowe noszą różne nazwy u różnych ludów; tak u nas były i są Mięsopusty, tłusty Czwartek, szmalcowa (zapustna) Niedziela, ostatni (błękitny, błazeński) Poniedziałek, ostatni Wtorek czyli zapusty. Zwyczaje i formy, w jakich odbywa się K., aż po dzień dzisiejszy przypominają już-to starożytne Lupercalia, Saturna-lie i Bacchanalie Europy południowej, już-to u-roczystości pogańskie Junlowe czy Juelowe ludów północnych. — Por. Fahne „Der Karnawał mit Rücksicht auf vernwandte Erscheinungen” (Kolonia 1853); Reinsberg-Düringsfeld „Das festliche Jahr” (Lipsk 1863); Schneller „Märchen und Sagen aus Wälschtirol” (1867); K. Müller „Rus-skaja maślanica i zapadno-jewropejskij Karnawał” (Moskwa 1884); B. Gastineau „le C.” (Paryż 1832); Zibrt „Staroöeske vyrocni obyćeje” (str. 17 i następne).

Karne prawo. Prawem kąrnem nazywa się ogół przepisów karnych, normujących stanowisko władzy karząoej państwa wobec obywateli,

108

tudzież ogół upoważnień i obowiązków, które na mocy tychże przepisów powstają dla odnośnych osób. Jako system pewnych prawideł życia, prawo karne występuje w znaczeniu przedmiotowe m (norma puniendi)-, jako system zaś pewnych upoważnień, które na jego mocy służą danym osobom, względnie pewnych obowiązków, które zgodnie z jego wolą obciążają tę lub inną osobę, przedstawia się nam ono, jako prawo karne podmiotowe (iuspuniendi).—Dwie główne kwestye stać się muszą przedmiotem u-normowania ze strony prawa karnego: 1) jakie przejawy życia obywateli mają podlegać władzy karzącej państwa; 2) jakie skutki prawne ma sprowadzać dla odnośnych osób fakt, że ten lub inny przejaw ich życia podlega powyższej władzy. — Pierwsze pytanie odnosi się do czynów, które kwalifikują się do tego, aby państwo rozwijało przeciwko nim działalność karzącą. Czyny takie przyjęto nazywać przestępstwami. Drugie pytanie odnosi się do tych wszystkich, z przestępstwem powiązanych skutków prawnych, które podchodzą pod pojęcie kary. — Przestępstwo więc i kara, tudzież mający zachodzić między niemi stosunek prawny — oto przedmiot, którego unormowanie stanowi treść prawa karnego.—W obszerniejszem jednak rozumieniu prawo karne obejmuje przepisy dwojakiego rzędu. Pierwsze normują samą treść, a więc niejako materyą stosunków, które mają zawiązywać się między osobami, winnemi przestępstw a władzą karzącą państwa. Noszą one nazwę prawa karnego materyalnego i uchodzą powszechnie za prawo karne sensu stricto. Drugie przepisy określają sposób, w jaki właściwe organy władzy państwowej mają postępować, aby, w przypadku popełnienia przez pewną osobę jakiegoś przestępstwa, zawiązał się między nią a władzą karzącą państwa ten właśnie stosunek, którego domaga się prawo karne mate-ryalne. Wytwarzają one t. zw. prawo karne formalne czyli procesowe, zwane także procesem karnym lub procedurą karną (od słowa łacińskiego procedere— postępować).— Nauka prawa karnego nie wyczerpuje bynajmniej całego zakresu badań teoretycznych nad przestępstwem i karą. Jest ona tylko częścią składową tych badań, których całość organiczną przyjęto zwać kryminologią. — Kryminologia ma za przedmiot poznanie całkowitej natury przestępstwa i kary, a więc musi ona badać wszystkie strony tych zjawisk życia społecznego. Strony te zaś można podciągnąć pod trzy główne kategorye, któremi są: 1) geneza i ewo-lucya naturalna przestępstwa i kary; 2) związek prawny między przestępstwem a karą; 3) stosunek kary do innych środków, które służą państwu do walki z przestępnością.

I. Z pierwszego punktu widzenia powstaje t. zw. historya naturalna przestępstwa i kary. Przestępstwo i kara, jako zjawiska przyrodni-

cze, zawdzięczają swoje powstanie czynnikom dwojakiego rzędu i sprowadzają skutki w dwojakim kierunku. Z jednej strony mianowicie zjawiska te wypływają z pewnych właściwości indywidualnych człowieka i wywierają pewien wpływ na dalszy układ jego charakteru; z drugiej zaś strony posiadają one także swoje źródło w stosunkach i urządzeniach życia społecznego i oddziaływają na nie w sposób odpowiedni. Historya naturalna przestępstwa i kary, stosownie do tego, którą z dwóch podanych wyżej kategoryj czynników i skutków włącza w zakres swoich badań specyalnych, dzieli się na biologię (zwaną także antropologią) i socyolo-gię kryminalną. Z literatury, dotyczącej tego działu kryminologii, patrz w szczególności Lombroso „L’uomo delinquente” (1876, wyd. 5-te 1897; przekład polski Popławskiego, 1891); Ferri „I nuovi orizzonti del diritto e della procedura penale” 1881 (w nowszych wydaniach dzieło to nosi tytuł „Soeiologia crimiuale”; przekład francuski 1893, niemiecki 1894); Garofalo „Criminologia” 1885 (wyd. 2-e r. 1891; przekł. franc. 1890); Colajanni „La soeiologia crimi-nale” 1889; Al im e na „Naturalismo critico e diritto penale” 1892; Tarde „Criminalité comparée” 1886; „Philosophie pénale” 1891 (wyd. 2-e); Garraud „Le problème de la criminalité” 1886; Prins „Criminalité et répression” 1886; „Criminalité et l’Etat social” 1890. Patrz także Krzymuski „Szkoła pozytywna prawa karnego we Włoszech” Lwów 1889 (także „Gaz. Sąd. Warsz.” 1888, JV® 44—52).

II. Z drugiego stanowiska nauka bada przestępstwo i karę, jako owoce twórczości prawnej społeczeństwa. Już nie idzie tutaj teoryi o rozbiór znamion, które przestępstwo i kara przynoszą ze sobą na świat w drodze swojej ewolucyi naturalnej, lecz pragnie ona wyłącznie uchwycić te ich cechy, które prawo uważa za wytwarzające treść istotną tak jednego, jak drugiego z tych pojęć. Tym drugim działem kryminologii jest więc nauka prawa karnego, jako wykład systematyczny zasad i przepisów prawnych, wskazujących, jakie znamiona mają ceohować przestępstwo i karę tak wogóle, jak ze względu na różne ich postaci rodzajowe (morderstwo, oszustwo, kradzież etc.; kara śmierci, więzienie, grzywna etc.), tudzież jaki ma zachodzić stosunek między temi kategoryami. W języku polskim pisali o nauce prawa karnego dzieła, obejmujące cały jej system, lub przynajmniej część ogólną, następujący autorowie: Romuald Hube „Ogólue zasady nauki prawa karnego” (Warszawa 1830); Franciszek Maciejowski „Wykład prawa karnego w ogólności” (Warszawa 1848); Stanisław Budziński „Wykład porównawczy prawa karnego” (Warszawa 1868) i „O przestępstwach w szczególności” (tamże 1883); Edmund Krzymuski „Wykład prawa karnego ze stanowiska nauki i prawa austryac-kiego” (wyd. 1-e zawierało tylko część ogólną, Kraków, t. I 1885, t. II 1887; wyć. 2-e zawiera cały system prawa karnego. Kraków, t. I 1901, t. II 1902). O wiele bogatszą jest literatura polska prawa karnego w zakresie rozpraw i monografij. W dziale tym, prócz czterech poprzednio wymienionych kryminologów, którzy także na tern polu dużo pisali, odznaczyli się najbardziej w ciągu ostatniego trzydziestolecia: Bojarski, Miklaszewski, Rosenblatt, OstrożyńBki, Gryziecki, Mol-denhawer, Stebelski, Makarewicz. Bliższe wiadomości o pisarzach prawa karnego w Polsce znaleźć można u Krzymuskiego („Wykład” t. I JV° 121 — 124). Patrz także podany w temże dziele zarys historyi nauki prawa karnego i jej literatury w innych krajach Europy (t. I Nr. 115—120).—W obszerniejszem rozumieniu system nauki prawa karnego musi obejmować dwa wielkie działy, któremi są: 1) teorya prawa karnego materyalnego i 2) teorya procedury karnej. Oprócz tego jednak uznano w nowszych czasach za rzecz pożądaną, aby naukę prawa karnego rozciągnąć także i na te mate-rye, które wprawdzie nie podchodzą pod pojęcie unormowania prawnego przestępstwa i kary, ale bądź co bądź tern się odznaczają, że bez nabycia w ich zakresie pewnego wykształcenia teoretycznego, prawnik, choćby najbieglejszy w znajomości przepisów kodeksu karnego i procedury karnej, nie potrafiłby o własnej sile spełniać należycie obowiązków sędziego kryminalnego. Obowiązki te bowiem nie polegają tylko na stosowaniu do pewnej już ustalonej istoty czynu odpowiednich przepisów ustawy, ale przede-wszystkiem muszą one obejmować zadanie samego ustalenia istoty czynu. Na to zaś trzeba umieć operować jaknajrozmaitszym materyałem faktycznym, trzeba znać się na różnych kwe-styach czysto technicznych z zakresu medycyny sądowej, grafologii, antropometryi, fotografii, ślusarstwa, obchodzenia się z bronią i wiele innych kunsztów; a oprócz tego trzeba także ćwiczyć się na licznych wzorach w sztuce rozeznawania śladów materyalnych różnych przestępstw. Te wszystkie wiadomości techniczne są tern niezbędniejsze dla sędziego z tego po-wodn, że nie zawsze będzie on mógł liczyć na to, że w stosownej chwili znajdzie do dyspozy-cyi odpowiednich znawców. Otóż nabycie tego rodzaju wykształcenia wymaga osobnych stu-dyów, które pierwszy ujął w jedną całość pod nazwą kryminalistyki Gross (niegdyś prokurator w Hradcu, później profesor prawa karnego w Czerniowcach, a obecnie w Pradze czeskiej). Kryminalistyka więc tworzyłaby trzeci dział w ogólnym systemie wykładu prawa karnego, a to jako nauka, posiadająca dla procedury karnej istotną doniosłość pomocniczą. Z odnośnej literatury patrz Hanns Gross „Handbuch für Untersuchungsrichter als System der Kriminalistik” (Graz 1899, wyd. 3-e), tudzież wydawane przez tegoż autora od r. 1898 czasopismo p. t. „Archiv für Kriminal-Antropologie und Kriminalistik” (Lipsk, u Vogta).

III. Jest jeszcze stanowisko polityczne, z którego można badaó naukowo przestępstwo i karę. Głównym tematem jest tu skuteczność kary, jako narzędzia, służącego społeczeństwu do prowadzenia walki z przestępnością. Pod tym względem musi nauka zwracać baczną uwagę na wszelkie możiiwe środki tępienia przestępstw, zarówno te, które prowadzą do usuwania ich przyczyn, czy to indywidualnej, czy też społecznej natury, jak te, które zmierzają do zmniejszania ich szkodliwych następstw. — W rzędzie tych środków należy się oczywiście karze bardzo wybitne miejsce. Oznaczenie tego miejsca i wskazanie, pod jakiemi warunkami państwo ma chwytać się kary, a pod jakiemi znów ma używać innych środków dla zapewnienia społeczeństwu najskuteczniejszej ochrony od przestępstw, stanowi zadanie t. zw. polityki kryminalnej, jako trzeciego wielkiego działu kryminologii.—Polityka kryminalna już oddawna zwracała na siebie uwagę najwybitniejszych prawników i myślicieli. W wieku XVIII uprawiali ją najświetniej Beccaria „Dei delitti e delle pene” 1764 (przekład polski wyszedł bezimiennie w Brzegu 1772); Filangieri „Scienza della legislazione” 1781 —1788; BrisBot de Var-vilie „Théorie des lois criminelles” 1781, wyd. nowe 1836. W pierwszem dziesięcioleciu XIX w. najznakomitszym przedstawicielem polityki kryminalnej był filozof i publicysta angielski J e-remiasz Bentham „Théorie des peines et des récompenses” 1810; patrz Hepp „Benthams Grundsätze der Criminalpolitik” 1839. Nowsza literatura polityki kryminalnej jest nadzwyczajnie bogata. Kierunkowi politycznemu w nauce prawa karnego hołdują w szczególności Ferri i Garofalo we Włoszech, Tarde i Garraud we Francyi, Hammel w Hollandyi, Prins w Belgii, a z najświetniejszem powodzeniem Liszt w Niemczech (patrz tego ostatniego autora rozprawę p. t, „Kriminalpolitische Aufgaben”, drukowaną w jego „Zeitschrift für die ge-sammte Strafrechtswissenschaft” (IX str. 452, 737; X str. 51; XII str. 161). Kierunek polityczny w prawie karnem wysuwają też na pierwszy plan statuta zawiązanego w r. 1889 „Międzynarodowego stowarzyszenia dla prawa karnego” (Internationale Kriminalistische Vereinigung). Założycielami jego byli Liszt, Hammel i Prins. Wychodzi też osobny pamiętnik tego stowarzyszenia po niemiecku i francusku («Bulletin de l’Union internationale de droit pénal»), a w wydawnictwie tern znaleść można wiele zajmujących rozpraw z zakresu polityki kryminalnej. Z nowszych osobnych dzieł patrz Stooss „Der Kampf gegen das Verbrechen” 1894; Vargha „Die Abschaffung der Strafkechtschaft” 1896,

I.

Dział

II.

Dział

E. Krz.

Dział III.

1897. — Następująca tablica ułatwi uchwycenie całego systemu kryminologii i miejsca, które w jego ramach zajmuje nauka prawa karnego, tak w ścisłem, jak obszerniejszem jej rozumieniu.

Kryminologia.

Historya naturalna przestępstwa i kary.

A.    Biologia (antropologia kryminalna).

B.    Socyologia kryminalna.

Nauka prawa karnego.

A.    Teorya prawa karnego mate-ryalnego, czyli prawa karnego

sensu stricto.

B.    Teorya procesu karnego (procedura karna).

C.    Kryminalistyka, jako nauka, posiadająca dla procedury karnej istotną działalność pomocniczą. Polityka kryminalna.

Karne zakłady. I. Pojęcie. Zakładem karnym nazywa się miejscowość, posiadająca tego rodzaju urządzenia, że z woli państwa służyć ma za przymusową siedzibę dla osób, których pozbawienie wolności osobistej, na pewien czas lub na całe życie, uważa państwo za rzecz konieczną ze względu na cele prawa karnego. Z powyższego określenia wyprowadzić należy cztery następujące znamiona istotne zakładów karnych: 1) Zakład karny musi być zawsze jakimś obszarem terrytoryalnym, przez ludzi tak urządzonym, aby mógł służyć za miejsce przymusowego pobytu dla osób tamże osadzonych. Urządzenia, o których tu mowa, nie zawsze muszą polegać na ujęciu przestrzeni, zajmowanej przez zakład karny, w mury jakiegoś szczelnie zamkniętego budynku (np. więzienie), lecz mogą także zasadzać się na jakiemkolwiek innem jego ogrodzeniu, byle tylko było ono owocem zabiegów ludzkich (wały, fosy, gęsta straż) i wytwarzało rzeczywistą zaporę do ucieczki (np. miejsca deportacyi). 2) Zakład karuy musi być zawsze instytucyą, jeżeli nie założoną przez państwo (np. Osady rolne i przytułki rzemieślnicze w Studzieńcu), to powołaną przez nie do życia w tern rozumieniu, że może funkcyonować tylko z woli państwa. 3) Zakład karny musi być zawsze instytucyą, przeznaczoną do popierania celów prawa karnego, a więc pod jego pojęcie nie mogłyby podchodzić zakłady, służące do przytrzymywania osób, które państwo ze względu na inne cele uważałoby za właściwe pozbawiać na jakiś czas wolności osobistej (np. areszty cywilne lub nawet policyjne). 4) Zakład karny musi służyć za miejsce przymusowego pobytu dla osób w nim osadzonych, czem właśnie różni się zasadniczo od klasztorów, choćby z najściślejszą klauzurą, o ile oczywiście te ostatnie nie byłyby także używane przez państwo w charakterze więzień.

II.    Stosunek zakładów karnych do więzień. Pojęcie zakładu karnego jest pod pewnym względem obszerniejsze, pod innym znów ciaśniejsze od pojęcia więzienia. Z jednej strony bowiem do kategoryi zakładów karnych należą nietylko więzienia kryminalne, ale także inne jeszcze zakłady, które, nie będąc więzieniami w ścisłem znaczeniu tego pojęcia, służyć jednak mają w myśl przepisów prawa karnego za miejsce przymusowego pobytu dla kwalifikujących się do tego osób (up. domy pracy przymusowej); z drugiej zaś strony nie będą podchodziły pod pojęcie zakładu karnego więzienia, które nie służą do osiągania celów prawa karnego, jako to a-reszty cywilne, policyjne lub więzienia forteczne dla jeńców i zakładników wojennych. Z więzień więc trzeba będzie zaliczyć do zakładów karnych bezwarunkowo tylko więzienia, przeznaczone dla osób, skazanych sądownie na karę pozbawienia wolności, a poniekąd i areszty śledcze, gdyż ich zadaniem jest także popieranie postulatów prawa karnego, przez pozbawianie osób, obwinionych o przestępstwa, środków uchylenia się od sądu i kary.

III.    K/asyfikacya zakładów karnych. Zakłady karne dzielić można na różne rodzaje odpowiednio do tego, jaki wzgląd przyjmiemy za podstawę ich klasyfikacyi. Podstawą tą zaś może być wzgląd, bądź A) na cele, które prawo wyznacza zakładom karnym; bądź B) na karę, która ma być w nich wykonywana; bądź C) na osoby, które mają być w nich umieszczane; bądź nareszcie wzgląd D) na architekturę, E) rozmiary i F) przynależność zakładów karnych.— A. Z uwagi na cele, które prawo wyznacza zakładom karnym, należy odróżnić trzy główne ich typy, a mianowicie: a) zakłady śledcze, czyli t. zw. domy badań, przeznaczone dla osób, przeciwko którym toczy się postępowanie karne; h) zakłady repressyj ne czyli domy kary, przeznaczone dla przestępców, skazanych sądownie na pozbawienie wolności; c) zakłady prewencyjne, przeznaczone dla osób, które, czy to wskutek braku odpowiedniego wychowania, czy też wskutek złych narowów, byłyby skłonne do popełniania przestępstw (domy poprawy dla nieletnich, domy pracy przymusowej dla próżniaków i włóczęgów). — B. Ti uwagi na karę, która ma być wykonywana w zakładach karnych, te ostatnie mogą posiadać surowszą lub łagodniejszą orgauizacyę (kryminały, więzienia zwyczajne, domy aresztu), mogą odznaczać się charakterem hańbiącym lub niehań-biącym (patrz w artykule Karne środki podział tychże na sromotne i niesromotne), wreszcie mogą być miejscem pozbawienia wolności, jako kary głównej (zakłady karne właściwe) lub dodatkowej (domy poprawy i domy pracy przymusowej w Austryi).—C. Z uwagi na osoby, któ-

Karne zakłady.

801

re mają być osadzane w zakładach karnych, należy odróżnić zakłady karne dla osób stanu cywilnego i wojskowego, zakłady karne męskie i żeńskie, zakłady karne dla moralnie zaniedbanej i występnej młodzieży (dla przestępców nieletnich), zakłady karne dla obłąkanych (t. zw. we Włoszech manicomii criminali).—D. Ze względu na architekturę, t. j. system budowy zakładów karnych, przyjęto odróżniać w ich rzędzie dwa główne typy, a mianowicie: zakłady, zbudowane według systemu wspólności, i zakłady, zbudowane według systemu celkowego. Budowa tych ostatnich zaś opierać się może na różnych wzorach, wśród których dwa uchodzą za klasyczne, t. j. system radyalny i system panoptyczny.—Zakład, zbudowany według systemu r a dyal ne g o (promiennego), przedstawia się w postaci kilku (powszechnie 7), całkiem odrębnych, z jednego punktu środkowego promiennie wychodzących skrzydeł, z których każde jest przecięte korytarzem na dwie równe strony i zawiera po obu stronach pewną liczbę całkiem odosobnionych celek. Co się tyczy zaś wspomnianego wyżej punktu centralnego, to jest on hallą, mającą zawsze o jedną ścianę więcej niż te, z których wychodzą promiennie skrzydła z odosobnionemi celkami (w jednej ścianie bowiem tej centralnej halli mieszczą się drzwi wchodowe). Halla ta przeznaczona jest dla dozorcy, który z tego miejsca ma widok otwarty na wszystkie skrzydła zakładu i może wskutek tego o wiele łatwiej sprawować straż nad wszyst-kiemi celkami. Pierwsze wielkie więzienie zbudowano według tego planu w Filadelfii (Pensylwania) w r. 1821. Autorem tego planu był budowniczy Hawiland.—Nieco odmiennie wygląda więzienie zbudowane według systemu pa-noptycznego. Tu wprawdzie z halli centralnej rozchodzi się także promiennie kilka skrzydeł z celami, ale podczas, gdy przy systemie radyalnym HawilaDda, skrzydła miały być parterowe i wejście do celek miało być nie od korytarza, przepoławiającego każde skrzydło, lecz od placu więziennego;—to przy systemie pauop-tycznym halla centralna i wychodzące z niej skrzydła mają być kilkupiętrowe. Każde skrzydło z celkami jest tu przecięte w połowie korytarzem wysokim aż do najwyższego piętra i o-świeconym z góry. Po każdej stronie korytarza znajduje się na każdem piętrze pewna liczba całkiem odosobnionych celek, oświeconych ze strony placu więziennego. Do celek parterowych wejście jest od samego korytarza, a do celek na piętrach prowadzą ganki, które na każdem piętrze i z dwóch stron obiegają korytarz i łączą każde piętro z hallą centralną. Pomysł tego urządzenia wyszedł od Jeremiasza Bentha-ma (* 1748 — f 1832 r.), który mu nadał nazwę systemu panoptycznego, z tego powodu, że z każdego korytarza otwiera się tu widok na wszystkie cele, znajdujące się na wszystkich jego piętrach, a kalla centralna znów jest miejscem, z którego można odrazu obserwować wszystkie korytarze. Jako pierwszy przykład więzienia, zbudowanego według tego systemu, służyć może angielski zakład karny w Penton-ville, wzniesiony w r. 1839. Plan ten stał się także wzorem dla słynnego więzienia celkowego w Moabicie pod Berlinem. Co do tego ostatniego zakładu dodać jeszcze trzeba, że tutaj w środku każdego podwórza, znajdującego się między pojedyńczemi skrzydłami więziennemi, urządzone są całkiem odosobnione miejsca spacerowe, zamurowane z cztereoh stron a otwarte od góry. Przegródki te rozchodzą się promiennie z jednego punktu centralnego, w którym mieści się wieża, przeznaczona dla dozorcy, mającego pilnować skazańców podczas spaceru.—E. Ze względu na ich rozmiary zakłady karne dzielą się powszechnie na centralne, średnie i pomniejsze. Centralnemi nazywają się wielkie zakłady karne o własnym zarządzie, nie mającym nic wspólnego z organizacyą sądów. W Austryi znane są one pod nazwą zakładów karnych w ścisłem znaczeniu tego słowa. Z więzień galicyjskich należą do tej kategoryi zakłady karne we Lwowie (męski na 1090 głów; żeński na 361) i w Wiśuiczu (tylko dla mężczyzn na 400 głów). Zakłady karne średnie i pomniejsze nie posiadają samodzielnej, od sądów niezawisłej organizacyi. Stanowią one in-stytucye ściśle powiązane z sądami, tak, że naczelnicy tych ostatnich mają sobie powierzony zwierzchni nadzór nad zakładami, o których tu mowa. W Austryi noszą one nazwę więzień sądowych (Gerichtsgefängnisse) i istnieją przy wszystkich sądach, orzekających w pierwszej in-stancyi, tak krajowych, względnie okręgowych (t. z w. Trybunały I lnst.), jak powiatowych. Oczywiście, że więzienia przy sądach powiatowych należą do zakładów karnych najmniejszego kalibru.—F. Ze względu na przynależność zakładów karnych dzielić je można na państwowe, powiatowe (w Austryi krajowe) i gminne. W Anglii aż do r. 1876 większa część więzień stanowiła własność odnośnych hrabstw lub gmin, a skarb państwa przykładał się do ich utrzymywania tylko pewną subwencyą. System ten o-kazał się jednak bardzo niekorzystnym z tego powodu, że utrudniał wprowadzanie do urządzeń więziennych wszelkich kosztowniejszych ulepszeń. To też era prawdziwie postępowej reformy więzień rozpoczyna się w Anglii dopiero od roku 1876, t. j. od przejścia t. zw. więzień lokalnych na własność i pod bezpośredni zarząd państwa. We Francyi własnością państwa są tylko zakłady karne centralne (maisons centrales) oraz osady publiczne dla nieletnich przestępców (colonies publiques des jeunes détenus). Inne zakłady karne są tam własnością departamentów, gmin lub nawet osób prywatnych. Więzieuia departamentalne (maisons d'arrêt, de justice et de correction) znajdują się jednak pod bezpośrednim zarządem państwa (ust. z 5 maja r. 1855), podczas, gdy odnośnie do więzień municypalnych (dépôts, chambres de sûreté) i zakładów karnych prywatnych (colonies privées des jeunes détenus) państwo ogranicza się tylko do wykonywania prawa kontroli. W Austryi wszystkie więzienia są własnością państwa, wszakże domy pracy przymusowej i poprawy mają być zakładane i utrzymywane kosztem pojedyńczych krajów, a skarb państwa ma tylko w pewnej mierze przyczyniać się do pokrywania płynących stąd wydatków (ustawa z 24 maja r. 1885 dz. n. p. N? 90).

IV. Nauka o zakładach karnych. Zakłady karne stały się przedmiotem badań naukowych dopiero w nowszych czasach, a mianowicie odkąd pozbawienie wolności zaczęło otrzymywać w kodeksach państw europejskich charakter kary kryminalnej. Ta ostatnia ewolucya zaś zaszła, jak wiadomo, dopiero z końcem XVIII wieku, a to pod wpływem potężnych głosów humanitarnych (Montesquieu, Voltaire, Beccaria), które podówczas odzywały się w całej Europie i domagały się zastąpienia w praktyce kryminalnej dotychczasowych barbarzyńskich udręczeń cielesnych odpowiedniemi formami kary więziennej. Z ustawodawców pierwsi, jak wiadomo, dali posłuch tym głosom Leopold Toskański (kod. z r. 1786) i cesarz Józef II Austryacki (kod. z r. 1787). Odtąd znaczenie kary pozbawienia wolności rośnie coraz bardziej w prawie karnem, aż doszło do tego, że o dzisiejszym systemie środków karnych można bez przesady powiedzieć, że przeważnie jest on tylko systemem różnych form i stopni kary więziennej. Rzecz jasna, że równocześnie kara ta zaczęła zwracać na siebie coraz baczniejszą uwagę publicystów, filantropów i prawników, którzy, pojmując jak wielką doniosłość dla celów tej kary posiadać muszą racyonalnie zorganizowane więzienia, zajęli się pilnie badaniem zasad i prawideł ustroju i funkcyonowania zakładów karnych. Świetnym zawiązkiem tego rodzaju badań stała się z końcem XVIII wieku książka Howarda p. t. „O stanie więzień w Anglii i w Walii” (1777). W Niemczech około tego samego czasu za reformą więzień. a w szczególności za zupełuem ich odłączeniem od zakładów dla obłąkanych przemawiał najwymowniej Wagnitz („Historische Nachrichten und Bemerkungen über die merkwürdigsten Zuchthäuser” 1791; „Ideen und Plane zur Verbesserung der Polizei und Criminal Anstalten” 1794). — Tym sposobem powoli wytwarzał się coraz doskonalszy system badań naukowych nad organizacyą zakładów karnych, — system, który z czasem urósł do znaczenia osobnej nauki. Nauka ta nosi powszechnie nazwę więzienioznawstwa (Gefängnisskunde, Gef'ängnisswissen-schaft, prison discipline). We Francyi bywa ona oznaczana mniej trafnjm terminem „science pé-nitentiaire”. Naukę tę określić można jako ogólny system zasad, teoryj i przepisów, dotyczących ustroju i funkcyonowania zakładów karnych.—Literatura więzienioznawstwa jest już bardzo bogata. Z dzieł, obejmujących wykład całego systemu tej nauki, do najstarszych należy książka Julius’a „Vorlesungen über die Gefängnisskunde” (1828). Z nowszych prac tego rodzaju na szczególną uwagę zasługują: Holtz endorff i Jagemann „Handbuch des Ge-fängnisswesens” (2 t. 1888); Kr o h ne „Lehrbuch der Gefängnisskunde (1889); Leit mai er „Oesterreiohische Gefängnisskunde” (1890). — Hi s t or y ę urządzeń więziennych podaje w najszerszym obrazie Kraus „Im Kerker vor und nach Christus” (1895). Jako autorowie obszerniejszych dzieł monograficznych o zakładach karnych wsławili się najbardziej pisarze francuscy: Lucas („Hu système pénitentiaire en Europe et aux Etats-Unis” 1828); Bonneville („Traité des diverses institutions complémentaires du régime pénitentiaire” 1847); Béring er („De la répression pénale” 1855) i wielu innych. We Włoszech najwięcej zasług położył na tem polu Beltrani-Scalia („Sul governo e sulla riforma degli carceri in Italia”, 1868; „La riforma penitentiaria in Italia”, 1879). W Niemczech, prócz wymienionych wyżej autorów wykładów systematycznych więzienioznawstwa, wzbogacili tę naukę cennemi pracami M i t-termaier „Die Gefängnissverbesserung”, 1858; „Der gegenwärtige Zustand der Gefängnisstrafe” 1860), Wahlberg, Liszt (patrz ich rozprawy w dziele zbiorowem Holtzendorfa i Jagemanna), Streng („Studien über Entwickelung, Ergebnisse und Gestaltung des Gefängnisswesens in Deutschland” 1886) i inni, których nazwiska i dzieła znaleźć można wymienione w każdym obszerniejszym podręczniku więzienioznawstwa. W Polsce pisali o więzieniach, z dawniejszych autorów: Niemcewicz („O więzieniach publicznych czyli domach pokuty rzecz krótka”,

1818) ; Ksawery Potocki („Uwagi do projektu do ogólnego i szczególnego polepszenia stanu i administracyi więzień w Król. Polakiem”,

1819) ; Mostowski („Instrukcya więzienna”, 1823); Skarbek („O poprawie moralnej winowajców w więzieniach”. 1822; „Zdanie sprawy z podróży po niektórych krajach Europy z polecenia rządu odbytej w zamiarze zwiedzenia zakładów dla ubogich i więzień”, 1830); Haller („Myśli o publicznych domach roboty”, 1825); Kożuchowski („O więzieniach”, 1825); Nakwąski („Etudes sur les divers systèmes pénitentiaires”, 1860); — z nowszych autorów: Zamoyski („O systemie więzień poprawczych Irlandzkich”, 1870); Moldenhawer („O przeprowadzeniu odosobnienia w zakładach więziennych”, 1866—1870; „Rapport présenté au congrès pénitentiaire international de Rome”, 1884); Miklaszewski („O wykonaniu kary”, 1871;

E. Krz.

,0 małoletnich przestępcach i Towarzystwie Osad Rolnych i Przytułków rzemieślniczych”, 1872); Rosenblatt („Kara uwięzienia”, 1877; „System kar więziennych”, 1887, w «Przewodn. uauk. i liter.» zeszyt styczniowy); Morelow-ski („Rzut oka na stan więzień w Austryi”, 1884, w «Przegl. polsk.» zeszyt marcowy).— Nauka o więzieniach posiada także czasopisma, poświęcone specyalnie jej uprawie. W rzędzie tego rodzaju wydawnictw najwybitniejsze stanowisko zajmują włoska „Rivista di discipline car-cerarie” (od r. 1868; red. Beltrani-Scalia) i francuska „Revue pénitentiaire” (od r. 1878; red. Albert Rivière). To ostatnie czasopismo jest organem paryskiego „Towarzystwa powszechnego dla spraw więziennych” i do r. 1892 wychodziło pod tytułem „Bulletin de la Société générale des prisons”. W Niemczech wychodzą dwa czasopisma, poświęcone specyalnie sprawom więziennym, a mianowicie: 1) „Blätter für Gefängniskunde” (od r. 1864, jako organ Towarzystwa niem. urzędników więzienuych; red. Eckert); 2) „Hefte des Nordwestdeutschen Vereins für Gefängniswesen” (od r. 1873; red. Föhring). Najstarsze jednak czasopismo tego rodzaju w Niemczech wydawali we Frankfurcie n/M. między r. 1842 a 1847 Julius i Nöllner p. t. „Jahrbücher für Gefängniskunde”.— Wreszcie trzeba zanotować wysoką doniosłość, którą dla rozwoju urządzeń więziennych posiadają kongresy międzynarodowe wi ę zieni o z n a w có w. Histo-ryę tej instytucyi podzielić można na dwa okresy, z których pierwszy obejmuje kongresy z lat 1846 (we Frankfurcie n/M,), 1847 (w Brukselli) i 1857 (t. zw. „ Wohlthätigkeitskongress” we Frankfurcie n/M.), a drugi — kongresy z lat 1872 (w Londynie), 1878 (w Sztokholmie), 1885 (w Rzymie), 1890 (w Petersburgu), 1895 (w Paryżu) i 1900 (w Brukselli). W drugim okresie kongresy międzynarodowe otrzymały charakter stałej instytucyi, powierzonej pieczy stale funk-cyonującej komissyi międzynarodowej. Komis-sya ta ma swój organ, który nosi tytuł „Bulletin de la Commission pénitentiaire internationale” (Neufchatel et St.-Pétersbnurg).

Karneades z Cyreny (w północnej Afryce) urodził się w r. 214 przed Chryst., żył do roku 129, a więc lat 85 (według niektórych nawet 90). O życiu jego niewiele posiadamy szczegółów, wiemy tylko, że kształcił się w Atenach, był uczniem i następcą nauczyciela w platońskiej akademii niejakiego H egęsi n usa, pobierał jednak także nauki od Dyogenesa z Babilonu, stoika, pilnie czytał również dzieła Chryzypha, któremu, jak sam mówił, najwięcej zawdzięczał. Ostatecznie przechylił się na stronę akademików, a zostawszy przełożonym szkoły, stał się założycielem tak zwanej trzeciej, czyli nowszej akademii. Najważniejszy szczegół, który przekazali nam starożytni z jego życia, dotyczy udziału w poselstwie, wyprawionem z Aten do Rzymu w r. 156 przed Chr. Przybył on tam w towarzystwie Dyogenesa, stoika, i Kritolaosa, perypatety-ka. Po raz pierwszy uzyskali wówczas Rzymianie sposobność zetknięcia się z wykwintną at-tycką kulturą, która też na nich niezmiernie głębokie wywarła wrażenie. Od owej też pamiętnej daty rozpoczyna się wpływ hellenizmu na rzymską umysłowość. Spragniona nowości młodzież rzymska skupiła się około K-a, aby słuchać jego wykładów. Zapomniano nawet—jak opowiadają Laktancyusz i Plutarch—o religijnych uroczystościach. W przepysznej przemowie K. sławił sprawiedliwość, słuchacze byli olśnieni i wywodami jego przekonani; ale jakież było ich zdumienie, gdy na drugi dzień wystąpił znowu przeciw pojęciu sprawiedliwości i gdy zaczął dowodzić, że jest to tylko marne słowo, gdyż sprawiedliwość jest niemożliwa, a więc, że nie istnieje, i znowu ci sami słuchacze oklaskiwali go z zapałem. Tego rodzaju wystąpienia oburzyły jednak i zaniepokoiły starszych Rzymian a szczególnie surowego Caton a Censo-rina; postarał się też, aby śmiałego filozofa jak-najprędzej z Rzymu usunięto. Oryginalnych dzieł nie pozostawił K. żadnych, tylko wykłady jego spisali i następnie wydali uczniowie, szczególnie niejaki Klitomaehos z Kartaginy. Co się tyczy jego filozofii, to należy uważać K-a za jednego z najwybitniejszych twórców i przedstawicieli późniejszego greckiego skeptycyzmu; ten jego skeptycyzm zaś objawiał się zarówno w rozważaniu zagadnień religijnych jak i teoretyczno poznawczych. K. występował nietylko z wielką śmiałością przeciwko politeizmowi i wyroczniom, ale także przeciw o wiele głębszej teologii stoików. Istnieniu jednak jakichś boskich potęg nie zaprzeczał, uznając je za możliwe i prawdopodobne. Wogóle można powiedzieć, iż K. był pierwszym w Starożytności, który wykształcił naukę o prawdopodobieństwie, zbadał jego stopnie, warunki i podstawy. Wyobrażenia nasze— tak uczył K. — polegają na zmianie, którą wewnętrzne podrażnienia w duszy sprowadzają, powinny więc one objawiać nam nietylko własną naturę, ale także i przedmiot, który je powoduje. Tymczasem w rzeczywistości tak nie jest, gdyż w naszej treści prawda od fałszu nie da się dokładnie oddzielić. Częstokroć nawet występują fałszywe wrażenia we śnie lub rozmaite illuzye i halucynacye z większą Biłą aniżeli prawda. Jakiejś jednak stałej treści potrzebujemy a to ze względów praktycznych, bez tego bowiem szczęśliwość w życiu jako cel na szych dążeń urzeczywistnić się nie da, należy więc pewność zastąpić prawdopodobieństwem.— K. wyjaśnia trzy stopnie prawdopodobieństwa, a mianowicie: 1) Pierwszy stopień to zwykła prawdopodobna możliwość. 2) Drugi stopień to prawdopodobieństwo, któremu nie można zaprzeczyć. 3) Trzeci wreszcie stopień to prawdopo-

Lipsk 1880, st. 407-523).

S. Drz.

dobieństwo niezaprzeczalne i przytem należycie zbadane. W Etyce był K. również zaciętym przeciwnikiem stoików, wykazując sprzeczności tak w ich ogólnej etycznej zasadzie, jak i w szczegółach, sam zaś hołdował przekonaniu, że jedynym godnym celem życia jest szczęśliwość, która polega na działaniu zgodnem z naturalnemi potrzebami. Jak w innych także kierunkach po Arystotelesie filozofii greckiej, tak i u K-a objawia się zwrot ku naturze i tęsknota za życiem do natury zbliżonem, w przeciwieństwie do tych wszystkich zboczeń i wykrzywień, które w ówczesnej cywilizacyi już coraz wyraźniej objawiać się zaczynały. — Porwn. artykuł Bayle’a w znanym tegoż „Dictionnaire critique”; Gouraud „Dissertatio de Carueadis vita et placitis” (Paryż 1848); Rouler „De Carneade annal.” (Gandawa 1824 — 25); oraz w IV tomie Historyi Filozofii Greckiej Edwarda Zellera (wyd. 3-e

M. S.

Kamee, Karneje, po grecku x& Kàpveia, Kapveîa, po łacinie Carnëa, wspaniała narodowa uroczystość Spartańczyków, poświęcona Apollinowi, noszącemu przydomek Kapvsîoç (= opiekun stad), którego kult z Teb beockich dostał się do Lakonii jeszcze przed wędrówką Doryjczyków, a później ściśle się zespolił ze czcią, jaką Do-ryjczycy Apollinowi świadczyli. Pierwotnie, w naj-ogólniejszem pojęciu, jako główne święto pory letniej, w wyraźnym związku z początkiem winobrania obchodzone, nosiły K. w Spareie, mimo, że podczas nich wszelki szczęk oręża zamilknąć musiał, wybitne znamię uroczystości wojennej, ponieważ Spartańczycy głęboko wierzyli, że pod szczęśliwym przewodem Apollina wtargnęli na półwysep Peloponeski i Lakonię podbili. Święta owe rozpoczynały się tutaj siódmego dnia miesiąca, zwanego Karneios (sier-pień-wrzesień) i trwały dni dziewięć. Wszystka młodzież spartańska odbywała naówczas w obliczu całego narodu to poważne korowody religijne, to wyprawiała skoczne pląsy w pełnym rynsztunku. Na dziewięoiu placach miejskich stały szałasy, do namiotów podobne, oxtàSsç zwane, w których pojedyńcze grupy, złożone z dziewięciu obywateli, przez wszystkie dni świąteczne jak w obozie przebywały, wszelkie czynności na kommendę herolda spełniały i razem ucztowały. Na każdym placu mieściły się namioty dla trzech fratryj (ob). Kapłan, wybierany do zarządzania całym ceremoniałem świątecznym, noszący miano 'A^rifję, mianował dla wyręczenia siebie na cztery lata 15 świątni-ków (KapvedtTat), po 5 z każdego doryckiego szczepu, którym surowo zakazanem było żenić się podczas tego peryodu. Od 26 Olimpiady począwszy zaprowadzono podczas owych uroczystości także muzykalne igrzyska, a w nich po raz pierwszy Terpaudros (ob.) prym wziął; jego też pieśni zwane Kapvetoi vóp.oi, skomponowane w nadzwyczaj poważnym, nabożnym rytmie, stanowiły odtąd według osobnego dekretu jedeu z głównych popisów artystów, ubiegających się podczas świąt tych o nagrodę. Spis zwycięsców w K-ach, zwanych Kapveovcxou, u-żył Hellanikos (ob.). Uroczystość K-ów święciły prócz Sparty jeszcze inne miasta do-ryckie, jak Gythion, Sycyon, Sybaris, Messene, Thera, Cyrene.

Karnego prawa początki. Społeczeństwo, nawet na najniższych szczeblach rozwoju, jest or-ganizacyą wzajemnego ubezpieczenia swoich członków, a zatem rauBi posiadać zwyczaje, które bronią całości osoby i jej praw przeciw nadużyciom ze strony pozostałych współplemień-ców. Normy kary istnieją już u najniższego z pośród szczepów dzisiejszych, u mieszkańców Nowej Hollandyi. W razie kradzieży złodziej i pokrzywdzony stają do pojedynku w obliczu starców plemienia. Zresztą pojęcie „pojedynek” jest nieco niewłaściwe, gdyż złodziej jest bezbronny, pokrzywdzony zaś trzyma w ręku maczugę; złodziej schyla głowę, wolno mu szybkim ruchem uniknąć uderzenia, które pokrzywdzony zadaje mu po głowie. Cudzołożnik lub młodzieniec, który bez wiedzy rodziców pognał dziewczynę, winien stanąć do boju, mając na całą obronę swoją jedynie tarczę, wówczas gdy strona przeciwna trzyma w ręku oszczepy. We wszystkich tych wypadkach pokrzywdzony wymierza osobiście karę, rada starców jedynie kontroluje jego czyny i jakgdyby bierze pod opiekę złodzieja lub przestępcę, ażeby namiętność nie uniosła pokrzywdzonych zbyt daleko. Jedynie w wypadku zabójstwa, popełnionego w tern samem plemieniu, ale w innym rodzie, wymiar sprawiedliwości odbywa się bez pośrednictwa rady starszych: ród pokrzywdzony na własną rękę przesiębierze nocną wyprawę przeciw rodowi zabójcy i usiłuje zamordować któregoś z jego członków (zarówno w razie rzeczywistego morderstwa, jako też i urojonego, kiedy czarodzieje wskazali, iż ktoś umarł wskutek uroku). Niestety, dane etnograficzne nie pozwalają określić, jaką jest kara, gdy zabójcą jest członek tego samego rodu. Samowymiar sprawiedliwości przez ród zamordowanego względem rodu krzywdziciela jest wielką zasadą prawa karnego u ludów dzikich i barbarzyńców. Zamiast odpowiedzialności osobistej występuje tutaj odpowiedzialność zbiorowa: wszyscy rodowcy solidarnie odpowiadają za spełnioną krzywdę przez któregoś ze swoich, a na wyższych szczeblach, gdy zamiast krwi uiszczana jest opłata, solidarnie płacą za zbrodnie (wykupują rodowca). Ten samowymiar sprawiedliwości posiada różne formy, zależnie od stopnia uspołecznienia ludu. Wśród górali, którzy rozpadają się na drobne rody, rozstrzelone w wąwozach, już samo ukształtowanie obszaru plemiennego udaremnia bardziej zwartą organizaeyę społeczną: ród mści się za zabójstwo, mordując kogoś zpośród rodu krzyw-

dziciela, ten ostatni szuka odwetu i jedna ofiara pociąga za sobą dziesiątek ofiar, stwarzając pomiędzy ościennemi rodami w ciągu pokoleń stan wojny nieustającej, posiadającej zresztą swoje normy (np. u niektórych górali nie wolno napadać podczas robót w polu lub na jarmarku).

kich rozmiarów) czaszkę, silniej rozwiniętą dolną szczękę, w tył podane czoło, znaczniejszych rozmiarów oczodoły, wydatniejsze łąki nadoczne: wielkie, odstające uszy, — wogóle wykazywałby niższość przednio-twarzowych, wygórowanie — tylno-czaszkowych znamion. Budowa czaszki odznaczałaby się licznemi nieprawidłowościami i brakiem symetryczności: „istnieją formy, które możemy odtworzyć w swej wyobraźni, przypuszczając, iż czaszka jest zrobiona z podatnego materyału, a wzięta do rąk została tak wykręcona, iż punkty spółrzędne na obu jej połowach opuściły sv^oje miejsca” (Lydstone). Mózgowi właściwą jest mniejsza objętość i częsta niesy-metryczność, badania anatomiczne wykazały niższość jego struktury, histologiczne — ślady chorób i zwyrodnienia. Obfite zakłócenia w systemie krwionośnym i niedomagania chroniczne serca są nieodłączne od zbrodniarza urodzonego. Urodzony zbrodniarz bywa brzydki, często zezowaty lub daltonista; mięśnie są słabe, czoło i twarz przedwcześnie zorane zmarszczkami, u-bogi zarost twarzy, gęsta czupryna, nos często spłaszczony lub skręcony, lewa strona ciała bardziej rozwinięta niż u człowieka „uczciwego”. Wrażliwość na ból i zimno jest chorobliwie niz-ka, zaś na podniety atmosferyczne — wygórowana. Zbrodniarz rumieni się rzadko, analgezya zdarza się często; nieczułością można wyjaśnić dłuższe jego życie, obfitość blizn, tatuowanie często na najdelikatniejszych organach ciała, częstość samobójstwa, obojętność na własne i cudze cierpienia. Chociaż nieczuły na ból, jest skończonym tchórzem. Samogwałt, okrucieństwo, popęd do kradzieży, próżność, kłamliwość, lenistwo, chwiejność charakteru zwiastują

Aby zapobiedz takiej krwawej waśni, powstały urządzenia pojednania i pokory, a także nietykalne święte schronienia (azyle). W innych wypadkach, tj. u innych ludów, prawo zwyczajowe określiło drobiazgowo rozmiary odwetu: ząb za ząb, oko za oko—tj. krzywdziciel lub ród jego podlega zemście w rozmiarach dokonanej krzywdy, przyczem zemsta odpowiada dokładnie krzywdzie. Tak drobiazgowo określone prawo samowymiaru sprawiedliwości prowadzi również do pojednania i pokory. Zróżniczkowanie społeczeństwa na warstwy wprowadza do prawa odwetu pewne zmiany, powoli krusząc pojęcie indywidualizacyi kary, to jest pociągania do odpowiedzialności za zbrodnię, nie rodu, ale osoby. Jednocześnie powstają władze stałe, które przywłaszczają sobie naprzód regulowanie samowymiaru, później zaś usuwają go zupełnie, przenosząc na książąt, jeszcze później na państwo prawo wymiaru kary. Pojęcie zemsty zostaje usunięte, zjawia się zaś pojęcie oderwanej sprawiedliwości, której piastunem i obrońcą jest państwo. Niekiedy jako faza przejściowa, zwłaszcza gdy chodzi o udowodnienie zbrodni, ukazuje się sąd boży, tak powszechny u ludów murzyńskich z Kongo i z nad Nigru.

Ob. Odwetu prawo, Kradzież, Pojednanie, Pokora, Zemsta krwawa, Ordalie,

Sprawiedliwość. — Por.: S. R. Steinmetz „Ethnologische Studien zur ersten Entwickelung

rzałym wieku jest zazdrosny, mściwy, okrutny, nienawidzi bez powodu lub z błahych przyczyn, wybucha uniesieniem wskutek drobnostki, napady te zaś nieraz powracają peryodycznie. Leniwy, rozpustny, niezwykle ruchliwy, nie troszczy się o jutro, ani nie czuje wyrzutów sumienia. Nieprawidłowości czaszki przedstawiają niekiedy całość charakterystyczną, pozwalającą rozpoznać urodzonego zbrodniarza z pierwszego wejrzenia. Przestępca urodzony pod wielu względami zbliża się do obłąkańca zmysłu moralnego,—okazu pozornie zdrowego fizycznie i umysłowo, ale obdarzonego chorobliwą uczuciowościową (zresztą przy bliższem badaniu u obłąkańca zmysłu moralnego — fou moral—wychodzą na jaw nieprawidłowości w budowie czaszki, wadliwości zębów, liczne a chorobliwe zakłócenia w działalności

der Strafe nebst einer psychologischen Abhan- | już w dziecku przyszłego zbrodniarza. W doj-dlung über Grausamkeit und Ruchsucht” (Lejda i Lipsk). Prace: A. H. Posta „Grundriss der ethnologischen Jurisprudenz” (1894); „Afrikanische Jurisprudenz” (1887) i in.; I. Kohlera i M.

Kowalewskiego „Zakon i obyczaj na Kawkazie”

(1886). Artykuł Makarewicza „Ewolucya kary”

(«Ateneum» 1897); Ch. Letourneau „Evolution juridique”; A. St. Ciszewski „Wróżda, pokora i pojednanie”; A. Winiarz „Sądy Boże w Pol-

see”.

L. K.

Karnego prawa szkoła antropologiczna. Szkoła antropologiczna prawa karnego wychodzi z założenia, iż istnieje wśród zastępu zbrodniarzy specyalny typ, znany pod nazwą „zbrodniarza urodzonego”. Są to przodownicy występku, „napiętnowani od urodzenia” (EL Maudsley). „Zbrodniarz urodzony” jest, według antropologii kryminalnej, osobliwą odmianą człowieka cywilizo- zmysłów, konwulsyjne ruchy mięśni twarzy, wanego, odznaczającą się szczególuemi rysami przelotna lub peryodyczna nadwrażliwość, zanik duchowemi i nawet fizycznemi, które zbliżają lub wygórowany rozwój popędów płciowych), takiego zbrodniarza z człowiekiem niższych (pier- Obłąkaniec moralny byłby niejako gatunkiem, wotnych) ras. W porównaniu z „człowiekiem uczci- zbrodniarz urodzony—jedną z jego odmian. Ta-wym” zbrodniarz urodzony posiadałby mniejszą ką jest fizyognomia zbrodniarza urodzonego, we-(lub wogóle nieproporcyonalnie małych lub wiel- dług C. Lombrosa. Niewątpliwie, w wyszcze-

109

Rnn. Pnw. Iluatr. Zet». 870 T.

gólnionych właściwościach, zwłaszcza fizyologicz-nyeh i duchowych, znajduje się wiele takich, które zawdzięczają swój początek wpływom niespokojnego, zbrodniczego życia. Zresztą poszukiwania pojedyńczych badaczy dają niekiedy wręcz sprzeczne rezultaty co do obfitości poszczególnych znamion, — okoliczność, świadcząca o tern, iż Lombroso zbyt pośpiesznie zbudował typ zbroduiarza urodzonego. Nadto, z powyższego obrazu możnaby mniemać, że typ urodzonego zbrodniarza jest jednolity, a tymczasem zastęp zbrodni zawiera w sobie całą mozaikę charakterów: od bojaźliwego złodziejaszka-włó-częgi do gwałciciela-ludożercy, śmiałego zabójcy, podstępnego fałszerza lub truciciela itd. Pod naciskiem faktów Lombroso z biegiem czasu wyróżnił aż parę grup w zastępie urodzonych zbrodniarzy. Według tej poprawki, zabójcy i bandyci mają przeciętnie większą czaszkę niż złodzieje, odznaczają się bardziej rozwiniętemi mięśniami, włosy ich są obfite i kędzierzawe, broda rzadka, wargi cienkie, dolna szczęka i kości licowe silnie zbudowane, zęby oczne (kły) potężne, wzrok szklany, chłodny, nieruchomy; uos orli jak u ptaków drapieżnych, głowa i tułów pokryte obfitemi bliznami; nie lubią wina, ale oddają się namiętnie grze i kobietom. U zbrodniarzy, grzeszących przeciw obyczajności, oko wystaje, fizyognomia jest delikatną, wargi i powieki potężne, głos ochrypły, niekiedy, z wyjątkiem krótkich przerw, są bezsilni pod względem płciowym i napół obłąkani, organa płciowe są doprowadzone do zupełnego zaniku, to znowu nadmiernie rozwinięte, twarz zwykle niesymetryczna. W tej grupie często spotykają się kretyni, jąkały, garbaci, rachityczni i ospowaci. Podpalacze odznaczają się dziecinnym wyglądem, wogóle wielu cechami kobiecemi. Złodziej lubi namiętnie jaskrawe barwy i świecidełka, oraz hałas wielkomiejski; ręce jego odznaczają się zręcznością ruchów, posiada małe, ruchliwe oczy, twarz zmienną i ruchliwą. Inni badacze włoscy ciągną dalej to dzieło odróżnienia typów zbrodniczych: Ottolenghi znalazł cały szereg wspólnych cech pomiędzy przestępcami przeciw osobom a epileptykami i maniakami; złodziejami, zbrodniarzami przeciw obyczajności a kretynami. Marro zaś odróżnia aż 11 odmian wśród zastępu zbrodniczego. Tak wyglądają wywody włoskiej antropologicznej kryminologii. Krytyka o beszła się dość surowo z wielu jej wywodami. Jak wogóle te wywody są pośpieszne, świadczy o tern chociażby okoliczność, że kiedy Lombroso uważa łuki wydatne nadoczne za jeden z zasadniczych rysów fizyognomii zbrodniarza, bo znalazł je u 67°/₀ przestępców, to natomiast Hegel i Dallemagne odszukali to znamię tylko u 13°/₀, Benedikt zaś, Ten Kate i Lenhossek — ani razu! Nieprawidłowości w zrastaniu się stawów, inna „ważna” cecha zbrodniarzy, według Lombrosa, jest właściwa w jego badaniach 37°/₀ zbrodniarzy, Benedikta— 58.8°/₀₇ Ten Kate’go— 3.7%, Heischa—ani jednemu. Znamiona anatomiczne, o ile istnieją wśród zbrodniarzy, są te same, co u zwyrodniałych. Rozpatrywane same jedne, nic jeszcze nie świadczą; posiadają o tyle wartość, o ile towarzyszy im zwyrodnienie uczuciowe (i moralne). Typ urodzonego zbrodniarza jest przedewszystkiem typem fizyologicznym i u-czuciowym. Z tego powodu zdania podzieliły się: jedni (Topinard itd.) uważają urodzonego zbrodniarza za typ chorobliwy, fizyologiczny; inni, np. Lombroso, za osobliwą odmianę anatomiczną. „Przestępcy — pisze P. Topinard—przedstawiają odrębną grupę zawodową w społeczeństwie, tak samo jak literaci, przyrodnicy, artyści, duchowni, najemnicy, ale grupę złożoną, w której skład wchodzą najrozmaitsze żywioły: dotknięci chorobą umysłową lub do niej skłonni; epileptycy i posiadający skłonność do epilepsyi wskutek zakłóceń rozwoju i budowy przed urodzeniem lub po przyjściu na świat; ci odznaczają się często widocznemi zboczeniami epileptycznemu'; inni, przygotowani przez wychowanie i atmosferę rodzinną, wykoszlawieni w swoich uczuciach moralnych przez osobiste losy lub otoczenie, wreszcie tacy, których przypadek zrobił zbrodniarzami, a którzy nie mają ku zbrodni ani skłonności, ani przygotowania”. Havelock Ellis przyznaje słuszność Topinardowi, o ile chodzi o wpływ uprawianej już profesyi, ale dodaje, że „przy tworzeniu się grup antyspołecznych działają nadto jeszcze inne, bardziej patologiczne pierwiastki, i one nadają im charakter antyspołeczny”. I sam Lombroso, w porównaniu z pier-wotnemi swojemi wywodami, uczynił krok dalej w kierunku przyznania wpływów fizyologicznych. Rozważa on zbrodniarza urodzonego częściowo, jako typ epileptokształtuy, Następnie wyodrębnił zbrodniarza urodzonego od l-o przestępcy, który dopuszcza się czynu zbrodniczego pod wpływem namiętności, kierowany nieraz pobudkami najszlachetniejszemi; od 2-o zbrodniarza z przyzwyczajenia, który utracił powściągi moralne, a raczej ich nie rozwinął wskutek wpływów otoczenia, wreszcie od 3-o zbrodniarza przypadkowego, który popełnia zbrodnię za sprawą nędzy itd. Słowem, o ile będzie uwzględnioną obecność zasadniczych znamion anatomicznych, zbrodniarz urodzony stanowi, według Lombrosa, zaledwie 23°/₀ ogółu zbrodniarzy. Mniejsza, czy zbrodniarz urodzony jest odmianą anatomiczną lub jedynie fizyologiczną, jednak studya nad przestępcami wykazały, iż istnieje typ antyspołeczny, krwiożerczy Jub leniwy, który przekłada zbrodnię nad żywot normalny. Wychodząc z tych założeń, przedstawiciele kryminologii antropologicznej wystąpili z szeregiem postulatów co do reformy prawa karnego. Praktyka karna dotychczasowa wymierzała sprawiedliwość według popełnionej zbrodni, nie uwzględniając prawie zupełnie indywidualności przestępców. Natomiast

(1885— 1895).

D.

z. w.

przedstawiciele rozpatrzonego kierunku żądają zupełnie usunięcia pojęcia kary, a domagają się uwzględnienia tego, o ile przyrodzenie przestępcy daje rękojmię społeczeństwu bezpieczeństwa na przyszłość. Względem zbrodniarzy urodzonych żądają oni stosowania środków, zapobiegających pozostawieniu przez nich potomstwa (t. j. przekazywania swoich cech dalszym pokoleniom), oraz zupełnego usunięcia ich od życia społecznego. Najważniejsze prace danego kierunku: Lombroso „l’Uomo delinquente” (przekład polski: „Zbrodniarz urodzony”, Warszawa 1891), oraz praca zbiorowa Lombrosa i Ferrer o „Kobieta jako zbrodniarka i prostytutka” (Warszawa 1895); Lombroso i Lasch „II délitto politico” (Turyn 1890); H. Ferri „1’Omicidio-Suicidio” (Turyn 1895 wyd. 4-e); tenże „La sociologia cri-minale” (wyd. 4-e 1892); Havelock Ellis „The criminal” (w „Contemporary science series”): Lombroso ,,1’Anthropologie criminelle et les récents progrès” (Paryż 1890); tenże „Nouvelles recherches de psychiatrie et d’antropologie criminelle” (Paryż 1892); tenże „Les applications de l’anthropologie criminelle” (1855); Tarde „La criminalité comparée” (Paryż 1886; ocena poglądów kryminologii antropologicznej); Baer „Der Verbrecher in anthropologischer Beziehung” (1893; ocena); Garofalo „Criminalogia” (Turyn 1895; zastosowanie wywodów szkoły antropologicznej do sfery prawa karnego). Ale przedewszystkiem obfity materyał zawierają czasopisma: „Archivio di p8ichiatria, antropologia criminale e scieuze penali”, „Archives de l’anthropologie criminelle et des sciences penales”, oraz „Zeitschrift für Criminal Anthropologie”, „Gefäugnisswesen” etc. nadto w sprawozdaniach z kongresów antropologii kryminalnej. W polskim języku, prócz przytoczonych: Kurella „Lombroso” (Warszawa 1896); Ferri „Szkoła pozytywna prawa karnego” (Warszawa 1885); Krzymuski „Szkoła pozytywna prawa karnego we Włoszech” (1888); Stebelski „Nowe kierunki w nauce prawa karnego” (1893);

Moldenhawer, artykuły w „Gazecie Sądowej”

L. K.

Karneol, to samo co Karniol (ob.).

Karnia, część dzisiejszej Krainy, — obacz Krain a.

Karnicki, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, strzała srebrna dwa razy przekrzy-żowana, bez opierzenia, u dołu rozdarta. Nad hełmem, w koronie, pół lisa czerwonego. Labry czerwone, podbite srebrem. Odmiana herbu Ko ściesza (ob.), używana przez rodzinę Karnic-kich p. „Siostrzanek” z Karnic w Rawskiem, z której starsza gałąź osiadła w Inflantach, młodsza zaś w Galicyi, gdzie otrzymała w r. 1782 tytuł baronowski, później zaś, w 1845 roku, tytuł hrabiowski w osobach Feliksa i Kajetana.— Paprocki; Niesiecki; Ostrowski; Gritzner i Hildebrandt.

•*ftj

•£&-

mi

Fig. 157. Karnicki (herb).

Karnie, kawałki bulaste lub większe bryły minerału limonitu dziurkowatego, bulastego, ziemistego, • piaszczystego, zwanego ogólnie rudą żelazną darniową Bryły te występują przeważnie w gruntach piaszczystych i leśnych (ob. Lira o n i t).

Karniewo, wieś prywatna w gubernii Płockiej, powiecie Pułtuskim, nad rzeką Pełtą, na drodze od Nowegomiasta do Makowa, o milę od tego ostatniego położona, wśród pól urodzajnych, zwilżonych strumieniem i lasami nieco urozmaiconych. Odznacza się kościołem parafialnym dosyć starożytnym, a więcej jeszcze oryginalnym pod względem budowy swojej. Stawiany on jest z cegły bez tynku, wszędzie równo wysoki, jak większa część dawnych kościołów w Płockiej dyecezyi, ma po obu stronach krużganki znacznie od nawy niższe, przy południowej ścianie kaplicę, a przy naczelnej, pomiędzy dwiema nieznacznie wystającemi przyporami, obszerną kruchtę. Główna osobliwość budowy tego kościoła leży w tern, że front jego po obu stronach jest ścięty i że ściany tych ścięć zachodzą szeroko na boczne nawy, co odmiennego zupełnie wiązania dachu wymaga Zresztą stosunkowo do długości swojej jest za nizki i zbyt małą ma sygnaturkę. Erekcya tego kościoła jest nieznana, mury jednakże nad wiek XVI nie zdają się być dawniejsze, a esowato wyginane krawędzie ścian szczytowych, oraz szerokie i płaskiemi łukami u góry zakończone okna, budowlę XVII wieku mocno przypominają. Wewnątrz boczne nawy od środkowej oddzielone są skupionemi arkadami. Ołtarze wszystkie nowsze i miernej dosyć roboty, ściany kościoła malowane były al fresco, malowania te jednak zbytnia wilgoć zupełnie zniszczyła. U góry tylko widoczne są obrazy, wystawiające męczeństwo apostołów. Wieś K. niegdyś była gniazdem rodziny Karniewskich, z których Karniewski Bok-sa z K-a był marszałkiem książąt mazowieckich. Niesiecki, mówiąc o starożytności tego domu, mieni go być jednego szczepu ze Smolechow-

skimi i Młodzianowskimi. Orgelb. *).

Karnijskie Alpy, część południowego wapiennego pasa Alp Wschodnich, ciągnąca się wzdłuż prawego brzegu Drawy do źródeł Sawy i Isonzo. Charakterystycznemi dla tych gór są podłużne uskoki, które podzieliły je na wązkie i długie skiby, stanowiące orograficznie równoległe łańcuchy. W szczegółach budowa tych gór jest bardzo zawikłana, gdyż tutaj uskokom uległy stare fałdy paleozoiczne, złożone mianowicie z syluryjskich łupków i wapieni, dewoń-skich wapieni i węglowatych łupków. Z poszczególnych łańcuchów między Drawą i jej dopływem Gaiłem ciągną się Alpy Gailerthalerskie do 2 800 m. wysokie; jest to wązka i długa skiba, złożona z wapieni tryasowych, pod któremi na stoku południowym ujawniają się warstwy paleozoiczne i krystaliczne. Dalej na południe wzdłuż prawego brzegu Gailu ciągnie się główny łańcuch Karnijski (2 670 m.), złożony z pa-leozoicznych łupków i wapieni; stanowi on dział wodny między systematem Drawy (Gaiłem) i rzekami płynącemi do Adryatyku (Piave, Ta gliameuto). Na jego przedłużeniu ku wschodowi ciągną się góry Karawanki między Drawą i Sawą, z których każda przepływa kotlinę: Drawa—kotlinę Klagenfurtu (Celowca) z jeziorem Wörther, Sawa—kotlinę Laibachu (Lubiany); fundament tych gór stanowią warstwy paleozoiczne, a na nich spoczywają warstwy tryasowe, stanowiące dziko poszarpane szczyty (do 2560 m.). Na południe głównego łańcucha Karnijskiego, za podłużną doliną górnego Tagliamento ciągnie się wapienny łańcuch Friulski ze szczytem Cridola (2 580), spadający ku nizinie weneckiej. Lewy dopływ górnego Tagliamentu, Fella, prowadzi poprzeczną duliną na północ do ważnego węzła kommunikacyjnego: tutaj, mianowicie, pod Tarvis, strumień Gailitz przerzyna się na północ do Gailu między głównym grzbietem Karnijskim i Karawankami; od źródeł Gailitzu prowadzi na południe przejście Predil (1 160 m.) do źródeł Isonzo, przytem przejścia od źródeł Gailitzu do źródeł Felli (Tagliamento) na zachód i Sawy na wschód są bardzo nizkie (800 i 850 m.). Tym sposobem powstaje ta krzyżownica dróg (po części żelaznych), łączących adryatyckie południe z północą, przedewszystkiem z ViHachem.—Por. Sievers Philipson „Europa. Eine allgemeine Lan-

W. N.

deskunde” 1897.

D.

is

Fig. 158.

Karniowski (herb).

Karniol, czyli Krwawnik, albo Karneol, jest to żółtawo-czerwony chalcedon (ob.), miuerał pokrewny z krzemieniem (ob.).

Karmowa ruda, ob. Karnie.

Karniowski, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, ręka zbrojna trzy żelazne gwoździe główkami do góry trzymająca. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie białe. Używany przez rodzinę małopolską Karniowskich,

z. w.

(„Encyklop. S. której jedna linia przeniosła się w osobie Jana około 1500 r. na Morawy, gdzie dotąd istnieje. — Paprocki „Zercadło”, list 445; Sieb-macher, IV. 11, 16.

Karniów, ob. Kierniów.

Karnisz (w architekturze), ob. Gzyms.

Karnkowscy, herbu Junosza, znakomity ród historyczny polski; nazwisko bierze od rodowej wsi Karn-ków, po dziś-dzień pozostającej w ich ręku. Pierwszą wzmiankę o K-ch napotykamy już w XIII w., co dowodzi wielkiej starożytności tego domu, mianowicie Aleksander hr. Przeździecki cytuje w „Pawle z Prze-mankowa” pod 1271 r. Mikołaja i Bodzantę z Karnkowa, braci, kasztelanów.—Karnkowscy wydali: 1-go arcybiskupa gnieźnieńskiego, księ-cia-prymasa i biskupa, 3 wojewodów i 13-u kasztelanów.— Znakomitszymi ich przedstawicielami są: Karnkowski Jan z Karnkowa, przydomku „Polak” alias „Polaczek”, kasztelan gnieźnieński, głogowski i międzyrzecki starosta (f d. 7 czerwca 1503 r., pochowany z pięknym nagrobkiem u oo. Dominikanów w Krakowie). Kasztelan był znakomitym rycerzem i wytrawnym jako senator znawcą spraw publicznych; służąc długo w młodości w wojsku cesarskiem, był przez Niemców przezwany „Polak”, lub dla małego wzrostu „Polaczek”. Powróciwszy do kraju, K. został wysłany w 1485 r. na pomoc Stefanowi, wojewodzie wołoskiemu, na czele trzech-tysięcznego wojska; w wyprawie tej złożył dowody nadzwyczajnego męstwa, w nagrodę czego w 1491 r. uczynił go król Jan Olbracht starostą głogowskim, a za zasługi położone na tern wybitnem stanowisku Jan Olbracht zamianował go kasztelanem lędzkim w 1499 r. Wysłany w r. 1500 przeciwko Dymitrowi, w. ks. moskiewskiemu, postrachem samym imienia swego sprawił, iż w. książę do Moskwy się cofnął z swem wojskiem; wyprawa ta przyniosła Karnkowskiemu w nagrodę wysokie miejsce w senacie—kasztelanię gnieźnieńską. W r. 1502 dostał starostwo międzyrzeckie, i w tymże roku pożyczył królowi Aleksandrowi, razem z Bwym synowcem, księdzem Janem, kanonikiem krakowskim, 3 tysiące dukatów z warunkiem, iż jeżeli król uchybi terminu, to kasztelanowi służy prawo zajęcia starostwa sanockiego z miastem i wszystkiemi wsiami do niego należącemi („Metryka Koronna”).— K. Jan z Karnkowa, synowiec poprzedniego (* w Żmigrodzie w r. 1472—f d. 2 grudnia 1537 w Raciążu, pochowany w katedrze włocławskiej), z kanonika gnieźnieńskiego, krakowskiego, płockiego, scholastyka sandomierskiego i proboszcza

go.

07

li

-■

zJ

'z-*

Skalmierskiego, biskup przemyski w roku 1527, a ostatecznie od r. 1531 biskup kujawski. Mąż wielkiej nauki i gorliwości o dobro Kościoła, cieszył się wielkiem poważaniem i względami u królów Jana Olbrachta, Zygmunta I i Zygmunta Augusta, tudzież u papieża Klemensa VIII, który wielokrotnie zasięgał rad jego i wskazówek w kwestyach dotyczących Polski (ks. Korytkow-ski). Bardzo wiele szczegółów zawierają do życia biskupa „Acta Tomiciana”.—K. Stanisław z Karnkowa, arcybiskup gnieźnieński, obacz niżej.—Z gałęzi starszej, wygasłej w połowie XVII stulecia, idącej od Jana, a zwanej kasztelańską, pochodzili: K. Jan z Karnkowa, brat prymasa, kasztelan lędzki w r. 1587.— K. Marcin z Karnkowa, syn Jana, brata arcybiskupa, dziekan gnieźnieński i łowicki, kustosz kujawski i kanonik krakowski, w r. 1605 prezydent trybunału koronnego, egzekutor testamentu swego wiekopomnego stryja prymasa. Zmarł w Krakowie w r. 1631, pochowany z nagrobkiem w katedrze na Wawelu.— K. Jan z Karnkowa, brat poprzedniego, a syn kasztelana Jana; przez stryja prymasa mianowany w r. 1597 kanonikiem gnieźnieńskim, nie czując powołania, zrzekł się kanonii w r. 1599 i, ożeniwszy się, zostawił córkę Dorotę za Zbigniewem Aleksandrem Kor-niaktem, herbu Krucini, przez którą liczne jej posagowe dobra przeszły po kądzieli w dom Potockich, Krasickich i Łaszczów. — Z gałęzi młodszej — zwanej Wojewodzińską, — idącej od młodszego brata prymasa, Piotra podkomorzego płockiego i starosty Dobrzyńskiego: K. D a d z i-bóg z Karnkowa, wojewoda derptski (dorpacki) 1613 r., syn poprzedniego. Zmarł w r. 1617 bezdzietny z Anną Gryzeldą Sobieską, rodzoną ciotką króla Jana III, wojewodzianką lubelską, która, owdowiawszy, zaślubiła hr. Jana Rozrażew-skiego, kasztelaua poznańskiego i krajczego w. korounego.—K. Piotr z Karnkowa, brat Antoniego, kasztelana kujawsko-radziejowskiego. O żeniony z Nakwaską, prowadzi linię istniejąca obecnie, której przedstawicielem jest K. Ignacy z Karnkowa, prawnuk poprzedniego, właściciel dóbr Karnków, które od 700 lat niespełna nie wyszły z rąk K-skich, ożeniony z hr. Pelagią Czaeką, córką hr. Feliksa i Zofii z hr. Le-dóohowskich. — Piękny przykład poszanowania tradycyi równości szlacheckiej daje nam ród K-skich, który, gardząc obcemi tytułami, o jakie ubiegało się wiele cliudopacholskich wobec nich rodzin, poprzestał na tytule szlachcica polskie-

Grryf.

Karnkowski Stanisław, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli społeczeństwa polskiego drugiej połowy XVI w. (* dnia 10 maja 1520 —f 8 czerwca 1603 r.), brał czynny udział w ówczesnem życiu politycznem i kościelnem, zajął także wybitne miejsce w ówczesnem piśmiennictwie. — K. pochodził z rodziny herbu Junosza, osiadłej w ziemi Dobrzyńskiej. Gniazdem jej była wieś Karnków. Imienia ojca na-pewno nie znamy. Matka była z domu Olszewska, herbu Lis. K. miał stryja, Jana, który długą służbą w kaucelaryi królewskiej dorobił się biskupstwa Kujawskiego. W r. 1539 spotykamy się po raz pierwszy ze Stanisławem, jako stu lentem akademii krakowskiej, tu kształcił się pod Royzyuszem, który w r. 1541 przybył do Polski. Stryj biskup w tym czasie umarł, i K został pozbawiony możnego poparcia.

Aa

I

te

Jjm

ML-

i::.:

mm

mi

vjSpij.

: aje -

•0-

Fig. 159. Pomnik grobowy prymasa S. Karnkow-skiego w kościele pojezuickim (dziś ewangielickim) w Kaliszu. (Podług rys. S Barcikowskiego).

W przeciągu kilkunastu lat następnych losy jego nie są dokładnie znane, jakkolwiek można mieć nadzieję, że przy wzrastają» ym u nas ruchu na polu wydawnictw historycznych rzecz ta się wyjaśni. Pewnem jest, że w młodości K. został pociągnięty przez naukę Lutra. Mogło się to stać najprawdopodobniej w Lipsku. W Lipsku przynajmniej w r. 1535 i w 1539 bawiło dwóch K-ich: Marcin i Jan. Z późniejszych zaś świadectw wiamy, że K. garnął się do luteranizmu razem ze swymi rówieśnikami, późniejszym biskupem Franciszkiem Krasińskim i Stanisławem Sędziwojem Czarnkowskim, z którym później miał się K. zetrzeć o arcybiskup-stwo Gnieźnieńskie. Na drogę prawowierności zwróciła zapewne K-ego podróż do Włoch. We Włoszech miał siedzieć w Perugii, uapewno zaś w roku 1547 uprawiał studya kanoniczne w Padwie, gdzie miał nawet z jednym Włochem do syć nieprzyjemną dla siebie historyę. W Padwie zapewne zyskał stopień doktora obojga praw, z którym wrócił do kraju, by w kancelaryi królewskiej dosługiwać się powoli zaszczytów. Kiedy naprawdę K. rozpoczął służbę publiczną, nie wiemy. Na sejmie bowiem r. 1576 mówi, że już od lat z górą trzydziestu służy Rzeczypospolitej. Być może, że do Włoch już wyjechał, mając jakiś urząd publiczny; tak samo nie jest pewną data, kiedy K. wstąpił do kancelaryi królewskiej. Z korrespondencyi Hozyusza z K-m widać, że jest w niej zatrudniony już od r. 1555, w charakterze zwykłego sekretarza. Sekretarze pobierali pewne płace, nie wielkie jeduak, jeśli z tern nie były połączone duchowne pre-bendy. K. w roli sekretarza starał się pilnie zasługiwać różnym dygnitarzom, chociażby z przeciwnych obozów. Starannie donosi Hozyuszowi o wszystkich nowinach, chociaż ten stosunek z Hozyuszem czasem się psuje i K. zamyśla nawet chwilowo o zupełnem przerwaniu korrespondencyi. Może być, że płynęło to stąd, iż K. równocześnie pilnie baczył uą utrzymywanie dobrych stosjnków z prałatami, podejrzanymi nawet o sprzyjanie heretykom, jak z Lubodziec-kim, biskupem chełmskim. Kanclerz Ocieski był z K-ego bardzo zadowolony, co jednak nie przeszkadzało, że sam K. w listach do Hozyusza zarzucał Ocieskiemu, że podpisuje akty, podsuwane przez notaryuszów, nie znając ich treści. Bezpośrednio Ocieskiemu K. nie podlegał, pra cował bowiem w kaucelaryi podkanclerzego Prze-rębskiego, z którym pozostawał w całkiem dobrych stosunkach, tak, że się tytułuje jego „fa-miliari8 ac domesticus”. Gdy dwór w r. 1556 wyruszył na Litwę, podążył za nim i K., i dłuższy czas spędził w Wilnie. Pobyt w Wilnie me bardzo mu się podobał: czuł się jak „w więzieniu” lub „na wygnaniu”. Zbliżył się wówczas jeszcze bardziej ze starym swym nauczycielem, Royzyuszem, pracującym równocześnie przy sądach kanclerskich. W korrespondencyi wspomina także Piekarskiego, spowiednika królewskiego, że mu swem towarzystwem ciężkie ch vile wileńskie osładzał. Często w tym czasie K. narzeka na służbę w kancelaryi. Chce ją nawet zupełuie opuścić, i trzeba całej per-swazyi Hozyusza, dowodzącego mu, że w ten sposób popsuje swą karyerę, żeby K-ego od tego zamiaru odwieść. Zły humor K-ego tłóma-czył fakt, że oczekiwane prebendy nie nadchodziły, i często go omijano przy ich rozdawnic-twie. Tłómaczyć to można po części tern, że K. miał wciąż tylko cztery mniejsze święcenia, i nie miał silniejszego poparcia przez związki rodzinne. Pierwszą jego prebendą była kanonia kollegiaty wieluńskiej, nie wiemy jednak, kiedy ją otrzymał. W r. 1557 został kanonikiem i w niedługim potem czasie scholastykiem gnieźnieńskim. W r. 1560 d. 8 marca otrzymał kanonię krakowską fundi Żyrawa i scholastryę łęczycką. W r. 1562 przybyła mu jeszcze ka nonia. Był także kanonikiem wileńskim. Równocześnie wzrastał K. w zaszczyty w samej kan-celaryi: d. 13 czerwca 1558 r. został referendarzem i niedługo potem wielkim sekretarzem, a więc faktycznym naczelnikiem kaucelaryi. W tym czasie już K. zdecydował się na stanowczy wybór pomiędzy świeckim lub duchownym zawodem. W grudniu bowiem 1564 r. otrzymał wszystkie wyższe święcenia. Już w tym czasie musiał K. mieć nadzieję na biskupstwo. Był w całej sile męskiego wieku, kierunek jego zapatrywań religijnych był określony, gdyż według jego własnych słów z wiekiem przyszedł „statek w sądzeniu”, i K. był jednym z najpra-wowierniejszych prałatów. Długa jednak szkoła w kaucelaryi królewskiej zrobiła swoje, i K. zawsze liczył się ze względami chwili, był nie tyle prałatem teologiem, ile prałatem prawnikiem i politykiem. Dał tego dowód w jednem z ważniejszych wystąpień politycznych, przed biskupstwem, kiedy wbrew nuncyuszowi i biskupom, uznawał w r. 1565 możność rozwodu Zygmunta Augusta z jego trzecią żoną, Katarzyną Austryacką. Wprawdzie szybko ze zdaniem swem się cofnął, gdy ujrzał stanowczą wolę po stronie Rzymu i biskupów, a chwiejność Zygmunta. — W r. 1567 umarł Mikołaj Wolski, biskup włocławski. Zawakowało więc jedno z pierwszych biskupstw polskich, które bez wielkich trudności otrzymał K., jakkolwiek był mu bardzo niechętny arcybiskup Uchański, dając nawet wyraz tej niechęci w korrespondencyi z nuncyu-szem.—K. objął biskupstwo w niezbyt świetnym stanie. Poprzednik jego, Wolski, wzorem kapłana nie był, polując nawet w dni uroczyste. Ante-cesor Wolskiego, Uchański, mniej jeszcze od niego dbał o biskupstwo. Pierwszą czynnością K-ego, jako biskupa, było odbycie wizyty kanonicznej. Reformacya w całej dyecezyi poczyniła wielkie postępy. Nie mówiąc już o Pomorzu, dotknęła silniej Brześcia Kujawskiego, Nieszawy, Radziejowa i Bydgoszczy. W Radziejowie usadowił się nawet kaznodzieja heretycki Andrzej. Klucz biskupi wolborski trzymał Andrzej Frycz Modrzewski. Widoczny był także zastraszający upadek obsługi kościelnej. Na-przykład przy starożytnej kollegiacie kruświckiej, dawnej metropolii biskupstwa, pozostało zaledwie dwóch księży. K. począł niezwłocznie radzić o naprawie tego stanu rzeczy.—Dla zabezpieczenia majątków biskupich zaprowadził urząd generalnego ekonoma. Dla przeciwdziałania he-rezyi w samym Włocławku ustanowił przy ka* tedrze zdolnego kaznodzieję w osobie mistrza Leonarda. Najważniejszym jednak krokiem było odbycie w marcu 1568 r. Synodu dyecezyal-nego, na którym K., uprzedzając decyezyę innych biskupów i samego króla, wystąpił w duchu uchwał soboru Trydenckiego. Uchwały tego Synodu wyszły drukiem w Kolonii 1572 r. Wspólnie z Kromerem wydał K. agendę, czyli rytuał, zastosowany do obrzędów rzymskich; książka ta była bardzo ważną, ponieważ z jednej strony usuwała szereg naleciałości, a nadto była konieczną wobec różnych zmian, wprowadzonych przez różnorodne sekty inowiercze. Wydał nadto katechizm. Wiele zdziałał także K. na polu odpowiedniego przyspasabiania kapłanów. Dawne szkoły katedralne dawały zanadto szczupły zasób wykształcenia, by wychodzący z nich księża mogli podołać zapasom z wykształconymi różnowiercami. K. urzeczywistnia pierwszy wyrażane już przedtem zamiary, zakładając we Włocławku seminaryum, zorganizowane odpowiednio do postanowień soboru Trydenckiego. Na utrzymanie seminaryum przeznaczył 600 zł., a nadto skłonił opatów do świadczenia rok-rocznie ofiar na rzecz seminaryum. Powietrze panujące w tym czasie we Włocławku nie pozwoliło się rozwinąć tej nowej instytucyi, która stanęła na nogi dopiero za biskupa Wo-łuckiego. Liczne pobudował kościoły za swojego biskupstwa. W Gdańsku kościół św. Wojciecha. W rodzinnem gnieździe, Karnkowie, postawił murowany kościół, jak niesie legenda, w ciągu 7 tygodni. Jemu zawdzięczają istnienie kościoły we wsiach biskupich Grabicy i Brodni, i kaplica w Ptrkowie. Za jego czasów rozpoczyna się odbieranie heretykom kościołów, w Szpitalu nad Wisłą w Boniewie, Piaskach, w Nowem, w Czczewie na Pomorzu, w Lalkowie, Brzozowie, Pucku i Gdańsku, gdzie w r. 1567 odebrał kościół dominikanów. W r. 1572, dla ożywienia ducha pobożności, podniósł zwłoki błogosławionego Ładysława z Gielniowa, konsekrował kilku biskupów. Dla pomocy w działalności biskupiej, przerywanej często sprawami publicznemi, dobrał sobie suffragana w osobie Macieja Wielickiego. Chcąc utrwalić byt suffra-ganów, darował im wieś biskupią Lubomin i kanonię kruszewicką fundi Giżyce. W dopełnianiu wizytacyi był bardzo skrupulatny, a księgę wizyt archidyakonów osobiście przeglądał, nazywając ją księgą swoich rachunków, z których na Sądzie ostatecznym musi zdać sprawę. W tych czasach jeździł K. parę razy za granicę swej dyecezyi lub kraju, z rozmaitemi po ruczeniami polityczuemi. W r. 1567 jeździł do Wiednia w sprawie królowej Katarzyny. Dochował się jeden utwór poetycki „Joannis Mylii”, dedykowany K-u jako posłowi do cesarza. W r. 1568 jeździł w poselstwie do Joachima II, margrabiego brandenburskiego. Jeździł do Elbląga na czele komissyi królewskiej, dla zbadania nadużyć protestantów przeciw katolikom. Pod koniec r. 1569 jeździł do Gdańska obok Sierakowskiego, Kostki, Firleja i Szubskiego. W r. 1570 przepisano miastu konstytucyę, zatwierdzoną później na sejmie tegoż roku, uchyloną jednak przez Batorego dla swej surowości.—W tym czasie K., pod niewątpliwym wpływem Commendo-niego, zabiera się do skupienia i zorganizowania pod względem politycznym duchowieństwa polskiego. Bezpośrednio po sejmie lubelekim K. skłonił swą własną kapitułę do wystąpienia z inicyatywą wobec innych kapituł w sprawie konieczności obrony praw i przywilejów duchowieństwa. W tym czasie utrzymuje K. ożywione stosunki ze znakomitym Wujkiem. Skłania go bodaj dopodjęcia przekładu biblii, a już niewątpliwie z jego-to zachęty powstały teologiczne pisma Wujka, jak „Postilla”. W tym czasie nie waha się K. wytykać nawet Zygmuntowi Augustowi jego swobodnego trybu życia. —Z chwilą zgonu Zygmunta Augusta rozpoczął się dla K-ego nowy okres życia, w którym nad obowiązkami pasterskiemi przemogło stanowisko polityczne bi-skupa-senatora. W oczach Rzymu był on upatrzonym głową partyi katolickiej. Jako mąż zaufania Rzymu i Commendoniego miał K. dużą przewagę nad innymi biskupami, miał jednak swe koło przyjaciół także świeckich, z którymi się liczy ł, jak wojewodów: sandomierskiego, poznańskiego i inowrocławskiego.—K. z początku w porozumieniu z nuncyuszem Porsico był za kandydaturą arcyksięcia austryackiego. Gdy jednak kandydatura ta napotkała energiczny o-pór szlachty, K. przez chwilę był skłonny popierać drugiego syna w. księcia moskiewskiego. Odstąpił jednak od tego zamiaru wobec stanowczego protestu Chodkiewicza. K. razem z biskupem chełmskim przeciwdziałał myśli Uchańskiego zwołania podczas burzliwego okresu elek-cyi synodu prowincyonalnego. Projekt ten groził seryo sprawie katolicyzmu. Za to protestanci na sejmie konwokaeyjnym, wobec prawie już pewnej kandydatury Henryka, dla obrony swych praw zawiązali konfederaeyę, t. zw. warszawską. Wszelkie prawdopodobieństwo przemawia za tern, że w sprawie uznania tej konfederaeyi przez sejm K. odegrał jedną z głównych ról. Są nawet poszlaki, że on był autorem pierwszego projektu konfederaeyi. Gdy jednak ogół biskupów wystąpił przeciwko myśli uznania konfederaeyi, K-emu nie pozostało nic innego, jak usunąć się na jakiś czas z Warszawy. Schlebiający szlachcie K. i starający się o zyskanie u niej popularności, po zwichnięciu planów habsburskich, stał się z kolei najgorliwszym zwolennikiem kandydatury Henryka Walezego. Po jego wyborze pozwolił sobie nawet na wysoce niewłaściwy krok, za który mocno był ganiony, mianowicie na wysłanie osobnego swego posła

Kocobuckiego do Paryża, wslad za oficyalnem poselstwem biskupa poznańskiego, Konarskiego. Na cześć Henryka napisał K. panegiryk. Więcej może interesuje broszura K-ego, wydana w r. 157 3 na podstawie doświadczenia zdobytego podczas pierwszej elekcyi, będąca dobrym wyrazem ówczesnej opinii. Tytuł tego pisma „Modus et ordo electionis novi Regis". Występuje w niej K. jako obrońca i propagator myśli, któ ra zdobyła sobie naówczas ogromną popularność, elekcyi „viritim”. Widzi w niej najmędrszy sposób i najmniej bezinteresowny wybierania króla. Według trafnego określenia Tarnowskiego, K. pisze o elekcyi mniej-więcej tak „jak Mickiewicz w Kursach Literatury Słowiańskiej: wszystko stało się cudownie, opatrznie, za łaską Bożą i sprawą Ducha Sw.”. Istotnie zdaje się, że K. z wyniku elekcyi był bardzo zadowolony. Sam pośpieszył na granicę kraju witać nowego króla-elekta i z nim razem przybył do Krakowa. Henryk nawzajem był dla K-ego naj-życzliwiej usposobiony, niejednokrotnie wyrażając mu swą wdzięczność za wyświadczone usługi.—To też jak grom z jasnego nieba spadła na K-ego wiadomość o ucieczce króla. K. należał do tych, co najgorliwiej gonili zbiega mil kilkanaście. Teraz na K-ego w znacznej mierze obruszył się gniew szlachry, wywołany krokiem Henryka. Dobrze to świadczyło o politycznym takcie K-ego, że to zrozumiał i umiał cofnąć się w zacisze swej dyecezyi i nie narzucać się opinii. K. podczas wybuchłych napo-wrót namiętności elekcyjnych oddaje się działalności kościelnej. Zwiedza pomorską część swej dyecezyi, w Gdańsku ustanawia katolickiego kaznodzieję, tworzy dla Pomorza osobny kon-systorz z oficyałem na czele, żeby skuteczniej walczyć z reformacyą.—Tymczasem jednak nie spuszcza z oka fali wypadków w kraju. Kieruje się zrozumianą przez siebie jedynie wśród biskupów zasadą, że „punkt ciężkości w państwie i społeczeństwie już spoczywa w stanie rycerskim, w szlachcie, i wkrótce począł rozmyślać, że niema innej drogi krótszej, jak ta, żeby biskupi podjęli staranie, obronę i opiekę praw publicznych przeciw władzy króla” (Wincenty Zakrzewski: „Jak badać dzieje Stefana Batorego”) Rządząc się tą zasadą, nie miał co robić K. ani w Stężycy, ani na konwokacyi październikowej r. 1575, ani na elekcyi warszawskiej w grudniu. Za to na zjeździe szlacheckim w Jędrzejowie K. się pojawił, jedyny z biskupów. W ten sposób, pierwszy z biskupów oświadczył się za kandydaturą Batorego i odrazu odzyskał całą utraconą popularność. Podobnie jak się miała rzecz z Henrykiem, tak samo postępuje Karnkowski z Batorym, starając się najbardziej do niego zbliżyć. Sie do niego posła. Prymasa i innych biskupów nakłania do uznania elekcyi Batorego. Nie ulega wątpliwości, że K. w tym czasie idzie ręka w rękę z twórcą pomysłu elekcyi „viritim”, Zamoyskim, oba z całą energią działają na rzecz Batorego. K. naglił Batorego do jakuajśpiesz-niej8zego przybycia do Polski. Odradzał mu wjazd do Krakowa podczas ostatnich dni Wielkiego tygodnia, żeby nie obrażać uczuć religijnych, tłómaczył mu znaczenie i .powagę obrządku koronacyjnego, którego, z powodu oporu prymasa Uchańskiego, sam dokonał, zdobywając w ten sposób dla biskupów włocławskich prawo koronowania króla pod nieobecność prymasa. — Ten obrót rzeczy sprawił, że teraz K. wysunął się na czoło duchowieństwa polskiego. Jego ini-cyatywie i staraniu przypisać należy dojście do skutku pamiętnego synodu prowincyonalnego duchowieństwa polskiego w r. 1577 w Piotrkowie. Z drugiej strony można jednak przypuszczać, że zwołanie synodu zawdzięczać należy także w niemałej mierze naciskowi ze strony króla, pragnącego wykołatać od duchowieństwa środki na złamanie Gdańszczan. Na tym synodzie, prócz całego szeregu drobniejszych spraw, powzięto historyczną uchwałę uznania ustaw soboru trydenckiego, z małeinj zmianami, zastrzeżonemi do potrzeb polskich. Wśród tych zmian najbardziej chodziło duchowieństwu o zniesienie zakazu łączenia w jednej osobie paru beneficyów. Względem króla synod okazał się powolnym, dzięki energii biskupa kujawskiego. Jeszcze przed synodem, wobec coraz bardziej zachodzącego w lata prymasa, wyłoniła się sprawa koadjutoryi. Nie była to rzecz łatwa, chociażby z zasadniczych względów. Rzym bowiem niechętnie i tylko pod największym naciskiem dawał się zmusić do uznawania koadjutoryi. Tu była rzecz o tyle skomplikowana, iż jeszcze w r. 1573 Uchański wydobył od Henryka Walezego uznanie koadju-torem późniejszego gorliwego stronnika Habsburgów, Stanisława Sędziwoja Czarnkowskiego, referendarza koronnego, starosty płockiego, członka jednego z najmożniejszych rodów wielkopolskich.— O K-im jako kandydacie na koadjutoryę już w r. 1576 myślał nuncyusz apostolski. Później sam tej myśli zaniechał, gdy się rozbiły stosunki między nim a K-im i zaczął najgorliwiej popierać Czarnkowskiego. K. jednak zbyt był pewny poparcia Rzymu i króla. To też Batory, na krótko przed śmiercią Uchańskiego, wymógł na nim unieważnienie koadjutoryi Czarnkow-skiego i uznania K-go. Rozpoczęto rokowania z Rzymem, które przerwała śmierć prymasa d. 5 kwietnia r. 1581. Teraz rozpoczęła się walka o arcybiskupstwo. Czarukowski razem ze swą rodziną poruszał niebo i ziemię, zabiegając o pro-tekcyę u dworu cesarskiego, przez Henryka Walezego, przez margrabiego magdeburskiego i pa-latyna Renu. Mieli oni także ciche poparcie Anny Jagiellonki, która już od dłuższego czasu była poróżniona z K-im. Wszystkie jednak starania Czarnkowskiego pozostały bezowocnemi: nie mógł on przeszkodzić temu, iż K. bezwłocznie wystąpił w roli następcy prymasa, wyprawiając komis-sarza królewskiego, Piotra Głogowskiego, który dnia 14 kwietnia tegoż roku, przedłożywszy kapitule nominacyę królewską, wezwał ją do obioru K-go na arcybiskupa. W tym wypadku opinia kapituły była po stronie życzeń królewskich i K. już 17 kwietnia został przez kapitułę wybrany na arcybiskupa. Zabiegi Czarnkowskiego miały jednak ten skutek, że przeciągnęły sprawę potwierdzenia K-ego w kuryi. Bullę „translations” otrzymał K. dopiero w styczniu r. 1582. Przedtem jednak objął już K. cały majątek arcybiskupi, prawdopodobnie dzięki swym dobrym stosunkom z młodymi Uchańskimi, z racyi czego był nawet przez nuncyusza posądzany o pakty symouialne, co ostatecznie dość jest prawdo-podobnem. Czarnkowski dtugo jeszcze miał przysparzać K-u kłopotów, ponieważ nie chciał ustąpić z klucza żnińskiego, w którym się mocno usadowił. Nie pomogły układy z Czarnkowskim z r. 1585 i 1588. Jeszcze w r. 1592 Czarnkowski występował ze swemi pretensyami do Żnina i K. żadnej stanowczej egzekutywy nie mógł przeprowadzić. K. długo się ociągał z oso-bistem objęciem rządów w dyecezyi. Ingres swój do katedry gnieźnieńskiej odprawił dopiero 21 kwietnia r. 1583. — Jednem z pierwszych zadań K-ego było obesłanie przez kapitułę razem z opatami dyecezyalnymi świeżo założonego trybunału koronnego. K. dbał niezmiernie o to, żeby trybunały były zawsze obesłane przez duchowieństwo, które tym sposobem było zabezpieczone od jednostronności wpływów świeckich szlacheckich w najwyższem sądownictwie. Duchowieństwo znowu kapitulne nie odrazu rozumiało doniosłość nowej instytucyi i nie kwapiło się wcale do ponoszenia nowych ciężarów, płynących z wysyłania delegatów. Obok trybunału K. poruszył sprawę fundacyi seminaryum duchownego w Kaliszu, dawniejszą już myśl Uchańskiego, na którą jednak skąpił funduszów. K. postanowił oddać to seminaryum jezuitom, stąd rzecz nieco się zwlekła i dopiero w r. 1585 udało się K-emu posunąć naprzód przy pomocy Posse wina. Kollegium jezuickie zostało założone w r. 1585, budowa obszernych dwupiętrowych gmachów dopiero w r. 1595, K. dbał jeszcze o utrzymanie w świetności kultu przy katedrze. Chcąc zapobiedz stałemu absentowaniu się członków kapituły i dla wzmocnienia obsługi duchownej przy katedrze, darował kapitule w r. 1583 rozległy klucz kamieński na Pomorzu. Później jednak żal mu się zrobiło tej darowizny i nie wprowadził jej w wykonanie, co dało powód do długich kwasów kapituły z arcybiskupem. Zamiast Kamienia nadał K. kapitule w roku 1591 dobra Gruczno i Kozielec w ziemi Pomorskiej, tudzież miasto Kwieciszewo z paru attynencya-mi. K. jako arcybiskup postępował często samowładnie, oglądając się tylko na siebie, co mu nawet szkodziło w opinii kościelnej. Nie liczył

BnoyU. Powie. Iluitr. Zen 970. T. XXXIV.

się nawet, jeżeli o niego chodziło, z postanowieniami soboru Trydenckiego, tak gorliwie przez siebie propagowanemi. Dał tego dowód, gdy, nie bacząc na zdanie kapituły, przeforsował na suffragana wybór Gniewowskiego; stąd przyszło do paktu prymasa z kapitułą, w którym K. musiał ustąpić i uznać prawo kapituły do przedstawiania mu trzech kandydatów, z których on miał prawo jednego wybrać i przedstawić do zatwierdzenia Rzymowi. Wreszcie w tym jeszcze r. 1583 odbył K. synod dyecezyalny, na którym obok spraw czysto administracyjnych radzono nad sposobami walki z reformacyą i, rzecz bardzo znamienna, obmyślano środki, zapobiegające uchylaniu się od płacenia dziesięcin. — Stopniowo jednak miał K. coraz mniej czasu do zajmowania się archidyecezyą. Stanowisko prymasa nakładało na K-ego cały ogrom obowiązków politycznych. W tej roli K. już nie dorósł do stanowiska, jakie zajmował dawniej. Ogromna ambicya i blask zdobytego dostojeństwa poozę-ści zawróciły mu głowę. Rozpoczęła się rywa-lizacya z Zamoyskim, któremu nie mógł K. darować zdobytego przezeń znaczenia. Ochłodły także stosunki z Batorym. Jaskrawym wyrazem tej zmiany stanowiska K-ego jest sprawa Zborowskich, w której dawny przyjaciel brata Samuela, wojewody sandomierskiego, K. zajął stanowisko bardzo dwuznaczne: K. razem ze swym przyjacielem, Solikowskim, odwodził króla od zwołania sądu nad Krzysztofem Zborowskim. Na sądzie sejmowym w r. 1585 w Warszawie K. przemawia za łaskawością, powołuje się ciągle na swój kapłański charakter, kiedy głosuje za wyrokiem potępiającym, płacze i wogóle czyni wrażenie człowieka działającego z przymusu a nie z dobrej woli. Z przejeżdżającym wkrótce potem gońcem cesarskim do Rudolfa cesarza wdaje się w poufne rozmowy; bierze go ze sobą do Skierniewic i tam K., dawny zwolennik elekcyi syna Iwanowego, daje folgę swemu niezadowoleniu z króla. Śmierć Stefana Batorego oddała K-emu na czas okresu elekcyjnego ster spraw publicznych w państwie. Okres ten charakteryzuje głównie walka Zborowskich z Zamoyskim. Prymas cały czas zajmował stanowisko pośredniczące, przechylając się z jednej strony na drugą. Początkowo bliższy był stronnictwu Zborowskich. Na sejmie konwokacyj-nym, zwołanym przez siebie na dzień 2 lutego r. 1587, K. okazał się o tyle słabym, że dozwolił na oficyalne przesłanie Zamoyskiemu uchwał, przeprowadzonych przez Zborowskich, odejmujących mu na czas bezkrólewia buławę hetmańską, oddanie go pod sąd i palenie dzieł Heiden-steina. Natomiast Konfederacya Warszawska z d. 7 marca tegoż roku odbyła się bez udziału K-go Dnia 80 czerwca rozpoczął się sejm elekcyjny; K. dobywał wszystkich sił, żeby pogodzić obydwa stronnictwa, a przynajmniej, by nie dopuścić do orężnego starcia. Zborowscy byli za

110

kandydaturą austryacką, oświadczał się za nią pod wpływem Rzymu i nuncyusza także K., jednak tylko prywatnie. Zborowscy, widząc ehwiej-ność K-ego, a nawet możliwość przechylenia się jego na stronę Zamoyskiego, powzięli śmiały zamiar porwania prymasa z bernardyńskiego klasztoru. Jednak Zamoyski się o tern dowiedział i do tego nie dopuścił, wyzyskując nadto ten krok do wywarcia pressyi na prymasa, by oświadczył się za Zygmuntem, ku czemu prymas i dawniej okazywał się skłonnym ze względu na pokrewieństwo Zygmunta z Jagiellonami.

wiem ta sprawa wybuchła na sejmie r. 1592, K. nadspodziewanie stanął po stronie Zamoyskiego i tak ostro przymawiał królowi, że aż go ten upomniał. Broniąc jednak powagi królewskiej, K. nie dopuścił do śledztwa i sejm nie wydał żadnych rezultatów.—Gdy w r. 1593 Zygmunt wyjechał do Szwecyi, K. w charakterze interrexa odmówił cesarzowi Rudolfowi pomocy przeciw Turkom. Samemu wyjazdowi króla był przeciwny, głównie ze względu na doświadczenie, odcierpiane na własnej skórze po ucieczce Henryka. Zdanie swe umotywował w osobnej broszurze, w tymże roku wydanej w Poznaniu. — Też same obowiązki spadły na K-ego w r. 1598: miał wówczas prymas zaprzątniętą głowę sprawami tatarskiemi, o które znowu się poróżnił z kanclerzem Zamoyskim. Sprawy publiczne zajmowały go w wysokim stopniu do końca życia i jeszcze podczas ostatniego sejmu przed swą śmiercią w r. 1601, nie mogąc już osobiście z powodu choroby w nim uczestniczyć, przynajmniej drogą ożywionej korrespondencyi wływał na tok wypadków. Podczas panowania Zygmunta III konsekwentnie prowadził walkę z reformatorami o tyle płodniejszą, iż miał teraz pewne poparcie w królu. Energicznie odradzał Bzlach-cie wielkopolskiej udział w zjeździe protestantów w Radomiu w r. 1591, za co na niego spadły tam gromy strasznego oburzenia. Stanowisko K-ego, odmawiającego prawa bytu tego rodzaju zjazdom, było o tyle trudniejszem, że on sam swojego czasu zwołał był przecie zjazd do Koła dla radzenia o walce skutecznej z refor-macyą. W legacyi, rozesłanej z powodu zjazdu radomskiego na sejmiki deputackie Wielkopolski, nazywa też K. zjazd Kolski koniecznością, radzącym zaś w Radomiu protestantom grozi generalnym zjazdem katolików. Na samym zjeź-d;zie w Radomiu porządnie obmawiano arcybiskupa, przypominając mu, że dwakroć sam zgadzał się na konfederacyę warszawską z r. 1583. Jeden z mówców radził nawet K-emu, by wskrzesił jednego ze zmarłych swych przeciwników, jeżeli chce tych pretensyj dochodzić.—Wielkie zasługi położył K. w reorganizacyi stosunków kościelnych swojej archidyecezyi. Po synodzie z r. 1583 przeprowadził K. szereg niezbędnych reform, dążących do zorganizowania duchowieństwa i ustalenia jego stanu posiadania. Tak na kapitule generalnej w roku 1586 wydano u-chwałę, polecającą spisanie inwentarza w dobrach arcybiskupich i opis wszystkich benefi-cyów. Dopilnowywać jednak tych różnych postanowień K. nie był w stanie, skoro w r. 1587 kupituła skarży się przed nim, że nie zniewala do opisywania beneficyów. Nawzajem arcyb. żądał od kapituły, żeby wymagała od kleryków egzaminów, przy święceniach. Wogóle K. żył

D. 19 sierpnia prymas nominował królem Zygmunta i przez to w wysokim stopniu naraził się Rzymowi. K. już później wiernie Zygmunta popierał, w wojnie z Maksymilianem wsparł go własnym hufcem. Trzymał się także pacyfika-cyjnej polityki względem Zborowskich i wyjednał dla wszystkich stronników austryackich przebaczenie na sejmie koronacyjnym r. 1588.

Po tej krótkotrwałej zgodzie z Zamoyskim K. napowrót rozpoczął z nim niesnaski. Powoli król przeciągnął go na swoją stronę i K-emu głównie zawdzięczał Zamoyski, iż na sejmie r. upadł jego projekt ustanowienia pewnej normy elekcyi królów. Powtórzyło się to znowu w r.

1590. Starzejący się K. dał się tak dalece uwieść staremu stronnikowi Maksymiliana, Stanisławowi Górce, wojewodzie poznańskiemu, iż zupełnie bezprawnie, na własną rękę, bez wiedzy króla zwołał zjazd wielkopolski do Koła na dzień 10 sierpnia r. 1590, na którym zniesiono pobór, uchwalony przez ostatni sejm wobec grożącej wybuchem wojny tureckiej i ograniczono niedawno rozszerzoną władzę hetmańską, zobowiązując hetmanów na czas bezkrólewia do składania przysięgi senatowi. Stosunki osobiste K-ego z Zamoyskim tak dalece były popsute, iż senatorowie musieli ich zobowiązywać przed sejmem, by sobie publicznie nie nagadali inwektyw. Nie ulega wątpliwości, iż Zamoyski także zazdrościł K-emu znaczenia i wpływów, jakie dawało stanowisko prymasa podczas nieobecności króla. A właśnie ta rola parę razy przypadła K-emu, nie licząc bezkrólewia po śmierci Batorego, z powodu wyjazdów Zygmunta, raz dla widzenia się z ojcem, Janem III do Rewia, w kwietniu r. 1589, to znowu w r. 1593, kiedy Zygmunt wyprawił się do Szwecyi dla objęcia królestwa. Tem stanowiskiem K. tłó-maczy się fakt, iż Zamoyski pisał w r. 1598 do Krzysztofa Radziwiłła, iż nasi przodkowie zawsze się strzegli „interreges et proroges”. Skarżył się także Zamoyski, iż prymas często postępuje samowolnie, nie oglądając się na kon-stytucyę. K. rzeczywiście był zupełnie opanowany przez króla. Dał mu nawet ślub z Anną arcyksiężniczką w r. 1592 bez wiedzy sejmu. Zdaje się jednak, że K. nie wie- w zupełnej zgodzie z kapitułą i często pozwalał dział o tajnych konszachtach Zygmunta III o ko- sobie na arbitralne wobec niej postępowanie, ronę polską z Ernestem austryackim. Gdy bo- Tak np. dla pertraktacyi w sprawach czysto du-

chownych przysyłał często do kapituły świeckich pełnomocników. W r. 1579 odbył K. synod dyecezyalny w Łęczycy, na którym określono obowiązki arcybiskupa jako prymasa, obowiązki arcbpa i biskupów, powzięto uchwały o reformie kleru i zakonów. Wobec wzrastającej władzy biskupów kapituły okazywały się niechętne i zimne dla wzrastających żądań biskupów. W r. 1590 kapituła nie chciała zgodzić się z arcybiskupem, który chciał bez udziału kapituły osądzić jej członka, kanonika Rembielińskiego, jakkolwiek sposób jego życia nie był godny księ

dza. W r. 1592 K. odbył wizytę kanoniczną klasztorów swojej dyecezyi. W r. 1593 zwołał synod dyecezyalny w Łowiczu, na którym zapadło interesujące dla dzisiejszych historyków postanowienie, obowiązujące każdego proboszcza pod karą 10 grzywien do prowadzenia ksiąg kościelnych celem zapisywania chrztów, ślubów i pogrzebów. Odpowiednie wzory rozesłano, — W r. 1600 zawarł układ z kapitułą co do ju-rysdykcyi arcybiskupiej nad członkami kapituły, przestrzegany do najnowszych czasów. Wogóle w ostatnich paru latach K. rozwijał ogromną czynność na polu kościelnem. Jeszcze w połowie czerwca r. 1602, stojąc już prawie nad grobem, zjechał do Gniezna. Sprowadziła go potrzeba odprawienia synodu dyecezyalnego, który odbył po kolei w Gnieźnie, Kaliszu i Łowiczu, żeby nie trudzić duchowieństwa parafialnego dłu-giemi i kosztownemi podróżami. Uchwały tego synodu tyczyły się głównie obowiązków pasterskich i dyscypliny duchownej. Ostatnie kilkanaście lat swego życia zaznaczył K. całym szeregiem dzieł miłosierdzia, nacechowanych jednak dążnością do wzmocnienia w ten sposób katolicyzmu. Prócz fundacyi seminaryum w Kaliszu, pod koniec życia spostrzegł się, że źle zrobił, nie osadzając seminaryum w centrum dyecezyi, w Gnieźnie. Powziął więc zamiar założenia drugiego seminaryum w Gnieźnie i tylko śmierć nie pozwoliła mu urzeczywistnić tego zamiaru. W r. 1587 w Piątku uposażył bractwo literackie, jedno z pierwszych w Polsce. Celem jego było skupianie świeckich żywiołów w pracy antyreformatorskiej. W r. 1596 utworzył przy kolle-gium jezuickiem, założonem przez siebie w Kaliszu, bursę na 100 uczniów, z czego dwie-trze-cie miało być ubogiej młodzi szlacheckiej, jedna trzecia zaś pochodzenia plebejskiego. Przeznaczył na to kapitał 33 000 zł. W r. 1601 funduje szpital w Łęczycy, cały żywy inwentarz dóbr arcybiskupich zapisał swoim następcom, tak, że w ten sposób zapobiegł gorszącym kłótniom, mającym zawsze miejsce pomiędzy rodzinami zmarłych arcybiskupów a ich następcami. Nepotyzm był mu obcy i K. żadnego majątku nie zostawił. Wprawdzie dużo wydawał na siebie, prowadząc dwór nadzwyczaj okazały i prawdziwie królewski. Na czele dworu stał marszałek, po nim szli podkomorzowie, podstoli, podczaszy,

kraj czy, kuchmistrz, koniuszy, ekonom dworu, sekretarz tajny, podskarbi, kanclerz, a nadto cały szereg prałatów domowych. Ludźmi umiał się otaczać i ich sobie dobierać. Z tych prałatów domowych wyszedł szereg biskupów, jak: Pstrokoński, Bernard Maciejowski, Jan Tarnowski, Wojciech Baranowski, Maciej Łubieński, Wawrzyniec Gembicki, Adam Nowodworski, Piotr Tylicki. Była to duchowna szkoła prymasa, znakomitością nazwisk świadcząca, jak szeroki wpływ wywierał K. i ilu sobie i jakich uczniów wykształcił.—Obracali się na tym dworze nietylko wybitni prałaci. Szczególny pociąg miał K. do ludzi pióra. Blizkie stosunki utrzymywał ze Skargą, który z inicyatywy jego napisał dzieje Kościoła powszechnego; tejże inicyatywie zawdzięczał swą działalność literacką Wujek. Sam K. prócz publicystyki cenił historyę. Na jego to dworze nabrał zapewne do niej zamiłowania Solikowski. Pisarze kościelni, jak Nowodworski i Jakób Górski, prawie każde swe dzieło dedykują K-emu, jak wielu protegowanych przez K-ego jezuitów. W szeregu utworów poetyckich Roy-zyusza K. poczesne zajmuje miejsce, mając sobie poświęcone kilkanaście wierszy; człowiek pióra, K. cenił naukę, czego dowód mamy chociażby w tern, że posiadał wcale bogatą bibliotekę, z której poszczególne rękopisy błąkają się po świecie, jak jeden z rękopisów Ossolineum we Lwowie, obejmujący streszczenie kilkunastu woluminów Tomicyanów. W jego ręku był też rękopis zawierający „Conciones” z r. 1537,— dowód, że K. historyę własnego społeczeństwa w. XVI studyował z samych źródeł, przykład godny naśladowania i dzisiaj.—Ogólny obraz działalności K-ego przedstawia się imponująco i jego zasługi około wzmocnienia katolicyzmu w Polsce są ogromne. Jest też K. niewątpliwie po Oleśnickim najznakomitszym przedstawicielem episkopatu polskiego, działającego na arenie politycznej w przeciwstawieniu do współczesnego Hozyusza. Jako człowiek był nieodrodnem dzieckiem ówczesnej Polski szlacheckiej. Gwałtowny, zmienny często, skłonny do kompromisów nawet z protestantami, na zawsze przechował cechy człowieka służącego długo przy dworze w kapcelaryi. Osobista ambicya była górującym czynnikiem w jego życiu. Miało to i swoje dobre dla katolicyzmu cechy, ponieważ K. ciążył zawsze tam, dokąd prowadził obrót rzeczy i szala wypadków i nie pozwolił nigdy na skompromitowanie polityczne episkopatu w oczach ogółu szlacheckiego, jak tego dowiódł w najwyższym stopniu podczas elekcyi Batorego. Długi jest spis rzeczy wyszłych pod jego imieniem, napisanych i wydanych, bądź przez niego, bądź z jego rozkazu: 1) najwcześniejsze są „Napominania dla plebanów”, mające w XVI w. trzy wydania w latach 1568, 1570 i 1577; 2) „Constitutiones in Dioecesali synodo Vladislaviensi editae A. 1572”;    3) „Fama posthuma Sigismundi Regis

st. z.

iterum récusa”; 4) „Modus et ordo electionis novi Regis” A. 1573. Cracoviae; 5) „Ad Henricum Panegyricus” 1575, mający parę wydań w Krakowie i Paryżu. Panegiryk ten wyszedł także we francuskiem wydaniu. 6) „Oratio 1574 in Senatu habita”. W mowie tej K. zwraca się przeciw konfederacyi, która, jego zdaniem, wniosła niesnaski. — Podawał nawet w wątpliwość, czy „pacta conventa” ułożone były jednomyślnie. 7) „De jure provinciali terrarum Russiae, dedic. Heinrico Regi”, Cracoviae 1574;    8) „Epistolae

illustrium virorum”, Cracoviae 1578. Ogłosił tu K. część korrespondencyi swej własnej, przeważnie z Hozyuszem. Rzecz oddająca dziś jeszcze usługi historykom w braku obszerniejszych wydawnictw. Współcześni zarzucali K-emu, że zrobił to dla własnej chełpliwości; 9) „Consti-tutiones synodi Gneznensis” Cracoviae 1579; 10) „Constitutiones et décréta condita in provinciali synodo Gneznensi quam... Petricoviae ha-buit a. 1589”, Pragae 1590. Ciekawą jest hi-storya, dlaczego te konstytucye drukowane w Pradze. Oto K , przesyłając urzędowy protokół do Rzymu, uradzony za zgodą obecnych biskupów, samowolnie go poprawił. Biskupi więc, odbierając bulle konfirmujące uchwały synodalne, tych uchwał nie przyjęli. W szczególności odmówili uznania poprawkom K-ego bpi: krakowski, płocki, przemyski, chełmski i kujawski. K. jednak nie zważał na protestacye biskupów, lecz ustawy w Pradze wydrukował. W rezultacie uchwały synodu straciły moc obowiązującą i nie weszły do nowego zbioru prawa kościelnego, ułożonego pod arcybiskupem Wężykiem; 11) „De prima-tu senatorio Regni Poloniae ...Tractatio” Posna-niae 1593. W traktacie tym broni K. godności i praw prymasa w Polsce, nie uznawanych przez różnowiereów; 13) „Sententia o odjeździe króla J. Mości do Szwecyi na sejmie warszawskim r. 1593”. W piśmie tern broni K. stanowiska, jakie zajął przeciw wyjazdowi króla, i dowodzi, że ten opór płynął z jego przywiązania do własnego kraju; 13) „Exorbitancye i naprawa Koła” A. 1596; 14) „Kazania o dwojakim Kościele”, Kraków 1596; 15) „Messyasz albo kazanie o upadku rodzaju ludzkiego”, dedykowane Zygmuntowi III. Jest to jedno z lepszych pism K-ego dla czystości i siły języka; 16) „Instrukcya na sejmiki elekcyey deputackiej 1598” z nieokreśloną datą roku; 17) „Oratio in Comitiis Varsaviensibus”;

18) „Powinności bractwa Bożego Ciała w Uniejowie”; 19) w r. 1601 w Krakowie i Piotrkowie „Processus supplicationum pro bello Livonico”; 20) „Euchary8tya”, Kraków 1602; 21) „Synodi Gneznensis ordinationes” Cracoviae et Petricoviae, A. 1602; 22) „Katechizm rzymski” Kalisi, Wolrab, A. 1603. Pisma K-ego dzielą się więc na dwie grupy. Pierwsza należy do typu ulotnych pism politycznych, w których mu głownie chodzi o u-sprawiedliwienie lub umotywowanie własnego postępowania, lub o polecenie własnej osoby. Nie był więc K. myślicielem politycznym. Tak samo często praktyczne ma znaczenie serya pism duchownych. W nich na uwagę zasługuje fakt, że K. rozumiał znaczenie druku i wszystkie swe ważniejsze postanowienia kościelne tą drogą popularyzował. Rozpowszechnienie katechizmu i praktycznych wskazówek dla duchowieństwa parafialnego jest jego niewątpliwą zasługą. K. umarł w Łowiczu 8 czerwca r. 1603. Zwłoki przewieziono do Kalisza i pochowano 17 lipca w fundowanym przez K-ego kościele jezuitów. Kapituła wystawiła mu dwa pomniki: jeden w Gnieźnie, drugi w Kaliszu. Po dziś-dzień jeszcze pozostał w ręku kapituły fundusz 50000 zł., zapisany przez K-ego bursie kaliskiej, z której są dziewięciu gimnazyalistom nadawane stypendya. O K-im najobszerniej pisał Korytkowski w „Arcybiskupach Gnieźnieńskich” (tom III). Na tej pracy przeważnie oparty powyższy artykuł. Dokładną charakterystykę K-ego jako polityka i człowieka dał Wincenty Zakrzewski w pracy „Jak należy badać dzieje Stefana Batorego”. Wspomina o nim często Wierzbowski w swych „Uchańściana” i „Hosiana”: zawierają one dużo materyału w listach i opiniach nunoyuszów o Karnkowskim. Listów jego dużo jest po różnych bibliotekach; w Gnieźnie jest parę tomów jego korresponden-cyj z kapitułą. Każdy dyaryusz od r. 1568 mówi o K-im. Dużo miejsca poświęca K-emu Liu-bowicz w „Naczało katoliczeskoj reakcii w Pol-sze”, zwłaszcza jeżeli chodzi o wypadki z roku 1573. Charakterystykę K-ego jako pisarza politycznego daje Tarnowski w dziele: „Pisarze polityczni XVI w.” t. II. Szereg szczegółów o działalności b-piej K-ego zaczerpnęliśmy z artykułu Ks. Chodyńskiego w „Encyklopedyi Kościelnej”, Dokładne wykazy pism K-ego znajdują się w Bibliografii Estreichera i u Korytkowskiego kościelne.—Por. także Wierzbowskiego „Bibliografia critica seculi XVI”, w której jest wiele pisemek dedykowanych K-emu.

Earnobat, miasteczko w Rumelii wschodniej, na północo-wschód od Jambolu, 220 m. nad poziomem morza, stacya kolei Jambol-Burgas, liczy przeszło 5 000m-ców, pochodzenia przeważnie bułgarskiego. W w. XIII było stolicą drobnego lenniczego państewka bułgarskiego.

Kamowicz Eugeniusz, pisarz rossyjski (* r. 1823 we wsi Łupondinie pod Jarosławiem— f 1885 w Petersburgu), otrzymawszy w domu wychowanie bardzo staranne, skończył potem kurs nauk w instytucie pedagogicznym w Petersburgu i został nauczycielem języka greckiego w gim-nazyum kałuskiem, a potem dyrektorem kancela-ryi kuratora wileńskiego okręgu naukowego. R. 1859 wziął dymissyę i osiadł w Petersburgu, gdzie był do końca życia dyrektorem komitetu więziennego. Od r. 1860 zaczęły ukazywać się w rozmaitych gazetach i czasopismach bardzo liczne jego artykuły przeróżnej treści: publicystyczne, prawnicze, historyczne, krytyczne i bel-

B.

prawa.

letrystyczne. W 1861—62 wydawał tygodnik p. t. „Mirowoj pośrednik”; od r. 1865 do 1871 był stałym współpracownikiem gazety „Gołos”; w 1875—76 redagował „Birżewyja wiedomosti”; w 1881 — 82 dziennik „Odgołoski”. W ostatnich leciech zajął się wyłącznie historyą, drukując artykuły swoje w czasopismach: „Istoriczeskij Wiestnik”, „Niediela”, „Russkaja myśl”, „Na-rodnaja szkoła” i „Now”\ Wymieniamy z prac jego najważniejsze: „Ob obrazowanii jewrejew w Rossii” (1857); „O krjepostnom prawie w Pol-sze” (1858); „Rimskije papy w byłoje i nasto-jaszczeje wremia” (I860); „Oczerki starinnago byta Polszi” («Sowremiennik» 1860, 61 i 63 r.) „Zamieczatieluyja bogatstwa czastnych lic w Rossii” (1874); „Maltijskije rycari w Rossii” (1880); „Cesarewicz Konstantin Pawłowicz” (1876, «Rus-skaja Starina»); Lubow’ i korona”, romans historyczny z czasów Anny Joanówny (1879) i inne.

Karnutowie, lud celtycki w Starożytności, ob. Carnutes.

Karny środek. I. Środkiem karnym nazywa się każda postać zewnętrzna dolegliwości, którą z woli państwa i w drodze przymusu zewnętrznego sąd może kazać ponosić przestępcy tytułem kary. Wiadomo, że wnętrze człowieka samo przez się usuwa się z pod rządów prawa. Zniewalać więc przestępcę do ponoszenia pewnej dolegliwości może państwo tylko przez wyrządzenie mu jakiegoś uszczerbku w zakresie tych jego interesów, które znajdują się pod panowaniem prawa i dopuszczają ścieśnienia w drodze przymusu zewnętrznego.—Widać z tego, co powiedziano wyżej, że środek karny musi być zawsze zamachem ze strony państwa na jakiś interes ludzki, dający się naruszyć w drodze przymusu zewnętrznego. Takiego naruszenia zaś, prócz samego życia człowieka, dopuszczają jego ciało, wolność, majątek, uprawnienia i cześć. Każde zatem upośledzenie ma-teryalne człowieka w zakresie któregokolwiek z sześciu wymienionych wyżej interesów nadaje się do tego, aby faktycznie módz służyć państwu za środek karny. Nie znaczy to jednak, aby każde takie upośledzenie miało posiadać kwalifikacyę do wytwarzania sprawiedliwego środka karnego. Kwalifikacya ta bowiem zależna jest jeszcze od posiadania przez środek karny pewnych dodatkowych przymiotów, o których trzeba nam teraz pomówić.

IL Kw a I if i k acy ą prawną środka karnego nazywamy jego zdolność do czynienia zadosyć wymaganiom prawa. Zdolność tę posiadać będzie środek karny wtedy, gdy potrafi utrzymać się w zgodzie 1) z istotą kary, 2) jej celem, i 3) naturą organów, powołanych do jej wymierzania.

ad 1. Ze względu na istotę kary, trzeba, aby środek karny stał się narzędziem możliwie najsprawiedliwszego odwetu za przestępstwo. Na to zaś środek karny powinien być a) osobisty, t. j. tego rodzaju, aby z natury swojej nie musiał dotykać nikogo innego, prócz samego przestępcy; b) odpowiedni winie, t. j. dopasowany należycie nietylko do strony zewnętrznej popełnionego czynu, ale także do uwydatniającego się w tymże charakteru jego sprawcy; c) podzielny, t. j. taki, aby, nie zmieniając swojej jakości, mógł dopuszczać różnego wymiaru; wreszcie d) powszechny, t. j. dający się stosować do wszystkich obywateli, winnych odnośnego przestępstwa, nie zaś tylko do tych jego sprawców, którzyby należeli do pewnych niższych lub wyższych warstw społecznych.

ad 2. Ze względu na cel kary, środek karny będzie tern sprawiedliwszy, im w wyższym stopniu potrafi służyć za narzędzie do odstraszania od przestępstw i do poprawy winowajcy. Środek karny, całkiem niezdatny do osiągania żadnego z dwóch wskazanych wyżej celów, nie mógłby, oczywiście, odpowiadać wymaganiom

ad 3. Z uwagi na charakter organów, powołanych do orzekania o karze, pożądaną jest rzeczą, aby środek karny był a) odwołalny i b) wynagradzalny. Odwołalność środka karnego pozwala powstrzymywać dalszy bieg kary i umniejszać złe skutki pomyłki sądowej. Wynagradzalność dopuszcza naprawę krzywdy, którą dla osoby niewinnej stała się kara już odcierpiana. Ta naprawa będzie mogła polegać tylko na pewnej odpłacie, t. j. na przyznaniu powyższej osobie jakiejś korzyści, wzamian za szkodę, poniesioną przez nią wskutek kary. 0-bowiązek państwa do wynagradzania osób, niewinnie skazanych na karę, unormowany został w Austryi ustawą z d. 16 marca r. 1892, we Francyi ustawą z d. 8 czerwca r. 1895.—Patrz co do tej kwesty i Krzymuski w „Gaz. Sąd. Warsz.” 1893 i w „Revue pénitentiaire” (Paryż 1894, p. 806), tudzież Gaston Péan „L’erreur judiciaire” 1895.

III. Różne mogą być środki karne, a dzielić je przyjęto na pewne kategorye, z uwagi A) na ich surowość, B) na ich dotkliwość moralną, G) na stopień ich samodzielności i D) na charakter dobra przez nie naruszonego.

A. Ze względu na surowość środków karnych wytworzyły się w prawie karnem dwa systemy klasyfikacyjne: dwuczęściowy i trzyczęściowy. Pierwszy system spotykamy w prawie rzymskiem (poenae capitales i non capitales), niemieckiem (peinliche i nichtpeinliche Strafen), a dzisiaj w tych kodeksach, które dzielą przestępstwa, co do kwalifikacyi kryminalnej, tylko na dwie kategorye. Tu należą kary główne (za przestępstwa sensu stricto, czyli za zbrodnie) i poprawcze (za wykroczenia) kodeksu rossyjskiego, kary za de-litti i m contravenzioni kodeksu włoskiego, a także kary za zbrodnie i kary za występki i przekroczenia kodeksu austryackiego, gdyż w myśl tego ostatniego ustawodawstwa dystynkcya między występkami (Vergehen) a przekroczeniami (TJe-bertretungen) posiada wyłącznie znaczenie proceduralne (por. Krzymuski „Wykład prawa karnego” t. I JM. 244, t. II JM° 419).—Drugi system jest pochodzenia francuskiego i odpowiada przyjętemu przez prawo francuskie podziałowi przestępstw na zbrodnie (crimes—peines afflictives ou infamantes), występki (délits—peines correctionnelles) i przekroczenia (contraventions—peines de police). Podobny system spotykamy w kodeksach belgijskim i niemieckim.

B. Ze względu na dotkliwość moralną środków karnych, przyjęto odróżniać kary sromotne i niesromotne, odpowiednio do podziału przestępstw na hańbiące i niehańbiąoe. Według najbardziej utartego poglądu hańbiącemi zowią się przestępstwa, popełnione z nizkich pobudek, a niehańbiącemi — przestępstwa, wypływające z pobudek, nie zasługujących na pogardę. Ponieważ najczęściej tym ostatnim charakterem odznaczają się przestępstwa przeciwko u-strojowi politycznemu państwa i prawom politycznym obywateli, czyli t. zw. przestępstwa polityczne; przeto wytworzyła się opinia, jakoby przestępstwa polityczne musiały zawsze należeć do przestępstw niehańbiących. Opinia ta wydaje nam się niecałkiem trafną. Naszem zdaniem przy podziale przestępstw na hańbiące i niehańbiące trzebaby uwzględniać tylko kwali-fikacyę etyczną pobudki, niezależnie od pytania: czy, ze względu na charakter dobra napadniętego, odnośne przestępstwo okazałoby się pospo-litem lub politycznem. Np. przeniewierstwo dla wyciągnięcia kogoś drugiego z całkiem niezawinionej biedy uznalibyśmy za przestępstwo pospolite niehańbiące, a agitacye zbrodnicze przeciwko władzy publicznej, przedsięwzięte w widokach ambicyi osobistej, uważalibyśmy za przestępstwo polityczne hańbiące. Oprócz tego mniemamy, że przyjęta powszechnie podstawa dla podziału przestępstw na hańbiące i niehańbiące wymagałaby tej jeszcze poprawki, aby tytułem do uznania jakiegoś przestępstwa za niehańbiące stawała się dopiero szlachetność pobudki, nie zaś już to, iżby ta ostatnia nie należała do uczuć, wstyd człowiekowi przynoszących.—Z u-stawodawstw najsystematyczniej przeprowadza kodeks francuski podział kar za zbrodnie na sromotne i niesromotne. Do pierwszych zalicza on karę śmierci, roboty przymusowe dożywotne i czasowe, oraz ciężkie więzienie (réclusion); do drugich—deportacyę, osadzenie w twierdzy (détention) i wygnanie (bannissement). Inne kodeksy (np. kod. niemiecki i projekty austryackie) wprowadzają tylko podział kary więziennej za zbrodnie i występki na sromotną (kryminał czyli t. zw. Zuchthaus, i więzienie za występki, zwane Gefängniss) i niesromotną (twierdza czyli Festungshaft, a według projektów austryackich więzienie stanu — Staatsgefängniss). — W ostatnich czasach kwestya podziału kar na sromotne i nie-sromotne stała się przedmiotem bardzo pouczających referatów w paryskiej „Revue pénitentiaire” (1896, str. 830 — 855, 1099 —1118; r. 1897 str. 144—187). Referat prof. Krzymuskie-go co do tej kwestyi patrz tamże r. 1897 str. 170—175.

C. Z uwagi na stopień samodzielności środków karnych, przyjęto je dzielić na kary główne, kary dodatkowe i skutki karne. Samodzielnością środka karnego nazywamy jego zdolność do służenia za narzędzie kary bez potrzeby łączenia się z innym środkiem karnym. Materyalnie każdy środek karny posiada powyższą zdolność, nie każdy jednak nadaje się w równym stopniu do tego, aby prawo miało mu ją przyznawać. Z tego powodu nauka i kodeksy uważają za samodzielne tylko takie środki karne, które, same przez się najlepiej odpowiadają naturze i celowi kary. Środki takie noszą powszechnie nazwę kar głównych (Hauptstrafen).— Karami dodatkowemi nazywają się środki karne, które mogą być stosowane tylko w połączeniu z jakąś karą główną i to bądź współcześnie z jej biegiem (np. według § 19 kod. auBtr. twarde łoże lub ciemnica, jako obostrzenie więzienia), bądź dopiero po jej dojściu do końca (np. dozór policyjny). — Skutkami karnemi przyjęto nazywać pewne niekorzystne następstwa, które ipso iure wypływają dla winowajcy z samego faktu, że sąd go skazał na jakąś karę główną, a dotyczą interesów, które nie mają nic wspólnego z treścią materyalną tej kary (np. w myśl § 27 kod. austr. utrata szlachectwa, jako skutek skazania na karę śmierci lub na ciężkie więzienie).

O. Z uwagi na charakter dobra, w zakresie którego kara ma być dotkliwą dla winowajcy, należy odróżnić sześć głównych kategoryj środków karnych, a mianowicie: 1) karę śmierci; 2) karę cielesną; 3) karę pozbawienia wolności; 4) karę majątkową; 5) karę ubytku w zakresie u-prawnień; wreszcie 6) karę na czci.

1) Kara śmierci. Odróżniano dawniej karę śmierci z wy czaj ną i kwalifikowaną. Pierwsza odbierała życie przestępcy bez zadawania mu dodatkowych udręczeń (ścięcie lub powieszenie). Druga zabijała zbrodniarza w sposób, obliczony na to, aby go przed śmiercią dręczyć fizycznie (ćwiartowanie, łamanie kołem, wbicie na pal, spalenie na stosie, zakopanie żywcem, utopienie).— Z kodeksów państw cywilizowanych zaczyna znikać kara śmierci z końcem XVIII wieku (kod. toskański 1786, austr. 1787). Stale jednak i powszechnie zarzucono w państwach cywilizowanych tylko karę śmierci kwalifikowaną. Co się tyczy bowiem kary śmierci zwyczajnej, to przywrócona w Toskanii w roku 1790 i 1795, a w Austryi wiatach 1795, 1803il852, zachowała się ona dotąd w Anglii, Prancyi, Belgii, Niemczech, Austryi, Danii, Finlandyi, w niektórych kantonach szwajcarskich i w wielu ze Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej. Zniosły ją bezwarunkowo: Toskania (1853), Portugalia (1867), Hollandya (1870), Włochy (1889), ze Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej Michigan (1847), Rhode Island (1852), Wisconsin (1853), Maine (1887), a z innych państw amerykańskich—Kolumbia (1863), Venezuela (1864), Costa Rica (1880). W Szwajcaryi konstytucya związkowa z r. 1874 zniosła była zupełnie karę śmierci, wszakże już w r. 1879 ustawodawstwo związkowe uznało za niedopuszczalną karę śmierci tylko za zbrodnie polityczne. Wskutek tego pojedyńcze kantony odzyskały prawo ustanawiania tej kary za zbrodnie pospolite. Z prawa tego skorzystały dotąd: Szwyc, Uri, Unterwalden, Appenzell, Zug, St. Gallen, Lucerna, Wallis, Szafuza, Fryburg. W Niemczech przed kodeksem karnym powszechnym z r. 1871, który karę śmierci zachował, zniosły ją były Oldenburg, Anhalt, Brema i Saksonia (1868). W Rossyi kara śmierci istnieje tylko za najcięższe zbrodnie polityczne i wojskowe.—Argumenta, przytaczane przez t. z w. abolucyonistów przeciwko karze śmierci, opierają się na tern, że człowiek, nie posiadając prawa odbierania sobie życia, nie może też przekazywać go państwu (Beccaria); że państwo, tracąc przestępcę, przywłaszcza sobie prawo, które służy tylko Bogu (Hetzel); że kara śmierci odcina przestępcy drogę do poprawy (Lucas, Röder); że tracenie zbrodniarzy nie zawsze odstrasza od przestępstw (Mit-termaier, Holtzendorff, Schwarze); że wreszcie kara śmierci jest niepodzielna, nieodwołalna i niewynagradzalna. Contra tym argumentom patrz Krzymuski „Wykład prawa kam.” II str. 18 i 19. — Tern niemniej jednak ten ostatni autor sądzi, że, jako środek karny, tracenie przestępcy nie odpowiada temu, czego prawo wymaga od kary. Kara ma być dla przestępcy odpłatą za krzywdę, którą on wyrządził społeczeństwu. Trzeba więc, aby, po jej odcierpieniu, przestępca mógł odczuwać materyalnie, że poniósł rzeczywistą dolegliwość i doznał pewnego uszczerbku w zakresie tych swoich interesów, które skądinąd musiałyby się znaleźć pod ochroną prawa. Tracąc zbrodniarza, państwo nie pozwala mu odczuwać już wykonanego wyroku, a więc raczej go unicestwia, niż karze. Nie znaczy to wszakże, aby państwo nie miało posiadać prawa uciekania się do tak radykalnego środka, skoro bez niego nie mogłoby ono wystąpić skutecznie do walki z najcięższemi zbrodniami. Znaczy to tylko, że, tracąc przestępcę, pah's two wykonywa nie władzę karzącą, lecz prawo obrony koniecznej. Tak więc kara śmierci jest właściwie surogatem kary. Ma ona wchodzić w zastosowanie w tych wszystkich przypadkach, w których wszelka kara, w ścisłem rozumieniu tego pojęcia, musiałaby okazać się niezdolną do zapewniania prawu zwycięstwa nad najcięższemi przejawami przestępności.— Dwa główne systemy wykonywania kary śmierci są w użyciu tak ze względu na sposób, jak na miejsce tracenia. Z uwagi na pierwszą okoliczność w niektórych państwach tracenie odbywa się przez wieszanie (Anglia, Austrya), w innych zaś—przez ścinanie (Francya, Belgia, Niemcy). We Francyi od r. 1792 ścinanie głowy uskutecznia się za pomocą machiny, zwanej „guillotine” od d-ra Guillotin, który podał jej pomysł w r. 1791. Wreszcie wspomnieć wypada, że w najnowszych czasach poruszono myśl wykonywania wyroku śmierci za pomocą prądu elektrycznego, i że ten system tracenia wszedł już w zastosowanie w niektórych ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Projekt tracenia za pomocą elektryczności wniósł też w r. 1884 Chartou do senatu francuskiego. Jest jeszcze w użyciu wykonywanie wyroku śmierci przez rozstrzelanie, jako środek e-gzekucyjny niehańbiący, stosowany przeważnie w sprawach podlegających sądom wojskowym.— Z uwagi na miejsce tracenia, egzekucya odbywa się albo na placu publicznym (Francya), albo w podwórzu więziennem (Anglia, Niemcy, Austrya). Ten ostatni system (Intramuranhinrich-tung) uznano w nowszych czasach za odpowiedniejszy z tego powodu, że egzekucya publiczna nie podnosi bynajmniej grozy kary śmierci, lecz przeciwnie—zamienia tracenie zbrodniarza w dzikie widowisko. — Literaturę kary śmierci podaje najdokładniej Hetzel „Die Todesstrafe in culturgeschichtlicher Entwickelung” (1869). Zresztą patrz Krzymu8ki „Wykład prawa kam.” II str. 15 i 16. Po polsku pisali o karze śmierci contra Sołtykowicz „Głos o karze śmierci w Izbie prawod. Rzpltej krak. dn. 20 lutego 1818” („Themis” poszyt II, 1834); pro Kański „O karze śmierci” (1850).

2) Kara cielesna. Dawniej dzielono kary cielesne na kaleczące (poenae corporates, guae membrum adimunt) i tylko b o 1 e ś n e (poenae corporates afflictivae, chłosta). Kary kaleczące zaczęły znikać z kodeksów europejskich w drugiej połowie XVIII wieku, Ostatnim ich śladem było piętnowanie, które, jako dodatek do kary ciężkich robót, przechowało się jeszcze w Europie w pierwszej połowie XIX stulecia. Zniesiono je we Francyi w r. 1832, w Austryi — na twarzy w r. 1790, na plecach w r. 1848, w innych państwach niemieckich w okresie wypadków z r. 1848, a w Rossyi—na mocy Ukazu 17 kwietnia r. 1863.—Znacznie dłużej zachowała się chłosta w prawie karnem świata cywilizowanego. Najwcześniej zniosła tę karę Francya (1791); w państwach niemieckich zaczęła ona wychodzić z użycia w drugiej połowie XIX w. W Austryi chłosta była jeszcze znana kodeksowi z r. 1852; uchyliła ją tamże dopiero nowe a z 15 listopada r. 1867. Z państw europejskich dziś jeszcze zachowały chłostę jako karę sądową: Anglia, Norwegia i Dania, stosując ją przeważnie (Anglia) lub nawet wyłącznie (Norwegia i Dania) do młodocianych przestępców w wieku do 15 lub 18 lat. W Rossyi „Kodeks kar głównych i poprawczych” (red. 1885) groził jeszcze chłostą w trzech przypadkach, przewidzianych w art. 952 (włóczęgostwo), 1261 (nieposłuszeństwo posługaczy okrętowych) i 1377 (wybryki karygodne nieletnich rzemieślników). W pierwszym z powyższych przypadków jednak uchyliła chłostę ustawa z 10 czerwca 1900. Bliższe szczegóły co do kar cielesnych w Rossyi patrz Jesipow „Oczerk russkago ugołownago prawa” (1898, str. 325— 330). — Aczkolwiek w nauce głos powszechny oświadcza się przeciwko chłoście. to jednak w nowszych czasach nastąpił w opinii publicznej pewien zwrot, przychylniejszy dla tej kary. Bardzo poważni znawcy stosunków więziennych są mianowicie zdania, że dla młodocianych przestępców (do 18 lat) chłosta bardzo często okazałaby się karą o wiele właściwszą niż więzienie, tudzież, że dla recydywistów należałoby obostrzać więzienie chłostą w tych wszystkich przypadkach, w których nasuwa się przypuszczenie, że winowajca nie byłby popadł w recydywę, gdyby więzienie, które był odcierpiał poprzednio, było mu się dało gorzej we znaki. W Niemczech za przywróceniem chłosty, w zakresie wskazanym wyżej, wystąpił bardzo gorąco Mittelstadt w głośnej broszurze p. t. „Gegen die Freiheitsstrafen” (1879). U nas o cztery lata wcześniej odezwał się w tym samym duchu Buczyński w artykule p. t. „Sentymentalizm w prawie karnem” („Gaz. Sąd. Warsz.” 1875, N» 1—2).

3) Kara pozbawienia wolności. W obszerniej-szem rozumieniu nazwą tą oznaczamy wszelką karę, dotkliwą dla przestępcy w zakresie służącego mu skądinąd prawa swobodnego przenoszenia się z miejsca na miejsce (wygnanie z granic całego państwa, wydalenie lub relega-cya z pewnego ciaśniejszego okręgu terrytoryal-nego, internowanie, zesłanie czyli deportacya, dozór policyjny, a przedewszystkiem więzienie). W ściślejszem rozumieniu pod pojęcie kary pozbawienia wolności przyjęto podciągać tylko karę więzienną.

a) Pojęcie kary więziennej. Jest to osadzenie przestępcy na pewien czas lub na całe życie w miejscu zamkniętem i przeznaczo-nem przez państwo do tego, aby służyło za narzędzie do wykonywania kary pozbawienia wolności. Zamknięcie nie musi być koniecznie tego rodzaju, iżby skazaniec miał być trzymany bez przerwy w szczelnie zabudowanem ogrodzeniu (celka), wystarcza, jeżeli dzięki odpowiednim u-rządzeniom (wysokie mury, głębokie fosy), skazaniec nie ma możności wyjścia poza obręb tej przestrzeni, którą zajmuje odnośny zakład więzienny.—Pomimo, że kara więzienna posiada najwięcej znamion sprawiedliwego środka karnego (patrz wyżej Kwalifikacya prawna środków karnych), to jednak jako kara kryminalna (za zbrodnie) wchodzi ona w użycie w państwach europejskich dopiero z końcem XVIII w. Przedtem bowiem panowała powszechnie zasada karania za zbrodnie śmiercią lub udręczeniami cielesnemi, a więzienie stosowane bywało tylko bądź jako środek prewencyjny (domy robocze i poprawcze, Spinn- oder Zuchthäuser, zakładane w różnych wielkich miastach, jako to w Londynie, Amsterdamie, Lubece, Bremie, Hamburgu w ciągu XVI i XVII wieku), bądź jako kara niekryminalna (nicht peinliche, bürgerliche Strafe) za lżejsze przestępstwa, które podówczas podlegały orzecznictwu władz administracyjnych. W Austryi dopiero kodeks józefiński z r. 1787 nadał więzieniu charakter kary kryminalnej.

b) Rodzaje kary więziennej. Karę tę wymierzać można w różnych formach i stopniach z uwagi na jej surowość, na jej dotkliwość moralną i na jej przeciągłość.—Co do surowości przyjęto odróżniać trzy następujące formy więzienia: a) Ciężkie więzienie (kryminał, Zuchthaus, schwerer Kerker), które jest połączone z twardą i tylko do regulaminu odnośnego zakładu więziennego dopasowaną pracą przymusową. Z tego powodu w niektórych kodeksach najsurowsza forma tej kary nosi nawet nazwę ciężkich robót (kod, rossyjski) lub robót przymusowyoh (travaux forcés prawa francuskiego). Od r. 1854 kara robót przymusowych wykonywa się we Francyi w formie transportacyi (w miejsce zniesionych bagnes czyli galer). Prócz uciążliwej pracy przymusowej dawniej z ciężkiem więzieniem łączyło się jeszcze okuwanie w kajdany. Obostrzenie to uchyliła w Austryi nowela z 15 listopada r. 1867, stanowiąc, że odtąd do ciężkiego więzienia w miejsce kajdan dodawać należy tylko co-najmniej jedno ze zwyczajnych zaostrzeń kary więziennej, wyliczonych w § 19 kod. k. (post, twarde łoże, ciemnica).—ß) Więzienie zwyczajne (Gefängniss, Kerker), które łączy się także z pracą przymusową, ale już lżejszą i bardziej zastosowaną do indywidualnych zdolności skazańca. Jest ono według kodeksów, francuskiego i niemieckiego, karą za występki. — 7) Areszt (Haft), jako kara za przekroczenia, wolna od pracy przymusowej.— Ze względu na dotkliwość moralną kary więziennej znany jest jej podział na sromotną iniesromotną. Pierwsza bywa ustanawiana za przestępstwa hańbiące, druga—za przestępstwa, wypływające ze szlachetnych pobudek; por. wyżej pod B. W prawie francuskiem do form niesromotnych kary więziennej należą deportacya i deten-cya (détention), w prawie niemieckiem charakter niesromotny posiada osadzenie w twierdzy (Festungshaft), a według projektów austryackich niesromotnem jest więzienie stanu (Staats-gefängniss). — Ze względu na przeciągłość kary więziennej, może być ona dożywotna lub czasowa. Dla zakresu więzienia czasowego ma być normą, że nie powinno być ono nigdy tak krótkie, iżby nie było w stanie wywrzeć na winowajcy wrażenia rzeczywistej kary, ani znów tak długie, iżby, po jego odcierpieniu, winowajca miał tracić wszelką energię moralną i musiał wskutek tego, jako niezdolny do żadnej pracy, stawać się ciężarem dla społeczeństwa. Z tego punktu widzenia uchodzi powszechnie za urządzenie najracyonalniejsze, aby jeden dzień stanowił najniższą, a 15 lat najwyższą miarę więzienia czasowego. Jest to system kodeksu niemieckiego, według którego areszt może trwać od 1 dnia do 6 tygodni, więzieuie od 1 dnia do 5 lat, a kryminał (Zuchthaus) — od 1 roku do 15 lat. We Fraucyi i Austryi więzienie czasowe najcięższego kalibru dochodzić może do 20 lat.

c) Systemy więzienne. Są to różne tryby wykonywania kary więziennej. Zaliczamy do nich następujące systemy: system wspólności (najstarszy, najtańszy, ale i najgorszy); system osamotnienia (zwany także celko-wym, penitencyarnym, a od Filadelfii w stanie Pensylwańskim, gdzie w r. 1791 znalazł pierwsze zastosowanie, ochrzczony nazwą filadelfijskiego lub pensylwańskiego); system odosobnienia, zwany także au-burns kim (od miasta Auburn w stanie Niujorc-kim, gdzie zastosowano go po raz pierwszy na szerszą skalę w r. 1820); system klasyfikacyjny szwajcarski i wreszcie system pro-gressyjny angielsko-irlandzki. — Istotna różnica między systemem osamotnienia a systemem odosobnienia tkwiła w tern, że w więzieniu filadelfiijskiem każdy skazaniec przebywał w samotności dniem i nocą, a to w tym celu, aby nic nie mogło go odrywać od wyrzutów sumienia; w Auburnie zaś materyalne osamotnienie skazańców ograniczało się tylko do pory nocnej, a w ciągu dnia ustępowało miejsca odosobnieniu duchowemu, które wśród skazańców, zaprzęgniętych do ciężkiej pracy we wspólnych warsztatach, miało być wytwarzane za pomocą nakazu bezwarunkowego milczenia. — System klasyfikacyjny szwajcarski opiera się na podziale skazańców na pewne klasy i na przesuwaniu ich z klasy niższej do wyższej w miarę ich dobrych postępów na drodze poprawy. Każda wyższa klasa zapewnia, według tego systemu, skazańcom dogodniejsze waruuki bytu (lepszy wikt, większy zarobek, łagodniejszą dyscyplinę). Z więzień szwajcarskich, urządzonych według tego systemu, uchodzą za wzorowe zakłady karne w Genewie i St. Gallen.—Co się tyczy wreszcie systemu progressyjnego angielsko-irlandzkiego, to opiera się on na niezmiernie trafnem połączeniu zasady osa-

Eno. powsz. iluBtr. Zesz. 270. T. XXXIV.

motnienia z zasadą wspólności, w związku z podziałem całkowitego przebiegu kary więziennej na pewne okresy (3 w Anglii: okresy osamotnienia, wspólności i uwolnienia warunkowego; 4 w Irlandyi: okresy osamotnienia, wspólności, osadzenia w zakładzie pośrednim i uwolnienia warunkowego), w ciągu których skazaniec przechodzi od zupełnego osamotnienia aż do używania prawie zupełnej wolności. Oprócz tego ad-ministracya więzienna ma według tego systemu troszczyć się o to, aby każdy skazaniec nauczył się w więzieniu jakiegoś rzemiosła, któreby na wolności zapewniło mu możność uczciwego zarobkowania. System progressyjny wprowadzony został do Anglii dla wykonywania kary więziennej najcięższego kalibru (penal servitude), a to w miejsce deportacyi, którą w państwie tem zaczęto uchylać stopniowo już od r. 1853, aż nareszcie zniesiono ją zupełnie ustawą z r. 1867. W tym samym mniej-więcej czasie (1854), dzięki staraniom Waltera Croftona, system ten dostał się do więzień irlandzkich z tą główną różnicą, że, zamiast trzech, przyjmował cztery okresy kary. Poza Wielką Brytanią najbardziej zbliżyły się do tego wzoru urządzenia więzienne na Węgrzech (Kis Harta i Waitzen), w Chorwacyi (Le-pogława i Mitrowica) i w Bośnii (Zenica). — Z dzieł, traktujących specyalnie o systemie pro-gressyjnym, klasyczną wartość posiada książka Holtzendorffa „Irisches Gefängniss- System, insbesondere Zwischenanstalten” (1859). U nas pisali o tym systemie: Zamoyski „O systemie więzień poprawczych irlandzkich” (1870); Miklaszewski „O wykonaniu kary” (1871, str. 23—44); Moldenhawer „O przeprowadzeniu odosobnienia w zakładach więziennych” (cz. III 1870, str. 301 i nast.). Co do urządzeń więziennych na Węgrzech, w Chorwacyi i Bośnii, patrz: Tariff er „Beiträge zur neuesten Geschichte des Gefängnisswesen8 in den europäischen Staaten” (1885); „Die Erfolge des progressiven Strafvollzug8systemes in der Croatischen Strafanstalt zu Lepoglava” (1883). Tauffer i Pul-szky są także autorami wspólnego dzieła, wydanego w języku węgierskim p. t. „Histoiya, teorya i stan obecny urządzeń więziennych, ze szczególnem uwzględnieniem stosunków węgierskich” (Peszt 1867).

Co do nauki o więzieniach (więzienio-znawstwo, science pénitentiaire, Gefängniskunde) i co do jej literatury — patrz art. „Karne zakłady”.

4) Kara majątkowa. Należy odróżnić dwa główne rodzaje tej kary. Kara ta mianowicie zasadzać się może albo a) na zabraniu czegoś z majątku przestępcy (konfiskata), albo b) na zobowiązaniu przestępcy do zapłacenia sądowi pewnej kwoty pieniężnej (grzywny).

a) Konfiskata może rozciągać się albo na cały majątek przestępcy, albo na pewną jego część, albo tylko na niektóre do jego składu

111

należące przedmioty. Tylko w tej ostatniej postaci konfiskata zachowała się w nowszych kodeksach, jako kara dodatkowa, pozbawiająca winowajcę tych wszystkich przedmiotów, które stały się bądź narzędziem, bądź wytworem jego przestępstwa (np, w kod. karn. austr. monety naśladowane w § 325, tłoczarnia lub drukarnia nieprawnie utrzymywana w §§ 326 i 327, fałszowane naczynia cynowe w § 406 itp.).

b) Grzywny trzeba uznać za karę właściwą w odniesieniu do przestępstw, wypływających z chciwości zysku, tylko o tyle, o ile wysokość ich będzie ściśle zastosowana do położenia majątkowego przestępcy, tak, iżby ta kara nie miała stawać się dla niego bądź nic nie znaczącym, bądź też rujnującym wydatkiem. — Z istoty grzywien, jako kary, wynika, źe sąd nie może przyjmować ich wypłaty od osoby trzeciej, oświadczającej gotowość poniesienia ich ciężaru za przestępcę. Odpowiednio do tego zbieranie składek lub podpisów dla pokrycia grzywien, nałożonych na przestępcę, przyjęto uważać za czyn karygodny (por. § 310 kod. k. austr.). Nie sprzeciwia się jednak naturze grzywien, jako kary, przejście obowiązku ich uiszczenia na dziedziców przestępcy, skoroby ten ostatni był umarł po zapadnięciu wyroku, który go prawomocnie skazał na grzywny. Z tą chwilą bowiem grzywny obciążają cywilnie majątek przestępcy i nie w charakterze kary przechodzą na jego spadkobierców, lecz jako dług prywatny. Kwestya ta jest wszakże sporną. Za naszą o-pinią oświadczają się: Köstlin („System” § 126), Berner („Lehrbuch” str. 310 wyd. z r. 1882), Dernburg („Preuss. Privatrecht” I, str. 254); contra występują: Zachariae („Archiv” 1853, str. 398), Geyer („Goltd. Archiv” 1865, str. 161), Lueder („Ger. Saal.” 1877), Stoos („Zur Natur der Vermögenstrafen” 1878), Hugo Meyer („Lehrb.” 1882, str. 344).

Na granicy między karą pieniężną a wynagrodzeniem szkody, znajduje się t. zw. nawiązka (Geldbusse). Od grzywien różni się nawiązka w dwóch następujących punktach: a) sędzia może ją nałożyć na przestępcę tylko na żądanie pokrzywdzonego; b) tylko pokrzywdzony z niej korzysta.— Niemniej istotnie różni się nawiązka od wynagrodzenia szkody. Podczas gdy wysokość tego ostatniego musi znajdować się w ścisłej zależności od rozmiarów wykazanej szkody materyalnej, to nawiązkę może sędzia wymierzyć w kwocie, odpowiadającej nietylko powyż-Bzej szkodzie, ale także innym jeszcze, przez pokrzywdzonego z winy przestępcy poniesionym, przykrościom i uszczerbkom osobistym.—Do prawa austryackiego wprowadziły nawiązkę ustawy o ochronie marek fabrycznych z d. 6 stycznia r. 1890 (do wysokości 10 000 koron), o prawie autorskiem z d. 26 grudnia 1895 i o ochronie wynalazków z d. 11 stycznia 1897 (bez ograniczenia jej wymiaru).— Z literatury, dotyczącej grzywien i nawiązki, patrz Reinhardt „Geldstrafe und Busse” (1890).

5) Kara ubytku w żakresie uprawnień. Jest to pozbawienie przestępcy pewnych szczególnych upoważnień prawnych, która to kara znajduje zastosowanie do przestępstw, wykazujących, że winowajca nie posiada kwalifikacyi, potrzebnej do tego, aby można było, bez niebezpieczeństwa dla dobra publicznego, przyznawać mu odnośne uprawnienie. Brak tej kwalifikacyi nie zawsze znajdować się musi w związku z ujemną opinią o wartości moralnej winowajcy, lecz może także polegać na niedostatecznem uzdolnieniu facho-wem do zajmowania się pewną profesyą, jako to aptekarstwem, praktyką lekarską lub budownictwem. Z natury, kara ta nie ma być dotkliwą ani dla czci, ani dla kieszeni winowajcy, lecz ma go dotykać wyłącznie w zakresie tytułu prawnego do zajmowania się jakąś ściśle oznaczoną profesyą, względnie do piastowania jakiegoś urzędu, wymagającego uwierzytelnienia publicznego. W drodze odblasku jednak, kara ta będzie musiała zawsze dawać się odczuwać winowajcy, jako nadwerężenie jego godności o-sobistej, a bardzo często przybierze dla niego także charakter kary majątkowej, pozbawiając go dochodów, powiązanych z odnośnym procederem.

6) Kara na czci. Istotny charakter tej kary polega na tern, że jej przeznaczeniem jest dotykać przestępcy boleśnie w jego poczuciu godności osobistej. To zaś może nastąpić albo a) przez pozytywne zawstydzenie przestępcy, albo b) przez pozbawienie go tych uprawnień, których posiadanie przez daną osobę każe przypuszczać, że nie jest ona niegodna pewnego szacunku.

a) Kary zawstydzające. W nowszych czasach uznano, że kara nie powinna nigdy zawstydzać przestępcy aż w tym stopniu, aby miała go poniżać w opinii publicznej i pozbawiać tytułu do wszelkiego szacunku. Z tego powodu zarzucono już oddawna takie kary jak wystawienie pod pręgierzem, oraz śmierć cywilną. Pierwsza z tych kar polegała na tern, że na placu publicznym przywiązywano skazańca do słupa, zawieszano mu na piersi tablicę, wskazującą, jakie popełnił przestępstwo i na jaką skazany został karę, i trzymano go w tej pozycyi przez czas oznaczony w wyroku. W Austryi karę tę, znaną jeszcze kodeksowi z r. 1803 (I, § 19), zniosło dopiero Najw. Postan. z d. 22 maja r. 1848.—Co się tyczy śmierci cywilnej (mort civile, consumptio existimatio-nis), to kara ta polegała na uznaniu zbrodniarza za umarłego ze względu na jego zdolność do utrzymania w mocy swoich dotychczasowych i do zawiązywania nowych stosunków prawnych. Odpowiednio do tego, przestępca, skazany na śmierć cywilną, tracił wszystkie prawa familijne i majątkowe, tak jak gdyby był umarł fizycz-

chodzić 10 lat.

nie. Kara ta, znana jeszcze francuskiemu Code pénal z r. 1810 jako skutek wyroku, skazującego na śmierć lub na dożywotne roboty przymusowe, zachowała się we Francyi aż do r. 1854. Z Francyi dostała się też śmierć cywilna do kodeksu karnego Królestwa Polskiego z r. 1818. Zniósł ją tam kodeks kar głównych i poprawczych z r. 1847. W pewnem pokrewieństwie jednak ze śmiercią cywilną, ale tylko co do stosunków majątkowych, znajduje się w tym o-statuim kodeksie (także w kod. rossyjskim z r. 1866 i 1885) t. zw. utrata praw majątkowych, jako skutek skazania na ciężkie roboty (art. 25) i na karę zesłania na osiedlenie (art. 26). Utrata praw majątkowych polega bowiem na tern, że cały majątek skazańca przechodzi na jego prawnych następoów tak samo, jak w przypadku śmierci naturalnej (art. 28).—Z kar zawstydzających uznano w nowszych czasach za właściwe zachować tylko kary o charakterze raczej upokarzającym niż poniżającym. Do tego rodzaju kar należałyby prośba o przebaczenie, cofnięcie obrazy, pokuta kościelna i nagana sędziowska. Z tych kar jednak tylko nagana sędziowska u-trzymała się w nowszych kodeksach i to w bardzo ciasnym zakresie. Kodeks niemiecki dopuszcza tę karę tylko względem nieletnich w wieku od 12 do 18 lat, za bardzo lekkie występki i przekroczenia; kodeks austryacki wspomina o niej tylko w §§ 414, 417 i 419 (srogie obchodzenie się rodziców z dziećmi, opiekunów z pupilami, tudzież ukrzywdzenia cielesne między małżonkami). O wiele szersze zastosowanie znalazła nagana sędziowska w kod. włoskim z r. 1889 (art. 26, 27). Przepisuje on mianowicie co następuje: W przypadkach, gdy zajdą okoliczności łagodzące, i winowajca dotychczas za zbrodnię (delitto) nie był jeszcze nigdy osądzony, a za przekroczenie (contravenzione) nie był jeszcze skazany na karę powyżej jednego miesiąca aresztu, sędzia mocen jest w miejsce kar, wskazanych w art. 26 (więzienia lub aresztu nie wyżej jednego miesiąca, internowania nie wyżej trzech miesięcy i grzywien nie wyżej 300 lirów), orzec naganę, połączoną z nałożeniem na winowajcę należycie zabezpieczonego zobowiązania, że uiści pewną kwotę pieniężną na przypadek, gdyby dopuścił się nowego przestępstwa w ciągu pewnego, w wyroku oznaczonego czasu, któ-ry-to czas nie ma jednak przewyższać 2-ch lat co do zbrodni, a 1 roku co do przekroczeń.

b) Pozbawienie praw honorowych. Niektóre uprawnienia tern się odznaczają, że mogą służyć tylko osobom, które nie są niegodne pewnego szacunku. Uznanie przestępcy, tytułem kary, za niezdolnego do posiadania podobnych praw, równa się więc uznaniu go za niegodnego odnośnego szacunku. Przestępca odczuwa tę karę, jako ranę, zadaną jego poczuciu godności osobistej i jako piętno, które nazewnątrz

go zniesławia. Tu należy zaliczyć utratę praw politycznych, urzędów publicznych, tytułów honorowych, orderów, a także niektórych praw cywilnych, jak np. władzy rodzicielskiej i opiekuńczej.—Najcięższą ze wszystkich kar tego rodzaju ustanawia kodeks francùski pod nazwą degradacyi obywatelskiej (dégradation civique). Odznacza się ona doźywotnością i, jako kara dodatkowa, ma być połączona z każdem osądzeniem za zbrodnię. Jako kara główna, znajduje ona we Francyi zastosowanie tylko do zbrodni politycznych.—W nowszych kodeksach przechowała się wprawdzie utrata, względnie u-szczuplenie, honorowych praw obywatelskich, jako skutek osądzenia za zbrodnię, ale z tem ograniczeniem, że ta utrata nie ma już nigdy być dożywotną w tem rozumieniu, iżby niezdolność skazańca do odzyskania odebranych mu, wskutek wyroku, praw honorowych miała trwać na zawsze. Niezdolność ta mianowicie ma się kończyć z upływem od umorzenia kary głównej pewnego, w wyroku oznaczyć się mającego, czasu, który, np. według prawa niemieckiego i austryackiego, nie może nigdy prze-

E. Krz.

Karń, ob. Karnie.

Karo Józef ben Efraim, jeden z najwybitniejszych uczonych talmudycznych (* w Portugalii lub Hiszpanii w r. 1488 — um. w Safed, w Palestynie, d. 25 marca r. 1574), Po wypędzeniu Żydów z Hiszpanii w r. 1492, K. wyemigrował wraz ze swemi rodzicami do Pragi, a stąd, w r. 1535, do Palestyny. Tu stał się wnet autorytetem pierwszorzędnym w dziedzinie rabinicznej, a wpływ jego sięgał krajów najbardziej odległych. Aczkolwiek talmudysta pierwszorzędny, ujął jednakże K. rozległą swoją wiedzę w formę kommentarzy do dzieł poprzedników, a mianowicie do 4-tomowego kodeksu ha-lachicznego Jakóba Aszeniego p. t. „Beth Josef” (wyd. 1-e: tom I—II, Wenecya 1550 — 51; III— IV, Sabionetta 1553—59) i do kodeksu Maimo-nidesa p. t. „Kesef Miszne” (wyd. 1-e Wenecya 1574 — 75). Pod koniec dopiero życia K. sam ułożył kodeks taki halachiczny, który uzyskał wnet nadzwyczajną popularność i który stał się miarodajnym omal nie dla wszystkich Żydów, mianowicie kodeks znany pod nazwą „Szul-chan Aruch” (ob.). Z innych samodzielnych jego dzieł zasługują na wyszczególnienie: „Bedek ta bajith”, dodatki i poprawki do wymienionego dzieła „Beth Josef” (Saloniki 1605); „Kelale ha-Talmud”, metodologia talmudyczna (tamże 1598); „Abkath Pokhel”, response halachiczne (Smyrna 1795); „Deraszoth”, t. j. kazanie (w zbiorowem dziele „Or Saddikim”, Saloniki 1799) i t. d.—K. hołdował też Kabale i opisał wrzekome swoje wizye nadziemskie w dziełku p. t. „Maggid Me-szarim” (wyd. 1-e Lublin 1646), którego autentyczność atoli jest zakwestyonowana. W dziełach swoich rabiniczno-talmudycznych jednakże

Dr S. P.

K. umiał się trzymać zdała od wszelkiego mistycyzmu.—Porów. jeszcze Friedberg „Rabbenu Josef Karo” (Drohobycz 1896).

Karol Boromeusz, święty, kardynał i arcybiskup medyolański (ur. 1538 — f r. 1584), jedna z najpiękniejszych postaci w Kościele katolickim, był synem hr. Guiberta Boromeusza na Aro-na, przy Lago Maggiore i Małgorzaty Medicis. Już od najmłodszych lat, według ówczesnego zgubnego zwyczaju, przeznaczony został do stanu duchownego. Starszy zaś jego brat, Fryderyk, miał pozostać spadkobiercą obszernych włości i utrwalić możny ród Boromeuszów. Przodkowie ich, wskutek niesnasek politycznych, przenieśli się z Florencyi do Medyolanu, gdzie dla swej szlachetności, niezwykłego rozumu i roztropności w sprawach publicznych doszli do wielkiego znaczenia i potęgi. Karol V zaszczycał ojca św. Karola Boromeusza swą przyjaźnią i względami. Młody Karol nie zawiódł nadziei pobożnych rodziców. Obok niepohamowanej żądzy nauki jaśniał wielką cnotą i pobożnością W dwunastym roku życia otrzymał opactwo św. Gratyniana w Aronie, którego się zrzekł na jego korzyść stryj Juliusz Cezary. Św. Karol dołożył wszelkich starań, aby dochody stąd obracane były tylko na cele dobroczynne. W 16 roku życia posłany został na uniwersytet do Pawii, aby się tam kształcił w znajomości prawa kanonicznego. Wkrótce założył tam konwikt, gdzie się miała utrzymywać młodzież z powołaniem duchownem. Instytucya ta została przez niego rozszerzona. Rodzony wuj jego, kardynał Medicis, obrany na papieża pod imieniem Piusa IV, powołał swego siostrzeńca do Rzymu. Na młodego, bo zaledwie 22-letuiego, Karola posypały się dostojeństwa kościelne, uwieńczone godnością kardynalską. Przytem nie poskąpiono mu innych zaszczytów, które kardynałom zwykły dostawać się w udziale, jak oto protektora Portugalii, Niderlandów i Szwajcaryi katolickiej i zakonów franciszkańskiego, karmelitów i maltańskiego. Taki nepotyzm wywołał powszechne oburzenie, a bardzo zasmucił wielce pokornego i świętobliwego Karola, który wszakże, mimo próśb i błagań, uledz musiał stanowczej woli swego wuja. W tym czasie stałość św. Karola wystawioną została na ciężką próbę. Starszy brat jego, Fryderyk, umarł. Dom Boromeuszów został skazany na wygaśnięcie. Ze wszystkich stron nalegano na Karola, aby porzucił zawód duchowny. Sam papież domagał się tego. Lecz walka w sercu Karola nie trwała długo. Już bowiem dawniej nieodwołalnie poświęcił się Bogu. Dojrzały zamiar nie mógł się zachwiać. Aby raz położyć kres tym naleganiom, potajemnie wyświęcił się na kapłana. Postępek ten głęboko zasmucił jego rodzinę i wywołał niezadowolenie papieża. Lecz św. Karol ze słodkim uśmiechem na ustach odrzekł swemu wujowi, że już dawno oddał swą miłość niezrównanie zacnej

i chwalebnej oblubienicy, którą jest Kościół. W rok po kardynalacie zostaje mianowany arcybiskupem medyolańskim z rezydencyą w Rzymie. Ze wzrostem godności wzrastała w Karolu świętobliwość, która zamknęła usta wszystkim zawistnym i niechętnym. Młody kardynał został przy boku swego wuja poufnym doradzcą i zamieszkał w Watykanie. Trzeba wyznać, że wpływ jego na papieża niesłychanie korzystnie odbił się na rządach Kościoła. Odznaczał się bowiem św. K., obok wielkiej świętości życia, niezwykłą roztropnością, bystrością i przenikliwością u-mysłu, jasno i trzeźwo patrzył na rzeczy i łatwo przewidywał nastąpić mogące skutki każdego wypadku i zdarzenia. Obok tych zajęć nie zaniedbywał nasz święty nauk. Codzień wieczorem w Watykanie na jego pokojach zbierali się najwybitniejsi uczeni Rzymu, świeccy i duchowni, aby roztrząsać zawiłe zagadnienia ducha. Posiedzenia te zostały nazwane „ nocami Watykańskiemu ”. Widząc, jak ważne znaczenie mieć mogą dla Kościoła ustawy soboru trydenckiego w czyn wprowadzone, nalegał wpływem swoim na papieża, ażeby wznowiono przerwany sobór. Teraz jedynie tylko król hiszpański pragnął wznowienia posiedzeń synodalnych. Roztropność św. Karola wszystkiemu zaradziła: Ferdynand, który sam się mianował cesarzem rzymskim, wskutek czego papieże nie chcieli go potwierdzić w tej godności, zostaje za cesarza uznany przez papieża za sprawą świętego. Odrazu krok ten przysporzył jednego więcej sprzymierzeńca Kościołowi. Wszyscy książęta protestanccy byli zaproszeni na ów sobór. Św. Karol dobrze przewidywał, że zaproszenie to przyjętem nie będzie; chciał tylko zadośćuczynić swym umiarkowanym poglądom. Legaci papiescy otrzymali jaknajszerszą władzę. Polecono im nietyle dbać o rozszerzenie władzy papieskiej, ile raczej o dobro Kościoła całego. Na wszystkich posiedzeniach uczestnikom pozostawiono wielką swobodę wypowiadania swych poglądów, jak to widać z akt soboru. Dzięki wpływowi św. Karola, pozwolono na kommunię pod dwiema postaciami w ziemiach podległych berłu austryackiemu. Św. Karol nie omylił się w swych przewidywaniach. Książęta świeccy wkrótce łatwo się przekonali, że ta praktyka Kościoła nie jest jedynem i głów-nem źródłem wichrzeń religijnych. Zawdzięcza także Kościół św. Karolowi najcenniejszą spuściznę soboru Trydenckiego: dekrety reformacyj-ne, o które usilnie nalegał także cesarz Ferdynand. Nasz święty pilnie śledził przebieg obrad, dzięki szczegółowym i dokładnym sprawozdaniom, jakie bezustanku szły do Rzymu. Nalegał też usilnie na Ojców Soboru, aby przyśpieszyli zakończenie obrad, które bez ostatecznej sankcyi papieskiej nie miały tak doniosłego znaczenia i nie mogły wywrzeć stanowczego wpływu na życie Kościoła. Stawiał także przed oczy ojców św. biskup i rujnujące się zdrowie papie-źa, z którego śmiercią zakończenie soboru mogłoby się odwlec na czas nieograniczony. Po zatwierdzeniu ucbwał soboru św. Karol zaliczony został do komissyi, która miała za zadanie tłómaczyó wątpliwe dekrety soboru (przerodzonej później w kongregacyę Goncilii Tridentini) i wykonać roboty, zlecone przez sobór: wydanie poprawnej edycyi Wulgaty, Brewiarza i Mszału, oraz napisanie Katechizmu rzymskiego, który miał służyć za normę dla dusz-pasterzy w opowiadaniu słowa Bożego. Św. Karol wzdychał za opuszczeniem Rzymu i objęciem rządów dye-cezyi, która już kilkadziesiąt lat pozbawiona była obecności swych pasterzy. Wkradło się tam wiele nadużyć, a powaga wikaryusza generalnego za słabą była dla ich wykorzenienia, chociaż ten otrzymywał szczegółowe instrukcye od swego biskupa. Nareszcie teraz pragnienia świętego uwieńczone były pożądanym skutkiem, tern więcej, że dekrety soboru niedawno odbytego stanowczo domagały się obecności biskupa w dye-cezyi. Obdarzono go na drogę godnością legata a latere na Włochy, aby w przejściu swojem wprowadzał wszędzie w życie uchwały soboru. Lecz nie potrzebny był dla niego ten naddatek. Sława cnót jego rozeszła się już daleko. Wszystkie miasta, przez które przechodził, witały go z zapałem. Pochód jego był istnym tryumfem. Jakaż więc była radość Medyolańczyków, gdy ich pasterz wkroczył w mury tego miasta. Pierwsze przemówienie do swych owieczek rozpoczął słowy: „Pożądaniem pożądałem pożywać z wami tej Paschy...” Odtąd oddał się cały swej owczarni. Głosił słowo Boże w święta i niedziele z wielką żarliwością i gorliwością, a kazania jego pełne były treści. Założył semina-ryum dla wychowywania młodzieży duchownej, a drugie Helweckie dla kantonów szwajcarskich, należących do dyecezyi medyolańskiej. Zagrożoną tam religię wsparł silnie. Z wielką stanowczością i niezłomną siłą woli wziął się do reformy duchowieństwa, dotkniętego niejedną niemocą duchowną. Zmysłowość zapuściła tu głęboko korzenie swoje. Nic też dziwnego, że głuchy szmer niezadowolenia, a nawet oburzenia powstał przeciwko młodemu reformatorowi. Nie-przebierano w środkach, aby tylko powstrzymać w dziele reformy biskupa. Nawet stawiano mu zbrojny opór. Szczególniejszą zawziętością odznaczały się bogate zakony. Niektórzy przełożeni Humiliatów uknuli przeciwko niemu spisek na życie. Przekupiony kapłan tego zakonu strzelił do św. Karola, gdy ten odmawiał modły wieczorne ze służbą. Cudownym sposobem kula, przeszywszy ubranie i zadrasnąwszy lekko ciało, zsunęła się. Święty nie utracił zimnej krwi i nie przerwał odmawiania w dalszym ciągu pacierzy. Krok ten zbrodniczy stanowił punkt zwrotny. Humiliaci zostali zniesieni, oppozycya znikła na zawsze.—Godnemi uwagi są jego wizyty pasterskie, pełne błogich owoców. Wówczas-to zajaśniała w całej pełni żarliwość tego pasterza, nie zważająca na niezmierne utrudzenie i przykrości. Nieraz pieszo zwiedzał parafie położone w Alpach i zadowalniał się grubą strawą wieśniaczą. Prostota, wesołość ducha nie opuszczały go ani na jeden moment. Już przed wizytą dziekani obowiązani byli zdawać szczegółowe i wierne sprawozdania z życia duchownego i stanu parafii. Tak uprzedzony, rozpoczynał wizytę, a po odbytej zgromadzał kapłanów dekanatu, miewał z nimi narady nad podniesieniem moraluego stanu ludu katolickiego. Podczas tych narad zacierała się różnica hierarchiczna, każdy śmiało wypowiadał swój pogląd i zdanie, wychodząc stamtąd pokrzepiony na duchu i z sercem przepełuionem miłością dla swego pasterza. Na stolicy arcybiskupiej św. Karol prowadził żywot niezmiernie ubogi i umiarkowany. Obok wspaniałych komnat w pałacu arcybiskupim, przeznaczonych, jak on sam mawiał, dla kardynała, było pod strychem kilka lichych izb dla Karola. Nietylko dochody z dóbr kościelnych, ale i swoje obszerne włości rozdał ubogim i na cele Keścioła. Założył niedzielne szkoły dla biednej i pracą zajętej dziatwy, wiedząc dobrze, że prawdziwa oświata jest dzielnym środkiem na umorzenie rozmaitych występków. Gdy wybuchła morowa zaraza w Me-dyolanie, św. Karol okazał się wtedy prawdziwym aniołem opiekuńczym tego miasta. Kto mógł, uciekał stąd w popłochu. Święty biskup zakłada szpitale, odwiedza, opatruje i cieszy chorych, udziela niezmordowanie Sakramentów, św., rozdaje wszystko, nawet sprzęty własne, dla ulżenia niedoli żebrze u możnych, a wróciwszy zmęczony wieczorem do domu, nieraz nie miał się czem posilić, ani gdzie się położyć po znojach i trudach dnia całego. Równocześnie z siłą jeremiaszową gromił rozpustę i inne występki możnych, jako przyczynę tej powszechnej niedoli. Dla przebłagania gniewu Bożego nakazał processyę pokutniczą, której sam przewodniczył boso i z powrozem na szyi. Kapłani, porwani jego przykładem pielęgnują chorych, a przeszło trzystu z ich liczby legło śmiercią ofiarną. Zdawaćby się mogło, że taki biskup powinien być jedynie przedmiotem podziwu i miłości. Lecz Bóg nie odmówił swemu słudze najcenniejszej łaski — krzyżów i cierpień. Doznał święty potwarzy, obelg i prześladowań od wielu duchownych i możnych, a nawet był więziony w swym pałacu przez wielkorządzcę króla hiszpańskiego, pod którego berłem znajdował się podówczas Medyolan. Tembardziej wtedy zajaśniały cnoty św. biskupa. Gdy ów wielko-rządzca popadł w chorobę śmiertelną, św. Karol śpieszy do niego i staje się jego pocieszycielem w tej ciężkiej chwili. Święty nasz do-sięgnął zaledwie 46 roku życia, a Kościół cały pełen był jego czynów i zasług. Dojrzał już dla zapłaty wiekuistej. Na kilka dni przed zgo-

„Enc. Kość.” t. X.

nem udał się do Arony, zamku rodzinnego, na odprawienie ćwiczeń rekolekcyjnych i tam zapadł na febrę. Przeczuwszy zbliżający się koniec swego życia, wrócił czemprędzej do Medyo-lanu, odbył spowiedź z całego życia i na ziemi, we włosiennicy, wśród modłów pokutnych oddał swą piękną duszę Bogu r. 1594. Ostatnie jego słowa były: „Oto idę, Panie, idę zarazi” Już w r. 1610 został zaliczony w poczet świętych. Paweł V nazywa go w bulli kanonizacyjnej wzorem kapłanów i wiernych, aniołem w ludzkiej postaci.—Chociaż św. Karol Boromeusz był człowiekiem czynu, jednak zostawił dość pokaźną po sobie spuściznę w listach i kazaniach. Niezmiernie ważne są jego listy dla dziejów Kościoła i historyi soboru Trydenckiego. Kazania jego, pełne ognia, zapału i treści, podzielić się dadzą na 1) przepisy i nauki pasterskie (instruc-tiones) i 2) homilie i przemowy.— Ob. Biografia Jana Piotra Giussano, sekretarza i domownika św. Karola; zaleca się ona swą wiernością i przetłómaczona jest na kilka języków. 2) „Document circa la vita e le gęsta di 8. Carolo Bor-romeo publicati per cura del sacerdote Arist. Sala”. 3) M-me N. Collombell-Gabourd „Vie de 8. Charles Borromée” Paryż 1869 (jeden z najlepszych żywotów). 4) „Der h. Karl Bor., kardinal d. röm. Kirche etc., verfasst von einem Ungenannten u. neu heraus, von J. M. Sailer” (Augsburg 1823). 5) Cantu „Sulla gloria Lom-barda del sec. XVII” (Ragionamenti Mil. 1843).

Ks. w. o.

Karol Ferdynand Waza (* w Warszawie 7 października 1613—f w Wyszkowie 10 maja 1655), czwarty syn Zygmunta III i drugiej jego żony Konstancyi austr. Dziecinne lata spędził w Warszawie pod okiem uczonego wychowawcy i nauczyciela dzieci Zygmunta III, Gabryela Prae-mancoviusa Władysławskiego (Przemankowski). Ojciec przeznaczył wcześnie K-a F-a do stanu duchownego i za jego jeszcze dzieciństwa robił w tym celu odpowiednie starania o biskupstwo. To też już w r. 1624, mimo niechęci kapituły, biskup wrocławski, Karol Rakuski, przybrał sobie 11-letniego królewicza K-a F-a za koadjuto-ra; a gdy w parę miesięcy potem tenże biskup wrocławski umarł w Hiszpanii zupełnie nagle i niespodziewanie, Zygmunt III osobnem poselstwem usiłował przeprowadzić wybór K-a F-a przez kapitułę na biskupa. Zabiegi te trwały dość długo: kapituła bowiem nie życzyła sobie mieć biskupem dziecko, a ponadto i cesarz Ferdynand II podobne robił starania u kapituły na rzecz swojej rodziny, czemu także kapituła nie była chętną. I właśnie dzięki tej obawie kapituły wobec Habsburga na stolicy biskupiej K. F. został wreszcie obrany na biskupa w 1625. Papież wybór zatwierdził, młodociany ( 12-letni) biskup kończył edukacyę, a biskupstwem rządził jako administrator z ramienia Zygmunta III, znany kronikarz i późniejszy biskup przemyski, Paweł Piasecki (ob.). Sam K. F. objął rządy nad biskupstwem w 1637. Brak nam bliższych wiadomości z jego życia w tym czasie: wiemy tylko, że wkrótce po elekcyi swojej na biskupa stracił swego nauczyciela, potem matkę, wreszcie ojca, niedoszedłszy jeszcze lat 20; dalej, że był obecnym na elekcyi brata, Władysława IV, który po śmierci ojca (Zygmunta III) stał się opiekunem młodszego rodzeństwa; wreszcie, że w r. 1633 sejm polski na propozycyę króla nadał K-owi F-owi opactwo kanoników regularnych w Czerwińsku, jako tymczasowe zaopatrzenie na lat cztery, tj. do czasu, gdy jako pełnoletni obejmie sam rządy biskupie we Wrocławiu. Gdy się to stało, tj. gdy objął K, F. rządy we Wrocławiu, opactwa nie zwrócił, co stany polskie milczeniem przyjęły. W swej stolicy biskupiej przebywał nie wiele, bawiąc najczęściej przy boku brata-króla. Zrobił go też król kawalerem ustanowionego przez siebie w r. 1638 orderu „Niepokalanego Poczęcia”. Równocześnie otrzymał K. F. tytuł księcia opolskiego i raciborskiego i zarząd tych księstw (otrzymała je Cecylia Renata, wychodząc za Władysława IV, od ojca, cesarza Ferdynanda III, jako posag; faktycznie jednak był to zastaw, który dopiero Leopold I w 1663 r. wykupił). Król zrzekł się tych posagowych księstw na rzecz Karola Ferdynanda. W r. 1640, po śmierci Stanisława Łubieńskiego, biskupa płockiego, został K. F. jego następcą; rok jednak musiał czekać na potwierdzenie tej godności przez papieża, bawiąc przez ten czas w ulubionym sobie Ujazdowie pod Warszawą. W 1641 przysłał Urban VIII bullę, zatwierdzającą K-a F-a w godności biskupa płockiego, i wtedy dopiero złożył przysięgę Koronie polskiej, jako jej senator: dotąd bowiem stany polskie uważały go za obcego, zwłaszcza, że jako biskup wrocławski był księciem Rzeszy i poddanym państwa Niemieckiego. Wtedy także złożył godność opata czerwińskiego, przez lat 8 piastowaną, ale biskupstwo Wrocławskie za zgodą papieża i stanów polskich zatrzymał nadał. Do nowej stolicy swojej, tj. do Płocka, przybył dopiero w 1644, odbywając wspaniały wjazd wraz z królem. Sprawami obu biskupstw nie zajmował się wiele, bawiąc ciągle na dworze Władysława IV lub w ulubionych sobie Jabłonnie i U-jazdowie. Biskupstwem Wrocławskiem rządził suffragan z łona kapituły Bartłomiej z Tarnawy Liesce, biskup nikopolitański; podobnież w Płocku był zastępca. W zimie 1645/6 wysłał Władysław IV K-a F-a na powitanie drugiej swej żony, Maryi Ludwiki, ks. newerskiej (ob.), do Gdańska, gdzie, według współczesnej relacyi, miał samych Francuzów zadziwić świetnością i wspaniałością przyjęcia, a podczas aktu zaślubin i wesela był delegatem cesarza. Gdy w r. 1648 umarł Władysław IV, K. F. wystąpił jako jeden z kandydatów do korony polskiej. Nie miał on wprawdzie w Rzpltej sympatyi, ale miał szacu-

(Wrocław 1871).

nek u szlachty. „Był to surowy, małomówny, melancholijny odludek”—pisze dr Kubala—„żył tylko z królewskim domem i szczególniejszem przywiązaniem otaczał zmarłego króla (Władysław IV); śniady, wysoki, „chuderlawy”, w mowie cierpki i surowy, w gniewie porywczy, w postanowieniach niewzruszony, zaciętszy od ojca, skąpo i rzadko komu udzielał swej łaski. Obyczajów surowych, polowania i bankietów nie lubił. Szlachta lubiła go, bo nie znosił cudzoziemców na swym dworze i otaczał się Polakami, a umiał dobierać sobie ludzi trzeźwych i pracowitych, z których pomocą majątek dziedziczny potroił, dochody z biskupstw i tenut kościelnych podniósł i zebrał olbrzymie kapitały, któremi szczodrze, a bez hałasu, dla prawdziwie potrzebnych szafował”. Miał też wcale dobre na elek-cyi widoki, oświadczył się bowiem za nim cały stan rycerski z ks. Jeremim Wiśniowieckim na czele, także i dlatego, że był zwolennikiem wojny z Kozaczyzną, podkanclerzy Leszczyński (ob.) i wogóle wszyscy przeciwnicy kanclerza Jerzego Ossolińskiego (ob.), ulubieńca Władysława IV, ale niepopularuego, a który popierał kandydaturę Jana Kazimierza. Ale wobec nieszczęśliwych okoliczności, w jakich się zbierał sejm elekcyjny (bunt Chmielnickiego, Korsuń, Pilawce) i wobec oświadczenia się Chmielnickiego za Janem Kazimierzem, K. F. ustąpił bratu i zrzekł się kandydatury. Dzięki też temu, w kilka dni potem został obrany Jan Kazimierz, a sejm nałożył nań obowiązek, by nadał bratu, tj. K-owi F-owi, jakie bogate opactwo i 30 000 fł. pensyi rocznej z sum neapoli-tańskich (ob.), a biskup kujawski, Mikołaj Gniewosz, imieniem sejmu złożył K-owi F-owi podziękowanie za ułatwienie elekcyi przez to zrzeczenie się. (Po szczegóły do elekcyi odsyłamy do dzieła Kubali „Jerzy Ossoliński”, gdzie czytelnik znajdzie także sprawę owego orderu „Niepokalanego Poczęcia” i zaślubienie Cecylii Renaty tj. sprawę owych posagowych księstw szląskich). Gdy Jan Kazimierz bawił na wojnie z Kozakami, K. F. rządził w jego imieniu w Warszawie, a na potrzebę berestecką wysłał pułk dragonów niemieckich, własnym kosztem uzbrojonych. Niedługo po tej bitwie przeniósł się K. F. do Wyszkowa, miasteczka w ziemi Nurskiej nad Wisłą, należącego do dóbr stołowych biskupstwa Płockiego, i tu pędził samotne życie, pogrążając się coraz bardziej w melancholii, zdała od spraw publicznych. Po raz ostatni publicznie ukazał się na sejmie w r. 1654. Umarł w Wyszkowie (10 maja 1655), w 42 r. życia, strawiony tą melancholią. Jan Kazimierz wystawił mu tablicę w kaplicy Wazów, katecfry krakowskiej. Cały swój majątek i prawa do szląskich księstw przelał K. F. na brata, Jana Kazimierza, który tego majątku użył na wybuchającą właśnie wojnę szwedzką. Tak, jak ojciec, K. F. lubił jezuitów i otaczał się nimi; tradycya też podaje, że jego ser

ce złożone zostało u jezuitów w Warszawie, gdzie i sam także, tj. w Warszawie, jest pochowany. Wśród jezuitów także szukał spowiedników. Kilka pamiątek po nim, np. lampę srebrną, można spotkać w Częstochowie.—Biografię K-a F-a, dziś jednak niedostateczną i w wielu punktach błędną (np. w charakterystyce lub w sprawie kandydatury), podaje nam Julian Bartoszewicz w dziele p. t. „Królewicze biskupi” (Warszawa 1851). Dla szczegółów bliższych, obok cytowanego dzieła Kubali o Ossolińskim (Lwów 1883), podać trzeba Mosbacha „Die Wahl des elfjöhrigen polnischen Prinzen Carl Ferdinand zum Bischof von Breslau 1625”

M. G-y.

Karol Martel, władzca Franków, syn Pepina z Heristalu i jego kochanki Alpaidy (* około r. 688—f d. 22 października 741). Przydomek „Martel” (młot) otrzymał dopiero w wieku IX. Wdowa po Pepinie, Elektruda, nie dowierzała mu i podobno więziła go przez czas jakiś. Tymczasem Nej stryj czy cy usiłowali wyłamać się z pod zwierzchnictwa Austrazyi; zbuntowali się przeciwko wnukowi Pepina, Teudoaldowi, którego dziad przeznaczył był na majordoma, okrzyknęli majordomem jednego ze swoich, Raganfreda, i przy pomocy księcia Fryzów, Ratboda, spustoszyli Austrazyę aż do Mozy (715). Wtedy-to K. stanął na czele wojsk austrazyjskich; w r. 719 odniósł zwycięstwo nad Nej stryj czy kami nad rz. Amblève pod Malmédy, w roku następnym pod Viney i pognał ich aż do Paryża. Nejstryjczycy wezwali na pomoc Eudesa, księcia Akwitanii, ponieśli jednak raz jeszcze klęskę pod Soissons (719). K. ogłosił królem siedmioletniego Teo-doryka IV, został jednak właściwym panem Gallii Merowingów. W r. 724 Raganfred po raz ostatni wystąpił przeciwko K-owi; poniósł klęskę, K. jednak zostawił mu hrabstwo Andegaweńskie pod warunkiem, że mu syna da jako zakładnika. Mógł teraz zwrócić uwagę na Germanię, która była powstała przeciwko Frankom. Już w r. 718 wojował K. z Sasami; odbył potem jeszcze kilka wypraw do ich kraju, w roku 720, 721, 724 i 738; w r. 725 osadził w Ba-waryi wiernego sobie Huberta z domu Agilolfin-gów, w r. 724 spustoszył Fryzyę. W r. 738 zmusił Sasów do uległości, płacenia daniny i dania zakładników. K. popierał gorliwie missyo-narzy irlandzkich, którzy szerzyli chrześciań-stwo w Germanii; w r. 723 wziął pod swą o-piekę Bonifacego, apostoła Niemiec, którego mu był polecił papież Grzegorz II. Tymczasem Gallia południowa stała otworem dla Maurów hiszpańskich; w r. 725 Maurowie zdobyli Kar-kassonę, Septymanię aż do Nimes, poszli potem w górę Rodanu i złupili Autun. W r. 732 Maurowie pod Abderrahmanem znów najechali południową część Gallii, spustoszyli Bordeaux i pociągnęli na Tours. Pod Poitiers spotkali się z wojskami K-a. Przez dni Bześć armie stały naprzeciwko siebie, wreszcie siódmego dnia (25 października r. 732) rzucili się Arabowie na Franków. Dwadzieścia razy ponawiali atak i zawsze byli odpierani ze stratą. Tymczasem Eudes, książę Akwitanii, zaszedł ich od tyłu, a Frankowie posunęli się aż pod obóz. Abderrahman poległ w tej bitwie. Rozdzieliła walczących noc, a pod jej osłoną cofnęli się Maurowie. Zwycięstwo to, które położyło kres posuwaniu się Arabów na Zachodzie chrześciańskim, stało się bardzo głośne i wkrótce krążyć o uiem zaczęły legendy. Eudes pisał do papieża Grzegorza II, że na polach Poitiers legło 375 tysięcy niewiernych. Po bitwie pod Poitiers, K. mógł umocnić władzę swą w Burguudyi i osadził w niej wielu wiernych sobie wassaiów. W r. 734 stłumił nowe powstanie Fryzów. W r. 735 Maurowie zjawili się znów za Pireneami i zajęli Arles, w r. 738, połączeni z wojskami zbuntowanego księcia Mauronta, weszli do Awinionu. K. wypędził ich z tego miasta i odniósł nad nimi zwycięstwo pod Narbonną. Pomimo tylu niepowodzeń, w r. 839 pokazali się znów Maurowie, odebrali Arles i spustoszyli kraj cały. K. zjednał sobie pomoc Liutprauda, króla Longobardów; przymierze to skłoniło najezdników do odwrotu. K. wkroczył do Prowancyi i podbił kraj ten (739), którego hrabiowie, zazdrośni o swoją władzę, nie wahali się łączyć z Maurami przeciwko potężnemu majordomowi. W tym czasie mniej-więcej papież Grzegorz III wezwał pomocy K-a przeciwko Longobardom; wysłał do niego poselstwo z upominkami i ofiarował mu, według słów kronikarza współczesnego, „konsulat rzymski”. K. nie wystąpił jednak przeciwko Longobardom, którzy mu dopomogli w walce z Maurami. Pomimo stosunków z papieżem, K. źle był widziany przez duchowieństwo frankońskie: zarzucano mu, że rozdawał opactwa i ziemie kościelne swoim żołnierzom, że zrzucał biskupów, nie pytając się synodów. W r. 737 umarł Teodoryk IV, w którego imieniu K. rżą-dził państwem Franków. K. nie wyznaczył nowego króla, sam jednak też nie przybrał tytułu królewskiego. W r. 741 podzielił państwo Franków pomiędzy synów: Karloman dostał Austra-zyę, Alemanię i Turyngię, Pipin Nejstryę, Burgundyę i Prowancyę, Grifo kilka obwodów, rozrzuconych po całem państwie. Wkrótce potem umarł K.; pochowano go w Paryżu, w bazylice św. Dyonizego.—Energiczna polityka K-a ocaliła Europę zachodnią od najazdu muzułmańskiego; zjednoczył on i związał mocniej różne części monarchii Franków i założył podwaliny potęgi dynastyi Karolingów.— Por.: Breysig „Die Zeit Karl Martells” (Lipsk 1869); Digot „Histoire d’Austrasie” (1863, tom IV); Dorr rDe Beilis Francorum cum Arabibus” (1861); Mercier „La Bataille de Poitiers et les vraies causes du recul de l’invasion arabe” (w „Revue historique” 1878); Veltman „De Caroli Martelli patriciatu sive consulatu romano” (1863); Richter „Die Annalen des fränkischen Reichs im Zeitalter der Merovinger” (1873).

Karol Wielki, król Franków, cesarz rzymski (* w r. 742, wstąpił na tron r. 968 — f w r. 814). K. był synem Pipina Małego i Berty, córki Chariberta, hrabiego Laon. Urodził się d. 2 kwietnia 742 r., późniejsze źródła podają Akwizgran lub Ingelheim, jako miejsce urodzenia. Młodość jego jest zupełnie nieznana,—wiadomo tylko, iż nie otrzymał wyższego wykształcenia, którego nabył dopiero w latach dojrzałych. Nadzieja korony zaświtała dla niego dopiero w r. 752, gdy zgromadzenie Franków wyniosło jego ojca na tron królewski, w r. 754 w St. Denys koronował go papież Stefan II wraz z jego młodszym bratem, Karlomanem, na króla. Po śmierci ojca nastąpił podział całej monarchii Frankońskiej między dwu jego synów, Karola i Karlomana: Karol otrzymał część północną z miastami: Rouen, Nayon, Leodyum, Akwizgranem, tudzież Turyngią i Bawaryą, — Karloman część południową, t. j. Paryż, Soissons, Metz, Verdun, nadto Septymanię, Burgundyę, Alzacyę i Alemanię, — Akwitania miała pozostać wspólną obu braci własnością. Podział ten, będący powodem zawikłań między braćmi, trwał do roku 771, t. j, do śmierci Karlomana. Na pierwsze te lata przypada powstanie przeciw K-owi w A-kwitanii, stłumione przez króla, nadto zawiązanie stosunków z Dezyderyuszem, królem Longobardów, którego córkę, Dezyderatę, pojął K. za żonę. Przyjaźń ta nie trwała zbyt długo: K. wkrótce odepchnął Dezyderatę, i wstąpił w związki małżeńskie z Hildegardą (f 783). Ponadto do kroków nieprzyjaznych między K-em a Dezyderyuszem przyczyniła się sprawa spadku dzielnicy Karlomana; K. bowiem po śmierci brata zagarnął ją z pominięciem potomstwa Karlomana, które znalazło schronienie u Dezyderyusza. De-zyderyusz zawezwał papieża Hadryana I, aby ten koronował obu synów Karlomana na królów, wbrew woli wielmożów świeckich i duchownych frankońskich, którzy ogłosili K-a jedynym władzcą całego państwa. Papież odmówił; środki zaś gwałtowne, których użył Dezy-deryusz, aby zmusić Hadryana do ulegnięcia jego woli, spowodowały K-a do wyprawy za Alpy (r. 774), która skończyła się zdobyciem stolicy państwa Longobardów, Pawii, złożeniem z tronu Dezyderyusza i włączeniem kraju jego do monarchii frankońskiej. Z początku zachował K. prawo longobardzkie, po buncie jednak i po powtórnej wyprawie do Włoch w r. 776, zniesiono ustrój prawny i narodowy longobardzki a wprowadzono frankoński. Po zdobyciu Pawii w r. 774 odwiedził K. po raz pierwszy Rzym, gdzie potwierdził darowizny, uczynione przez Pipina Małego, i dodał sam nowe, których zakres bliżej nie jest znany. K. w każdym razie uważał papieża w rzeczach świeckich za swego namiest-

if '-    ■

Wm-

tw

gg§i|i™

nika: pozwolił mu wykonywać sprawiedliwość w Rzymie, bić monetę, sam zaś badał i potwierdzał wybory papieży. Zajęcie państwa Longobardów, przyjęcie tytułu patrycyusza rzymskiego, t. j. opiekuna Kościoła rzymskiego (papiestwa), dawały K-owi pierwszorzędne w Europie stanowisko i wpływ na tok wypadków dziejowych ówczesnych. Jako opiekun Kościoła i chrześciaństwa, zwrócił szczególną uwagę na pogań-

AU

i

iSt

Wm\

■Bp w

ipy

®?11

gk

~~    ^    ~- _r *

Fig. 160. Postać Karola Wielkiego z małej statuetki bronzowej, przechowywanej początkowo w skarbcu kościoła katedralnego w Metz, później zakupionej przez miasto Paryż, w czerwcu 1871 r. odnalezionej w zgliszczach ratusza, obecnie w muzeum Carnavalet w Paryżu.

skie szczepy niemieckie, jak np. Saksonów, z którymi prowadził długie i zacięte, bo z przerwami 32 lata trwające, wojny, dążące do ujarzmienia tych niebezpiecznych i dzikich sąsiadów, i schrystyanizowania ich,—jak również na półwysep Iberyjski, zajęty przez Saracenów, których napływ do Francyi powstrzymał swego czasu dziad K-a, Karol Młot (Martel), dwiema

Kno. Po w. lluatr. Ze». 270. T. XXXIV.

wiekopomnemi bitwami pod Poitiers (w r. 732) i Narbonne (r. 737). Zamieszki w państwie kalifa Korduby, Abderrahmana, i poselstwo, wysłane do K-a przez namiestnika Saragossy, Hussein el-Abdarego w r. 777, proszące o pomoc, skłoniły K-a w r. 778 do wyprawy za Pirenee, podczas której zdobył Saragossę, gdzie Husseina osadził, dla siebie zaś zajął kraj aż po Ebro, i na wzór marchii swego państwa urządził tu Marchię hiszpańską, która miała w monarchii K-a W-ego, jak i później, odgrywać ważną rolę. Tu stykały się z sobą obie, tak od siebie różne, kultury: łacińsko-chrześciańska i arabska,— tędy wniknęło do Europy tyle wynalazków i zdobyczy naukowych Arabów. Podczas odwrotu armii K-a z Hiszpanii, w przesmykach Pireneów, w dolinie Roncesvalles, napadli baskijscy górale na straż tylną i wycięli ją do nogi. Padł tam także i jeden z dowódzców, Roland, prefekt marchii Bre-tońskiej, opiewany bohater, jeden z dwunastu paladynów K-a, o których pozostały poetyczne legendy.— Naturalnym rzeczy porządkiem na Wschód głównie była zwrócona uwaga K-a: tu mieszkały plemiona saksońskie, dotychczas w pogaństwie żyjące, silne i bitne, groźne dla chrześ-eiańskich Franków. Tu nad Łabą i za Łabą mieszkały liczne plemiona pogańskie słowiańskie, łupiące często na niemieckim terrenie. Plemiona te organizują się coraz silniej, stąd też niebezpieczeństwo z tej strony staje się coraz groźniejszem i nawołuje do ubezpieczenia wschodniej granicy. Poza tera wiele innych zadań miał tu K. na oku. Książęta bawarscy byli jedynymi na niemieckiej ziemi współzawodnikami Karolingów: ich potęga, ich stosunki we Włoszech w państwie Longobardów, czyniły każdorazowy zatarg Karolingów z Bawaryą groźnem przesileniem, wystawiającem na ciężkie próby siły młodego tego organizmu państwowego. Poza tera pozostawały do rozwiązania kwestye partykularyzmu etnicznego niektórych dzielnic, które niechętnie tylko zmuszone były połączyć się w jedną wielką całość, jak również uregulowanie spraw na Dalekim Wschodzie, t. j. sprawy Awarów, dzikiego i barbarzyńskiego ludu, zamieszkującego dzisiejsze Węgry, którego łupies-kie napady groziły wschodnim państwa granicom. To też wojna ciągła prawie, krwawa i bez-litośna, pełna epizodów strasznych, gwałtownych represalij i wyrafinowanych środków, dążących do złamania oporu separatystycznego poszczególnych plemion germańskich, zapełnia prawie całe panowanie K-a. Najdłużej trwała wojna z Saksonami; składa się ona z szeregu wojen i wypraw wojennych, przerywanych rozejmami i pokojami, w których Saksonowie obiecywali uległość i przyjęcie chrześciaństwa po to, by, przy najbliższej stosownej chwili, znów powstać i walczyć przeciwko znienawidzonym chrześciań-skim Frankom. Zaraz po śmierci Karlomana, w r. 772 wyruszył K. z Moguncyi za Ren F.a

112

Saksonów. Bez wielkiego oporu dotarł i zdobył twierdzę Eresburg (dziś Stadtberge) i zburzył w jej blizkości miejsce pogańskiego kultu Saksonów, t. zw. „Irminsul” (słup, w którym jedni dopatrują się pomnika bohaterskiego Arminiusa, wodza Cherusków, który w r. 9 po Chr. pobił legiony rzymskie Warusa, inni—symbolu religijnego, sił natury itp.). Po tych czynach, które nadały tej wyprawie K-a cechę religijną, dotarła armia frankońska aż do Wezery; Saksonowie byli zmuszeni się poddać, złożyli przysięgę wierności i obiecali nie występować przeciw pracy missyonarskiej w swym kraju. Wyprawa K-a do Włoch w r. 774 była doskonałą dla Saksonów sposobnością do zrzucenia zależności od Franków. Zniszczyli Hessyę, zdobyli Eresburg, a pod wodzą księcia Witukinda dotarli do dolnego Renu. Wyprawa jednak K-a, przedsięwzięta w r. 775, zniweczyła całą pomyślność oręża saksońskiego. Podczas powstania Longobardów w r. 776 podnieśli się znowu Saksonowie, jednak chwilowe powodzenie zgniótł szybko i silnie sam K., który odbudował zburzony Eresburg, jak i inne fortece, Saksonów zaś zmusił do dania zakładników i przyjęcia chrztu. Spokój został o tyle przywrócony, że K. mógł odbyć w r. 777 w Paderbornie zjazd, na którym wprowadzono szereg urządzeń frankońskich w Saksonii. Saksonowie licznie zjawili się w Paderbornie, brakowało tylko Witukinda, który bawił u swych powinowatych, króla duńskiego, i tam szukał pomocy przeciw Frankom. Wyprawa K-a do Hiszpanii w r. 778 i niepomyślny koniec części armii w dolinie Roncesvaller, były dla Saksonów hasłem do nowego powstania, zorganizowanego przez Witukinda. Saksonowie złupili prawy brzeg Renu, Turyngię i Hessyę. Dwie wyprawy K-a zmusiły Saksonów do uległości: w roku 779 pobił ich pod Bocholdt, nad rzeką Aa, i dotarł do Wezery, a w następnym roku do Łaby. Liczni zakładnicy, świeżo zbudowane twierdze, miały zmusić Saksonów do dłuższego wytrwania w posłuszeństwie i spokoju, wymaganego przez interesa polityczne K-a, który w r. 781 przedsięwziął wyprawę do Włoch, do Rzymu, gdzie papież koronował synów jego: Pipina na króla Longobardów, i Ludwika na króla Akwi-tanii. Tymczasem w Saksonii wprowadzano zwolna frankońskie urządzenia sądowe i wojskowe, dzielono kraj na powiaty (gau) i hrabstwa, zaprowadzano organizacyę kościelną; wszystko to miało utrudnić Saksonom powrót do dawnej swobody i do pogaństwa i przykuć ich stale do monarchii Frankońskiej. Dwa lata trwał spokój, podczas którego Saksonowie oczekiwali nowej sposobności do walki. Okazya taka nadarzyła się w r. 783 podczas wyprawy Franków na Serbów między Salą i Łabą. Witukind nie pozwolił na połąozenie się armii wysłanej przeciw sobie z armią przeciw Serbom: tę drugą pobił na głowę (782). Saksonowie, upojeni zwycięstwem, zniszczyli znowu kościoły i klasztory, twierdze kultu chrześciańskiego, przeciwko któremu walczyli. Jednak stan taki trwał bardzo krótko: K. odzyskał straconą pozycyę i zażądał od Saksonów wydania sobie Witukinda i jego stronników. Witukind uciekł, lecz dostało się w ręce K-a 4 500 Saksonów, których, po odbytym sądzie w Verden, jako zdrajców, kazano ściąć w jednym dniu. Na ten czas przypadają akty prawodawcze, mające utrwalić władzę nad Sa-ksonami i ich schrystyanizowanie przyśpieszyć. Pod karą śmierci zabroniono wykonywania obrzędów pogańskich, omijanie chrztu i apostazya również śmiercią miały być karane; znieważenie religii, kościoła i duchowieństwa podobnież wywoływało ciężką pokutę. Wszystko to było jednak daremne. Krwawa zemsta K-a w Verden oburzyła Saksonów i popchnęła ich do nowego buntu (783): Saksonowie walczyli ze zmiennem szczęściem, w końcu jednak bitwa nad Haasą pod Osnabriickiem złamała tak siły zbuntowanych, że odtąd mógł K. liczyć na stałe przyłączenie tego kraju do swego państwa i pozyskanie go dla chrześciaństwa. I Witukind, dotychczas nieprzejednany wróg panowania frankońskiego, uznał niemożliwość dłuższego oporu: u-dał się do Attigny w Szampanii na dwór K-a, który go przyjął ze czcią należną. Witukind i jego towarzysze przyjęli tu chrzest, a za ich przykładem poszły tysiące Saksonów. Tryumf K-a był zupełny. Tym razem trwał spokój w kraju znacznie dłużej, bo lat prawie siedm. K. silnie i systematycznie wprowadzał urządzenia sądowe i wojskowe frankońskie, tłumił pogaństwo, budował kościoły i klasztory, organizował Kościół. Z wielką nieohęcią patrzyli Sa-ksonowie na te nowości, zwłaszcza ciążył im nowy system podatkowy, płacenie dziesięcin kościołowi z dochodów, a przedewszystkiem obowiązkowa służba wojskowa na wyprawach wojennych poza granicami swojego kraju. W końcu, korzystając z kłopotów K-a, wojny z Awarami, niepokojów w Bawaryi, powstali północni Sakso-nowie: wypędzono duchowieństwo i urzędników frankońskich (r. 789). Dwie armie frankońskie przekroczyły Ren i zmusiły Saksonów do uległości, wydania zakładników i poddania się zarządzeniom, wprowadzonym przez K-a. Jeszcze bardzo długo musiały wojska K-a strzedz porządku w kraju i tłumić tu i owdzie wszczynające się rozruchy; założone twierdze i miejsca obronne służyły ku utrwaleniu władzy nad krajem. W r. 804 dopiero ostatecznie nastąpiło zajęcie całkowite kraju Saksonów, wtenczas też K. przeniósł tysiące rodzin saskich wgłąb swego państwa, opuszczone siedziby oddał swym wiernym frankońskim panom lub nowozałożonym biskupstwom i klasztorom; zaludniano je zaś osadnikami, sprowadzonymi z za Renu. Zakładanie biskupstw postępowało przy potężnej inicyatywie K-a nader szybko. W r. 788 założono biskup-

stwo w Bremie, następnie przyszła kolej na Paderborn, Minden, Monaster, Osnabrück, Verden,

sko-mongolski, zamieszkujący dzisiejsze Węgry, nad Dunajem i Cisą. Koczownicy ci, żyjący łupem i wojną, byli postrachem okolicznych ludów. Włączenie Bawaryi do państwa K-a zmusiło króla do poskromienia ich i utrwalenia pokoju i bezpieczeństwa na wschodnich rubieżach. W r. 791 wyprawił się tam sam K., jego syn, Pipin, wkroczył do Styryi, Karyntyi, Krainy i Istryi, gdzie żyły plemiona słowiańskie pod jarzmem awarskiem. Wkrótce jednak odwołały K-a inne interesa rozległego państwa, a ciężar eksterminacyjnej wojny spadł na barki Pipina. Wojua trwała do r. 799, zdobyto cały kraj, zburzono warowne obozy awarskie, zwane „ringami”, i zabrano niezmierne skarby, złupione w całej Europie przez Awarów. Szereg marchij, założonych tu na wschodnich granicach, miał zasłaniać państwo przed nieprzewidzianemi napadami ze wschodu i utrzymywać porządek; wyludnione te wskutek wojen okolice miały stać się polem kolonizacyi niemieckiej, zwłaszcza bawarskiej.— Znacznie mniejsze znaczenie mają w dziejach tak ogólnych, jak i państwa Karo-lowego, wojny, prowadzone z Duńczykami i za-łabskimi Słowianami. Duńczycy już podczas wojen z Saksonami udzielali tym ostatnim pomocy i schronienia i niejednokrotnie państwo, zwłaszcza okolice nadmorskie, cierpiały dotkliwie od rabusiowskich napadów Duńczyków. Kilka wypraw pomniejszych nie rozgromiło dostatecznie Duńczyków, którzy zabezpieczyli się od napadów Franków ogromnym wałem, ciągnącym się od morza Niemieckiego do Bałtyku; wał ten, będący w dzisiejszym Szlezwiku, odgrywał dość znaczną rolę w historyi i znany jest pod nazwą „Dannewirk”. Wojna z Duńczykami zakończyła się dopiero w r. 810 pokojem i założeniem nad Eiderą marchii, mającej czuwać nad spokojem na duńskiej granicy. Ze Słowianami zachodnimi było państwo Franków oddawna w stosunkach, K. W. wyzyskał przymierze z Obotrytami w wojnach przeciw Saksonom: Obotryci walczyli bądź przeciw Saksonom, bądź przeciw Lutykom, którzy także dostali się pod zawisłość K-a W-ego. Dwukrotnie walczono przeciw Serbom nad Saalą; w r. 806 król Pipin, syn K-a, pokonał ich powtórnie, dalej zaś wkroczył do Czech, które pobił i zmusił do płacenia haraczu. Wszystkie te ludy słowiańskie wzdłuż Łaby weszły pośrednio w skład państwa K-a lub przynajmniej w sferę jego wpływów; zachowały one zupełDą autonomię, własnych książąt, nie zmuszano ich do przyjęcia chrześciaństwa, natomiast zobowiązano do rocznego trybutu i do dostarczania kontygensu wojskowego w wyprawach przeciw krajom sąsiednim. K. miał zwróconą baczną uwagę na kraje słowiańskie i na ewentualne niebezpieczeństwo, któreby państwu groziło w razie wspólnego powstania Słowian nadłabskich i tych, którzy zamieszkiwali już właściwe zie-

Hildesheim i Halberstadt. Biskupstwa te, a zwłaszcza niektóre klasztory, jak Fulda, Nowa Korbea i Herford, przyczyniły się do szybkiego schry-styanizowania się kraju, do podniesienia się ekonomicznego, albowiem przy biskupstwach powstawały łatwo znaczniejsze miejsca targowe, wabiące kupców; tam więc tworzyły się zaczątki miast późniejszych. Majątki tych instytucyj kościelnych, świetnie zwykle zagospodarowane, przyczyniały się do podniesienia ogólnej zamożności, uczyły lepszej gospodarki przez karczowanie lasów i osuszanie bagien. Prawne stosunki z Sak8onami uregulował K. w ten sposób, że Saksonowie przyjęli frankońskie sądownictwo, urządzenia wojskowe, zgodzili się na płacenie dziesięcin Kościołowi, zachowali jednak zupełną woluośó osobistą i prawo zwyczajowe (spisane później jako Lex Saxonum i Lex Frisonum), ponadto uznano ich za zupełnie równych i równouprawnionych z Frankami. Dawny podział społeczeństwa saksońskiego na edelingów, frilin-gów, litów i lassów trwał dalej, K. jednak starał się szlachtę (edelingów) przywiązać do siebie świadczonemi względami.— Prócz długotrwałych wojen saksońskich, które rozstrzygnęły o losie tego plemienia, przyszła także kolej na rozwiązanie problematu samodzielności innego szczepu niemieckiego, t. j. Bawarów. Bawarowie, jakkolwiek w zależności od Franków, zachowali przecież księcia szczepowego, który zawsze miał tyle siły, władzy i względnej niezależności, że mógł opierać się zaborczym instynktom Franków i jedyuowładztwu Karolingów nad całą rzeszą szczepów germańskich. W dodatku Tassilo, ówczesny książę bawarski, żonaty z córką Dezyderyusza, Liutgardą, posiadał obszerne stosunki tak we Włoszech, gdzie nigdy nie brakło niezadowolonych, jak i w Niemczech, między Saksonami, lub na wschodzie między Awarami i Słowianami. Tassilo, za namową żony i szwagra Adelchisa, postanowił drogą buntu i oręża wprowadzić Dezyderyusza, zamkniętego w klasztorze, napowrót na tron longobardzki. K. wkroczył do Bawaryi i zmusił Tassilona do złożenia mu w Wormacyi (787) przysięgi wierności, przyjęcia Bawaryi z rąk K-a jako lenna i dania zakładników. Tassilo jednak wkrótce wmieszał się znowu w sprzysiężenie przeciw Frankom, zawiązane we Włoszech, a wspomagane przez Bi-zancyum, za co został na zjeździe w Ingelhei-mie (788) skazany na śmierć; następnie jednak ułaskawiony i wraz z całą rodziną zamknięty w klasztorze St. Goar. W r. 794 na zjeździe we .Frankfurcie zrzekł się ostatecznie Tassilo praw swoich i swego potomstwa do Bawaryi, która w ten sposób stała się prowincyą państwa Karolingów. Potęgą, z którą Tassilo był sprzymierzony, a która była groźną dla wschodnich prowincyj państwa, byli Awarowie, szczep turk- | mie jego monarchii. Szereg marchij, założonych

przez K-a, był skierowany głównie przeciw Słowianom: marchia Fiulska i Karyncka przeciw Słowianom południowym; z tymi łączyła się marchia Awarska, późniejsza marchia Wschodnia, nad Dunajem przeciw Awarom i pannońskim Słowianom. Przeciwko Czechom urządzono marchię Frankońską w Nordgau, przeciwko Serbom marchię Turyngeńską nad Saalą. W jednym ze swych kapitularzy przezorny K. nakazał w marchiach szczególnie dawać baczenie na towary, sprzedawane Słowianom, zakazuje i karami okłada sprzedawanie im broni, oczywiście w obawie, by w ten sposób nie stali się oni niebezpiecznymi potędze frankońskiej. Tak zabezpieczano całość, spokój i znaczenie państwa nazewnątrz; — wewnątrz trzeba było również niejednokrotnie dobywać oręża dla utrzymania jednolitości wobec separatystycznych dążeń niektórych szczepów i ludów, składających tę ogromną monarchię. Tu należą wojny, o których już była mowa, w Akwitanii, Bretanii (786), marchii Hiszpańskiej (803 i 811), powstania w Bawaryi i Lom-bardyi. Ogromna potęga K-a i rozmiary jego państwa, sięgającego od Ebro i Atlantyku za Łabę i od Benewentu we Włoszech do Eidery, zwróciła na siebie oczy całego świata. Od upadku cesarstwa Zachodnio Rzymskiego nikt nie zgromadził w swych rękach tak wielkiej władzy i tak obszernych terrenów; postać K-a mogła być tylko porównaną z dawnymi cesarzami, których pamięć żyła jeszcze, a i władza, jaką on rozporządzał, w każdym razie była niezmiernie różną od władzy ograniczonej dawnych królów merowińskich. Był to pierwszy, a zarazem najpotężniejszy monarcha germański, który złączył w Bwych ręku prawie wszystkie germańskie ludy kontynentu (prócz Skandynawów i Anglo-Saksów). Dla Słowian również przedstawiał się K. jako obraz największej władzy i potęgi; jeżeli mamy wierzyć wywodom filologów, wyraz król, kral itd. nie jest niczem innem, jak właśnie imieniem Karol, zastosowanem do słowiańskiej wymowy. Azya i Afryka muzułmańska były przepełnione sławą jego imienia; wojny zaborcze w Hiszpanii przeciw Saracenom nie mogły pozostać bez echa. Kalifowie Bagdadu szukali jego przyjaźni, sam zaś K., uważając się za protektora chrześcian i chrześciaństwa w krajach muzułmańskich, jałmużnami wspomagał chrześcian w Syryi, Egipcie, Jerozolimie, Ale-ksandryi i Kartaginie. Zdobycie państwa Longobardów przez Franków nie przedstawiało żadnego niebezpieczeństwa dla papiestwa; przeciwnie, K. powiększył darowiznę Pipina, z Hadrya-nem papieżem pozostał aż do jego śmierci (794) w stosunkach najlepszych. Następcą Hadryana był Leon III; ten wobec zamachu szlachty rzymskiej, w którym omal nie postradał życia (799), uciekł do Niemiec, i tu w Paderbornie błagał K-a, jako patrycyusza rzymskiego, o pomoc. W jesieni tegoż roku powrócił papież do Rzymu w towarzystwie wysłańców królewskich, którzy przywrócili mu władzę i rozpoczęli śledztwo. Wkrótce przybył do Włoch i K. i odprawił sąd nad papieżem i członkami sprzy-siężenia. Papież oczyścił się przysięgą z czynionych mu zarzutów, oskarżeni zaś o zamach zostali skazani na śmierć, karę tę jednak złagodzono na wygnanie. Leon III w ten sposób o-kazał swą zupełną zawisłość od K-a, swego opiekuna, sędziego i wybawcy; biskup ekumeniczny był sądzony przez króla narówni z innymi biskupami jego państwa. Leon III miał przeto obowiązki względem K-a i poczuwać się musiał do wdzięczności za wszystkie dobrodziejstwa, świadczone przez Karolingów tak Stolicy św., jak i jemu specyalnie. W r. 800 d. 25 grudnia, gdy K. znajdował się w bazylice św. Piotra, papież, wśród okrzyku zgromadzonych, uwieńczył K-a koroną, namaścił i ogłosił cesarzem. K. po tej rzekomo zaimprowizowanej koronacyi oświadczył, że była ona dlań zupełną niespodzianką, jest jednak rzeczą pewną, iż niespodzianka ta była dawno zgóry przygotowaną i omówioną przez papieża i K-a i jego zaufanych. Alkuin, uczony mnich angielski, przyjaciel i doradzca K-a, na kilka miesięcy już przedtem obdarzył go wspaniałym odpisem Biblii, „dla uświetnienia cesarskiej władzy”, jak sam powiada. Mimo to jednak pozostają dotąd motywy wznowienia tej cesarskiej na Zachodzie godności niewyjaśnione, jak również obranie niezwykłej formy samego aktu koronacyjnego. Niewątpliwą jest rzeczą, że papież, wobec nieprzyjaznego stanowiska Bizancyum, szukał w ten sposób oparcia i silniejszego związania swych interesów z K-em, tern więcej, że w Konstantynopolu zagarnęła tę dostojną godność kobieta, Irena, co się sprzeciwiało zwyczajowi. K. sam był wówczas w dość naprężonych stosunkach z Konstantynopolem, a czuł się zdolnym do utrzymania tytułu tego siłą, której brakowało cesarstwu Wschodniemu. Przyjęcie tytułu cesarskiego przez K-a w niczem nie zmieniło zakresu jego władzy; jak dawniej, tak i teraz nie czuł się on nigdy krępowany władzą duchowną, która podlegała mu w zupełności, i to nietylko w rzeczach świeckich, ale i duchownych. Obok papieża, z którego rąk przyjął dyadem cesarski, miał się za równego, a nie wahał się być jego sędzią, za którego go i papież uważał. Cesarz był źródłem wszelkiej władzy, był opiekunem Kościoła, stróżem jego prawowierności; a jakkolwiek trudno dziś określić, jakie znaczenie przykładali współcześni do tego tytułu (rzecz to bardzo zaciemniona wypadkami XI wieku z czasów walki Grzegorza VII z Henrykiem IV), faktem jest, iż sam K. bardzo wysoko cenił tę swoją nową godność. Przysięga uroczysta wierności, którą każdy mieszkaniec płci męskiej jego państwa był obowiązany mu złożyć; nowy, na bizantyjskim wzorowany, ceremoniał jego dworu; zmiana tytulatury w jego kancelaryi z dawnej krótkiej i skromnej, przypominającej formy jeszcze merowińskie, na tytuł nowy, wzorowany na tradycyi dawnego im-peryum,— dowodzą psychicznej przemiany samego K-a pod wpływem koronacyi. Bizancyum, oczywiście, nie uznało nowego cesarstwa; po bezpłodnych rokowaniach przyszło do wojny, która zakończyła się dopiero w r. 812 uznaniem K-a za cesarza. Podczas wojny tej Pipin, syn K-a, zajął Wenecyę, Istryę i Dalmacyę, w końcu jednak utrzymano się przy Istryi, inne zdobycze wydając Konstantynopolowi.—Państwo K-a Wielkiego, składające się z tylu najrozmaitszych pierwiastków, którego poszczególne części zachowywały zwykle swe prawa narodowo-zwyczajowe, złączyło się w jeden organizm polityczny silną dłonią K-a W-ego, wspólną kulturą chrześciań-sko-rzymską, płynącą z Rzymu, która znalazła wyraz w koronacyi cesarskiej, wreszcie świetną akcyą prawodawczą tego monarchy, który starał się, wprowadzeniem szeregu ustaw i instytucyj, zmniejszyć istniejące różnice i ustrój państwa uczynić bardziej jednolitym. Tu widzi się potęgę umysłu K-a i wpływ, jaki jego reformy i zarządzenia wywarły na dzieje zachodniej Europy. Za K-a W-ego, z uielicznemi wyjątkami, zniknęli w obrębie jego państwa książęta szczepowi, jako element, przeciwny najwyższej władzy, niepewny i do buntów skory. Kraj podzielono na powiaty (gau), zostające pod zarządem hrabiów, wyposażonych władzą wojskową, administracyjną, policyjną, a w części i sądową. Zależni oni byli bezpośrednio od króla. Na granicach państwa zamiast gauów tworzono większe kompleksy, zwane „marchiami”, pod naczelnictwem margrafów, wyposażonych obszerną władzą i środkami. Marchie były rodzajem pogranicza wojskowego i miały ochraniać kraj od napadu zewnętrznych nieprzyjaciół. Hrabiów i margrafów, a także arcybiskupów, biskupów i opatów mianował cesarz samowolnie, jako swoich urzędników. Do nadzorowania hrabiów, jak biskupów, służyła in-stytucya wysłańców królewskich (missi dominici), którzy co kwartał udawali się w różne strony dla obwieszczania rozporządzeń królewskich, zwanych „kapitularzami”, dla nadzoru, wytępiania nadużyć, przyjmowania skarg, porządkowania spraw wojskowych i sądowych. Szczególną u-wagę poświęcił K. sądownictwu; zamiast zebrań sądownych ogólnych, bardzo utrudniających postępowanie, zaprowadził sądy wybranych sędziów. Odtąd tylko trzy razy do roku odbywały się w każdym powiecie sądowe zgromadzenia wszystkich wolnych. Wyższe sądownictwo dostało się do rąk wysłańców królewskich, najwyższy sąd pozostał przy królu lub hrabi pałacowym (pfalzgraf). K. uporządkował nadto prawo azylu, sądów bożych, świadków i przysiąg, sprawy bezpieczeństwa publicznego i policyi, sporów między duchowieństwem a świeckimi, wreszcie immunitetu, który jest podstawą osobnego sądownictwa. Liczne wojny przyczyniły się do rozwinięcia się systemu lennego i udoskonalenia wojskowości; wojny w różnych stronach i ich ustawiczność nakazały zarzucić stary system, polegający na służbie powszechnej wszystkich wolnych. Odtąd, prócz wassali i lenników królewskich, brała udział tylko część trzecia, piąta lub szósta niekiedy, ogółu wolnej ludności, wyposażonej przez resztę, rodzina wojownika i mienie pozostawały pod wspólną opieką pozostałych w domu sąsiadów. Wojny, jak i interesa ogromnego państwa, utrzymanie dworu, wydatki czynione na budowy dróg i mostów, zamków, pałaców i kościołów—wymagały ogromnych dochodów, które K. czerpał głównie ze swych bardzo obszernych i świetnie zagospodarowanych dóbr, z kar sądowych i wojskowych, z dobrowolnych darów, haraczu barbarzyńskich narodów, konfiskat nakładanych na wiarołomnych możnych, wreszcie ze służebności, do których należało utrzymanie dworu podczas ustawicznych objazdów po kraju, dawanie podwód i t. p. Dla podniesienia dobrobytu, handlu i przemysłu u-czynił K. bardzo dużo: budowa dróg, kanałów i mostów, osuszanie bagien, wycinanie lasów — jest jego zasługą; jemu wreszcie zawdzięcza szereg miast niemieckich swe powstanie i rozwój, np. Magdeburg nad Łabą, strażnica i plac targowy dla Słowian na wschód mieszkających. K. W. nie był wychowany na monarchę: zbywało mu na znajomości i nauce książkowej, dopiero w późniejszych latach nauczył się czytać, posiadł język łaciński i grecki. Ze szczegól-nem zamiłowaniem poświęcił K. swe siły religii, nauce i literaturze. W r. 779 określił granice władzy arcybiskupiej i biskupiej i przestrzegał pilnie obserwowania reguł zakonnych jak i obyczajności kleru. Szczególnie śpiew kościelny, który starał sie zaszczepić na Północy, i szkoły kościelne i klasztorne mają mu bardzo wiele do zawdzięczenia. Pod tym względem K. stanowi epokę. Była to jakby pierwsza próba odnowienia starożytnej kultury, renesans karoliński; zapoznano się znów z zarzuconymi i zapomnianymi pisarzami, poetami i filozofami starożytnymi, których dużo przechowało się, dzięki odpisom z tych czasów. Barbarzyńską, wulgarną łacinę merowińską zastąpiono wkrótce językiem po-prawniejszym, zbliżonym do wzorów klasycznych, językiem zdatnym do wyższej produkcyi literackiej. Zasługą również jest K-a, iż w państwie jego zastąpiono brzydkie i niekaligraficzne pismo kursywne, merowińskie, pięknem pismem, naśladującem pismo klasyczne, — karoliną, będącą matką pism późniejszych z drugiej połowy Średniowiecza. Przepysznie wykonane rękopisy na purpurowym pergaminie, pisane złotemi i srebrnemi literami, ozdobione wspaniałemi miniaturami, świadczą o guście cesarza i o zamiłowaniu jego do piękna. Dwór jego, gdzie kwitła słynna szkoła dworska, w której sam K.

i jego dzieci kształcili się, był źródłem tego ruchu naukowego, tego renesansu karolińskiego. Tu kwitło uczone stowarzyszenie „academia pa-latina”, do której należeli prócz K-a najuczeńsi mężowie owych czasów, jak Piotr Pizańczyk, Paweł Dyakon z Lombardyi, Anglo-Sas Alkuin, Frankowie Einhard i Angilbert. W gronie tych uczonych żył K., miłośnik literatury i poezyi, a szczególniej Ojców Kościoła, Hieronima i Augustyna. Einhard, przyjaciel cesarza i jego biograf, opowiada, iż K. żywił wielką miłość ku literaturze narodowej, kazał spisać starodawne pieśni bohaterskie germańskie, lecz zbiór ten nie dochował się do naszych czasów. Einhard zachował nam dokładny opis tak sposobu życia K-a, jak jego postaci. Był on tęgi i dobrze zbudowany, wzrostu wysokiego, bo stóp 7, oczy miał wielkie i żywe, nos dość wielki, włosy białe, wyraz twarzy uśmiechnięty i miły. Zdrowie — żelazne : nie chorował nigdy, dopiero w o-

ml

Fig. 161. Głowa Karola Wielkiego ze statuetki bronzowej (ob. fig. 160), wielkości oryginału.

statn ch latach swego życia zaczął zapadać na zdrowiu. Oprócz mozaiki pałacu lateraneńskie-go, triklinium Leona III, gdzie wyobrażony jest K. W., nie mamy żadnego współczesnego jego portretu. Mała statuetka konna z bronzu, znajdująca się dzisiaj w muzeum Carnavalet w Paryżu, a którą niektórzy uważają za portret cesarza, pochodzi, według uczonych francuskich, dopiero z X wieku. Również monety i pieczęcie K-a nie przedstawiają bynajmniej jego postaci. Słynny portret A. Diirera, namalowany w r. 1510, znajdujący się w Norymberdze, jest, oczywiście, tylko tworem wyobraźni genialnego artysty. Życie jego było prostem i uiewyszukanem. Ubierał się po frankońsku, skromnie, rzadko tylko przywdziewając szaty bogate i odpowiadające przepychowi monarszemu. W Rzymie zmieniał swe frankońskie odzienie na wspaniały slrój rzymski, chcąc w ten sposób dostosować się do • miejscowych zwyczajów. W ucztach, jedzeniu piciu wstrzemięźliwy, mniej w stosunkach z płcią piękną; prócz czterech żon: Dezyderaty, odepchniętej w r. 771, Szwabki Hildergardy (f 783), Fastrady, córki wschodnio-frankońskiego hrabiego Radolfa (f 794), i Alemannki Luitgardy, miał K. więcej nałożnic. Prócz dzieci nieślubnych miał on z Hildegardą pięciu synów i trzy córki. Z synów trzech tylko dorosło i odgrywało za życia K-a wybitniejszą rolę, mianowicie: starszy Karol, już w r. 781 przeznaczony na następcę na tronie frankońskim, młodszy Pi-pin, koronowany na króla Włoch, i Ludwik, zwany „Pobożny”, król Akwitanii. W r. 806 przeprowadził K. podział państwa między tych trzech synów na wypadek swej śmierci, lecz plan ten zniweczył zgon dwu starszych: Pipina (810) i Karola (811). Tak pozostał niedołężny Ludwik jedynym spadkobiercą ogromnego państwa; w r. 813 koronował się on na życzenie ojca własnoręcznie w Akwizgranie. Wkrótce potem K., którego zdrowie w ostatnich latach znacznie podupadło, zachorował i po niedługiej chorobie zmarł d. 28 stycznia r. 814, w 70 roku życia, a 47-m panowania. Na miejsce wiecznego spoczynku wybrano dlań kościół P. Maryi w Akwizgranie, który sam wybudował. Do dnia dzisiejszego toczy się między uczonymi niemieckimi spór co do sposobu pochowania zwłok K-a. Współcześni nie pozostawili o tern żadnych wiadomości, dopiero po roku 1000 pojawiają się bliższe i dokładniejsze szczegóły. Pochodzące z początku XI wieku trzy źródła: włoskie, niemieckie i francuskie, donoszą, iż Otto III, wracając na wiosnę r. 1000 z Gniezna, gdzie odwiedził zwłoki zabitego w r. 997 św. Wojciecha, kazał otworzyć w Akwizgranie grób swego wielkiego poprzednika, gdzie znaleziono K-a u-branego wspaniale, dobrze zachowanego, siedzącego na tronie złotym. Tron ten ofiarował Otto III swemu przyjacielowi, Bolesławowi Chrobremu, obecnemu wtenczas w Akwizgranie, zwłoki zaś kazał ze czcią wielką pochować. Nie u-lega żadnej wątpliwości, że ta ofiara Ottona III jest w głównej części powodem wątpliwości, podnoszonych przez szowinistycznych uczonych niemieckich, których najpoważniejsi badacze nie podzielają. Zwłoki K-a W-ego spoczywały znowu półtora wieku nieruszone, dopiero kiedy w r. 1164 Fryderyk Barbarossa wymógł na antypa-pieżu Paschalisie III kanonizacyę swego wielkiego poprzednika, odkryto zwłoki, przez czas i wilgoć zniszczone, i ustawiono je w srebrnej trumnie na ołtarzu. Dziwnem zrządzeniem losów i przy tern drugiem odkryciu zwłok K-a był obecny reprezentant Polski, biskup płocki, bł. Werner, który w powrocie do Polski, gdzieś na jej granicach, założył kościółek na cześć śww. Zygmunta, Karola i Henryka.—Wielka o-sobistość K-a znalazła rychło po śmierci historyka w osobie Einharda, przyjaciela cesarza; jest to „Vita Caroli Magni”, drukowana w 2 tomie „Monum. Germaniae Scriptores”. Cały szereg

tomy).

wreszcie roczników klasztornych karolińskich, listy Alkuina, dzieła Pawła Dyakona, listy i akta K-a i jego współczesnych itp., służą historykowi do określenia postaci cesarza i dziejów jego czasów. Z opracowań historycznych zasługują na wymienienie dzieła większe: S. Abel i B. Simson „Jahrbücher des fränkischen Reichs unter Karl dem Grossen” (1866— 84 2 tomy); Vétault „Charlemagne” (1876); Brosien „Karl der Grosse” (1885); Baumgarten „Geschichte Karl des Grossen” (1887—1894 2 tomy), prócz wielu dzieł, dziełek i rozpraw, traktujących o poszczególnych wypadkach z czasów jego życia i rządów. Fantazya ludowa wielekroó zajmowała się osobistością K-a W-ego, zwłaszcza we Francyi, gdzie przez ciąg Wieków Średnich uważano K-a za bohatera narodowego. Wszystkie czyny jego życia, np. wojny saksońskie, wyprawa do Hiszpanii i śmierć Rolanda (Chanson de Roland), bajeczna jego młodość, podróż do Konstantynopola i Jerozolimy—były tematem e-picznych poematów, np. t. zw. „Chansons de geste”, które powstały prawdopodobnie w północnej Francyi. Stąd dostały się one do Niemiec (jak „Rolandslied” przez opata Konrada, jak „Karlmeinet”, jak poematy Wolframa von Eschenbach i Ulryka von Türheim). We Włoszech powstały w późniejszych już czasach wielkie epopee na ten temat, Bajaria, Ariosta i in., Skandynawia ma swoją „Karlemagnussaga”. Francuzi szczególnie zajmowali się badaniem rozwoju podań poetycznych o K-u Wielkim; tu wymienić wypada znakomite dzieło niedawno zmarłego Gastoua Paris „Histoire poétique de Charlemagne” (1865); Paul Meyer „Recherches sur l’épopée française” (1867); E. Gautier „Épopées françaises” (1878 — 1880, 'à

S. Ktrzn.

Karol I, król Anglii, Szkocyi i Irlandyi, drugi syn Jakóba I i Anny, księżniczki duńskiej, (ur. w Dunfermline [hr. Fife] 19 listopada 1600, stracony w Londynie 30 stycznia r. 1649). Księciem Jorku został mianowany r. 1605, księciem Walii—w 4 lata po zejściu starszego brata, Henryka (f r. 1612). Odziedziczył po ojcu absolutys-tyczne skłonności i przekonania, od młodocianych też lat zaprawiał się w teologii i z podziwem przy-słuchywał się uczonym rozprawom Jakóba. Od 18 roku życia przyjaźnił się z faworytem królewskim, księciem Buckingham, człowiekiem lekkomyślnym i nieudolnym, dość jednak wpływowym, aby według upodobania kierować polityką zewnętrzną państwa. Zatargi z parlamentem i kłopoty finansowe pchały króla w objęcia Habsburgów, poddani pragnęli związku z obozem protestanckim, na którego przodowniczkę Anglia zdawała się im stworzoną. W r. 1614 Jakób nawiązał z Hiszpanią układy, których celem miało być małżeństwo K-a z infantką Ma-ryą, córką Filipa III. Wybuch Wojny Trzydziestoletniej chwilowo zaszkodził tym zabiegom, ale wkrótce nastręczył powód do ich wznowienia. Za cenę ustępstw dla katolików zamierzał Jakób wymódz dla siebie subsydya pieniężne, dla syna — rękę infantki, dla zięcia zaś, Fryderyka, „króla zimowego”, stracony po bitwie białogór-skiej Palatynat (1620). Żaden z tych planów nie dobiegł szczęśliwie końca. Młody K. w r. 1623 wybrał się w konkury do Madrytu w towarzystwie Buckinghamu. Chciał rycerskiem o-bejściem przełamać lody nieufności dyplomatycz ■ nej, ująć sobie serce wybranej; niestety, naraził sobie dwór hiszpański nietaktem, księżniczki nie zjednał ani dziecinnie romantyczną wycieczką do jej ogrodu, ani gorącem, nieprzewidzianem przez ceremoniał dworski przemówieniem na audyencyi. Jednocześnie toczyły się między Rzymem i Madrytem negocyacye o ulgi dla katoli-

fit

Ł;n

'V

gu*#;

Fig. 162. Karol I, król Wielkiej Brytanii. (Z portretu Van Dyekaj.

ków, lecz żądania Hiszpanii szły dalej, niż Jakób mógł posunąć swe obietnice. W dodatku teologowie madryccy, którym Filip IV powierzył rozstrzygnięcie skrupułów swego sumienia, orzekli, że infantka po ślubie będzie musiała jeszcze pozostać w Hiszpanii, jako rękojmia spełnienia obietnic angielskich. K. oburzony opuścił Madryt i po powrocie oświadczył ojcu, że za jego pozwoleniem gotów jest podbić Hiszpanię. Teraz Stuartowie zbliżyli się do Francyi i uplauowali związek małżeński królewicza z Henryką Maryą, siostrą Ludwika XIII, tudzież wspólną wyprawę do Palatynatu. Wszakże i ten sojusz musieli okupić ustępstwy dla katolicyzmu: do umowy ślubnej wpisany był warunek, że katolicy w Anglii nie będą karani ani na ciele, ani na majątku. Wyprawa, dowodzona przez Mansfelda, skoń-

Cho-

czyła się dla sprzymierzeńców niepomyślnie; ślub z księżniczką odbył się per procurant 1 maja r. 1625, w pięć tygodni po zgonie Jakóba I (f 27 marca). I francuskie swaty nie zadowoliły purytańskiego parlamentu, który na pierwszej zaraz sessyi nowego panowania dał wyraz swej nieufności ku rządowi, wotując skąpe podatki. Buckingham, wszechmocny w polityce zagranicznej, a coraz niechętniej widziany przez naród, zamierzył naprawić swą sławę morską ekspedycyą na Kadyks — i znów doznał niepowodzenia. Co gorsza, K., nie mogąc spełnić obietnic danych Francuzom, uwikłał się w wojnę z potężnym obrońcą protestantów na obczyźnie, a pogromcą ich we własnym kraju—kardynałem Richelieu. Drugi parlament uparcie odmawiał zasiłków, nie szczędził zaś dworowi ostrych przymówek przez usta 0. Eliota (1626); więc król ściągnął podatki tytułem przymusowej pożyczki, uzbroił flotę i posłał ją pod wodzą samego Buckinghama na pomoc oblężonym w La Rochelle hugonotom (1627). Sromotny odwrót z pod wyspy Ré pozbawił rząd reszty popularności. To też, gdy K. raz jeszcze udał się do Izb z żądaniem poparcia, otrzymał w odpowiedzi zredagowaną na wniosek Coke’a, „Pe-tycyę o prawo” (Petition of right), potępiającą nadużycia administracyi, zwłaszcza zaś gwałcenie osobistej i podatkowej wolności poddanych (1727). Przyciśnięty do muru, król przyjął pe-tycyę 7 iipca i z łatwością uzyskał środki na dalszą wojnę. Pojednanie monarchy z narodem zdawało się tern trwalszem, że znienawidzony Buckingham przed samem odpłynięciem do Frau-cyi padł zasztyletowany przez oficera Feitona, mszczącego się za urazę osobistą (17 września). Cóż kiedy i nowa wyprawa zakończyła się bez-owocnemi stratami, a wieści o upadku Roszelli, o tryumfach Habsburgów w Wojnie Trzydziestoletniej, jątrzyły nienawiść wyznaniową ludu. Podczas sessyi r. 1629 wróciły na porządek dzienny niesnaski religijne, skargi na sekwestra towarów i na bezprawne aresztowania. Zanim król zdołał wprowadzić w czyn rozwiązanie parlamentu, gminy uchwaliły deklaracyę, potępiającą mianem zdrajcy każdego, kto wprowadza nowości w religii, przyczynia się do wybierania podatków nielegalnych, albo płaci je. dziło głównie o innowacye, jakie biskup Laud (ob.), wprowadzał do Kościoła anglikańskiego, a w których dopatrywano się zwrotu ku katolicyzmowi. Odtąd król postanowił rządzić bez parlamentu. Kilku przywódzców oppozycyi osadził w Tower, gdzie Eliot po czterech latach zakończył życie. Wyszukał też sobie K. nowych doradzców. Podskarbi Weston (f 1635) stał się prawą ręką jego w gromadzeniu niekonstytucyjnych funduszów. Wentworth, niegdyś wymowny oppozycyonista a od r. 1629 członek Rady Tajnej i wicehrabia, obrał sobie za dewizę „Sprawiedliwość bez różnicy osób”, ale nie wierzył

w sprawiedliwość tłumu i zalecał system rządzenia na przebój (thorough) w kierunku absolutyzmu. Rządził despotycznie najpierw jako prezydent jorckiej Rady Północnej, potem za-wichrzoną waśniami religijnemi Irlandyę doprowadził (1633—39) do bezwzględnej, acz pozornej tylko, uległości tronowi. Laud wreszcie, od r. 1633 arcybiskup kantuaryjski, walczył w imię cezaropapizmu bronią kościelną, a wierzył, że tylko jedność obrządku (uniformity) może zapewnić jedność Kościołowi (unity). Upodobał sobie „ozdobne nabożeństwo”, wprowadzał do kościołów ołtarze, obrazy i t. p. Nuncyusz papieski pokryjomu widywał się z królem, katolicy doznawali chwilowej ulgi, w myśl zobowiązań Karolowych. Tymczasem wybryki puryta-nizmu surowo były karcone; Laud winnych pozywał przed sąd duchowny Wysokiej Komissyi i karał srodze nietylko działaczy purytańskich (np. Leightona r. 1630, pastora Burtona i chirurga Bastwicka 1637), ale i zbyt śmiałych krytyków obyczaju towarzyskiego i dworskiego (Pryu-118, autor satyry na aktorów p. n. „Histrioma-tix” skazany na pręgierz, więzienie i obcięcie uszu r. 1634). Kto nie godził się z urzędowym modlitewnikiem, emigrował do kolonij zaatlan-tyckieh (założenie Massachusetsu w r. 1630). Od zabiegów dynastycznych, od Wojny Trzydziestoletniej król odwrócił oczy, zabezpieczył się układami z Franeyą (1 kwiet. r. 1629) i potajemnie z Hiszpanią (15 list. 1630). Potrosze zapomniał o wszelkiej oględności w polityce finansowej. Wyznaczał kary za wyludnienie hrabstw, za budowę nowych domów w Londynie, frymarczył monopolami. Z pomocą sędziów i ministrów (We-8tona, Fincha) wydobył z kursu zapomnienia przestarzałą opłatę za uchylanie się rycerzy od obowiązku pasowania (r. 1630), tudzież podatek okrętowy (ship money, dawniej Daenegeld), ściągany kilkakrotnie r. 1626, 1634 i 1635, aż w 1637 napotkał stanowczy opór Jana Hampdena (ob.). Sprawa oparła się o sąd (1638), przed którym K. odniósł pirrusowe zwycięstwo, bo uzyskał werdykt przychylny, ale spotęgował ferment oppozycyjny w kraju, tak wyraźnie odzwiercia-dlający się we spółczesnych dziełach Miltona („Comus” i „Penseroso” 1634, „Lycidas” 1637). Na czynny protest pierwsi zdobyli się Szkoci, podrażnieni rozszerzeniem jurysdykcyi biskupiej (1635) i reformami liturgii (1637). W Edym-burgu wybuchnął bunt (23 lipca r. 1637), zawiązały się naprędce komissye przedstawicielskie czterech stanów królestwa i przedstawiły całemu ludowi do podpisu stary Covenant kalwiński (z r. 1580). K. zaczął paktować, ale zgromadzenie stanowe (w Glasgowie) w obecności jego posła Hamiltona, ogłosiło 21 listop. r. 1639 niezależność Kościoła od państwa oraz zniesienie episkopatu. Nić układów pękła; na obronę Co-venantu pod sztandary Aleksandra Leslie zbiegło się 20000 Szkotów; szukano pomocy we

Francyi. Wojska królewskie, lubo od szkockich j Król, nie czując się bezpiecznym w stolicy, prze-liczniejsze, nie dotarły do Edymburga i w Ber- niósł się z całym dworem do Windsoru, Heu-wick zawarto „pacyfikącyę” (1639), według któ- ryetta Marya z córką Maryą wyjechała do Ni-rej wszystkie spory kościelne i świeckie roz- derlandów, skąd po roku wróciła z wielkim za-strzyguąć miał parlament (13 kwiet.— 3 maja r. pasem broni. Już od chwili wniesienia „Wiel-1640). K. oskarżył Szkotów o zdradzieckie kon- kiej Remonstracyi” w łonie parlamentu nastąpił szachty z Francyą, ale zamiast pomocy spotkał rozłam na stronnictwa „okrągłych głów”, t. j. się z nowemi zażaleniami. Po rozwiązaniu izb nizko strzyżonych purytanów, i rojalistów „Ka-król i Wentworth, mianowany hr. Stratfordem walerów”. W chwili wybuchu rokoszu północ-(ob.), ponownie ruszyli przeciwko Szkotom; w tej no-zachodnie hrabstwa trzymały z królem, połu-drugiej „wojnie biskupiej” pułki, zaciągnięte przez dniowo-wschodnie, ludniejsze — stały po stronie brankę przymusową, niechętnie szły przeciwko parlamentu. Gdy K. odmówił złożenia kommen-wrogowi, Leslie pozostał w posiadaniu zajętych dy czasowo w ręce wyznaczonych przez parla-hrabstw Nortumbryi i Durham. Teraz K., na- ment osób, izba niższa uchwaliła wystawić woj-glony przez najbliższe otoczenie, zdecydował się sko „dla utrzymania praw, swobód, spokoju pań-zwołać parlament, zwany później „Długim” (na stwa”, a zarazem i „dla bezpieczeństwa osoby 3 listopada). W gminach John Pym (ob.), wy- królewskiej”, bo zamierzano toczyć walkę nie stąpił z gwałtowną mową przeciw doradzcora z monarchą, lecz ze złymi jego doradzcami. W lip-królewskim i wymógł oddanie Strafforda pod sąd cu stronnictwa stanęły pod bronią: margr. New-izby lordów; gdy jednak zarzucanej mu „zdra- castle przewodniczył rojalistom, hr. Essex — zady” nie udało się udowodnić, izby w drodze pra- ciągom parlamentarnym. Pierwsze starcie, pod wodawczej wydały nań wyrok banicyi i śmierci Edgehill (22 września), wypadło pomyślnie dla (act of attainder, 8 maja 1651), który K. wbrew króla. Nastąpił potem szereg walk i potyczek słowu, danemu Stratfordowi, zatwierdził. Król bądź-to szczęśliwych dla K-a (30 czerwca r. myślał wygrać na czasie, tymczasem stracił naj- 1643 pod Atherton Moor, pod Lansdown), bądź silaiejszą podporę swej władzy, bo już i Laud nierozstrzygniętych (pod Newburg, gdzie zginął wyrokiem parlamentu wtrącony został do Tower. Falkland, 19 września t. r.). Przedłużająca się Mając za sobą armię szkocką, parlament śmiałą wojna zaczynała nużyć mieszczańskie szeregi dłonią sięgał po zwycięstwa: przeprowadził uchwa- „okrągłych głów”. Wtedy izby z namowy Py-łę o peryodycznych wyborach do izby gmin na ma weszły w porozumienie z prezbiteryanami termin trzyletni, o zniesieniu Izby Gwiaździstej, szkockimi; synod purytański w Westminterze podatek okrętowy ogłoszono za nieprawny, król uchwalił zniesienie anglikańskiego Kościoła i wpro-przyrzekł, że gmin nie rozwiążę bez zgody par- wadzenie covenantu w całej Wielkiej Brytanii, lamentu. Zresztą wnioski krańcowych puryta- Umowę, na tych opartą warunkach, parlament nów, zmierzające do obalenia episkopatu, spo- zatwierdził i zaprzysiągł. Wkrótce po tej uchwa-tykały się z oppozycyą umiarkowanego pier- le (8 grudnia) Pym umarł, przeciążony pracą, wiastku (lord Falkland i Edw. Hyde, później- w pół-roku niespełna po Hampdenie, poległym szy kanclerz Clarendon [ob.]). Miał król zwo- pod Chalgrove 18 lipca. K., założywszy nową lenników i poza granicami Anglii: waleczny mar- | rezydencyę w Oksfordzie, skupił dokoła siebie kiz Montrose występował w Szkocyi do walki wiernych lordów oraz posłów z izby gmin i utworzył z nich osobny parlament, liczniejszy od westminsterskiego, ale pozbawiony wszelkiej władzy nad krajem (22 stycz. r. 1644). Miał w owej dobie stanowczą przewagę na południu, gdy tymczasem na północy zwyciężały „okrągłe rodzaj aktu oskarżenia przeciw królowi, głowy” i Szkoci. Na odsiecz oblężonemu przez

z presbiteryańskim obozem Argyle’a, irlandzcy katolicy 23 października r, 1641 podnieśli chorągiew buntu i, oświadczając się z wiernością koronie, sprawili straszną rzeź protestantów. Wzburzone izby wygotowały „wielką remonstra-cye”

wracającemu z pacyfikacyjnej podróży do Szkocyi. Restauracya w 207 paragrafach wyliczała nadużycia administracyi królewskiej, domagała się odpowiedzialności (politycznej) ministrów wobec izb i reformy Kościoła w duchu kalwińskim. K. przyjął deputacyę parlamentarną przychylnie, zatwierdził uchwałę — i wkrótce potem sześciu mówców z oppozycyi (Pyma, Hampdena, Holle-

rokoszan Jorkowi pośpieszył siostrzeniec K-a, ks. palatyn Rupert, wbrew radom Newcastle’a wdał się w bitwę pod Marston-Moor (2 lipca) i przez „żelaznobokich” independentów Cromwella (ob.) został odparty ze stratą 3 000 żołnierzy. Pomimo tej klęski sprawa królewska stała pod koniec r. 1644 niezgorzej. Zatargi wzrastającej w liczbę sekty independentów z prez-sa, Hasselriga, Strode’a i lorda Kimboltona) biteryanami zdawały się źle wróżyć sprawie par-oskarżył przed izbą lordów o zdradę stanu. Kie- lamentu, już zaczynali prezbiteryanie szukać po-dy zaś gminy odmówiły ich wydania, sam udał rozumienia z K-em, chociaż bezowocnie, bo Stuart się na posiedzenie z kilkuset żołnierzami w celu nie zmieniał wyznania za przykładem Bourbo-dokonania aresztu (4 stycznia 1642), lecz niko- na. Niebawem musieli Szkoci myśleć o obronie go z oskarżonych nie znalazł. Ludność City wiary we własnym kraju, gdzie Montrose uczy-wzięła ich pod swą opiekę i chwyciła za broń. nił dywersyę dla króla. Niestety, K. przez włas-

113

KnoykL Powie. Iluitr. Zen. 971. T. XXXIV.

ne niedbalstwo pozwolił wrogom ześrodkować swe siły pod Naseby, gdzie stoczony został bój decydujący (14 czerwca r. 1645). Konnica ks. Ruperta obaliła na prawem skrzydle i w centrum szeregi Iretona i Fairfaxa, ale Cromwell zniósł prawe skrzydło rojalistów, poparł cofających się towarzyszy i wydarł królowi zwycięstwo; 5 000 jeńców, cała artylerya i, co gorsza, korrespon-dencya K-a wpadły w ręce zwycięsców. Wyszły na jaw stosunki dworu z zagranicą i z pa-pieżnikami celtyckimi, wzmogło się rozgoryczenie na króla w obu obozach. K. wciąż jeszcze nie tracił nadziei, pomimo, że klęski spadały teraz jak z puszki Pandory: postradał nową stolicę Bristol, słabo bronioną przez Ruperta, Montrose został zmiażdżony przez Leslie’go pod Phi-liphaugh (13 września), zamki kawalerów otwierały swe wrota purytanom, którzy niebawem zaczęli samego K-a osaczać w Oksfordzie. Przegrawszy w walce orężnej, jął się Stuart innego środka—intrygi. Przeciwko independentyzmowi, odrzucającemu całą organizacyę monarchii i Kościoła, prezbiteryanie angielscy stawali w coraz jaskrawszej oppozycyi; Szkoci niecierpliwie domagali się od parlamentu zwrotu kosztów wojny. Mając tedy sprzymierzeńców do wyboru, próbował K. w sekrecie porozumiewać się jednocześnie z independentem Henrykiem Vane, z prez-biteryanami i z katolikami irlandzkimi (t. zw. „traktat Glamorgana”, zawarty na wiosnę r. 1646). Układy te niedługo pozostały tajemnicą, przeto K. obejrzał się za pomocą u Szkotów. O północy 27 kwietnia r. 1656 pospołu z kapelanem Hudsonem i z oficerem Ashburnhamem wymknął się w przebraniu z Oksfordu, jeździł z miasta do miasta, zwiedził Londyn, aż w towarzystwie posła francuskiego Montreuila dostał się do obozu Szkotów (pod Newark). Ci otoczyli go konwojem czyli „strażą honorową” i uprowadzili do New-castle. K. ani na chwilę nie ustawał w intrydze: umawiał się z prezbiteryanami o wprowadzenie ich wyznania we wszystkich trzech królestwach; obiecywał independentom toleran-cyę, a jednocześnie zapowiadał prezbiteryanom, że im jej odmówi. Aż doczekał się tego, że Szkoci, otrzymawszy nareszcie zaległy żołd (400 000 f. szt.), wydali go komissarzom parlamentu (23 stycz. r. 1647). Odtąd pozostawał pod ścisłym dozorem w zamku Holmby i snuł dwulicowe układy aż do chwili, gdy kornet Joyce, zapewne na rozkaz Cromwella, zabrał go do Newmarket. Tymczasem niesnaski pomiędzy in-dependencką armią a purytańską większością w parlamencie doprowadziły do opanowania stolicy przez żołnierzy (6 sierpnia). Król, który poprzednio odmówił był żądaniom wojska, dotyczącym peryodyczności parlamentu, tolerancyi religijnej dla wszystkich sekt purytańskich, oraz reformy wyborczej,—zdradzał się teraz z zamiarem przyjęcia ich. Otaczany oznakami najgłębszego poważania, wciąż łudził się, że jest rozjemcą między parlamentem i armią, kiedy armia wyrokowała już o losach parlamentu i korony. W fanatyzmie i krańcowości poglądów przewyższała ona swych wodzów: Fairfaxa i Cromwella, sarkała na ich kompromisowe usiłowania i groziła zamachem na osobę królewską. Przed tern niebezpieczeństwem K. uciekł 11 listopada na wyspę Wight. Tam przyjmował jeszcze po królewsku wysłańców parlamentu i Szkotów; zobowiązał się formalnie do ustalenia prezbiterya-nizmu w Anglii za dostarczenie 40 000 posiłków szkockich na zamierzoną drugą wojnę domową. Liczył przytem na pomoc Irlaudyi, na wierne hrabstwa południowe: Walię i Kent. Atoli Cromwell zgniótł Szkotów pod Preston (17—19 sierp, r. 1648), Fairfax z łatwością stłumił rozruchy wewnętrzne. Parlament nie zrywał jeszcze z K-em, ale też dni jego swobody były policzone. Wielka rada wojskowa wystosowała do gmin „remonstracyę” z żądaniem zniesienia dziedzicznej monarchii, ukarania sprawców wojny domowej i oddania króla pod sąd za zdradę stanu. Gdy zaś parlament oparł się zatwierdzeniu remonstracyi, pułkownik Pride poddał go „przeczyszczeniu”, wzbraniając wstępu na posiedzenie 41 posłom purytańskim (Prides-purge, 6 — 7 grudnia). Pozostała część izby, nie zważając na protest lordów, uchwałą z d. 1 stycznia r. 1649 ustanowiła nadzwyczajny sąd nad K-em, złożony ze 135 członków; 4 zaś stycznia uzasadniła swą uzurpacyę tern, że lud z woli Bożej sam jest źródłem wszelkiej sprawiedliwej władzy i że izba niższa, jako jego przedstawicielka, nie potrzebuje się liczyć z wolą króla i lordów. Dnia 20 stycznia w królewskim Białym Pałacu (Whitehall) sąd rozpoczął swe czynności publicznie, przy współudziale zaledwie połowy kompletu. Zasiadali w nim Cromwell i Yreton, przewodniczył Bradshaw; Fairfax uchylił się od u-działu. Ponieważ K. na wstępie oznajmił, że kompetencyi sądu nie uznaje i odmówił wszelkich wyjaśnień w sprawie zarzutów, przeto proces stał się czczą formą. Dnia 27 zapadł wyrok, skazujący „Karola Stuarta, jako tyrana, zdrajcę, mordercę i wroga społeczności”, na śmierć przez ucięcie głowy; d. 30 K., pożegnawszy się z młodszemi dziećmi, mężnie wstąpił na rusztowanie, wzniesione przy sali bankietowej Białego Pałacu i oddał szyję pod topór kata. Oprawca był zamaskowany i nazwisko jego pozostało tajemnicą dla potomnych.— Wnuk Maryi Stuart mógł przypisać swój koniec nietylko fanatyzmowi sekciarskiemu, lecz w znacznym stopniu i własnej nierozwadze. Nigdy nie umiał trzeźwo ocenić swych sił i sytuacyi, zarówno opór jak ustępstwa jego zawsze były niewczesne. Podobny do ojca w przekonaniach monar-chiczno-teokratycznych, różnił się odeń wesołein a rycerskiem usposobieniem, bystrością umysłu i ogładą obyczajów. Wkrótce po zgonie K-a ukazało się w obiegu dziełko „Eikon Basilike”,

zawierające poglądy jego na stosunek monarchy do Boga i ludzi; mylnie przypisywane samemu K-owi, wyszło prawdopodobnie z pod pióra Jana Gaudena, biskupa Exeter. Sześcioro dzieci, zrodzonych z Henryetty Maryi, przeżyło ojca: książęta Karol (1630 — 1685) i Jakób (1633 —

sta Worcester, stawił czoło wielkiej armii Cromwella i został pobity na głowę (w rocznicę Dun-baru). Przez sześć tygodni krył się po wsiach w przebraniu cbłopskiem, wreszcie przedostał się Da wybrzeże i odpłynął do Francyi. Podczas ucieczki nieraz mógł się przekonać o żywotności monarchicznych uczuć Brytańczyków, bo z pośród kilkudziesięciu ludzi, którzy go znali, nikt nie skusił się wyznaczoną na jego głowę przez parlament nagrodą (1 000 f. szterlin-gów) i nie uląkł się kary śmierci, grożącej wszystkim, którzyby mu udzielili schronienia. Niezwykłe dzieje tej ucieczki skreślił podług o-powiadania samego K-a Pepys. Nastały teraz dla K-a długie lata niedostatku i tułaczki po dworach europejskich. Nie słuchał już namów matki, aby wznowić układy ze Szkotami, polegał głównie na radach dawnych „kawalerów” Hyde’a i Ormonda. Traktatem 1654 r. zamkniętą dlań została Hollandya, a ponieważ i Maza-rini nie miał ochoty narażać sobie Wielkiego Protektora, więc K. musiał wkrótce emigrować z Francyi do Kolonii, potem do Frankfurtu (r. 1655), Brukselli i Brugii, gdzie zawarł umowę z Hiszpanią. Odkiedy wszakże śmierć Olivera pogrążyła Anglię w odmęcie walk partyjnych, społeczeństwo pod groźbą wojennego despotyzmu oficerów nie miało innego wyboru, jak wrócić pod skrzydła monarchii. Generał Monk (ob.) nietylko wyzwolił parlament z pod władzy Lamberta i odbudował prawidłową reprezentacyę (w kwietniu 1660), ale przedtem jeszcze, w r. 1658, porozumiał się z K-em w Breda, przyobiecał mu pomoc orężną, a wzamian uzyskał obietnicę amnestyi dla wszystkich Anglików, żołdu—dla wojska, oraz poszanowania praw własności dla nabywców dóbr, skonfiskowanych przez Rewolucyę (proklamacya 4 kwietnia). Dnia 1 maja nowobrauy „parlament—konwokacya” obwieścił ludowi przywrócenie monarchii, a K., wylądowawszy w Dover (26 maja), wkroczył d. 29-go do Londynu. Niezwłocznie zapanowała reakcya. Z amnestyi, ogarniającej wszystkie czyny polityczne, popełnione od r. 1637 do 24

1701), Henryk, ks. Gloucester (1639 — 1660), oraz córki: Marya, ks. orańska (1631—60), Elżbieta (1635 — 1650) i Henryetta Anna, ks. orleańska (1644—1670).— Por.: Guizot „Collection des mémoires relatifs à la révolution d’Angleterre” (Paryż 1827, tomów 25); „Letters of Charles I to Henrietta Maria” (Camden Soc.

1856) etc. Wśród licznych opracowań naczelne miejsce zajmują prace S. R. Gardinera: „Prince Charles and the Spanish Marriage”, 1869, 2 t.;

„A history of England under the duke of Buckingham and Charles I” 1875, 1878, 2 t.; „The Personal government of Charles I” (1625—37),

w. K.

1877, 2 t.; „The Fall of the Monarchy of Charles I” 1882, 2 t.; „History of England from the accession of James I to the outbreak of the Civil War.” (1603 — 1642) Lond. 1884; „History of the Civil War. 1886 — 89, 2 t.; „The First two Stuarts and the Puritan Revolution” 1875 (zarys popularny).

zostali wyjęci; ofiarą pomsty padli nietylko „kró-lobójcy”, lecz i inni działacze rewolucyjni, jak Harry Vane, Argyle; Lambert zdołał się ocalić. Najwyższe stanowiska w rządzie zajęli książę Albermarle (Monk) Hyde, mianowany hrabią Clarendon, i brat królewski, Jakób ks. Jorku. W całej Anglii przywrócony został Kościół państwowy, w Szkocyi—episkopat zajął miejsce Covenants Prąd absolutystyczny był w przypływie, srożył się na szkockich prezbiteryanach; w Irlandyi ręką namiestnika Ormonda dławił wybuchy namiętności wyznaniowych. A jednak konwencyjny parlament ogromną większością stał przy królu i wotował mu milionowe podatki (beczkowe—tonnage—na cały przeciąg panowania). Wszelako ani te miliony, ani obfity

Karol II, król Anglii, Szkocyi i Irlandyi, drugi syn Karola I i Henryetty Maryi Bourbon (* w St. James (Londyn) 29 maja 1630 roku—f w Whitehall (tamże) 16 lutego 1685 r.). Pomimo wątłego zdrowia już w r. 1640 jako książę Walii zasiadał w izbie lordów, którym przedstawił list królewski w obronie Strafford a (ob.). Towarzyszył ojcu w przemarszach wojny domowej, roku 1645 stał na czele wschodnich hrabstw; po klęsce pod Naseby schronił się do Kornwalii, skąd następnie wraz z matką uciekł do Paryża. Tam kończył wykształcenie pod kierunkiem Tomasza Hobbesa (ob.). Roku 1648 odbył z flotą wycieczkę do Anglii, ale nie odważył się wylądować; chwilowo osiadł w Hol-landyi u swego szwagra, statudera Wilhelma II (1547—1650) i robił u parlamentu bezowocne starania, aby ocalić ojca. D. 5 lutego 1649 r., po zgonie Karola I, został obwołany królem Szko- czerwca 1660, członkowie sądu nad Karolem I cyi, wkrótce potem—Irlandyi; pomimo atoli korzystnych widoków na pomoc Francyi, . Szwecyi i Hollandyi, pozwolił upaść Irlandczykom oraz dzielnemu partyzantowi szkockiemu, markizowi Montrose. Rad nie rad musiał potem paktować z prezbiteryanami, aż po dłuższem wahaniu w czerwcu 1650 roku pożeglował do Szkocyi.

W Dunfermline (hr. Fife) podpisał deklaracyę, potępiającą postępowanie ojca swego i „bałwochwalstwo” matki, lecz i tern nie zjednał sobie zaufania kowenanterów: był wciąż strzeżony jak więzień i dopiero pogrom Szkotów pod Dunbar (3 września) rozwiązał mu ręce. Kazał się u-koronować w starodawnej Skonie i śmiało wyruszył do Anglii z 11 000 stronników pod kom-mendą Dawida Lesley. Osaczony w pobliżu mia

posag, otrzymany przez K-a z ręką małżonki Katarzyny portugalskiej (1661), nie wystarczały mu. Wypadło sprzedać Francuzom zdobycz Cromwella, Dunkierkę. K. wydatkował krocie na u-trzymanie dworu, na którym królowała wśród zbytku i bezwstydu urzędowa metresa jego, lady Castlemaine. Tymczasem politykę ujął w swe dłonie Clarendon, nielitościwy dla katolików, sprawca odrzucenia przez izby i odwołania przez króla nakazu tolerancyi (declaration of indulgence 1662); przeciw „niestosującym się” do form anglikańskich sektom wygotował cały „kodeks” obostrzonych przepisów o korporacyach (Corporation Act), o zgromadzeniach modlitewnych (Conventiele Act, 1664), o odbiorze parafij etc. Skłonność K-a do Francyi i do katolicyzmu budziła stopniowo oppozycyę w nowym (obranym 1661) parlamencie; wzmogły ją przymierze z Ludwikiem XIV, wojna hollenderska, poniżająca dumę Anglików (niepomyślny bój pod North Foreland 1666, wtargnięcie admirała do Tamizy 1667), wreszcie obojętność dworu podczas morowego powietrza w r. 1665 i wielki pożar Londynu (1666), dopełniły miarki. Clarendon, gwałtownie napastowany przez parlament za pokój z Hollandyą w Breda, otrzymał dymissyę i przed odpowiedzialnością uciekł do Francyi. Zarządem państwa podzielili się teraz poufni K-a doradcy: katolicy Clifford i Arlington, sceptyk Buckingham (syn Villiersa), wolnomyślny Ashley i prezbiteryanin Landerdale. Pierwszy ten gabinet angielski, zwany powszechnie „Kabałą” (cabal—anagramat z nazwisk ministrów), szczególną sympatyą darzył sprawę katolicką: zatem w polityce zewnętrznej krótkotrwałe potrójne przymierze z Hollandyą i Szwecyą (1668) stopniało w blasku francuskiego złota; między Londynem i Paryżem toczyły się rokowania o nawrócenie całej Anglii (1669), a jednocześnie (potajemnie) o wojnę z katolicką Hiszpanią. Wynikiem były traktaty w Dover (20 maja i 31 1670 r.), wrogie Hollandyi a gwarantujące K-owi „protekcyę” oraz roczną pensyę od Ludwika. Wkrótce przewaga wpływu francuskiego w samem otoczeniu K-a ucieleśniła się w nadobnej Bretonce, Ludwice Kérouaille (z angielska—Madam Carwell), która wyrugowała z królewskich faworów panią Castlemaine (1673). Gdy brakło środków krajowych i zagranicznych, rząd nie cofnął się przed ogłaszaniem niewypłacalności skarbu (stop of the Exchequer), czem naraził na bankructwo głównych bankierów londyńskich. Taki rząd nie mógł pozyskać sympatyi i dla sprawy tolerancyi; nowa deklaracya królewska z d. 15 marca 1671 została przez parlament unieważniona (1673), przez K-a cofnięta—i dała tylko pochop do jednomyślnego przyjęcia przez gminy aktu probierczego (Test-Act), usuwającego od sprawowania urzędów publicznych wszystkich nonkonformistów, a w ich liczbie wielkiego admirała Jakóba ks. Jorku i podskarbiego Cliffórda. Gabinet, nie doznawszy powodzenia i w dwuletniej wojnie z Hollandyą, zakończonej traktatem westminBterskim 9 lutego 1674, rozstroił się i ustąpił miejsca zdeklarowanemu monarchiście i zachowawcy, hr. Danby; Buckingham i Ashley (lord Shaftesbury), przeciwnicy doktryny prawa boskiego królów, przeszli do oppozycyi. Rząd zachowawczy nazewnątrz porzucił przymierze z Francyą—co nie przeszkodziło K. wytargować sobie u Ludwika stutysięczną pensyę za rękojmię neutralności Anglii. Gdy zaś opinia publiczna parła ku odebraniu dziedzicznych praw do tronu Jakóbowi, gdy przez usta gmin domagała się sojuszu z protestanckim światem, król odpowiadał posłom, że się mieszają nie do swoich rzeczy. W samym kraju rząd Danby’ego zhańbił się w oczach historyi prześladowaniem katolików pod pretekstem spisku na życie królewskie i Kościół państwowy, wymyślonego przez oszczerców: Oates a (ob.) i Bedloe (1678—80). Ale i ta hekatomba nie zdołała udobruchać gmin, w r. 1579 wobec grożącego Danby’emu oskarżenia (impeachment) musiał K. rozwiązać swój „długi”, bo obrany przed 18 laty i kilkakrotnie odraczany, parlament. Na wyborach zwyciężyła oppozycya, i król napróżno usiłował sparaliżować jej siły przez utworzenie poufnej rady (lordowie Halifax, Sunderland, Essex, Temple; ob. te nazwiska) za plecami starej a licznej rady prywatnej. Na żądanie Shaftesburego, prezydenta rady, izby uchwaliły wiekopomny Habeas Corpus Act (26 kwietnia, ob.). Wprawdzie Shaftesbury, podejrzany o zamiar detronizacyi króla na rzecz nieprawego syna jego, Karola księcia Monmouth, niebawem ustąpił i zgromadzenie ponownie zostało rozwiązane; ale sprawa o następstwo tronu wciąż jątrzyła umysły, Shaftesbury agitował za wysyłaniem do króla petycyi o rychłe zwołanie parlamentu dla zabezpieczania wiary protestanckiej. Jakoż od „doprasza-jących się” (petitioners) popłynęły zewsząd prośby, lecz i dworska partya (abhorrers) manifestowała swe „oburzenie” w licznych adresach do korony. Nowy parlament, obrany pod wrażeniem kłamliwych alarmów o spiskach papieżni-ków, występował przeciw Jakóbowi jeszcze nie-nawistniej, chociaż bill o wykluczeniu ks. Jakó-ba (Exclusion bill) upadł w izbie lordów dzięki wymowie Halifaxa (1680). Na tle tych walk wyznaniowo-politycznych powstawały stronnictwa późniejszych nieco wigów i torysów (ob.): pierwsi ciążyli ku łączności z klerem anglikańskim i szlachtą ziemiańską, ku prerogatywie królewskiej; drudzy, obrońcy rządów ludowładno-przedstawicielskich, reprezentować mieli koła handlowo-przemysłowe. Naprężone stosunki między wigami i torysami rozwiązały się (w lipcu 1683) w niefortunnym zamachu, zwanym „Rye House Plot”; spisek na życie braci Stuartów został wykryty, bunt zgnieciony w zarodku, wq-

dzowie partyi albo rozpierzchli się (Shaftesbury— jeszcze przed katastrofą r. 1682 — i Monmouth do Hollandyi), albo, jak lord Russell i Algernon Sidney—poszli pod miecz. K. II tryumfował nad zdyskredytowaną oppozycyą, Jakób wrócił ze Szkocyi i objął wszystkie odebrane urzędy. K. zmarł d. 6 lutego 1685 r., rażony atakiem apo-plektycznym. Na łożu śmierci wyspowiadał się potajemnie przed księdzem katolickim, poczem klęczącym dworzanom, lordom i biskupom udzielił błogosławieństwa, jako głowa Kościoła anglikańskiego. — Interesował się literaturą, władał kilku językami, a nawet przez założenie królewskiego Towarzystwa (Royal Society, 1662) potrafił naukę uczynió modną na swym dworze; cia, aliści po pokoju akwizgrańskim zmuszony nadewszystko jednak miłował sport myśliwski był opuścić Francyę. Zamieszkał (1748) w Awi-i wyścigowy. Jako jurgieltnik Ludwika XIV nionie, skąd nieraz potajemnie odwiedzał Paryż, pozostawił po sobie pamięć najgorszą. Kilka- i a w latach 1750, 1752, 1754 jeździł nawet do naścioro dzieci nieślubnych obdarzył tytułami Londynu w nadziei pozyskania sobie stronników; książęcemi i hrabiowskiemi.—Por.: Harris „Histo- w tym celu przeszedł nawet na protestantyzm, rical and critical account of the life of Charles W r. 1766 po zmarłym ojcu odziedziczył fikcyj-II” (Londyn 1766, 2 t.); Macpherson „A history ną koronę króla angielskiego, ale nawet papież of Great Britain from the restauration to the acce- Klemens XIII nie uznał tego tytułu. K. grubiań-

jednak niekarne zastępy highlanderów musiały się cofać przed pułkami księcia Cumberlanda, aż w rozpaczliwej walce pod Culloden (27 kwietnia) zostały zniesione do szczętu. Powstańców okrutna spotkała kara; preteudent zaś, ścigany przez żołnierzy hannowerskich przez 5 miesięcy, błąkał się po górach wśród rozlicznych niebezpieczeństw, aż znalazł schronienie na francuskim okręcie. Pod Culloden sprawa Stuartów została pogrzebana na zawsze; ale i szkocką narodowość dosięgną! niejeden dotkliwy cios: góralom zakazano stroju narodowego i zniesiono patryarchalną juryzdykcyę naczelników klanowych. K. w Paryżu doznał życzliwego przyję-

sion of the house of Hannover” (Londyn 1775, 2 tomy z dodatkiem 2 tomów źródeł); Clarke „Life of Charles II” (Londyn 1816, 2 t.); Macaulay „Dzieje Anglii” (t. I, Warszawa 1873); Rauke „Englische Geschichte” (t. III i IV); O. Klopp „Der Fall des Hauses Stuart” (Wiedeń

w. K.

1875—87, t. XIV).

W. K.

Karol II, arcyksiążę austryacki, wojewoda styryjski (* r. 1540 — f 1590), trzeci syn cesarza Ferdynanda I i Anny czeskiej; po śmierci ojca (r. 1556) otrzymał Styryę, Karyntyę, Krainę, Gorycyę i Istryę. Ziemie te zastał w stanie bardzo zaniedbanym; K. zaprowadził ład w admi-nistracyi i finansach, ustanowił specyalną radę

stwem i opilstwem odstrychnął od siebie przyjaciół i unieszczęśliwił małżonkę, księżniczkę Ludwikę Stolberg, którą z pobudek politycznych zaślubił w r. 1 772. Księżniczka porzuciła go, aby stać się Muzą Alfierego.—Grobowiec K-a we Florencyi zdobi pomnik dłóta Canovy; Walter Scott był śpiewakiem jego romantycznych Karol Edward, zwany przez współczesnych przygód (Tales of a Grandfather).—Por. Stanhope Young Pretender”, wnuk Jakóba II, syn pe „Decline of the last Stuarts”; Ewald „Life Jakóba III Stuarta i Klementyny Sobieskiej (* of Prince Charles”, w Rzymie 31 grudnia 1720—f tamże 31 stycznia 1788 r.). Chociaż niedbale wychowany, od młodych lat skupił w sobie nadzieje stronnictwa jakobitów angielskich. Podczas wojny o następstwo austryackie Ludwik XV, chcąc zdetronizować Jerzego II, posłał K-a Edwarda do Anglii z 21 okrętami, wiozącemi 7 000 Francuzów

szczęśliwy był w walce z Turkami, którzy co rok ziemie jego najeżdżali. Za rządów jego roz-krzewił się w tych ziemiach bujnie protestantyzm i K. zmuszony był w r. 1580 pozwolić protestantom na odprawianie nabożeństw. W r. 1573 sprowadził do Hradca jezuitów i w r. 1586 oddał pod ich zarząd założony w tern mieście uniwersytet. Żonaty był z księżniczką bawarską Maryą; synem jego był cesarz Ferdynand II.

Karol Ludwik Jan, arcyksiążę austryacki, książę cieszyński, jeden z wybitniejszych wodzów czasów nowszych, słynny przeciwnik Napoleona (* 5 września r. 1771 we Florencyi—f 30 kwietnia r. 1847). Był trzecim synem cesarza Leopolda II i infantki hiszpańskiej, Maryi Ludwiki, a młodszym bratem cesarza Franciszka I. Książę Albert sasko-cieszyński i jego małżonka, arcyksiężniczka Krystyna, adoptowali go i w roku 1790 zabrali z sobą do Niderlandów; tam odłam stronnictwa ruchu chciał go okrzyk-

z Maurycym Saskim (1744). Ekspedycyi stanę- tajną, dla tych krajów i sąd najwyższy. Mniej ły na przeszkodzie angielska flota kanałowa i nawałnica morska. Francuzi odrazu zniechęcili się i drugą wyprawę brytańską (1645) K. przedsięwziął już na własną rękę, bez wiedzy ojca i rządu francuskiego. Zastawił swe klejnoty, pożyczył 180 000 liwrów i, wziąwszy z sobą 7 oficerów oraz nieco amunieyi, na dwóch fregatach puścił się w drogę do ojczyzny. Atakowany po drodze przez Anglików, z jednym tylko okrętem przybił do brzegu pod Ardna Muchan na wyspach Hebrydzkich. Na wybrzeżu szkockiem zgromadził przy sobie wiernych górali, śmiałym manewrem opanował Perth; 21 września pobił pod Preston Pans generała Cope i nazajutrz wkroczył do Edymburga, entuzyastycznie witany przez ludność. Wyprzedzając generała Wade, pośpieszył do Anglii, lecz, widząc wśród swej ruchaw-ki niechęć do akcyi zaczepnej, wrócił do Szkocyi i zadał Anglikom jedną jeszcze porażkę— pod Falkirk (23 stycznia 1746 r.). Wkrótce

nąć „władzcą dziedzicznym i wielkim księciem”. Nauczycielem jego w sztuoe wojskowej był pułkownik Lindenau, dziwak nie pozbawiony zdolności. W r. 1792 K. odbył pierwszą kampanię pod księciem Hohenlohe-Kirchberg i, mając lat 22, walczył w stopniu generała-majora pod Je-mappes. W r. 1793 dowodził strażą przednią pod Jozyaszem Fryderykiem Koburskim, uczestniczył w bitwach pod Aldenhoven i Neerwinden, gdzie zmusił do ucieczki lewe skrzydło nieprzyjaciela. Mianowano go wtedy namiestnikiem Niderlandów. D. 24 maja wziął szturmem obóz ufortyfikowany na wzgórzach Femers, był potem czynny podczas zdobycia Condé, Valenciennes, Le Quesnoy i w bitwie pod Wattignies. Po nieszczęśliwej bitwie pod Fleurus, przegranej przez księcia Koburskiego (1794), udał się K. do Wiednia w celu pogłębienia studyów wojskowych i przepędził tam cały r. 1795. Z nomi-nacyą na feldmarszałka Rzeszy (r. 1796) zaczyna się samodzielna działalność K-a. Wskutek bitew pod Wetzlarem i Uckerodt odrzucił Jour-daua za Ren, 9 lipca ucierał się z Moreau pod Malsch i Rosenthal, zwrócił się potem przeciwko posuwającemu się znów naprzód Jourda-nowi, zwyciężył Bernadotte’a 22 sierpnia pod Teinig, Jourdana pod Ambergiem (24 sierpnia) i Wiirzburgiem (3 września) i zmusił armię francuską do odwrotu za Ren. Zostawił 32 000 ludzi pod generałem Werneckiem, sam zaś na czele 16 000 podążył nad Ren górny, połączył się z Latourem, pobił Moreau pod Emmendingen nad Elzą, pod Dreisam i Schliengen i zmusił go 26 paźdniernika do przejścia z powrotem przez Ren. Następstwem tego było oblężenie Kehlu, w zimie, jeden z największych czynów wojennych K-a; twierdza musiała się poddać 10 stycz. r. 1797. W lutym r. 1797 objął K. kommendę armii włoskiej, znalazł ją jednak w stanie zupełnego rozprzężenia; musiał więc uledz przeciwnikowi i cofnąć się od Tagliamento do Ison-zo, a stamtąd, po bitwie pod Tarvis (23 marca), aż do Leoben. Zawieszeniem broni w Suden-burgu (5 kwietnia) i rozpoczęciem układów pokojowych w Leoben (18 kwietnia) zakończyła się kampania na południu, mógł więc K. w końcu kwietnia wyjechać do armii Renu. Po zawarciu pokoju w Campo Formio K. został gubernatorem i generałem-kapitanem Czech; czasu pokoju użył na ćwiczenia wojska. Gdy w r. 1799, po bezowocnym kongresie w Rasztacie, wystawiono armię pomiędzy Lechem a Szarą, K. objął nad nią kommendę naczelną i założył swą kwaterę główną we Friedbergu, D. 1 marca Jourdan na czele 38 000 ludzi przeszedł przez Ren; K. posunął się na niego ze swymi 72 000, pobił go pod Biberach (18 marca), Ostrach (21 marca) i Stockach (25 marca). Pociągnął potem z Bellegardem i Hotzem do Szwajcaryi, 4 czerwca wydał Francuzom bitwę pod Zürich, gdzie został odparty; cofnął się do Niemiec, uwolnił od oblężenia Philippsburg i zdobył Munheim. Nowe plany kampanii w Szwajcaryi rozwiały się skutkiem klęski Korsakowa i odwrotu Suworo-wa.— Z powodu złego stanu zdrowia i nieporozumień z Radą wojenną nadworną, złożył w marcu r. 1800 kommendę naczelną, objął w październiku dozór nad fortyfikacyami Czech, utworzył legion z 25 000 ochotników z Czech i Moraw; dopiero gdy po bitwie pod Hohenlinden Francuzi wtargnęli do Austryi, otrzymał znów kommendę naczelną. Znalazł jednak wojsko w stanie opłakanym i nie pozostało mu nic innego, jak cofnąć się przez Traun do Styryi, gdzie 20 grudnia zawarto zawieszenie broni, którego warunki stały się podstawą pokoju w Lunéville. W r. 1801 K. został feldmarszałkiem i prezesem Rady wojennej nadwornej; z rozwagą i energią wziął się wtedy do zreformowania wojskowości au8tryackiej. Prace te przerwane zostały w r. 1805 przez wojnę z Napoleonem. K. objął kommendę we Włoszech, wydał Masse-nie bitwę pod Caldiero (30 i 31 października) i odniósł nad nim zwycięstwo. Katastrofa pod Ul-mem zmusiła go do marszu na północ, zbierał jeszcze wojska swe na Węgrzech zachodnich, gdy bitwa pod Sławkowem (Austerlitz 2 grudnia) rozstrzygnęła wojnę. Napoleon pragnął poznać osobiście najwybitniejszego ze swych przeciwników; zjechał się z nim więc K. 27 grudnia r. 1805 w Stammersdorf pod Wiedniem i starał się napróżno o złagodzenie warunków pokoju.

D. 10 lutego r. 1806 K. mianowany został naczelnym wodzem i ministrem wojny z nieogra-niczonem pełnomocnictwem; zajął się znów reformowaniem armii, która mu wiele zawdzięcza. Zaprowadził nowe instrukcye i regulaminy, założył archiwum wojenne, zaczął wydawać czasopismo wojskowe itd. W r. 1807 sprzeciwił się zamierzonej dywersyi na tyły Napoleona. W maju r. 1808 wydał rozporządzenie ustanawa-jące potrójną rezerwę w armii. Stronnictwo pa-tryotyczne hiszpańskie okrzyknęło go królem w Saragossie (31 maja r. 1808), nie chciał jednak przyjąć korony. W r. 1809 przeciwnym był wojnie z Napoleonem, gdy jednak ta została postanowiona, objął kommendę w Niemczech nad 200 000 ludzi. Dnia 9 kwietnia przeszedł przez Inn, 16-go sforsował bronioną przez Bawar-czyków przeprawę przez Szarę pod Landshutem i zajął Monachium. Już jednak 20 kwietnia dwa jego korpusy pobite zostały pod Abensbergiem. Sam K. zaatakowany został 22 kwietnia przez Davout’a, a pojawienie się Napoleona na polu bitwy dokończyło klęski Austryaków pod Eggmühl. K. przeszedł przez Dunaj pod Ratysbo-ną i poniósł nową klęskę podczas szturmu tego miasta przez Davouta. Ścigany niezbyt uporczywie przez Davouta, K. cofnął się do Czech, 16 maja pod Stockerau połączył się z Hillerem i odniósł 21 i 22 maja zwycięstwo nad Napoleonem pod Aspern i Esslingen, nie umiał go

linia Brandenburg-Schwedt.

Karol I, król Franków, cesarz rzymski, ob. Karol Wielki.

jednak wyzyskać. To też Napoleon zdołał w nocy z 4 na 5 lipoa przejść znów przez Dunaj i pobić Austryaków pod Wagram (5 i lipca); w bitwie tej K. odniósł ranę. Potyczka pomiędzy cofającymi się Austryakami a Francuzami pod Znojmem przerwana została przez wiadomość, że Napoleon zgodził się na zaproponowane przez K-a za pośrednictwem księcia Liech-tensteina układy. Następnej nocy zawarto zawieszenie broni tymczasowo na miesiąc, z 14-dniowem wymówieniem. Cesarz mocno ten krok zganił, co skłoniło K-a do złożenia kommendy 31 lipca pod Ołomuńcem. Odtąd K. zamieszkał w Cieszynie u księcia Alberta. Na życzenie Napoleona zastępował go przy ceremonii ślubu z Maryą Ludwiką i otrzymał przy tej sposobności wielki krzyż legii honorowej. W następnych wojnach nie brał już udziału, tylko po powrocie Napoleona z Elby był przez czas krótki gubernatorem Moguncyi. Tutaj (16 września r. 1815) ożenił się z księżniczką Henryką Nassausko-Weilburską (f 1829). Miał czterech synów: Albrechta (f r. 1895), feldmarszałka, zwycięscę z pod Custozzy, Karola Ferdynanda (* 1818 — f r. 1874), generała kawaleryi, Fryderyka Ferdynanda Leopolda, admirała, Wilhelma (f 1894), wielkiego mistrza zakonu niemieckiego i generała-inspektora artyleryi, oraz dwie córki: Teresę (* r. 1816—f 1867), żonę Ferdynanda II, króla neapolitańskiego, i Maryę Karolinę (f 1825), żonę arcy księcia Raj nera Ferdynanda. Po śmierci księcia Alberta sasko-cie-szyńskiego (1812), który go adoptował, K. odziedziczył ogromne dobra; odtąd gospodarował w swoich posiadłościach, zjeżdżając często do Wiednia. Literaturę wojskową zbogacił dwiema pracami: „Grundsätze der Strategie, erläutert durch die Darstellung des Feldzugs von 1796 in Deutschland” (Wiedeń 1814, 3 tomy) i „Geschichte des Feldzugs von 1719 in Deutschland und der Schweiz” (Wiedeń 1819, 2 tomy). W latach 1893—94 wydano w Wiedniu jego „Ausgewählte Schriften” (6 tomów), zawierające między innemi urywek autobiografii. — W r. 1860 wystawiono mu pomnik przed Burgiem w Wiedniu. — Por.: Duller „Erzherzog Karl” (Wiedeń 1844 — 45, 2 tomy); Schneidawind „Das Buch von Erzherzog Karl” (Lipsk 1860); Zeissberg „Erzherzog Karl von Oesterreich, ein Lebensbild” (Wiedeń 1895).

Karol Ludwik, arcyksiążę austryacki (* r.

1833), brat młodszy cesarza Franciszka Józefa I; wstąpił do wojska, gdzie roli wybitnej nie odegrał, i dosłużył się stopnia generała kawaleryi.

W r. 1855 został namiestnikiem Tyrolu, złożył jednak ten urząd po zaprowadzeniu rządów konstytucyjnych. Wychowany w zasadach klery-kaluych, był zdecydowanym nieprzyjacielem Prus, nie wywierał jednak na politykę żadnego wpływu. Opiekował się sztuką i na tern polu nie można mu zasług odmówić. Od śmierci ar-cyksięcia Rudolfa (30 stycznia 1889) stał się najbliższym tronu. Wątpliwe jest, aby przeżył swego tylko o 3 lata starszego brata; w każdym razie jeden z jego synów będzie cesarzem. Synów tych z małżeństwa z księżniczką Annucya-tą sycylijską ma trzech: Franciszka Ferdynanda (* r. 1863 w Hradcu), Ottona Franciszka Józefa (* 1865 w Hradcu) i Ferdynanda Karola Ludwika (* 1868).

Karol Fryderyk Albrecht, margrabia brandenbursko-szwedzki (Brandenburg-Schwedt), * 1705 — f 1762, wnuk wielkiego elektora; odznaczył się w wojnach pierwszej szląskiej i siedmioletniej, i w bitwach pod Mollwitz, Hoch-kirch i Torgau otrzymał rany. Był przez 31 lat w. mistrzem zakonu Joannitów. Na nim wygasła

Hml.

Karol II Łysy był jedynym synem cesarza Ludwika Pobożnego, z drugiej jego żony, Judyty (* 13 czerwca r. 823 we Frankfurcie, w r. 875 koronowany na cesarza — f d. 6 października r. 877). W r. 829 Ludwik Pobożny wydzielił mu Szwabię, przez co wszedł w spór ze starszymi swymi synami z pierwszego małżeństwa, którzy uważali to za pogwałcenie podziału, wykonanego przez ojca w r. 817. W r. 837 dostał K. Neu-stryę, Akwitanię, Septymanię, Marchię hiszpańską i Burgundyę, zaś w r. 838 w Quiercy sur Oise był koronowany na króla. Po śmierci Ludwika Pobożnego (840) wystąpił on z Ludwikiem Niemieckim przeciw Lotaryuszowi, którego wspólnie pobili pod Fontanetum (Fontenay pod Auxerre), a następnie odparli drugi raz, tak, iż Lotaryusz pozostawił braciom Akwizgran i cofnął się do Lionu. W r. 842 K. i Ludwik odnowili w Sztrasburgu przysięgę obopólnej wierności, której tekst dochował się do dnia dzisiejszego w dwu redakcyach: niemieckiej i romańskiej. Lotaryusz był zmuszony tą zgodą braci do zawarcia w tymże roku rozejmu w Macon, poczem przystąpiono do długich pertraktacyj w sprawie podziału państwa. Dnia 10 sierpnia r. 843 zawarto traktat podziałowy w Verdun. K. Ł. otrzymał zachodnią Francyę (Septymanię, Akwitanię, Marchię hiszpańską), Neustryę, północno-zachodnią Burgundyę, Bretanię i Flandryę, t. j. kraj po Skaldę i Saonę, ziemię o ludności przeważnie romańskiej.— Za K-a, króla niedołężnego i niewojowniczego, ale o umyśle bardzo niestałym, zmiennym i dążącym głównie intrygą do powiększenia swego kraju na szkodę innych gałęzi Karolingów, jego państwo, odpowiadające w znacznej części dzisiejszej Francyi, popadło w stan wielkiego rozprzężenia i upadku. Za jego czasów Normannowie zaczęli zapędzać się na francuskie wybrzeża i pustoszyć kraj, głównie wzdłuż większych rzek, jak np. Sekwany, po której dostali się w r. 845, 857 i 861 aż pod sam Paryż. W r. 845 zdobyli Paryż,

Wkrótce

Dümmler „Geschichte des ostfränki-

S. Ktrzn.

zrabowali miasto i wymusili na K-u kontrybucyę 7 000 funtów srebra. Poza tern na czasy K-a przypadają ważne momenty rozwoju żywiołu feudalnego, który zaczyna być coraz możniejszym i samowolniejszym. Również i duchowieństwo, na którem głównie się K. Ł. opierał, zyskuje coraz więcej samodzielności, niezawisłości, siły i bogactwa, zwłaszcza wskutek kwalifikacyj indywidualnych niektórych biskupów, np. Hinkmara, arcybiskupa Rheimsu. Wszystkie te żywioły rozkładowe utrudniały ogromnie rządy K-a; walczył on nieustannie z butnymi wassalami, jak Nominoë, który ogłosił się niezawisłym królem Armoryki i Bretanii, i w tym celu wszczął spór o rzekome arcybiskupstwo w Doi, jak wreszcie margrabia Lambert z Nantes. Wojny, prowadzone z tymi buntownikami, wypadły dla K-a niepomyślnie. K. intrygował ustawicznie między braćmi swymi przyrodnimi, Ludwikiem i Lota-ryuszem, przerzucając się z jednej strony na drugą. W roku 851 zawarł Lotaryusz układ z K-em przeciw Ludwikowi, który, odwzajemniając się, posłał zbuntowanym Akwitańczykom posiłki wojenne. Doprowadzono w końcu do porozumienia się, ale straciła władza w państwie Zachodnio-Frankońskiem w tym czasie dużo na powadze, zwłaszcza wobec bezsilności króla względem wassali, Normannów i Sarace-nów. W roku 848 panowie świeccy i duchowni zachodnio-frankońecy zwrócili się do Ludwika Niemieckiego z prośbą o pomoc przeciw K-owi Ł-emu. K. został pobity pod Brienne, złożony z tronu, który oddano Ludwikowi, jednak, bo w r. 859, K., przy pomocy oddanego mu duchowieństwa i Hinkmara, arcybiskupa Rheims, wypędził Ludwika i objął rządy nano-wo. Żądza zdobyczy, która cechowała K-a, popchnęła go do licznych napadów na kraje sąsiednie, jak np. Burgundyę, lecz bez skutku. W r. 869, kiedy zmarł Lotaryusz II bez zostawienia potomstwa, zagarnął K. Lotaryngię i koronował się w Metzu, wkrótce jednak, pod naciskiem Ludwika Niemieckiego, musiał mu odstąpić wschodnią połać zagarniętego kraju. Gdy zmarł w r. 875 cesarz Ludwik II, K. Ł. ubiegł Ludwika Niemieckiego i, udawszy się do Włoch, był d. 25 grudnia r. 875 koronowauy w Rzymie przez Jana VIII. W dwa miesiące potem koronował się w Pawii na króla Włoch, zaś synod duchowieństwa zachodnio - frankońskiego w Ponthiou (r. 876) oświadczył się również za K-em. Była to chwila jego największej pomyślności. Co prawda, gotował się Ludwik Niemiecki do walki z K-em, jednak śmierć (876) nie pozwoliła mu planu tego dokonać. K. napadł na Niemcy, chcąc utrwalić swą władzę nad synami Ludwika, poniósł jednak klęskę, która przyćmiła chwilowo świetność korony cesarskiej. Napad Normannów w r. 877, którym znów okupić się musiał, i ustępstwa, poczynione na zjeździe w Quiercy (877), któremi nadał dzie-

dziczność lenn i urzędów tym możnym, którzy mu w ostatniej wyprawie włoskiej towarzyszyli, zadały nowy cios władzy królewskiej państwa Zachodnio-Frankońskiego. Wkrótce potem udał się K. znów za Alpy na pomoc Janowi VIII, przeciw księciu Spoleta, Gwidonowi, lecz napad Karlomana, syna Ludwika Niemieckiego, zmusił go do szybkiego odwrotu, podczas którego zaskoczyła go śmierć, w Arco w r. 877. Niedołęstwo K-a, jego chciwość zdobyczy, przy braku ducha wojennego, przyczyniły się do zupełnego upadku władzy królewskiej we Francyi, którą dopiero dynastya Kapetyngów w XI i XII w. będzie się starała podnieść. Ważnym jest za jego czasów rozwój feudalizmu, a zwłaszcza podniesienie władzy i znaczenia duchowieństwa, które wytworzy właśnie na francuskim terenie prąd reformy Kościoła w X wieku. K. był dwa razy żonaty: raz z Irmintrudą, drugi raz z Ki-childą. Z czterech jego synów: Ludwikr Karol i Karloman powstali przeciw ojcu; Karlomana kazał on nawet oślepić. Ostatecznie pozostał mu tylko syn Ludwik, na którego przeszło państwo Zachodnio-Frankońskie po śmierci K-a Ł-ego. — Prócz dzieł, traktujących specyalnie o pewnych osobach tych czasów, np. o Hinkma-rze, które tylko pośrednio dotykają panowania K-a Ł-ego, zaznaczyć wypada następujące: Voss „De Carolo Calvo” (1844); L. A. Warnkönig et P. A. F. Gerard „Histoire de Carolingiens” tom II (1862);

sehen Reichs” (wyd. 2-e Lipsk 1888).

Karol III Prostak (* r. 879—f 929), syn pogrobowy Ludwika Jąkały, został po śmierci starszego brata, Karlomana (roku 884), prawym spadkobiercą korony; atoli małoletność jego tudzież niebezpieczeństwo, grożące krajowi ze strony Normandów, którzy coraz dalej zapuszczali swe zagony, były powodem, że baronowie francuscy ofiarowali tron, z pominięciem K-a, innemu Karolingowi, mianowicie cesarzowi Karolowi III Otyłemu (ob.), a po detronizacyi jego w r. 887 obwołali królem Odona, hrabiego Paryża. W r. 893, podczas gdy Odon był zajęty wojną w Akwitanii, dorastający K., wspierany przez garstkę stronników z arcybiskupem Ful-konem (Foulques) na czele, koronował się uroczyście w Reims. Zmuszony rychło przez Odona do ucieczki z kraju, nie zaniechał jednak walk z uzurpatorem i w r. 897 zniewolił go do odstąpienia ziem pomiędzy Sekwaną a Mozą. Po śmierci Odona (898) K. został królem całej Francyi. Naważniejszym wypadkiem za jego panowania było usadowienie się Normannów na stałe we Francyi. Aby zabezpieczyć kraj od najazdów tych piratów północnych, K. oddał w lenno ich wodzowi, Rolfowi, część Neustryi, która odtąd otrzymała nazwę Normandyi (roku 911). Rolf przyjął chrzest św., pojął za żonę córkę K-a, Gizelę, i począł się zwać Robertem, księciem Normandyi. Zaniedbując sprawy

wewnętrzne, K. marzyło zjednoczeniu pod swem berłem całego dziedzictwa Karola Wielkiego i ustawiczne w tym celu czynił próby. Po śmierci króla niemieckiego, Ludwika Dziecka, udało się mu pozyskać dla swej korony Lotaryngię (912). Faworyzowanie Lotaryńczyków, a w szczególności jednego z nich, Haganona, którego król uczynił swym pierwszym ministrem, wywołało rokosz baronów francuskich.

Rokosz ten zamienił się niebawem w otwartą wojnę przeciw królowi, który musiał uciekać wreszcie do Lotaryngii, podczas gdy baronowie obwołali królem księcia Francyi, Roberta, brata króla Odona (922) W bitwie pod Soissons (923)

K. zabił wprawdzie własną ręką Roberta, ale petyngów. mimo to doznał porażki i musiał uciekać z pola, ścigany przez syna Roberta, Hugona. Zwycięscy, na miejsce poległego, okrzyknęli królem księcia burgundzkiego, Rudolfa (Raula), zięcia Roberta. K. wszakże nie złożył oręża i stawiał jeszcze pewien czas opór, dopóki Herbert, hrabia Vermandois, ofiarując mu rzekomo pomoc przeciw Rudolfowi, nie zwabił go podstępnie do siebie i nie pozbawił wolności. W zamku tego hrabiego w Pćronne umarł K. Żona jego, Ogive (Ethgiva) — trzecia z kolei — znalazła wraz z synem, Ludwikiem (późniejszym królem Ludwikiem IV—„Zamorskim”, d'Outremer), przytułek w Anglii, u brata swego, króla Athelstona.—

Przydomek „Prostak” (le Simple) został K-owi III nadany dopiero przez późniejszych kronikarzy francuskich i, powiemy, niesłusznie: księciu bowiem temu nie zbywało na wrodzonych zdolnościach, przedsiębiorczości i waleczności. —

Borgnet „Etude sur le regne de Charles le Simple” (w „Mémoires de l’Académie de Bruxel-

Hml.

Karol IV Piękny (* r. 1294—f d. I lutego 1328), trzeci syn Filipa Pięknego i Joanny Nawarskiej, wstąpił na tron po śmierci starszego brata, Filipa V Długiego (r. 1322). Chciwy i despotyczny, troszczył się przedewszystkiem o powiększenie dochodów królewskich i umiał trzymać w rękach panów feudalnych. Dla napełnienia swej szkatuły fałszował (co zresztą czynili i jego poprzednicy) monetę, wypędził z kraju sprowadzonych przez Filipa Pięknego finansistów włoskich, t. zw. lombardów, i skonfiskował ich majątki, pobierał od duchowieństwa, z upoważnieuia papieża, dziesięcinę, pod pozorem gromadzenia funduszów na zamierzoną jakoby wyprawę Krzyżową przeciw Turkom w Armenii. Rozkazał, aby członkom parlamentów i innym sądownikom była wypłacana pen-sya z nakładanych przez nich grzywien sądowych; ulżył przez to skarbowi królewskiemu, czyniąc natomiast sędziów zainteresowanymi w wydawaniu jakuajwiększej liczby wyroków skazujących. Na pochwałę K-a przytoczyć należy, że złagodził nieco los Żydów i trędowatych, prześladowanych w nieludzki sposób za

Kno. Pow, Ilmtr. Zen. 271. T. XXXIV.

les” 1844, t. X).

poprzedników jego. Nazewnątrz — K. IV popierał siostrę swoją, królowę angielską Izabellę w jej zatargu z mężem, Edwardem II (ob.); za tę pomoc Izabella odstąpiła K-owi ziemię Agéuais i wypłaciła mu 50 000 marek sterl. w gotowiźnie (1327). Dopomógł także hrabiemu Flandryi w stłumieniu rokoszu jego poddanych. Po rozwiedzeniu się z pierwszą swą żoną, wiarołomną Blanką Burgundzką, zaślubił Maryę Luksemburską, córkę cesarza niemieckiego Henryka VII, a po jej śmierci przedwczesnej, ożenił się po raz trzeci z swoją siostrą cioteczną, Joanną d’Evreux, która urodziła mu trzy córki. Na nim wygasł w prostej linii ród Ka-

Hml.

Karol V Mądry (* r. 1337—f 16 września 1380), syn króla Jana II i Bony Luksemburskiej, pierwszy z następców tronu francuskiego z tytułem Delfina, objął w r. 1356 w nader trudnych warunkach zarząd królestwa w zastępstwie ojca, wziętego do niewoli przez Anglików w bitwie pod Poitiers. Były to czasy poniżenia Francyi nazewnątrz i ciężkich zamieszek wewnętrznych. Mieszczaństwo francuskie, stanowiące już potęgę ekonomiczną, domagało się praw politycznych i na zgromadzeniu stanów generalnych, zwołanem przez K-a w celu uchwalenia podatków nadzwyczajnych na wojnę z Anglią, wystąpiło z programem daleko sięgających reform, warunkując niemi przyzwolenie na pobór podatków. Żądało poważnych rękojmi przeciw nadużyciom szlachty i dworu, usunięcia dotychczasowych doradzców korony, przyznania stanom prawa zgromadzania się dwa razy do roku, ustanowienia przy boku Delfina stałej komissyi z 36 członków, mającej nadzorować jego rządy. Przywódzcą stronnictwa mieszczańskiego był mądry wójt („prévôt des marchands”) paryski, Stefan Marcel, który potrafił przeciągnąć na swą stronę także część kleru z biskupem Laonu, Robertem Lecocqiem, na czele. Oppozycya miała nadto naturalnego sprzymierzeńca w osobie króla Nawarry, Karola Złego, który, jako wnuk Ludwika X, rościł pretensye do korony francuskiej. Przyparty do muru, K. przyjął pozornie podyktowane przez stany warunki; gdy jednak wzdragał się z usunięciem znienawidzonych ministrów swego ojca, a narzuconą sobie radę 36-ciu po paru miesiącach rozwiązał, w Paryżu wybuchło formalne powstanie. Lud wtargnął do pałacu królewskiego i w oczach Delfina zamordował marszałków Szampanii i Normandyi. Sam Delfin musiał włożyć na głowę, jako godło partyi inieszczańskiej, czapkę, zdobną kolorami miasta Paryża. Opuściwszy zbuntowaną stolicę, gotującą się już otworzyć swe bramy królowi Nawarry, K. szukał oparcia w szlachcie prowinoyonal-nej, której połączonym wysiłkom udało się właśnie w tymże czasie (1358) stłumić groźny bunt chłopski, zw. „Jacquerie” (ob. Chłopskie woj ny). Niedługo potem niesnaski, wynikłe w łonie ro

114

Miłośnik sztuk

inédits” Paryż 1874).

koszan paryskich i zamordowanie Stefana Marcela przez jednego z własnych towarzyszów, pozwoliły Delfinowi wkroczyć uroczyście napowrót do stolicy i rozpocząć tam krwawą reakcyę. Niestety, zwycięstwo, odniesione przez K-a nad wrogiem wewnętrznym, nie przeszkodziło zawarciu upokarzającego pokoju z Anglią. Wprawdzie Delfin i stany generalne odrzucili haniebne warunki, na które zgodził się był król Jan II w Londynie (1359), niemniej jednak nowy pokój w Brétigny (1360) oddawał koronie angielskiej w niepodzielne władanie całą południową część Francyi aż do rzeki Loary, oraz miasto Calais, a nadto król Jan zapłacić miał okupu 3 miliony talarów złotych. Po powrocie króla z niewoli Delfin złożył w jego ręce rządy, a w niespełna 4 lata, po śmierci Jana II (d. 8 kwietnia 1364 r.), zasiadł sam na tronie jako król K. V. Był to jeden z najdzielniejszych monarchów francuskich w Wiekach Średnich. Mądry polityk, nabyte za młodu doświadczenie spożytkował u-miejętnie na wzmocnienie władzy królewskiej, uporządkowanie wewnętrzne kraju i odzyskanie strat, poniesionych w wojnach z Anglią. Sam słaby fizycznie, nie mający zdolności wodza ani nawet zamiłowania do kunsztu wojennego, umiał przecież dobierać sobie generałów (Duguesclin i Clisson), którzy prowadzili jego wojska do zwycięstw. Odparłszy orężnie, zaraz po wstąpieniu na tron, uroszczenia króla Nawarry, oczyścił następnie kraj od band najemnych żołdaków, którzy, nie mając już komu ofiarować swych u-sług, prowadzili w dalszym ciągu wojny na własny rachunek, żyjąc kosztem ludności spokojnej. Wałęsające się te bandy K. V zebrał do kupy i wyprawił do Hiszpanii przeciwko królowi Kastylii, Piotrowi Okrutnemu (1367). Wyćwiczone tam należycie i wdrożone do karności przez sławnego Bertranda Duguesclina (ob.), były one we dwa lata później z doskonałym skutkiem użyte w wojnie z Anglikami. W wojnie tej, pełnej chwały dla oręża francuskiego, Anglicy utracili niemal wszystkie swoje posiadłości we Francyi. Jednocześnie wzmógł się wpływ Francyi w Kastylii, Neapolu i Fiandryi; ożyły na nowo przemysł i handel; powstały nawet, staraniem króla, faktorye francuskie na brzegach Afryki. Uporządkował zarząd finansów przez założenie izb skarbowych („chambre du trésor”), zaprowadził podatek gruntowy zwany „fonage” (podymue), zastrzegł koronie wyłączne prawo udzielania przywilejów municypalnych i dyplomów szlachectwa, oddał biskupów pod juryzdyk-cyę parlamentu. Oznaczył termin pełnoletności królów francuskich z ukończeniem 14-go roku życia. Zbudował Bastylię, aby trzymać w ryzie niespokojnych Paryżan. i nauk, założył bibliotekę królewską w Paryżu, która w chwili jego zgonu posiadała b50 rękopisów — liczbę na owe czasy ogromną; rozszerzył przywileje uniwersytetu i ściągał na swój dwór uczo-

nych. Przez nadmierne wszakże dążenie do centralizacyi i ucisk podatkowy wywoływał niezadowolenie ludności, które znajdowało swój wyraz w kilkakrotnych rokoszach lokalnych. Z żoną swoją, Joanną, księżniczką Bourbońską, miał dwóch synów: Karol VI i Ludwika, księcia Orleanu, protoplastę linii królewskiej Orleańskiej ValoiB.—De Choisy „Histoire de Charles V” (Paryż 1689 i 16n5); Barthélémy de Beauregard „Hist, de Ch. V” (tamże 1843); Delisle „Mandements et actes de Ch. V” (w „Coll, des Doc.

Hml.

Karol VI Obłąkany (* r. 1368—+ d. 21 października 1422), syn poprzedzającego, pozostawał do 20-go roku życia pod opieką stryjów: książąt Ludwika Andegaweńskiego, Filipa Bur-gundzkiego i Jana Berry, tudzież wuja, ks. Bourbon, którzy kraj haniebnie uciskali i wywołali groźne powstania w Paryżu, Rouen, Reims i innych miastach północnej Francyi, gdzie lud, uzbrojony w młoty („maillottins”), zabijał poborców podatkowych. Ruch ten ludowy udzielił się i Flan-dryi, której ludność, nie chcąc dłużej znosić zdzierstw szlachty i dworu, wygnała swego hrabiego, Ludwika III, teścia księcia burgund zkie-go, co dało powód dworowi francuskiemu do interwencyi zbrojnej. Odniesione przez konne-tabla Clissona wielkie zwycięstwo nad Flamand-czykami pod Roosebeke (27 listopada 1382) pociągnęło za sobą upadek rokoszu i miast francuskich, które (w tej liczbie Paryż) utraciły za karę swe swobody municypalne (1383). Wkrótce potem, gdy jeden ze stryjów królewskich, ks. Andegaweński, złupiwszy skarb francuski, udał się na wyprawę do Włoch dochodzić praw swych do tronu neapolitańskiego, drugi, ks. Burgundz-ki, rozpoczął kosztowną a skuteczną wojnę z Anglią (1383—1386). R. 1385 młody K. V zaślubił księżniczkę Bawarską Izabellę (ob.), a we 3 lata później ujął ster rządów we własne ręce. Odsunąwszy stryjów, powołał na dwór na-powrót starych doradzców swojego ojca (przezwanych pogardliwie przez stronnictwa przeciwne: „marmousets”) i osobistemi przymiotami pozyskał niebawem taką popularność, iż otrzymał przydomek „Bien-Aimé” (Ukochany). Atoli już przy wstąpieniu na tron król miał początki choroby nerwowej, która rychło, skutkiem uie-wstrzemięźliwego życia, rozwinęła się u niego w obłęd. Podczas wyprawy przeciw księciu Bretońskiemu, sprzymierzeńcowi Anglików, K. VI dostał pierwszego napadu furyi (1392 r.), a w niespełna rok potem, gdy choroba zdawała się już mijać, nieszczęśliwy wypadek na dworze (pożar na balu maskowym) zaćmił umysł króla na zawsze (1393). Nastąpiła walka o rządy we Francyi pomiędzy stryjem królewskim, Filipem Burguudzkim, a młodszym bratem K-a, Ludwikiem, księciem Orleańskim. Kraj podzielił się na dwa wielkie stronnictwa, reprezentujące dwa przeciwne kierunki: książę Orleański był wodzem szlach-

(tamże 1749 — 59, 9 t.).

ty feudalnej, rzecznikiem wojny z Anglią, obrońcą zagrożonych przez rozłam kościelny praw papiestwa; książę Burgundzki natomiast, jako władzca przerabiających wełnę angielską miast flamandzkich, pragnął pokoju z Anglią i występował w obronie swobód municypalnych tudzież przewagi soboru nad papieżem. Przeciwieństwo to zaostrzyło się, gdy na czele stronnictwa mieszczańskiego po śmierci Filipa stanął energiczny syn jego, Jan Nieustraszony, który w r. 1407 nasłał morderców na księcia Ludwika i zapewnił sobie tern na jakiś czas niepodzielne rządy we Francyi. Wszelako Orleańczycy nie dali za wygraną. Na czele ich w r. 1410 stanął najpotężniejszy pan gaskoński, hrabia Bernard d’Ar-m a gnać (ob.), teśó księcia Karola, najstarszego syna zamordowanego Ludwika Orleańskiego. Rozpaliła się wojna domowa Armagnaków i Burgund czyków („Armagnacs” [ob.] i „Bourguignons”). Z walk tych wewnętrznych skorzystał król angielski, Henryk V, który w r. 1415 najechał Francyę i odniósł świetne zwycięstwo pod Azincourt’em. Wojna stronnictw mimo to prowadzona była z niesłabnącą zaciekłością i kolej uem szczęściem. W r. 1418 Paryż otworzył wrota wygnanemu stamtąd księciu Burgundzkie-mu i urządził krwawą rzeź Armagnakom, w czasie której zginął i hrabia Bernard. W rok zaś później Anglicy zdobyli miasto Rouen, a książę Jan Nieustraszony został zdradziecko zabity przez otoczenie Delfina Karola, który oddał się był w ręce Armagnaków. Wówczas - to syn zabitego, Filip, za zgodą królowej Izabelli, zawarł z Anglikami imieniem obłąkanego króla sławny traktat w Troyes, który królowi angielskiemu oddawał córkę Izabelli, Katarzynę, za żonę i wyznaczał go następcą K-a VI na tronie francuskim (2 maja 1420). Wydziedziczony Delfin Karol musiał uciekać przed orężem angielskim na południe Francyi. Niedługo jednak potem Henryk V umarł (1422), a w kilka tygodni po nim zakończył swe nieszczęśliwe życie także i król K. VI. — Douët d’Arcq „Choix de pièces inédites relatives au règne de Charles VI” (Paryż 1863 —1864, 2 t.); Baudot de Jully (Marg. de Lussan) „Hist, de la vie et du règne de Ch. VI”

H ml.

Karol VII, król fraucuski (* w Paryżu 22 lutego 1403 r.—f 22 lipca 1461 r.), piąty syn Karola VI i Izabelli Bawarskiej. Śmierć dwóch starszych braci, jednego w r. 1415, drugiego w r. 1416, otworzyła mu drogę do tronu. Do końca życia jednak K. miał wątpliwości, czy był synem swego ojca; był czas, kiedy się własna matka go wypierała; trzeba było całej siły przekonania Joanny d’Arc, by wlać w niego pewność, że jest prawowitym dziedzicem korony.—Kiedy w r. 1317 umarł dotychczasowy kierownik polityki na dworze paryskim, król sycylijski, młody K., wobec rozwijającego się pomieszania zmysłów u Karola VI, został powołany do odgrywania pierwszej roli. W 1417 został już generalnym namiestnikiem w całem państwie. Znalazł się odrazu wobec zasadniczego antagonizmu pomiędzy partyą arystokracyi francuskiej, t. zw. „armagnaców”, a wpływem Jana „Sans Peur” księcia burgundzkiego. Wzmożenie się raptowne wpływów Jana, przez owładnięcie Paryża, nie pozwoliło K-owi oddać się walce z Anglikami, jakkolwiek już osiągnął był pewne rezultaty w Rouen. W r. 1418 musiał przed Burgundami ustąpić z Paryża. Siedziba rządu została przeniesiona do Bourges, a w Poitiers i Tuluzie utworzono parlamenty. Odtąd na długo K-owi miał pozostać przydomek króla „Bourges”, gdzie najchętniej już po wygnaniu Anglików przebywał. W r. 1419 K. zostaje regentem. Jan Burgundzki, pan Paryża, negocyuje z jednej strony z K-em, z drugiej z Anglikami. W trakcie tego przychodzi w Montereau do morderstwa na osobie ks. Burgundzkiego, z inicyatywy K-a. Odtąd na długie lata następca Jana, Filip Dobry Burgundzki, staje po stronie Anglików. K. udaje się na południe i przeprowadza tam powszechne uznanie swej władzy. Nawiązuje stosunki ze Szkocyą, z Kastylią i z ks. Medyolanu, by przeciwdziałać poparciu, jakie Anglia miała w Niemczech. Powodzenia te jednak obraca wniwecz pokój w Troyes, 20 maja 1420 r., pomiędzy Izabellą, ks. Burgundzkim i Henrykiem V angielskim. Henryk V z ręką Katarzyny, siostry K-a, został uznany regentem Francyi i następcą Karola VI. Na Delfina (K-a VII) została nałożona banicya. Stany generalne, zebrane 10 grudnia tegoż roku, zaaprobowały cały ten układ, 21 października 1422 umarł Karol V, a podczas jego pogrzebu w S. Dénis herold obwieścił: „Niech Bóg da dobre życie Henrykowi, z łaski Bożej królowi Francyi i Anglii”.—K-owi, obwołującemu się równocześnie królem w Bourges, pozostały kraje na południe od Loary, z wyjątkiem GaskoDii i Guyenny, nadto Anjou, Maine, Lyonnais i Delfinat. Jednak, bez względu na wszystko, był to król francuski, we Francyi u-rodzony. Odtąd do r. 1429 K. prowadził z Anglikami walkę, można powiedzieć, o każdą piędź ziemi. Drugi okres stanowią czasy największego upadku 1419 — 1430. Trzeci—wystąpienie Joanny d’Arc 1430—31. Czwarty—walki z Anglikami, kończące się ich wygnaniem do 1444 roku. Wreszcie ostatni okres do r. 1461 walk wewnętrznych i uspokojenia kraju. Położenie nowego króla w r. 1422 było ciężkie, ks. Bedfordu tytułował się regentem Francyi w imieniu angielskiego Henryka VI. Równocześnie poprawiły się także szanse wojenne Anglików. Odnieśli oni z kolei szereg sukcesów w Bretanii i najechali Anjou, Orlean został oblężony przez hr. Salisbury na czele znacznych sił. Pośrednictwo papieża Marcina i księcia Sabaudzkiego na korzyść K-a VII spełzło na niczem wobec potrójnego przymierza książąt Burgundyi i Bre-

tanii z ks. Bedfordu. Dopiero w r. 1424 uda- z panami feodalnymi. Z r. 1437 pochodzi sank-ło się im przeprowadzić przedłużenie zawieszę- cya pragmatyczna, ustalająca stosunki Francyi nia broni między walczącemi stronami. Oblę- do kuryi rzymskiej i zabezpieczająca swobody Koszenie Orleanu w 1428, zwycięstwo Anglików cioła gallikańskiego. W r. 1454 K, zarządza pod Harengs w r. 1429 zdawały się już za- zebranie w jednym kodeksie wszystkich praw pewniać ostatecznie ich tryumf. K. nosił się i zwyczajów lokalnych. W r. 1448 rozpoczęła się z zamiarem opuszczenia Francyi i ucieczki do nowa serya walk z Anglią, tym razem dla Fran-Szkocyi. Sam dwór francuski przedstawiał obraz cyi zupełnie pomyślna. W r. 1453 powróciła najzupełniejszej anarchii. — W tych okolicznoś- do K-a, najtrudniejsza do odzyskania, prowincya ciach działalność Joanny d’Arc sprowadza ra- Guyenne. W ręku Anglików w ciągu lat jeszcze dykalne przeobrażenie, wpływając zarazem do stu pozostało tylko Calais. Odtąd w polityce datnio na wzrost energii w K-u. Pod jej wpły- królewskiej we Francyi biorą górę sprawy we-wem rusza się lud wieśniaczy, dotychczas kom- wnętrzne, a mianowicie walki z potężnemi do-pletnie obojętny, przypatrujący się walce swych mami wassalów, po większej części krwi królew-możnych panów i nie wiele jeszcze od nich się skiej. K. sądzi przez sąd panów Filipa Burgundz-różniących Anglików. Pod dowódstwem Joanny kiego; własnemu synowi, Ludwikowi, po orężnem i hr. Dunois Francuzi zmuszają Anglików do u- starciu (Praguerie), odbiera Delfinat i wciela go stąpienia z pod murów Orleanu (w maju 1429 do domen królewskich; urządza parę wypraw r.). Całe porzecze Loary zostaje wolnem od do Szwajcaryi i Lotaryngii, których celem było Anglików. Następuje zdobycie Rheims i 17 lip- wytracenie orszaków panów feodalnych. Jednem ca 1429 Joanna przyprowadza tutaj K-a na ko- słowem, w tych ostatnich latach K-a rozpoczy-ronacyę. Nie udała się próba odzyskania tegoż na się już niejako okres przygotowawczy do r. we wrześniu Paryża, gdzie siedział Henryk rządów Ludwika XI, z którym K. VII nie po-

VI. W maju 1430 r. Joanna została wziętą do godził się do końca swego życia. Na ostatnie niewoli przez Anglików pod Compiegne. W rok lata K-a rzuca cień wygnanie dla błahych po-później spalono ją na stosie w Rouen (ob. Joan- wodów naczelnika mennicy, Jakóba Coeur, będą-na d’Arc). Poprzednie iutrygi na dworze K-a, skierowane przeciw Joannie, zobojętniły dla niej króla, który nic nie uczynił dla jej ocalenia.

cego obok Joanny d’Arc człowiekiem najbardziej zasłużonym około odrodzenia Francyi.— K. był słaby fizycznie, usposobienia lękliwego, ponurego i skłonnego do samotności. Całe prawie życie znajdował się pod znacznym wpływem kobiet, wśród których najznakomitszą była protektorka Jakóba Coeur, Agnieszka Sorel.—O K-u VII najobszerniej traktują: G. Fresne de Beaucourt „Histoire de Charles VII” (41., Paryż 1881 — 1889; w duchu mocno apologetycznym, z dokładnein przedstawieniem ówczesnej dyplomatycznej hi-storyi Francyi, z ujęciem rezultatów wszystkich badań poprzednich). Surowo zaś sądzi K-a A. Vallet de Viriville w „Histoire de Charles VI, roi <ie France et de son époque” (Paryż 1863—65, 3 t.). Dokładna bibliografia w „La Grande Encyclopédie française” i w Lavisse’a „Histoire Gest. z.

Późniejsza rewizya procesu z r. 1450 i łaski wyświadczone rodzinie Joanny nie oczyszczają K-a z zarzutu niewdzięczności względem oswo-bodzicielki Francyi.—Z biegiem czasu i pod wpływem wypadków K. dojrzał, otrząsnął się z pc d nacisku faworytów i począł panować i zarazem rządzić. Za pośrednictwem papieża Eugeniusza IV nastąpiło zbliżenie K-a z Burgundyą.

Sobór Bazylejski w r. 1431 nie pozostał bez wpływu na zawiązanie bliższych stosunków K-a z cesarzem Zygmuntem. We wrześniu r. 1435 został zawarty na kongresie w Arras traktat, którego następstwem był upadek związku angiel-sko-burgundzkiego; śmierć ks. Bedforda i jego żony, ks. Burgundzkiej, utrwaliły ten upadek nérale” (T. III).

Karol VIII (* r. 1470 — f d. 7 kwietnia r. 1498), syn Ludwika XI, wstąpił na tron mając lat 13 (1483). Zgodnie z ostatnią wolą ojca, rządy w imieniu młodocianego króla sprawowała jego starsza siostra, rozumna Anna de Beaujeu. Niezadowoleni z odsunięcia od udziału w regen-cyi książęta krwi (ks. orleański, ks. bour-boński, hr. Angoulemu i inni) utworzyli ligę pod egidą księcia bretońskiego, Franciszka II, i rozpoczęli formalną wojnę z dworem. Wszelako klęska pod Saint-Aubin (1488), gdzie wojska rokoszan zostały pobite i ks. orleański dostał się do niewoli, zmusiła ich do uległości. Kiedy zaś wkrótce potem książę Franciszek II umarł, K. VIII zaślubił jego córkę i spadkobierczynię, Annę, i w ten sposób wcielił niepodległą dotychczas Bretonię do korony francuskiej (1451).

— i już w r. 1436 Paryż otworzył swe bramy wojskom K-a. Odtąd przez szereg lat trwało odbieranie poszczególnych prowincyj z rąk Anglików, przerywane przez nieskończone zatargi wasalów i krewnych królewskich. W r. 1444 został zawarty pokój z Anglią, przy której pozostało już tylko parę prowincyj, między inne-mi i Normandya. Odtąd dla Francyi nastały czasy przynajmniej względnego pokoju. Został on zużytkowany przez K-a na przeprowadzenie reorganizacyi państwa, co miał później rozwinąć i udoskonalić Ludwik XI. Chodziło głównie o reformy natury ekonomicznej i administracyjnej. Tworzono powoli armię stałą, reorganizowano podatki. Na uwagę zasługuje ustanowienie stałych urzędników królewskich, odpowiedzialnych przed królem, ntczem uie związanych

=====

że 1888).

Karol IX

król francuski

i,

fi

mm

OS'*

ws

Wprawdzie nie obeszło się to bez czynnego protestu ze strony Anglii oraz arcyksięcia austryac-kiego i króla rzymskiego, Maksymiliana, który tęż Annę zaślubił był przedtem „per procuram”, K. VIII jednak, ująwszy w tym samym czasie ster rządów we własne ręce, okupił pokój z Henrykiem VII angielskim znaczną summą pieniężną, z Maksymilianem zaś zawarł traktat w Senlis, na mocy którego odstąpił mu ziemie Artois i Franche-Comté (1493). W roku następnym król K., jako spadkobierca praw domu andegaweńskiego do korony neapolitańskiej, przedsięwziął wyprawę do Włoch i na początku r. 1495 wkroczył tryumfalnie do Neapolu, opuszczonego przez króla Alfonsa II aragońskiego. Niebawem wszakże papież, cesarz Maksymilian, książę Medyolanu, We-necya i Hiszpania, obawiając się zaborczych planów K-a, zawarli przeciwko niemu przymierze i zagrodzili mu odwrót do Francyi. Król jednak pobił swych przeciwników w bitwie pod For-novo (1495). Z tern wszystkiem wyprawa jego do Włoch pozostała bez skutku, albowiem, zaledwie powrócił do Francyi, król Alfons, wspierauy przez Hiszpanów, na nowo opanował Neapol.

K VIII marzył o wypędzeniu Turków z Europy i właśnie Neapol miał mu posłużyć za punkt oparcia w tern przedsięwzięciu, śmierć wszakże jego przedwczesna udaremniła mu podjęcie nowej próby w tym celu. Na nim wygasła starsza linia Walezyuszów. Jego następcą został Ludwik XII, prawnuk Karola V.—

For.: De Cherrier „Histoire de Charles VIII” (Paryż 1868); Delaborde „L’Expédition de Charles VIII en Italie” (tam-

Hml.

piąte

dziecko (3-ci syn) Henryka II i Katarzyny de Medicis (* dnia 27 czerwca r. 1550 w Saint-Germain-en - Laye — f 30 maja r. 1574 w Vincennes), zaraz przy urodzeniu otrzymał tytuł księcia Orleańskiego i jako następca Franciszka II, swego brata, wstąpił po jego śmierci (f 5 listop. r. 1560) na tron francuski w wieku lat 10 i pół. Wobec nielet-ności króla ambitna matka została regentką Francyi. Usunęła zręcznie od steru państwa stronnictwo Gwizyuszów, a władzą podzieliła się jedynie z Antonim, królem Nawarry, człowiekiem słabego charakteru, którego mianowała generalnym namiestnikiem (lieutenat général du roi). Sama objęła zarząd finansów, spraw duchownych i dóbr państwa, Antoniemu zaś oddała kierownictwo spraw wojskowych i zarząd miastami pogranicznemu Młodego syna otoczyła pochlebcami i intrygantami, którzy, zamiast kształcić charakter dziecka, psuli go w sposób najstraszliwszy. Nominalnymi guwernerami zostali ks. Roche • sur-Yon i Philibert de Marcilly, który wprost z polecenia matki usiłował powstrzymać rozwój intelligencyi młodocianego króla i spaczyć jego moralność. Nic zatem dziwnego, że K., z natury gwałtowny, brutalny, kapryśny i zmienny w postanowieniach, pod kierunkiem takich przewodników rozwinął głównie swoje strony u-jemue. Usiłowania zacnego Jakóba Amyota, słynnego hellenisty, mające na celu uszlachetnienie rozumu i serca monarchy, spełzły wobec tego na niczem. Tymczasem we Fraucyi po rzezi w Vnssy (1 maja r. 1562) rozpoczęły się 36-

»■Sir g.

IIIm

wny

/rÆWÊ:

mm

Fig. 163. Karol IX, król francuski. (Ze sztychu J. Punta).

letnie religijne wojny domowe, stanowiące jeden ciąg walk, przerywanych tylko kiedy - niekiedy krótkiem zawieszeniem broni. Hugonoci dąży li do zdobycia zupełnej swobody religijnej i w tym celu pragnęli poddać króla swemu wpływowi, a wreszcie owładnąć tronem. Zagraniczne mocarstwa rychło wmieszały się do walki, popierając strony walczące: Hiszpania, papież, niemieccy i szwajcarscy katolicy — króla, Anglia i protestanci w Niemczech i Szwajcaryi—hugo-uotów. Francya zatem za panowania K-a IX stała się wielką areną, gdzie ścierały się kościel-no-polityczne stronnictwa całej Europy. Po śmierci ks. Gwizyusza Katarzyna uczuła się wolną od uciążliwej opieki nad sobą i oświadczyła się za pokojem wewnętrznym: 15 marca r. 1563 edyk-tem z Amboise zawarto pokój, którego mocą ograniczono styczniowe wolności hugonotów, — odtąd obowiązywać one miały tylko w tych miastach, gdzie je rzeczywiście poprzednio przeprowadzono; ponadto w każdym okręgu miano wyznaczyć hugonotom miejsce, gdzieby bezpiecznie odprawiać mogli nabożeństwo. Wielkim wasalom przyznano zupełną swobodę religijną w zamkach, a niższej szlachcie przynajmniej prawo odprawiania domowego nabożeństwa. Wypędziwszy (w lipcu r. 1563) następnie Anglików z Ha-vru, Katarzyna, aby panowanie swoje jeszcze bardziej utrwalić, poleciła czternastoletniego K-a ogłosić pełnoletnim, pozbawiając w ten sposób potężnych opiekunów wszelkich praw do opieki, podczas gdy syna, jak dawniej, trzymała w swoich ręku. Nie dopuszczała go do spraw publicznych i starała się pogrążyć w rozpuście. Potem (w styczniu r. 1564) udała się wraz z nim w podróż po Francyi, podczas której wśród ucztowania i zabaw wpajała w króla nienawiść do protestantów, przekonywając naocznie, że ogromna większość narodu stoi przy dawnej wierze przodków i budząc zawiść przeciwko potędze protestantów. W Bayonnie spotkała się ze swą córką, królową Hiszpanii, Izabellą. Wówczas ks. Alba gorąco nakłaniał Katarzynę i K-a do przedsięwzięcia ostrych środków przeciwko hugonotom, ale na razie nie przedsięwzięto żądaj ch. Od chwili wszakże zjazdu w Bayonnie Katarzyna postanowiła zachować katolicką cechę państwa. Tymczasem hugonoci pod wpływem wypadków w Niderlandach zdecydowali się, wbrew radzie Colignyego, pierwsi rozpocząć kroki wojenne. Chwila zdawała się być pomyślną, Karol IX bawił wówczas na wsi w Monceaux, koło Meaux. Hugonoci postanowili porwać króla; Kondeusz zaszedł mu drogę w 600 koni, ale 6 000 Szwajcarów królewskich osłoniło K-a i przeprowadziło go (28 września 1562) do Paryża bezpiecznie. Wybuchła znowu wojna domowa. K. zwołał co rychlej wasalów swoich, Gwizyusze układali się z Hiszpanią, a tymczasem Kondeusz ze znaczną armią stanął pod Paryżem. Wprawdzie 10 listop. t. r. został odparty, ale w walce tej padł również konetabl Montmorency, jeden z filarów stronnictwa katolickiego. Obawa, by wojna domowa nie objęła płomieniem całego kraju i brak środków pieniężnych w obozie katolickim przechyliły szalę na rzecz pokoju i po długich układach stanął pokój w Longjumeau (23 lut. r. 1568), ogłoszony w formie edyktu królewskiego a przyjmujący bez zmiany edykt styczniowy z r. 1562. Ale w trwałość tego pokoju nikt nie wierzył. Hugonoci patrzyli nieufnie na dwór, a katolicy, głęboko oburzeni buntem hugonotów, nie uznawali wcale edyktu styczniowego. Katarzyna i K. wreszcie od chwili pamiętnej napaści Kondeusza na króla pod Monceaux, znienawidzili hugonotów jeszcze bardziej, upatrując w nich nietylko heretyków, ale i rokoszan. Więc główny zwolennik polityki ugodowej, kanclerz l’Hôpital, postradał wszelki wpływ w radzie stanu, a niebawem dostał dymissyę. Królowa matka prowadziła rządy jak dawniej z kardynałem lotaryńskim i z prezydentem parlamentu, Birago. Do wojny sposobiono się z obu stron z wytężeniem wszystkich sił. Za K-em szły w bój papieskie, toskańskie, hiszpańskie i niemieckie wojska; hugonotom śpieszył z pomocą hr. Palatynatu, Wolfgang z Dwóch Mostów, na czele silnej armii. Pod Jarnac (13 marca r. 1569) i pod Moncontour (3 paźdz. r. 1569) hugonoci zostali porażeni, ale K. pozazdrościł zwycięstwa swemu bratu, ks. Anjou, zaczął osobiście dowodzić wojskiem i w ten sposób dał możność hugonotom wzmódz się na siłach. Tymczasem Coligny przedsięwziął śmiałą wyprawę na południe, która doprowadziła do zawarcia pokoju. Dnia 8 sierpnia r. 1570 stanął w St. Germain-en-Laye pokój, przywrcający wolność Kościoła protestanckiego. Zdawało się na chwilę, że dla Fraucyi nadeszły czasy spokoju i zgody. A kiedy K. zawarł w listopadzie t. r. związek małżeński z Elżbietą, córką życzliwego protestantom cesarza Maksymiliana II, a siostrę swoją, Eiżbietę, wydał za Henryka ks. Nawarry, naczelnika stronnictwa protestanckiego, późniejszego króla francuskiego Henryka IV, serca protestantów napełniły się otuchą. Nawet przezorny Coligny zbliżył się wówczas do dworu. Zaproszony przez K-a, przybył na dwór i zyskał przychylność królewską. Korzystając z tego, usiłował nakłonić króla do wojny z Hiszpanią o oswobodzenie Niderlandów. Była to idea protestancka, mająca na celu głównie zapewnienie niepodległości protestanckim Niderlandom; ale była myślą Francuza, gdyż taka wojna musiała zadać oios śmiertelny hiszpańskiej przewadze, a zarazem odwrócić uwagę od waśni domowych stronnictw religijnych. K., znęcony świetnemi widokami tryumfu, zgodził się na plany Colignyego. Poczęto przysposabiać się i zbroić na wojnę. Działo się to podczas nieobecności Katarzyny, która bawiła wówczas w Lotaryngii u chorej swej córki. Powróciwszy, z przestrachem spostrzegła, że nie ona, lecz admirał-heretyk kieruje K-em i Francyą. Zawrzała zemstą. Płaczem i narzekaniami wymogła na królu, że kwestyę wojny z Hiszpanią raz jeszcze podda pod obrady rady stanu, a na nich przy pomocy swych fanatycznych sprzymierzeńców, pomimo porywającej wymowy Colignyego, obaliła je całkiem. Coligny stał jej na drodze, więc postanowiła go zgładzić. A kiedy zamach na admirała 22 sierpnia r. 1572 się nie udał i K. zaczął nawet okazywać Colignyemu więcej przychylności niż kiedykolwiek, wówczas królo-wa-matka i ks. Anjou powzięli dnia następnego zgodne postanowienie, źe Coligny musi zginąć. Po południu zeszli się w parku tuileryjskim oboje z Gonzagą, Tavannem, Retzem i innymi powiernikami i tutaj musiało się zrodzić to bezczelne kłamstwo, którem dał się uwieść K. Pod wieczór udali się spiskowcy do króla i Katarzyna przedstawiła mu, że hugonoci sposobią się do wojny i obalenia tronu, że katolicy, uprzykrzywszy sobie te niepokoje, postanowili działać na własną rękę i że jeżeli K. będzie się z decyzyą ociągał, to zostanie opuszczony przez stronnictwa. Po długiem wahaniu, słabego charakteru król przystąpił wreszcie do spisku, do którego również wciągnięto fanatyczną ludność paryską. Tak nastąpiła krwawa Noc św. Bartłomieja (24 sierpnia) (ob.). Ponieważ Gwizyusze wcale nie mieli ochoty brać na siebie całej odpowiedzialności za tę zbrodnię, więc król 26 sierpnia oświadczył na sądach (lit de justice), że wszystko stało się z jego rozkazu i że wdrożono śledztwo w sprawie spisku Colignyego. Wojna domowa znowu wybuchła i w r. 1573 przybrała charakter najniebezpieczniejszy, gdyż z protestantami połączyli się malkontenci polityczni. Tymczasem K. dogorywał; opanowywała go coraz straszniejsza melancholia z powodu wyrzutów sumienia. Po obiorze (3 maja r. 1573) ks. Henryka, brata K-a, na króla Polski, Katarzyna rządzić zaczęła niepodzielnie, a król tymczasem coraz bardziej oddawał się ciężkim zajęciom fizycznym, jak kowalstwu, aby odpędzić od siebie halucynacye straszne, które go trapiły. Umarł cały we wrzodach. Z Elżbiety austryackiej miał córkę, zmarłą w wieku młodym. Ze związku z Maryą Touchet miał syna, Karola, ks. d’Angoulême. Nie był pozbawiony zdolności, napisał nawet dość ciekawy poemat p. t. „La chasse royale” (1625, powtórnie przez Henr. Chevreul w r. 1859), ale był człowiekiem nizkich popędów, bez żadnego charakteru. — Por.: Hainault „Recueil de troubles advenus... sous François II et Charles IX” (Sztras-burg 1664); Delaborde „Gaspard de Coligny” (3 t.); De la Ferrière „Le XVI siècle et les Valois”; Dr. Ebeling „Archivalische Beiträge zur Geschichte Frankreichs unter Carl IX” (Lipsk 1872); M. Erich Macks „Die Zusammenkunft von Bayonne. Das französische Staatsleben und Spanien in den Jahren 1563 — 67” (Sztrasburg

1889); Soldan „Geschichte des Protestantismus in Frankreich bis zum Tode Karls IX” (Lipsk 1855).

Karol X (* 9 października 1757 w Wersalu— f 6 listopada 1836 w Gorycyi), trzeci syn delfina Ludwika, jedynego syna Ludwika XV, brat Ludwików XVI i XVIII, posiadał przed wstąpieniem na tron tytuł hrabiego d’Artois. Wy-chowauie na sprośnym dworze dziadka nie pozostało bez ujemnego wpływu zarówno na charakter, jako też ograniczony już z przyrodzenia umysł młodego księcia. Manifestując przy lada sposobności swe nawskroś absolutystyczne przekonania, ściągnął rychło na siebie nienawiść narodu. W li peu r. 1789 dał szlachcie rojali-stycznej hasło do emigracyi i odtąd włóczył się po całej Europie, szczując wszystkie dwory przeciwko własnej ojczyźnie. W Mantui (w maju 1791) nakłaniał cesarza Leopolda II do in-terwencyi zbrojnej; był obecny na zjeździe w Pillnitz (sierpień 1791) i na czele korpusu emigracyjnego próbował brać udział w najeździe wojsk cudzoziemskich na Francyę r. 1792. Po śmierci Ludwika XVI, mianowany przez jego brata, późniejszego Ludwika XVIII, namiestnikiem generalnym („lieutenant général”) królestwa, udał się do Petersburga, gdzie, przyjęty z wielkiemi honorami przez cesarzową Katarzynę, otrzymał obietnicę znacznych posiłków, których atoli nigdy się nie doczekał. W lecie r. 1795 udał się do Anglii, skąd na eskadrze, dowodzonej przez admirała Warrena, popłynął do brzegów Francyi. Wzywali go tam Wandejczycy i Szuanie bretońscy, prowadzący bohaterską walkę z Konwencyą w obronie ołtarza i tronu. Ale namiestnikowi królewskiemu zbywało nawet na odwadze wylądowania; zarzuciwszy kotwicę u wysepki d’Yeu, namyślał się przez sześć tygodni i w końcu, nie opuszczając okrętu, wrócił do Anglii. „Najjaśniejszy Panie — pisał wówczas Char et te (ob.) do Ludwika XVIII—tchórzostwo Waszego brata wszystko zgubiło; nie pozostaje mi teraz nic więcej, jak dać się zastrzelić bezużytecznie za Waszą Król. Mość”. Zamieszkawszy w Anglii, K. żył odtąd z pensyi 24 000 f. st., wyznaczonej mu przez rząd W. Brytanii, i knuł w dalszym ciągu spiski przeciw rzeczy-pospolitej Francuskiej, trzymając się sam zdała od niebezpieczeństwa. W r. 1814 udał się ze sprzymierzonymi nad Ren, wszakże polecono mu, ażeby się stamtąd usunął. Dopiero, gdy wojska sprzymierzone wyruszyły na Paryż, przeszedł on także granicę Francyi i w manifeście do narodu francuskiego zwiastował „koniec despotyzmu, konskrypcyj i uciążliwych podatków”. Objąwszy w Paryżu, imieniem Ludwika XVII, rządy, ogłosił wolność prasy i zniesienie „Droits réunis” (12 kwietnia 1814), uznał podstawy konstytucyi i zawarł rozejm ze sprzymierzonymi. Na wiadomość o wylądowaniu Napoleona I w r. 1815 uciekł z rodziną królewską do Gandawy. Za drugiej Restauracyi nie ukrywał już wcale swych ultrareakcyjnych planów i, nawet usunąwszy się z widowni publicznej, intrygował zawzięcie wraz ze swem otoczeniem („pawilon Marsan”) przeciw bratu swojemu, Ludwikowi XVIII, karcie konstytucyjnej i izbom. Wstąpiwszy na tron po śmierci brata (16 września 1824), K. X próbował z początku, widząc ogólną niechęć ku swej osobie, zjednać umysły przez amnestyę i zniesienie cenzury; rychło jednak, mianowicie po dokonanej ze średniowieczną pompą koronacyi w Reims (29 maja 1825), polityka jego wkro-

moires inédits” (t-że 1889); Imbert de Saint-Amand „La cour de Charles X” (1891).

Karol Francuski (Charles de France), książę Berry, Normandyi i Guyenny (* r. 1447 — f 1472), był najmłodszym synem Karola VII i Maryi Andegaweńskiej. Po śmierci ojca. mianowany przez brata swego, Ludwika XI, księciem Berry z tytułem para (1461), przyczynił się do założenia uniwersytetu w Bourges; wszakże wskutek swej roli w lidze „Dobra publicznego”, której był nominalnym szefem, oraz udziału w bitwie pod Montthéry, utracił apanaże. Pojednawszy się z bratem, otrzymał w roku 1465 Normandyę, atoli już w roku następnym musiał przed guiewem Ludwika XI uciekać do Bretanii. Uzyskawszy w końcu, wskutek natarczywych próśb i nalegań, Guyennę (1469), wstąpił niebawem do nowej ligi przeciw bratu i po raz trzeci postradał swe dobra i tytuły. Był do końca swojego krótkiego życia zaciętym wrogiem króla, przeciwko któremu ustawicznie spiskował. Umarł nagle, podobno od trucizny, zadanej mu z rozkazu Ludwika XI, który się obawiał, aby K., po śmierci swojej kochanki, Kolety de Cham-bes, nie zaślubił córki Karola Zuchwałego, księ-

Hml.

Karol I i II, książęta andegaweńscy, ob. Karol — królowie Neapolu.

Karol Zuchwały, ks. burgundzki (1467 — 77; * d. 10 listopada r. 1433 w Dijon), był synem Filipa Dobrego, z domu Valois, i Izabelli Portugalskiej. Przed wstąpieniem na tron nosił tytuł „hrabiego Charolais”. Współcześni nazwali go „le téméraire’, t. j. księciem z szaloną odwagą, i upatrywali w nim wcielenie ideału rycerskiego, tem bardziej, że nietylko przodował we wszystkich rycerskich kunsztach, łączył w sobie blask i przepych książęcy z przymiotami żołnierza i wodza, ale też, w przeciwieństwie do luźności obyczajów, panującej w ówczesnych kołach książęcych, odznaczał się Wysokiem poczuciem moralności i wzorowem pożyciem małżeńskiem z Izabellą Bourbońską. Jego niezmordowana chęć czynów, jego odwaga, niestety zbyt często z nierozważną awanturniczością granicząca, imponowały współczesnym podwójnie dlatego, że sąsiedni monarchowie i przeciwnicy K-a, taki Ludwik XI, król francuski, lub Fryderyk III, cesarz rzymski, pozbawieni rycerskiego ducha i książęcej powierzchowności, osobiście nie budzili żadnej powagi. Z drugiej strony gwałtowność i popędliwość charakteru K-a, dalej zaciekłość jego i ślepy upór sprawiały, że nie umiał się liczyć z danemi stosunkami i że, szamocąc się z nieubłaganą koniecznością losu, sam sobie upadek swój zgotował. W części na wyrobienie tego rodzaju charakteru u K-a złożyły się rozterki familijne, panujące na dworze jego ojca, Filipa Dobrego, ulegającego wpływom otoczenia, z powodu czego przychodziło do ostrych zatargów między ojcem i synem. Zgodę

czyła znowu na dawne reakcyjne tory. Na wniosek rządu (ministeryum Villèle’a) izba, złożona w przeważnej części z t. zw. „ultrasów”

(skrajnych reakcyonistów) i przezwana z tego powodu „izbą nie do znalezienia” (chambre introuvable—ob.), przyznała wywłaszczonym niegdyś emigrantom odszkodowanie w wysokości jednego miliarda (r. 1825), uchwaliła prawo o świętokradztwie, karzące śmiercią kradzież w kościołach i znieważenie hostyi (1826), tudzież prawo prasowe (przezwane „wandalskiem”), które zobowiązywało wszystkie dzienniki do składania rękopisów na pięć dni przed wyjściem każdego numeru. Gdy jednak zarządzone w listopadzie r. 1827 nowe wybory do izby dały wynik niepomyślny dla rządu i zaświadczyły o ogromnym wzroście oppozycyj, król sfolgował i powołał pojednawcze ministeryum Martignaca. Narzucony koniecznością, nowy ten gabinet nie mógł, oczywiście, cieszyć się zaufaniem K-a X, który mawiał przecież, że wolałby „piłować drzewo, aniżeli być królem w warunkach króla angielskiego”; to też przy pierwszej sposobności K. oddalił ministeryum Martignaca i utworzył gabinet według swojego upodobania pod prezydencyą skrajnego wstecznika, bigota i obskuranta, hra- cia burgundzkiego. biego Polignac’a (sierpień 1829). Było to otwarłem wyzwaniem oppozycyi, która w odpowiedzi poczęła organizować opór, zrazu legalny. Wiszącej nad tronem K-a X burzy nie potrafiła odwrócić przedsięwzięta przez rząd (r. 1830) zwycięska wyprawa do Algieryi. Przy otwarciu sessyi z r. 1830 (marzec) izba w adresie do króla, uchwalonym przez 221 posłów, oświadczyła, że pomiędzy zamiarami rządu a życzeniami narodu istnieje głęboka przepaść. Adres ten spowodował rozwiązanie izby i rozpisanie nowych wyborów. Atoli w nowej izbie zamiast 221 oponentów znalazło się 270. Wówczas król postanowił złamać oppozycyę zamachem stanu.

D. 26 lipca wydał cztery rozkazy czyli t. zw.

„ordonance”, które znosiły wolność prasy, zaprowadzały cenzurę, zmieniały regulamin wyborczy i liczbę deputowanych i rozwiązywały nową izbę jeszcze przed jej zwołaniem. Wywołało to ogromne wzburzenie w stolicy, gazety wieczorne ogłosiły zredagowany przez Thiersa namiętny protest przeciw ordonancom, a nazajutrz wybuchła rewolucya ludowa. D. 29 lipca K. X z St. Cloud postanowił dać dymissyę Polignac’owi i cofnąć ordonance, ale było już zapóźno, Również spóźniouem było zrzeczenie się przez niego korony na rzecz wnuka, hrabiego Chambord. Wyjechawszy do Anglii, mieszkał odtąd kolejno w Edynburgu, Pradze czeskiej,

Kirchbergu i Gorycyi. — Z małżeństwa swego z Maryą Teresą, księżniczką sabaudzką, miał dwóch synów, książąt Augoulême i Berry.—Por.

Védrenne „Vie de Charles X” (Paryż 1879, 3 tomy); Petit „Charles X” (tamże 1886); Ville-neuve „Charles X et Louis XVIII en exil. Mć-

Hml.

między nimi zapośredniczył losu igraszką zbiegły na dwór burguudzki delfin francuski, późniejszy Ludwik XI, największy wróg w przyszłości rycerskiego K-a. Z pomocą Filipa Dobrego i K-a wraca Ludwik po śmierci swego ojca, Karola VII, roku 1461, po 5-letniem wygnaniu do Francyi i tu, dzięki poparciu burgundzkiemu, zasiada na tronie. Mimo to właśnie w Burgundyi powziął podstępny Ludwik największą nienawiść do groźnego dla Francyi wasala i osobistego antagonisty, który na każdym kroku go przyćmiewał i upokarzał. Zgodnie z życzeniem Filipa burgundzkiego i K-a, Ludwik XI pojednał się na razie ze wszystkimi wielkimi wasalami Francyi, rozdał im w zarząd całe prowincye, a między innemi Normandyę K-owi Zuchwałemu.

• fir 1

-..i*»-.' ,i

[i—

1

Fig. 164. Karol Zuchwały, książę Burgundyi. (Według obrazu Rogera v. d. Weyden, w muzeum Brukselskiem).

Z tern wszystkiem Ludwik to uczynił tylko przynaglony okolicznościami; w duszy jednak żywił niezłomny zamiar, aby zgnieść jakiemibądź środkami wszystkich wasali, a zwłaszcza burgundzkiego, Karola, i na gruzach ich potęgi wznieść absolutną władzę królewską. Dlatego popierał niższe warstwy ludności, poskramiał samowolę możnych, odebrał Karolowi Zuchwałemu zarząd w Normandyi i starał się ograniczyć prawa książąt krwi. Z tego powodu powstał wśród wielkich wasali przeciw królowi związek, który, mimo nazwy „ligi dobra publicznego”, ukrywał egoistyczne cele możnych. Przewaga była po stronie wasali, na których czele stał Karol Zuchwały. W układach w Couflans i St. Maur

KneyU. Powu. Tlu«tr. Ze««. 971 T. XXXIV.

r. 1465 zmuszono Ludwika do daleko idących ustępstw na rzecz książąt; zrzekał się między innemi upokorzony król miast nad rzeką Somme na rzecz Burgundyi, obiecał nie wspierać miasta Leodyum, buntującego się przeciw K-owi. Prze-dewszystkiem zaś komissya, złożona z możno-władzców, miała kontrolować królewskie rządy. W ten sposób monarchia francuska przekształciłaby się na oligarchię możnowładczą z księciem burgundzkim na czele. Ligę nazwano słusznie „ligą nieszczęścia publicznego”. To też Ludwik używa wszystkich środków, aby od wykonania narzuconych raz warunków się wykręcić, wzniecić waśń między sprzymierzeńcami, odebrać nadane im lenno, jak np. Normandyę. K. Zuchwały nie mógł dopomódz swym sprzymierzeńcom, zajęty pokonaniem buntu miast niderlandzkich, jak Leodyum i Dinant, gdzie kazał 800 mieszczan opornych w Mozie potopić.—W r. 1467 umiera Filip Dobry, zostawiając K-owi olbrzymi skarb i najbogatsze kraje w puściźnie. Nie dziw, że w ambitnym księciu powstaje zamiar wskrzeszenia dawnego królestwa Burgundzkiego. Na razie jednak musi nowy książę stłumić bunt w szeregu miast niderlandzkich, jak w Leodyum, Gandawie, Antwerpii i innych, usiłując wszędzie dawne swobody i przywileje miejskie ukrócić i ograniczyć. W ten sposób uzyskawszy wolną rękę, śpieszy na pomoc swoim sprzymierzeńcom z ligi dobra publicznego we Francyi, których zręczny Ludwik tymczasem, poparty przez stany, zdołał częścią siłą pokonać, częścią układami pozyskać. Do walki atoli nie przyszło, gdyż Ludwik, mimo rady swoich dowódzców, aby z rozproszonemi siłami burgundzkiemi stoczyć zwycięską walkę, wolał się uciec do układów, w których był niezrównanym mistrzem, i oświadczył gotowość odwiedzenia Karola Zuchwałego w Péronne. Tu jednak padł ofiarą własnych swoich intryg. Podczas toczących się układów doszła Karola Zuchwałego niespodziana wieść, że w Leodyum wybuchło powstanie, spowodowane przez agentów francuskich. Oburzony K. bierze wiarołomnego króla do niewoli, zmusza go do wykonania wszystkich dawnych układów, do wyposażenia swego brata, sprzymierzeńca Karolo-wego, Szampanią, zrzeczenia się wszelkich praw do Flandryi i Pikardyi. Wreszcie musiał Ludwik osobiście wziąć udział w wyprawie przeciw sprzymierzonemu z nim Leodyum i być świadkiem straszliwej zemsty K-a nad buntowniczem miastem. Zaledwie atoli uzyskał wolność, natychmiast złamał zaprzysiężoną ugodę, zaapelował do notabli państwa, którzy uznali K-a za winnego zdrady stanu i za pozbawionego wszystkich lennych posiadłości. Kiedy, zawezwany przed paryski parlament, K. się nie stawił, został przez stany uznany za banitę. Zaczepiony wreszcie nagle przez siły francuskie w Pikardyi, prosi ks. burgundzki o pokój r. 1471. Niebawem jednak, osadziwszy na tronie angielskim

115

swfcgo szwagra, Edwarda IV, i licząc na pomoc angielską, powziął K. zamiar rozbicia monarchii Francuskiej, tembardziej, o ile część większych wasali, a zwłaszcza niepewny brat królewski, Karol, pomimo, że otrzymał księstwo Guyennę od króla—powstali przeciw Ludwikowi. W tej chwili umiera nagłą śmiercią niebezpieczny brat królewski, Karol, książę Guyenny. Powszechna opinia przypisywała przyczynę śmierci otruciu z ręki Ludwika. Przeciw niemu zatem, jako bratobójcy, występuje K., lecz znalazł zacięty opór w mieszczaństwie francuskiem, zwłaszcza w bohatersko broniącem się Beauvais. Zagrożony sam najazdem francuskim, książę, przekonawszy się, że wobec opinii publicznej, stojącej po stronie króla, planów swych nie przeprowadzi we Francyi, robi układ i pokój z Ludwikiem, zostawiając sprzymierzeńców swoich losowi i zemście przeciwnika. Sam zaś zwraca się ku stosunkom niemieckim, aby, z pomocą i kosztem Niemiec, wykończyć wspaniały gmach mocarstwa Burgundzkiego. Karolowe posiadłości, aczkolwiek bogate i rozległe, miały tę niedogodność, iż składały się z dwóch oddzielnych od siebie części, t. j. krajów burgundzkich i niderlandzkich. Połączyć te dzielnice ze sobą przez nabycie Alzacyi i Lotaryngii postawił sobie obecnie za główny cel życia K., a mniemał tem łatwiej go osiągnąć, o ile cesarz niemiecki, Fryderyk III, był jednym z najniedołężniej szych władzców niemieckich i głównie tylko troszczył się o powiększenie potęgi swego domu, choćby kosztem Niemiec. Aby pozyskać cesarza dla swych planów, łudził go K. wyswataniem swej jedynaczki i dziedziczki, Maryi, za syna cesarskiego, Maksymiliana. Już w r. 1469 usadowił się K. nad Renem, biorąc za pożyczką 80 000 złr. Alzacyę w zastaw z rąk arcyksięcia Zygmunta, krewniaka cesarskiego. Surowe zaś rządy, jakie K. w Alzacyi przy pomocy swego namiestnika, Piotra Hagenbacha, zaprowadził, dowodzą jasno, że książę nie myślał o zwrocie zastawu. Fryderyk, licząc na kolligacyę bur-gundzką, nie stawiał K-owi żadnych przeszkód, a we wrześniu r. 1473 zjechał się z nim nawet w Trewirze celem przyśpieszenia małżeństwa. K-owi chodziło przedewszystkiem o pozyskanie korony królewskiej; ponieważ atoli żądał od cesarza różnych nabytków w Niderlandach i na lewym brzegu Renu, ponieważ dopiero po zaspokojeniu wszystkich swych żądań gotów był wydać swą córkę za syna cesarskiego, ponieważ nadto przyćmiewał cesarza na każdym kroku swojem bogactwem i obejściem, z tych powodów cesarz umknął z synem z Trewiru. K., o-burzouy, myślał tylko o tem, jakby się pomścić na cesarzu za doznaną obelgę, zapominając o wrogu francuskim, o Lotaryngii i innych żywotnych sprawach swego państwa. Spory w e-lektorstwie kolońskiem między arcybiskupem Rupertem z Palatynatu a kapitułą dały K-owi pożądaną sposobność do wmieszania się w sprawy niemieckie. K. stanął po stronie arcybiskupa. Pod wpływem grożącej inwazyi burgundz-kiej do Niemiec cesarz pogodził się za sprawą Ludwika francuskiego z odwiecznymi wrogami Habsburgów, Szwajcarami, a zaprzyjaźnione z nimi miasta alzackie zebrały r. 1474 wypożyczoną przez K-a arcyksięciu Zygmuntowi summę 80 000 złr, celem zwrócenia jej K-owi Z-emu. Uciskani przez namiestnika burgundzkiego mieszkańcy zastawionej Alzacyi, nie czekając aż Zygmunt przyjdzie ich uwolnić, powstali przeciw rządom burgundzkim, ujęli srogiego namiestnika Karolowego, Piotra Hagenbacha, i skazali go na śmierć. Miasta alzackie wypowiedziały K-owi wojnę, połączywszy się ze Szwajcarami, których Ludwik podżegał i pieniężnie popierał. Z drugiej strony K. zawarł współcześnie sojusz z Edwardem IV, mający na celu rozbiór Francyi. Przedewszystkiem zamierzał on usadowić się nad Renem, później ukarać Szwajcarów, a następnie w przymierzu z Anglią pokonać Francyę. Wyprawa jego atoli na Kolonię nie udała się. Twierdza Neuss, zasilana przez całe Niemcy, broniła się K-owi skutecznie kilkanaście miesięcy (1474 — 75). Bezowocne oblężenie twierdzy Neuss ułatwiło właśnie oswobodzenie się Alzacyi i najazd Szwajcarów na Burgundyę i zachęciło księcia Renata z Lotaryngii do wystąpienia przeciw K-owi. Wobec zbliżającej się odsieczy Rzeszy niemieckiej K. robi ugodę z cesarzem Fryderykiem III, odstępuje od Neuss, rozgromiwszy poprzednio oddziały wojska niemieckiego. Tymczasem ląduje Edward IV we Francyi; nie otrzymawszy jednak pomocy od K-a Z-ego, robi pokój z Ludwikiem w Pequigny r. 1475 za zwrot kosztów wojennych i roczną pensyę. K. nie sprzeciwił się temu, uzyskawszy od Ludwika zapewnienie, że nie będzie dalej wspierał Lotaryngii i Szwajcarów. Bez wielkich trudów udało się teraz K-owi zdobyć Nancy, zająć Lotaryngię jesienią r. 1475 i w ten sposób urzeczywistnić upragnione zjednoczenie obu połów swego państwa. Teraz miał przyjść ostateczny obrachunek z buntowniczymi Alzatczykami, a zwłaszcza z ich sprzymierzeńcami, Szwajcarami, za kilkakrotne napady na ziemie K-owe i barbarzyńskie ich spustoszenie.— Osamotnieni Szwajcarowie gotowi byli do układów. Nie chciał nic o tern słyszeć dyszący zemstą K. Pomimo przestróg swoich doradzców wyruszył w styczniu r. 1476 z 60 000 wojska do Szwajcaryi, obiegł Granson nad jeziorem Neuenburskiem, a zdobywszy po kilku dniach miasto z zamkiem, kazał, wbrew kapitulacyi, 412 ludzi załogi szwajcarskiej powywieszać na poblizkich drzewach. Na wieść o tern okrucieństwie szwajcarskie wojsko, liczące około 20 000 ludzi, wystąpiło zaczepnie i d. 2 marca r. 1476 rozproszyło zupełnie armię K-a Z-ego, zabierając cały bogaty tabor burgundzki. Ambitny książę popadł w melancholię z powodu tej hańby, a przyszedłszy do zdrowia, zebrał naprędce 40 000-tysiączną armię i w czerwcu tegoż roku obiegł szwajcarski gród Murten, dzielnie przez załogę kilka tygodni broniony. Niebawem zjawiły się na odsiecz siły szwajcarskie, wraz z posiłkami al-zackiemi i lotaryńskiemi, wynoszące około 34 000 ludzi. Pod Murten przyszło do nader uporczywej i krwawej walki, w której armia burgundz-ka wprost zniszczoną została. Karol zaledwie z 3 000 jeźdźców zdołał się przebić przez szeregi nieprzyjacielskie i z niedobitkami umknąć do Burgundyi. Z klęski tej tryumfuje przede* wszystkiem Ludwik, zawiera przymierze ze zwy-cięscami w celu zniszczenia zupełnego księcia burgundzkiego. Zanim K. mógł zebrać większe siły do dalszej walki, dowiaduje się o powstaniu Lotaryngii, którą młody książę Renatus z posiłkami szwajcarskiemi napowrót odzyskał. Celem zgniecenia powstania podążył K. pod Nancy i obiegł miasto. Zbiegły książę Renatus i Ludwik XI, podżegając Szwajcarów do wojny, uzyskali tylko wolność werbowania ochotników szwajcarskich. Wkrótce udało się księciu lota-ryńskiemu zebrać blizko 20 000-czne wojsko i pośpieszyć zagrożonej stolicy Lotaryngii na pomoc. K. poniósł przy oblężeniu dotkliwe straty, posiadał właściwie tylko 3 000 ludzi zdolnych do walki, nadto panował głód w jego obozie, brakło mu pieniędzy, a co najgorsza—w zdemoralizowane kilku klęskami wojsko zakradła się zdrada. Wobeo tego nie dziw, że dnia 5 stycznia r. 1477, kiedy przyszło do bitwy pod Nancy, burgundzka armia została szybko ze wszystkich stron otoczona i zupełnie zniszczona. Mężnie walcząc, zginął ostatni książę burgundzki. Ze czcią pochowali go zwycięscy w Nancy. Jego prawnuk, cesarz Karol V, kazał ciało K-a przewieźć r. 1550 do Bruggii, gdzie w kościele Panny Maryi znalazł niespokojny książę wraz ze swą córką i dziedziczką, Maryą, ostatni spoczynek. Burguudzkie dziedzictwo dostało się wraz z ręką Maryi w przeważnej części w posiadanie domu habsburskiego i było przyczyną trzywiekowego blizko antagonizmu między Habsburgami a Francyą.—Bibliografia: de Labor-de „Les ducs de Bourgogne, études sur les lettres, les arts et industrie au XV siècle” (Paryż 1849 — 52, 3 tomy); Barante „Histoire des ducs de Bourgogne de la maison de Valois” (Paryż 1853, wyd. 7-e, 12 tomów); Rodt „Die Kriege Karls des Kühnen” (Szafhuza 1844, 2 tomy); Förster Kirk „History of Charles the Bold” (Londyn 1863, 3 tomy).

Karol, książę Orleański, wybitny poeta francuski w wieku XV (* w Paryżu r. 1391 —f w Amboise 1465). Był synem Ludwika Orleańskiego, brata Karola VI; ojciec jego odznaczał się też zamiłowaniem do książek, obrazów, tkanin ozdobnych i klejnotów. Śmierć ojca, zamordowanego przez służbę księcia Burgundyi (1407), postawiła K-a, liczącego wtedy lat 16, na czele potężnego stronnictwa i zrobiła go jednym z przywódzców feodalizmu francuskiego. Zemsta za zabójstwo ojca zajęła mu kilka następnych lat życia. W bitwie pod Azincourt, w której wraz z księciem de Bourbon dowodził armią francuską, K. walczył mężnie w straży przedniej, dostał się do niewoli i przewieziony został do Anglii; przesiedział tam lat 25. Wożono go z zamku do zamku, strzeżono pilnie, nie dopuszczano do niego nowin z Francyi; to też uznał wreszcie prawa króla angielskiego do korony francuskiej, co mu później ostro wyrzucano. W r. 1440 odzyskał nareszcie wolność, dzięki staraniom księcia Burgundyi, Filipa Dobrego, z którym się był pogodził i to za olbrzymim na te czasy okupem 200000 dukatów. Ożenił się z Maryą z Kliwii, siostrzenicą Filipa Dobrego i zamieszkał w zamkach swoich Blois i Tours. Tam, wśród niewielkiego dworu, przeważnie z literatów złożonego, spędził resztę życia, układając wiersze, dopomagając poetom i skupując książki. Zachowało się kilka inwentarzy tego księgozbioru w Blois, który stał się sławny przy końcu XV i na początku XVI wieku.—Poezye K-a podzielić można na dwie części. Pierwszą stanowią utwory, ułożone podczas niewoli w Anglii i zatytułowane w rękopisie: „Le livre que monseigneur d’Orléans écrivit dans sa prison”. Są to najsłabsze z jego utworów; przeważa w nich charakter miłosno-alle-goryczny. Przyznać jednak należy, że formy allegoryczne użyte są w nich z nieznaną dotąd lekkością i wdziękiem. Druga część pism K-a obejmuje utwory, napisane po powrocie do kraju i zawiera kilkaset ballad i piosenek różnej treści, przeważnie jednak miłosnej. W rękopisie do poezyj tych dołączone są wiersze różnych domowników Blois i gości: Maryi z Kliwii, Renata Andegaweńskiego, Filipa Burgundzkiego, Jana de Bourbon, księcia d’Alençon, hrabiego Nevers, de La Trémoille’a, Bloisseville’a, Oliviera de la Marche, Guiota i Filipa Pofów, dwóch Cail-lau, des Ormes’a, Vailant’a, Legout’a, Cadier’a, Fredet’a, Villon’a i innych. W poezyach z tego drugiego okresu znajdujemy cechy, którym K. zawdzięcza swą sławę literacką: prostotę, jasność i wdzięk, świeżość i subtelność. Zalety jednak nie zostały należycie ocenione przez współczesnych, a w czasach późniejszych zupełnie o poezyach K-a zapomniano. Dopiero w roku 1740 ksiądz Sallier odkrył je przypadkiem w Bibliotece narodowej. Wydobyte z zapomnienia, szybko znalazły sobie czytelników i wielbicieli. W r. 1778 wybór tych poezyj wydrukowany został w „Almanach des muses”. Przedrukowywano je później kilkakrotnie; najlepszem wydaniem jest ostatnie, Héricault’a (Paryż 1874, 2 tomy). Podczas pobytu w Anglii K. przełożył niektóre ze swych utworów na język angielski; inne prze-tłómaczono zapewne pod jego dozorem. G. Wat-

son Taylor ogłosił je drukiem p. t. „Poems Juan, witany jako zbawca kraju, wziął władzę written in English by Charles, duke of Orleans, w swe ręce. Rządy jego nie były jednak szczęś-during his captivity in England, after the battle liwsze od rządów poprzedników. W Messynie of Azincourt” (Londyn 1827). Najlepsze rękopisy pism K-a znajdują się w Bibliotece narodowej w Paryżu i Muzeum Brytańskiem w Londynie.— Por.: Champollion-Figeac „Louis et Charles, ducs d’Orléans, leur influence sur les arts, la littérature et l’esprit de leur siècle” (Paryż 1844); C. Beaufils „Etude sur la vie et les poésies de Charles d’Orléans” (Coutances 1861); F.

i na części Sycylii wybuchło powstanie, Katalonię zajęło wojsko francuskie. Przy zawieraniu traktatu w Nimwedze (1678) poseł hiszpański porobić musiał wszelkie ustępstwa, jakich zażądał Ludwik XIV, t. j. zrzec się ostatecznie Franche - Comté i części Flandryi. W polityce wewnętrznej don Juan okazał się lichym administratorem; król zaś nie zajmował się rządami wcale, gdyż prawie ciągle chorował, a gdy czuł się lepiej, oddawał się myśliwstwu. W r. 1679 don Juan ożenił króla z księżniczką orleańską, Maryą Ludwiką i w tym samym roku umarł, zostawiając po sobie ogólne niezadowolenie; królowa-matka z tryumfem wróciła do Madrytu. W r. 1680 pierwszym ministrem został książę Medina-Celi; rządy jego zaznaczyły się długim szeregiem klęsk wszelkiego rodzaju: grasowaniem bandytów w Neapolu i rozbójników morskich w koloniach, zajęciem Luksemburga przez Ludwika XIV, trzęsieniami ziemi, zarazą morową, fałszowaniem monety, powstaniami. Stolica była widownią ciągłych intryg. Ubóstwo kraju rosło z zastraszającą szybkością; dochody skarbu spadły z 44 na 27 milionów; wojska zostało zaledwie 10 tysięcy ludzi w łachmanach; ³/₄ długów państwa skasowano, co zabiło kredyt Hiszpanii. Ludność Madrytu zmniejszyła się do połowy, a całej Kastylii z Aragonią do pięciu, a może nawet czterech milionów. Medina-Celi

Kühl „Die Allegorie bei Charles d’Orléans” (Marburg 1874).

Karol Valois, młodszy syn króla francuskiego Filipa III, ur. r. 1270. Stał się założycielem dynastyi królewskiej Valois. Poślubiwszy Małgorzatę Anjou, otrzymał za nią Anjou i Maine. Przybrał tytuł cesarza Konstantyno-polskiego na tej podstawie, że za drugą żonę wziął Katarzynę Courtenay, siostrę tytularnego władzcy Konstantynopola, Filipa. Papież Marcin IV, jako zwierzchnik lenny, przyznał mu koronę aragońską, której jednak nie posiadł.

Ambitny i ruchliwy K. za rządów brata swego,

Filipa IV Pięknego pozbawiony był wszelkiego wpływu na rządy we Francyi, a dopiero za panowania następnych trzech królów, swoich bratanków, mógł odgrywać wybitniejszą rolę. Umarł r. 1326. Najstarszy syn K-a zasiadł jako Filip VI r. 1328 na tronie francuskim. Drugi syn,

Karol, stał się założycielem książęcego domu Alençon.

ustąpił w r. 1685; następca jego, hrabia Orope-sa, był czynniejszy i zręczniejszy, zaprowadził oszczędności i poprawił nieco stan finansów, tak, że mógł nawet wysłać pomoc cesarzowi przeciw Turkom, negocyowaó ligę Augsburską (1686) i poczynić poważne przygotowania do wojny z Francyą. Klęski pod Fleurus (1690) i Mons (r. 1691), zajęcie Katalonii przez Francuzów (1688 — 1692), śmierć królowej Maryi Ludwiki (1689) i małżeństwo króla z wyniosłą Maryą Anną Neuburską zaćmiły ten okres panowania K-a. Podwładni Oropesy handlowali urzędami i godnościami; wzbudziło to ogólne oburzenie, które zmusiło króla do oddalenia znienawidzonego ministra (1691). K. postanowił objąć sam kierunek rządów, kraj jednak nic na tem nie zyskał: K. wahał się ciągle, długo o wszyst-kiem radził i mało czynił, ulegał we wszyst-kiem żonie swojej, a ta wywierała wpływ najgorszy, słuchając kamarylli austryackiej i wysuwając na pierwsze stanowiska ludzi nieudolnych i niesumiennych. W r. 1693 król ciężko się rozchorował. Po powrocie do zdrowia umyślił podzielić państwo swe na cztery okręgi z namiestnikami na czele, którzy wszystkie sprawy załatwiać mieli. Reforma ta jednak nie przyniosła żadnych korzyści.—K. nie miał dzieci i w osobie jego wygasła linia Habsburgów, która od lat 200 panowała w Hiszpanii. Naj-

Karol I, król Hiszpanii, ob. Karol V, cesarz rzymskc-niemiecki.

Karol II (Don Carlos), król hiszpański, syn Filipa IV i Maryanny austryackiej (* 11 listopada r. 1661—f 1 listop. r. 1700). Wstąpił na tron mając lat 4 (18 września r. 1665); był to chłopiec niezwykle nędznej budowy ciała i chorowity; napady epilepsyi nie wróżyły mu długiego życia. Podczas jego małoletności królo-wa-matka regentka oddała rządy jezuicie niemieckiemu, Neithardowi. Brat przyrodni króla, nieprawy syn Filipa IV, don Juan d’Austria, poparty przez opinię publiczną, zmusił królową do oddalenia Neitharda; następcą jego stał się (1669) ulubieniec królowej, Fernando de Valenzuela, narzędzie i szpieg jezuitów. Panowanie K-a zaczęło się bardzo niepomyślnie: Ludwik XIV w r. 1667 zdobył Flandryę, w roku następnym Franche - Comté; podług traktatu Akwiz-grańskiego (1668), Franche-Comté i część Fland-ryi wróciła wprawdzie do Hiszpanii, ale musiano za to uznać niepodległość Portugalii. Valenzuela utrzymał się przy władzy do r. 1677; wtedy-to nieprzyjaciele jego, przygotowawszy odpowiednio K-a, porwali króla z pałacu i skłonili do podpisania aktu, zakazującego królowej opuszczać swe pokoje. W kilka dni później przybył don Juan; królowa-matka wysłana została do Toledo, Valenzuela wygnany na Filipiny; don

poważniej szymi pretendentami do tronu byli potomkowie sióstr K-a, z których jedna była żoną Ludwika XIV, a druga—cesarza Leopolda I. Za życia pierwszej żony K-a, Maryi Ludwiki orleańskiej, najsilniejszą była party a franduska; osłabła jednak znacznie po jej śmierci. W r. 1791 ambasador niemiecki uzyskał od K-a uznanie za następcę arcyksięcia Karola, syna cesarza, pod warunkiem, że cesarz dopomoże do wypędzenia Francuzów z Katalonii. Warunek ten jednak nie został dopełniony, co znów zostawiło w zawieszeniu sprawę spadku po K-u. Po zawarciu pokoju Ryświckiego (1697) poprawiły się stosunki z Francyą i Ludwik XIV zaczął znów popierać kandydaturę swego syna lub wnuka. Zjawiło się wtedy jeszcze trzech nowych kandydatów: Filip Orleański, Wiktor Amadeusz Sabaudzki i król portugalski. Dwór stał się widownią niezwykłych intryg; najwięcej posłuchu miał zręczny ambasador francuski, hrabia d’Harcourt, który potrafił sobie zjednać nawet wpływowego kardynała Porto-Carrero i królową. Jednocześnie, na wypadek niepowodzenia, Ludwik XIV starał się zapewnić sobie choć część posiadłości hiszpańskich przez układ o rozbiór Hiszpanii, zawarty z Anglią i Hollandyą (1698). Te machinacye Ludwika oburzyły K-a i całą Hiszpanię: król ogłosił swym następcą księcia-następcę tronu bawarskiego. Ten jednak umarł wkrótce (8 lutego r. 1699) i sprawa sukcessyi hiszpańskiej znów czekała rozwiązania. Tymczasem nieszczęśliwy król zapadał coraz ciężej na zdrowiu; wśród ludu zaczęły krążyć pogłoski, że jest opętany, i wiele osób poważnych wierzyło w to także. Sam wreszcie K., do którego uszu doszły te wieści, zaniepokoił się i potajemnie poradził się w tej sprawie wielkiego inkwizytora Rocabertiego (w styczniu r. 1698). Rzym uznał pogłoski za pozbawione sensu, mniej oświecony jednak inkwizytor sprowadził jakiegoś mnicha, znanego z wypędzania dyabłów, i poddał króla egzorcyzmom. Stąd historycy hiszpańscy nazywają K-a Opętanym (El heehi-zado). Praktyki takie podziałały, naturalnie, szkodliwie na słaby i tak umysł króla; K. stawał się z dniem każdym bardziej melancholicznym, a w rządzie nieład doszedł do granic ostatecznych. Intrygi o sukcessyę szły dalej na dworze. K. wciąż nie był zdecydowany i wszędzie rady zasięgał. Partya francuska manewrowała tak zręcznie, że prawie wszystkie odpowiedzi wypadały na korzyść wnuka Ludwika XIV, pod tym jednak warnnkiem, że Hiszpania z Francyą połączona nie będzie. D. 20 września r. 1700 król położył się, aby nie wstać więcej; kardynał Porto-Carreo zamknął się z nim i skłonił go do napisania testamentu, który został w tajemnicy. D. 1 listopada K. umarł i wtedy dopiero dowiedziano się, że dziedzicem swym wyznaczył Filipa Andegaweńskiego, wnuka Ludwika XIV. Za panowania tego słabego i niedołężnego króla Hiszpania stoczyła się do granic ostatecznych upadku: nie miała już ani wojska, ani floty, ani pieniędzy; rolnictwo, handel, przemysł zamarły, upadły nawet sztuki i literatura.— Por. Lafuenta „Historia general de Espana” (część III, księga V); Mignet „Négociations relatives à la succession d’Espagne” (w zbiorze „Document inédits de l’histoire de France”).

Karol III (Don Carlos de Bourbon), król hiszpański (* 20 stycznia 1716—f w San Ilde-fonso 14 grudnia 1788). Był piątym synem Filipa V i najstarszym z dzieci jego z małżeństwa z Elżbietą Farnese. Matka jego, przy pomocy Alberniego i Riperdy, wszelkich dokładała usiłowań, aby zdobyć jaką koronę dla niego. Przy układach w Hadze (1720) ambasadorowie hiszpańscy wymogli uznanie prawa następstwa K-a do Parmy, Piacenzy i Toskanii, po śmierci wuja jego, Franciszka Farnese, i wielkiego księcia Jana Gastona. Cesarz sprzeciwił się temu projektowi; Elżbieta zaczęła się z nim wtedy u-kładać za pośrednictwem Riperdy; potrafiła też skłonić Francyę i Anglię do poparcia swych planów (traktat w Sewilli 1729), i gdy umarł Antoni Farnese, brat Franciszka (1731), cesarz zajął Parmę w imieniu K-a i podpisał traktat w Wiedniu (16 marca 1731), który uznawał jego prawa; przyrzeczono mu też wtedy Toskanię. W październiku 6 000 żołnierzy hiszpańskich wylądowało w Livorno, K. przybył wkrótce za nimi i objął rządy w Parmie, pomimo protestu cesarza, niezadowolonego, że nie proszono go o inwestyturę księstwa. Ambitna Elżbieta wkrótce jednak lepszy tron dla K-a znalazła. W Hiszpanii marzono zawsze o odzyskaniu Neapolu i Sycylii; obecnie zaś sposobność zdawała się doskonałą. Zabezpieczywszy się przez przymierze z Francyą, Hiszpanie rozpoczęli kroki wojenne. K., choć miał dopiero lat 18, objął dowództwo naczelne (1734), pociągnął przez państwo Kościelne, wkroczył do Neapolitańskie-go i zdobył je z łatwością. D. 10 maja r. 1735 wszedł do Neapolu, w miesiąc później był już panem Gaety, ostatniego schronienia wojsk cesarskich, i wysłał Mortemara na zdobycie Sycylii, co poszło również łatwo. Traktat Wiedeński (3 października 1735) uznał K-a za króla Neapolu i Sycylii; K. zrzekał się za to Toskanii, która miała być dana księciu Lotaryńskiemu, i Parmy z Piacenzą, która miała wrócić w posiadanie cesarza. K. przyjął imię Karola III i ożenił się z Maryą Amelią Saską (1738). Po wybuchu wojny o sukcessyę austryacką Elżbieta znów zaczęła projektować zdobycie Parmy dla drugiego syna swego, Filipa; K. przyrzekł pomoc, jednak wobec groźby Anglików, że mu zbombardują stolicę (1742), musiał się przez czas jakiś zachowywać neutralnie. Dopiero w r. 1744 wyruszył w pole, kampania ta jeenak nie wydała żadnych rezultatów; w kilka miesięcy potem K. wrócił do Neapolu i odtąd brał już tylko niewielki udział w walce, która bratu jego przyniosła księstwa Parmy i Piacenzy (pokój w Akwizgranie 1748). Odtąd przez resztę rządów w Neapolu K. nie mieszał się do polityki zagranicznej i całą uwagę zwrócił na wewnętrzne sprawy państwa. Pracował gorliwie, przy pomocy sprowadzonego z Toskanii ministra, Bernarda Tanucei’ego, nad podniesieniem dobrobytu w zrujnowanym kraju; zaprowadził wiele pożytecznych reform i przyozdobił Neapol licz-nemi gmachami. To też kraj okrył się żałobą, gdy K. opuścił go, aby objąć koronę hiszpańską, która spadła na niego po śmierci bezpotomnej brata Ferdynanda VI (10 sierpnia 1759). Królestwo Neapolitańskie oddane zostało trzeciemu synowi K-a, Ferdynandowi, sam zaś K. wyjechał do Hiszpanii i w październiku 1759 wylądował w Barcelonie, witany przez ludność z zapałem. Rozpoczął rządy od przywołania z wygnania Ensenady (ob.); zarządził ulgi w ściąganiu podatków i przeprowadził kilka reform skarbowych, zamierzających do spłacenia dawnych długów. Zatrzymał ministrów Ferdynanda VI: Walla, markiza del Campo i Juliana de Arraiga; skarb powierzył przywiezionemu z sobą Sycylijczykowi, markizowi Squillace. Użyteczne przepisy policyjne, zakaz noszenia broni w miastach, oświetlanie i brukowanie ulic, przepisy co do stawiania budynków w mieście i korzystania z wody bieżącej, powiększyły bezpieczeństwo, zwłaszcza w miastach. W polityce zagranicznej K. mniej był szczęśliwy: wbrew interesom Hiszpanii, jedynie z nienawiści ku Anglikom i przywiązania do rodziny, podpisał „pakt rodzinny” (25 sierpnia 1761) z Francyą. Wybuchła wojna z Anglią i Portugalią; Hiszpanie zdobyli kilka forteczek na pograniczu portugal-skiem, stracili za to takie miasta, jak Hawana i Manilla, zajęte przez Anglików (1762); w ręce angielskie wpadła też większa część okrętów hiszpańskich. Podług traktatu paryskiego (1763), Hiszpania dostała z powrotem Hawanę i Manil-lę, musiała jednak zrzec się Florydy, ziem na wschód od Mississipi położonych i prawa połowu ryb przy brzegach New-Foundlandu, tudzież pozwoliła Anglikom rąbać drzewo kampeszowe na brzegach Hondurasu; Francuzi ustąpili jej za to Luizyany. Tymczasem w ministeryum zaszły zmiany: zręczny Ricardo Wall ustąpił, pomimo nalegań króla; następcą jego był sekretarz stanu Grimaldi, Ten zajął się gorliwie koloniami w Ameryce; pobudował w nich dużo twierdz, u-rządził pocztę, zmienił system podatkowy, usunął najbardziej krzyczące nadużycia i mianował wizytatora generalnego, który miał zawiadamiać rząd o o potrzebnych reformach. Minister finansów, Squillace, dokonał też wielu szczęśliwych zmian w swym wydziale; zniesienie jednak cła na zboże i sprowadzanie zboża zagranicznego wywołało oburzenie powszechne przeciwko temu cudzoziemcowi, którego oskarżano jeszcze zresztą o skąpstwo. W marcu roku 1766 wybuchły w Madrycie rozruchy; król musiał przyrzec, że wydali Squillace’a z Hiszpanii, nie będzie więcej używał ministrów-cudzoziemców i przywróci cło na zboże. K. mianował prezesem rady Kastylii hrabiego Piotra Arandę (ob.), ministrem zaś finansów M u z q u i z a. Spokój jednak nie był przywrócony w Hiszpanii: zaburzenia przeniosły się na prowincyę i trzeba je było tłumić w Saragossie, Cuency, Walencyi, Barcelonie, Andaluzyi i Guipuzcoi. Na szczęście Aranda był bardzo lubiony i udało mu się wkrótce zaprowadzić spokój w kraju. Rok następny zaznaczył się zniesieniem zakonu jezuitów. Po zbadaniu sprawy ostatnich rozruchów ludowychi Aranda przekonał króla, że podżegali do nieporządków jezuici. Zapadła uchwała kasaty zakonu; K. i Aranda opracowali jej plan w najgłębszej tajemnicy i rozesłali do wszystkich krajów państwa koperty zapieczętowane z rozkazem o-tworzenia ich w dniu 2 kwietnia r. 1767; jednocześnie więc w posiadłościach hiszpańskich w Europie, Afryce, Azyi i Ameryce aresztowano wszystkich jezuitów, odczytano im rozkaz królewski, i odesłano do portów, skąd okręty zawiozły ich do Państwa Kościelnego. Papież Klemens XIII nie był przygotowany na przyjęcie 6 000 wygnańców i nie pozwolił im wylądować; później jednak ulitował się ich nędzy, przyjął i opatrzył. Za staraniem K-a wypędzono jezuitów z królestwa Obojga Sycylij i z Parmy; był potem K. najzaciętszym ich oskarżycielem przed papieżem Klemensem XIV; poseł jego, Monino (Florida Blanco), przyczynił się bardzo do zniesienia zakonu przez papieża (1773). Skonfiskowane majątki jezuitów obrócono na cele oświaty publicznej. W latach następnych miała miejsce krótka wojna z Marokkiem, które musiało prosić o pokój, i niefortunna wyprawa do Algieryi; niepowodzenie tej ostatniej obudziło nienawiść o-gólną przeciwko nielubianemu Grimaldiemu. Grimaldi usunął się, miejsce jego zajął Florida Blanco. W okresie od r. 1766 do 1776 dokonano ważnych reform wewnętrznych; zwołano komissye do obradowania nad potrzebami handlu i polepszeniem monety; pobudowano dużo dróg, założono mnóstwo szkół początkowych i średnich, korpusy kadetów i seminarya, zreformowano u-niwersytety, zachęcano do zakładania stowarzyszeń ekonomicznych i naukowych, zaludniono część Sierra Moreny kolonistami niemieckimi. Zasługa tych ulepszeń spada na ministrów, takich, jak Aranda, Campomanes i Florida Blanco; w usiłowaniach swych doznawali jednak zawsze pomocy i zachęty ze strony króla.—Do woj-uy o niepodległość kolonij angielskich w Ameryce wmieszał się K., acz niechętnie, jako sprzymierzeniec powstańców. W roku 1781 wojna z Anglikami zaczęła się na dobre; w 1782 eskadry francuska i hiszpańska zdobyły Mahon, pie zdpłały jednak niczego dpkonać pod Gibral-

nos

sa-

tarem. Pokój wszakże wersalski (1783) był korzystny dla Hiszpanii, otrzymała bowiem z powrotem Minorkę i Florydę. Dalsze dzieje panowania K-a nie zawierają nic godnego zaznaczenia w polityce zagranicznej; w wewnętrznej jednak rząd wkraczał na drogę reform coraz śmielszych; ukrócił żebraninę i włóczęgostwo, zajął się organizacyą pracy, poprawił dawne kanały i pobudował nowe, założył szkołę rolni-czą, wystąpił przeciwko majoratom i gromadzeniu majątków przez duchowieństwo, udoskonalił pocztę i system celny, zniósł reglamentacyę handlu z Indyami, która go zabijała, założył kompanię Filipinów i bank San-Carlos, stawiał wszędzie budowle piękne i użyteczne (w Madrycie większość gmachów publicznych pochodzi z czasów K-a). Panowanie K-a jest okresem przebudzenia się Hiszpanii z długiego zastoju gospodarczego; imię króla łączy się z imionami szeregu zasłużonych jego współpracowników, jak Arauda, Florida Blanco, Campomanes, Jovella-nos, Cabarrus, d’Olavide i inni; podniosły się też sztuka i literatura. Rok 1788 był bardzo bolesny dla K-a: stracił wtedy brata Ludwika, synową, jednego z wnuków i syna, infanta Gabryela. Napróżno starano się go rozerwać ulu-bionem polowaniem; zdrowie jego pogarszało się szybko: umarł przed końcem roku. — K. był wzrostu średniego, dobrze zbudowany; rysy twarzy miał dosyć sympatyczne, szpecił go jednak długi. Był skromny i nie lubił etykiety. W r. 1760 stracił żonę, Maryę Amelię; drugi raz nie chciał się żenić. Miał trzynaścioro dzieci, z tego pięcioro zmarłych w niemowlęctwie. Jako monarcha nie odznaczył się niezwykłemi zdolnościami, był jednak rozsądny, pracowity, sprawiedliwy, dbały o dobro publiczne i wytrwały. W każdym razie był najwybitniejszym z władzców Hiszpanii nowożytnej, a może i ze wszystkich królów hiszpańskich.—Por.: Cabarrus „Elogio de Carlos III” (Madryt 1789); Florida Blanco „Gobierno del senorrey Don Carlos III o instruccion reservada para direccion de la junta de estado que creö este monarca” (Madryt

1839); A. Ferrer del Rio „Historia del reinado de, Carlos III” (Madryt 1856); William Coxe „L’Espagne sous les rois de la maison de Bourbon” (przekład francuski A. Muriela).

Karol IV (Antoni de Bourbon), król hiszpański, drugi syn Karola III i Maryi Amalii skiej (* w Portici d. 11 listopada r. 1749 —f w Rzymie 20 stycznia r. 1819). Skutkiem niedołęstwa umysłowego starszego swego brata, Ferdynanda, został w r. 1759 proklamowany następcą tronu, a w r. 1765 zaślubił Maryę Ludwikę parmezańską. W chwili, gdy obejmował tron po ojcu (grudzień r. 1788), liczył lat 40, a choć posiadał niejakie doświadczenie w sprawach państwa i starał się zrazu iść śladami swego poprzednika, to jednak zdał rządy w zupełności na zaufanych ministrów, jak hr. de Floridabianca, a później margr. Aranda. W zwołanych we wrześniu r. 1759 kortezach przeprowadził K. odwołanie Pragmatyki z r. 1714, ustanawiającej następstwo tronu wedle przepisów prawa salickiego, lecz odwołania tego oficyalnie i publicznie nie proklamował. Wobec rozgrywających się we Francyi wypadków, zajmował rząd K-a stanowisko wyczekujące i zawarł z nią nawet w listopadzie r. 1792 r. traktat neutralności z obawy, aby wojowniczem wystąpieniem nie przyśpieszyć śmierci Ludwika XVI. Polityki tej starał się trzymać nowy minister K-a, Manuel Godoy, ks. Alcudia; wyniesiony na to stanowisko wpływem rozpustnej królowej Maryi Ludwiki, której był od lat kilku kochankiem. Wysiłki jego, aby uzyskać uwolnienie Ludwika XVI za zakładników, nie przyniosły żadnego rezultatu, a skłoniły natomiast konwencyę do wypowiedzenia wojny Hiszpanii, 7 marca r. 1793. Godoy podjął ją tylko niechętnie 4 kwietnia t. r., lecz, party ogólnym entuzyazmem narodowym, poprowadził ją w sposób energiczny i ostatecznie wcale dla Hiszpanii chlubny. Po dwóch kampaniach, w których żadna ze stron walczących nie odniosła większych korzyści ani strat, wdał się Godoy w rokowania pokojowe z Francy ą, a zawarcie pokoju przyśpieszyła śmierć delfina (czerwiec r. 1795). Na pokoju tym, podpisanym w Bazylei 22 lipca r 1795, wychodziła Hiszpania stosunkowo bardzo pomyślnie, gdyż, nie tracąc ani piędzi swych ziem w Europie, ustępowała Francyi tylko część swą na wyspie San-Domingo. Wynik tego pokoju i wogóle u-znanie Francyi rewolucyjnej, wywołały silną oppozycyę klerykalną przeciwko Godoyowi, który, zachwiany chwilowo na swem stanowisku, postarał się o tern silniejsze połączenie z Francyą, z czego wypłynął traktat z Saint-Ildefonse (27 czerwca 1795) i wojna z Anglią. Przebieg jej był dla Hiszpanii niepomyślny, a klęska, którą zadała jej pod przylądkiem Saint-Vincent (14 lutego r. 1797) flota angielska, ochłodziła sym-patye francuskie Godoya i pchnęła go na drogę tajemnych z Anglią konszachtów. Dwulicowa polityka Godoya nie uszła oka dyplomacyi Dyre-ktoryatu, która też w marcu r. 1798 przeparła u K-a usunięcie jego z ministeryum, nie mogąc jednakże przeszkodzić, by zachował nadal wszystkie inne godności i wpływ zakulisowy na bieg polityki hiszpańskiej. Następcy jego, Sua-vedra i d’Urquijo, byli zupełnie powolnymi wobec życzeń Francyi: odmówiono wtedy papieżowi Piusowi VI, wygnanemu ze swego państwa przez wojska francuskie, prawa pobytu w Hiszpanii i wysłano 17 okrętów wojennych do Bre-stu (8 sierpnia 1799). Wieść o zamachu z 18 brumaire’a VIII r. powitano w Hiszpanii z nieta-joną radością. K. odnosi się do Bonapartego z głęboką sympatyą, spodziewając się, iż on przeprowadzi wreszcie powszechną pacyfikacyę Europy. Pierwszy konsul umiał sobie tern więcej ująć serce niedołężnego monarchy, gdy zawiązał z nim drogą wymiany kosztownych podarków osobiste stosunki i pomógł jego ulubieńcowi, Godoyowi, do osiągnięcia dawnego swego stanowiska w mi-nisteryum. Stosunek francusko-hiszpański przybrał wówczas wszelkie cechy serdeczności. To też nowy ambasador francuski, Lucyan Bonaparte, z łatwością doprowadził do skutku układ z Aranjuez (21 marca 1801), mocą którego Hiszpania zobowiązała się ustąpić Francyi Luizyanę i wypowiedzieć wojnę Portugalii, w nagrodę za co otrzymywał zięć K-a, ks. Parmy, Toskanię z tytułem króla Etruryi, związany długoletnią przyjaźnią z domem Braganza, wypowiadał K. tylko niechętnie i pod przymusem francuskim wojnę Portugalii. Mianowany wodzem naczelnym, ociągał się Godoy przez trzy miesiące, nim 20 maja r. 1801 rozpoczął działania zaczepne, t. zw. „wojnę pomarańczową”, w której oba wojska nieprzyjacielskie unikały się starannie, aby po tej pozornej walce zawrzeć łatwo pokój w Badajoz (16 czerwca 1801), w którym Hiszpania zyskiwała drobny okrawek Portugalii nad Gwadianą, a Francya 20-milionową kontry-bucyę. Zdaje się, że wobec tego dwulicowego postępowania Hiszpanii już może wtedy po raz pierwszy powziął Bonaparte zamiar detronizacyi Bourbonów hiszpańskich. Na razie starał się z nimi utrzymywać dobre stosunki, co mu zawarcie pokoju z Anglią (26 marca 1802 w Amiens) w znacznej mierze ułatwiło; uprzejmość swą wobec Hiszpanii posunął pierwszy konsul do tego stopnia, że zgodził się nawet na jej neutralność w przyszłej wojnie z Anglią, za cenę dość zresztą wygórowanych subsydyów (traktat paryski z 22 października r. 1803). Hiszpania jednak neutralności swej nie utrzymała, gdyż K. sam wypowiedział Anglii wojnę (4 grudnia 1804) i nowe zawarł w tym celu przymierze z Francyą (25 stycznia 1805). Znany jest przebieg trzeciej koalicyi przeciwko Francyi (ob. Napoleon I), o ile geniusz Napoleona odniósł na lądzie świetne zwycięstwo pod Ulm i Austerlitz, o tyle większą klęskę zadał połączonej flocie franko-hiszpańskiej pod Trafalgarem (20 października r. 1805) admirał Nelson, zapewniając Anglii na długie lata niepodzielną hegemonię morską. Napoleon, mimo tak dotkliwych strat, bynajmniej Hiszpanii oszczędzać nie myślał; jeszcze w tym samym roku wymógł ua niej nowe subsydya w kwocie 24 milionów rocznie i wysłanie 5-ty-sięcznego korpusu wojska do Etruyri, a uczuciom swym wobec Bourbonów dał jaskrawy wyraz przez wypędzenie Ferdynanda IV (brata K-a) z Neapolu i osadzenie swego brata, Józefa, na tronie Obojga Sycylij. Wobec tego wdał się Godoy ponownie w tajne układy z Anglią i Portu-galią i gotował się do wojny z Francyą, zaprzątniętą współcześnie wyprawą przeciwko Prusom. Po zwycięstwie jenajskiem zmienił jednakże front i uroczyście wyparł się wszystkich swych antyfrancuskich planów i zabiegów, o których zresztą Napoleon był najdokładniej poinformowany, lecz na razie nie chciał z tego korzystać, mając zamiar użyć sił Hiszpanii dla pognębienia Portugalii. Z tych pobudek wypłynął tajny u-kład w Fontainebleau (27 października r. 1807), stypulujący rozbiór Portugalii. Zięć K-a, ks. Parmy, otrzymywał za zrzeczenie się królestwa Etruryi północną część Portugalii, jako królestwo Luzytanii Północnej, Godoy — południową Portugalię z tytułem księcia Algarbii, środkową zaś jej część aż do zawarcia pokoju ogólnego zatrzymywała Francya, aby ją następnie oddać K-owi, który, jako suzeren całej Portugalii, miał zarazem przybrać tytuł cesarza Ameryki. Doniosłość układu z Fontainebleau leży nie tak dalece w politycznych, jak raczej w mililar-nych jego warunkach, gdyż dał on Francyi sposobność z jednej strony pokojowej okkupacyi Hiszpanii pod pozorem niesienia pomocy wojskom generała Junota, walczącym w Portugalii, z drugiej, kierując ogół sił hiszpańskich ku zachodowi, pozostawiał bez obrony Madryt, który każdej chwili Francuzi zająć mogli. Nie ulega wątpliwości, że to też leżało w intencyach Napoleona, a ich urzeczywistnienie przyśpieszyły w niepośledniej mierze intrygi rodzinne, rozegry-wające się od pewnego czasu na madryckim dworze. Następca tronu, Ferdynand (ob. Ferdynand VII), knuł spiski, zmierzające do obalenia rządów znienawidzonego powszechnie Go-doya i w tym celu liczył na pomoc Napoleona, do którego zwrócił się listowuie z prośbą o rękę jednej z księżniczek francuskich. Sprawa doszła do wiadomości K-a, który z podniety Go-doya nakazał aresztować syna i w manifeście do narodu oskarżył go o zdradę stanu. Obie strony zwróciły się o radę do Napoleona, który, nie określając bliżej swego stanowiska, upomniał tylko K-a, aby energicznie prowadził wojnę przeciwko Portugalii; równocześnie wydał rozkaz, aby nowe (50-tysięczne blizko) siły wkroczyły do Hiszpanii. Murat otrzymał nad niemi naczelne dowództwo. Ludność hiszpańska witała radośnie armię francuską, w przypuszczeniu, iż przybywa z pomocą infantowi Ferdynandowi, aby go osadzić na tronie i obalić Godoya. Sam Godoy obawiał się takiego obrotu rzeczy, zwłaszcza, gdy Napoleon w lutym 1808 r. zaproponował K-owi całą Portugalię wzamian za ustąpienie mu Hiszpanii aż po Ebro. Współcześnie Murat posuwał się ku Madrytowi. Wtedy Godoy skłonił K-a do udania się do Sewilli, aby stamtąd w miarę potrzeby zorganizować opór przeciwko Francyi lub ratować się ucieczką na Majorkę lub wyspy Kanaryjskie. Planom tym przeszkodził Ferdynand i z jego podniety wybuchły w Aran-juezie, gdzie właśnie przebywał dwór królewski, groźne rozruchy ludowe, które zmusiły K-a najpierw do destytucyi Godoya, następnie zaś do abdykacyi na rzecz syna (17 i 18 marca r.

Z. T-ski.

1808); 23 marca odbył infant, jako król Ferdynand VII, uroczysty wjazd do Madrytu, a w 2 dni później (25 marca) zaprotestował K., podniecony przez Murata, przeciwko swej abdyka-cyi, jako wymuszonej, i odniósł się do Napoleona z prośbą o pomoc i opiekę. Cesarz w pierwszej chwili miał zamiar udać się osobiście do Hiszpanii, o czem zawiadomił ojca i syna, następnie jednak umyślnie podróż swą opóźnił. Równocześnie wybrał się Ferdynand, chąc zyskać uznanie Napoleona, na jego spotkanie, a nie zastawszy go, jak się spodziewał, ani w Burgos ani w Vittorii, przekroczył 20 kwietnia granicę hiszpańską i znalazł się niebawem w Bayonne, dokąd w kilka dni później przybył także K. z nieodłącznym Godoyem. Napoleon wystąpił tu otwarcie, zażądawszy od Ferdynanda zwrócenia korony ojcu. Ferdynand nie chciał jednak na to się zgodzić. Wtem nadeszła 5 maja wieść o powstaniu Madrytu przeciwko wojskom francuskim (2 maja), a wieść ta nastręczyła Napoleonowi pożądaną sposobność do odegrania jednej z tych słynnych scen wściekłości i szału, do których się już nieraz w ciągu swej karye-ry dyplomatycznej z pomyślnym skutkiem uciekał. W obecności króla i królowej wezwano Ferdynanda, aby stawił się przed obliczem cesarza. Wśród wybuchów nieposkromionego na pozór gniewu zgromił go Napoleon za jego opór, czyniąc go odpowiedzialnym za krew w Madrycie przelaną i grożąc mu śmiercią, jeżeli się natychmiast jego woli nie podda. Ferdynand ustąpił. Równocześnie ofiarował Napoleon koronę K-owi, ten jej jeduakże nie przyjął, oświadczając, że pragnie dożyć spokojnie ostatka dni swoich w towarzystwie żony i Godoya. Zrzekł się więc swych praw na rzecz cesarza (d. 1.6 czerwca r. 1808), zastrzegłszy sobie 8 milionów pensyi rocznej i zamek Compiègne, jako rezy-dencyę. Po upadku Napoleona usunął się do Rzymu, gdzie też życia dokonał.— K. był osobistością nadzwyczajnie podrzędną. Nie pozbawiony zdolności i intelligencyi, pragnął przede-wszystkiem spokoju i unikał pracy, spędzając czas swój na łowach i praktykach religijnych. Przypominał pod wielu względami Ludwika XVI, lecz był bardziej nieudolny, bardziej chwiejny, bardziej ograniczony, bardziej cudzym podszeptom podległy, a stąd był tak posłusznem narzędziem w rękach intrygantów i faworytów, na których zdał w zupełności troskę o rządy. Mimo to popularność jego wśród ludu niewiele ucierpiała.— Literatura: Baumgarten „Geschichte Spaniens” 1.1; Lafuente „Historia general de Espana”; Sorel „L’Europe et la révolution française” T. IV (Paryż 1892); Geoffroy de Grandmaison „L’Ambassade française en Espagne pendant la révolution 1789—1904” (Paryż 1892); Juliusz Mayer „Französisch - spanische Allians 1796 — 1807” (Line 1895); Bernhardi „Napoleon I Politik in Spanien” („Histor. Zeitschr.” t. 40).

Ene. powaz. ilustr. Zesz. 971. T. XXXIV.

Karol (Don Carlos), infant hiszpański, ob.'1 Carlos.

Karol Marya Józef Izydor de Bourbon y Borbon, syn Karola IV hiszpańskiego, ob. Carlos.

Karol Ludwik Marya Ferdynand, książę Asturyi, ob. Carlos.

Karol Marya de los Dolores Jan Izydor, pretendent do tronu hiszp., ob. Carlos.

Karol II, zwany Złym, król Nawarry, hrabia d’Evreux (* r. 1332 — f r. 1387). Był synem Filipa d’Evreux i Joanny francuskiej, córki króla Ludwika Swarliwego (le Hutin), dziedziczki królestwa Nawarry. Filip umarł w r. 1343 i Joanna rządziła krajem za K-a aż do śmierci (1349). W r. 1350 K. został koronowany w Pam-pelunie. Zaraz w początku panowania zraził ku sobie poddanych przez okrutne stłumienie rozruchów w Pamplunie; zyskał sobie wtedy przydomek Złego (el Mało). W r. 1352 K. zaślubił Joannę, córkę króla francuskiego Jana. Małżeństwo to jednak nie zbliżyło władzców Fran-cyi i Nawarry. Zamiast zbliżyć się do zdolnego i ambitnego zięcia, król Jan robił mu trudności przy wypłacie posagu Joanny i odmawiał należnych matce K-a hrabstw Szampanii i Brie, i wogóle ciągle go drażnił niepotrzebnie. W r. 1354 K., obrażony przez konnstabla de la Cerda, kazał go zamordować. Król Jan chciał go za to zabójstwo ostentacyjnie ukarać, K. jednak miał wielu stronników we Francyi i król Anglii ofiarowywał mu pomoc. Król Jan wobec tego nie wystąpił odrazu; K. zaś, dowiedziawszy się, że Jan zbiera wojsko i chce go pochwycić, udał się do Awinionu pod opiekę papieża Innocentego VI. Posiadłości K-a zajął wtedy zaraz król Francyi, z wyjątkiem Evreux, Cherbourga i kilku innych twierdz, które poddać się nie chciały. K. w Awinionie spotkał księcia Lankastru, przyrzekł mu pomoc w Normandyi i wrócił do Nawarry zaciągać wojsko. Podczas tej i następnych nieobecności K-a rządził rozsądnie Nawar-rą brat jego, infant Ludwik. Zebrawszy 10 000 ludzi, K. wsiadł w Bajonnie na okręty i popłynął do Cherbourga; król angielski wybierał się też do Normandyi. Król Jan musiał ustąpić i podług traktatu w Valognes (r. 1355) zwrócił K-owi twierdze w Normandyi, czekał jednak tylko na sposobność do zemsty. K. tymczasem podburzył Normandyę z powodu nowych podatków; w kwietniu r. 1356 pojechał do Rouen na zaproszenie delfina Karola, syna Jana. Król Jan kazał go wtedy aresztować wraz z towarzyszącymi mu panami; kilku z nich, zamieszanych w sprawę rozruchów w Normandyi, ścięto, K. zaś zamknięto w więzieniu. Wypadkom tym K. zawdzięczał popularność, lud bowiem uważał go za męczennika ucisku fiskalnego. Wolność odzyskał po klęsce pod Poitiers po dostaniu się króla Jana do niewoli, w listopadzie r. 1357. Delfin Karol pozwolił mu przyjechać do Paryża,

116

gdzie go lud witał bardzo serdecznie; mieszczaństwo liczyło na niego, że wytępi „wielkie kompanie” i będzie trzymał w szachu partyę dworską. K. pojednał się wtedy z delfinem, który mu zwrócił zagarnięte po jego uwięzieniu zamki i miasta i pozwolił pochować uroczyście przyjaciół, ściętych w Rouen. Zgoda trwała krótko, niektórzy bowiem z kommendantów zamków nie chcieli wydać ich bez rozkazu króla Jana; K. sądził, że opierali się z polecenia delfina i rozpoczął z nimi wojnę. Podczas buntów chłopskich (Jacquerie) K. postąpił zdradziecko z chłopami, z którymi się był sprzymierzył, pochwycił bowiem ich wodzów w Clermont i wyciął ich w pień pod Montdidier. Starszy zgromadzenia kupców paryskich, Stefan Marcel, oblegany w Paryżu przez królewicza Karola, wezwał na pomoc króla Nawarry i ofiarował mu tytuł generała-ka-pitana Paryża. K. przyjechał, przyjął tytuł, zapewnił Paiyżan o swej wierności, układał się jednak naprzemian z delfinem i królem angielskim. Mieszczanie tracili coraz bardziej zaufanie do Stefana Marcela i jego przyjaciela, K-a; Marcel proponował K-owi, że mu wyda Paryż i ogłosi go królem Francyi; zanim to jednak zrobił, został zabity (21 lipca r. 1358). K. zrozumiał, że trzeba się teraz wyrzec pretensyj do korony francuskiej i już 1 sierpnia zawarł układ z przedstawicielami króla angielskiego. Zobowiązał się pomagać Edwardowi III do zdobycia Francyi, za co miał otrzymać Szampanię, Brie i kilka innych ziem. Wojska anglo-nawar-skie dotarły w r. 1358 aż do Burgundyi; przestraszony królewicz Karol zawarł z królem Nawarry traktat w Pontoise (22 sierpnia 1359), w którym przyrzekał mu 600 000 dukatów w złocie i różne ziemie, K. zaś zobowiązał się do obrony Francyi przed Anglikami. Wkrótce jednak zaszedł wypadek, który na nowo obudził nienawiść K-a ku królowi Janowi. Po śmierci księcia Burgundyi, Filipa, który nie zostawił potomstwa męskiego, ziemie jego powinny były przejść na K-a; król Jan jednak, spowinowacony z domem Burgundzkim przez kobiety, zagarnął księstwo. K. chciał dochodzić praw swoich, potrzeba mu było jednak pieniędzy i sprzymierzeńców, wyjechał więc w tym celu do Nawarry (1361). Kortezy Nawarry uchwaliły nowe podatki, które dały K-owi możność porobienia zaciągów; sprzymierzeńców szukał K. w Aragonii i Kastylii i wplątał się w wojnę pomiędzy temi krajami. Nowy król francuski, Karol V, zaraz po wstąpieniu na tron rozpoczął wojnę z K-em; w kwietniu r. 1364 zdobyto jego twierdze Mantes i Meulun; Du Guesclin pomaszerował potem do Normandyi, pobił i wziął do niewoli (pod Cocherel, 16 maja) namiestnika K-a, Jana de Grailly. Zawarto pokój: K. zrzekł się hrabstw Mantes, Meulan i Longueville, otrzymał za to jednak Montpellier i hrabstwa Evreux i Cotentin. Pretensye jego do Burgundyi miał papież rozpatrzyć (1365). Odtąd K. został w Nawarze; polityka jego zagraniczna polegała na zawieraniu przymierza z królami Aragonii i Kastylii i na oszukiwaniu jednego i drugiego. Gdy Henryk z Trastamarry zasiadł przy pomocy Francuzów na tronie Kastylii, K., z dwu stron zagrożony, zwrócił się do Francyi, odnowił traktat z r. 1365, złożył hołd Karolowi V i oddał mu dwu synów jako zakładników (1371). Nie mieszał się odtąd do spraw francuskich i wiernie dochowywał traktatów; nie miał zresztą wtedy żadnego interesu w występowaniu przeciwko Karolowi V. Ten ostatni nie przebaczył mu jednak dawnych uraz; pragnął też opanować jego posiadłości w Normandyi, które mogły mu służyć za podstawę operacyjną przeciwko Anglikom. Nie można więc wierzyć wszystkim ciężkim oskarżeniom, jakie wtedy rzucano we Francyi na K-a. Zarzucano mu, że spiskował przeciwko królowi, że chciał go otruć, że otruł wiele osób znakomitych, m. in. królową francuską i swoją żonę, że był przyczyną ciężkiej choroby króla w młodości, że chciał się pozbyć własnego syna. K. wysłał syna swego do Paryża, aby wyjaśnił sprawę; ten uwierzył oskarżeniom, a gdy parlament kazał skonfiskować wszystkie posiadłości króla Nawarry we Francyi, polecił kommendantom twierdz oddać je wojskom królewskim (1378). Karol V burzył zamki i mu-ry miejskie. K., który wojował wtedy z Kastylią, znalazł się w położeniu bardzo ciężkiem; ocaliła go śmierć Karola V (1380). Karol VI oddał synowi K-a wszystkie posiadłości nawar-skie we Francyi, a jego samego zostawił w spokoju. O śmierci K-a różne są podania; prawdopodobnie spalił się w łóżku przez nieostrożność służącego.—Por. D. F. Secousse „ Mémoires pour sevoir à l’histoire de Charles II, roi de Navarre et comte d’Evreux, surnommé le Mauvais” (Paryż 1755—68, 2 tomy); Yanguas y Miranda „Historia compendiada del reino de Navarra” (San Sebastian 1832); S. Luce „Négociations des Anglais avec le roi de Navarre pendant la révolution parisienne de 1353” (w „Mémoires de la Société de l’Histoire de Paris” t. I str. 120).

Karol III Szlachetny, król Nawarry (* 1361 r.—f 1425). Był synem Karola II Złego i Joanny Francuskiej. Wstąpił na tron w roku 1387; w 1375 zaślubił Leonorę, córkę Henryka II, króla Kastylii. Panowanie K-a nacechowane było dążeniem do utrzymania pokoju i przyczyniło się do podniesienia Nawarry, zniszczonej przez wojny Karola Złego. W r. 1393 K. odzyskał Cherbourg, który ojciec jego dał był w zastaw Anglikom. Starał się też odzyskać posiadłości we Francyi, utracone przez Karola Złego. W r. 1403 K. zrzekł się wszelkich praw do Szampanii i Brie za 200 000 dukatów; odstąpił też hrabstw Evreux i Cherbourga, za co otrzymał hrabstwo Nemours z tytułem księcia i para. Odtąd żył w zupełnej zgodzie z sąsiadami,

królami Francyi, Aragonii i Kastylii, i zajmował się wyłącznie administracyą swych posiadłości.

Wystawił piękne pałace królewskie w Olicie i Tafalli, budował kanały, zorganizował zarząd kraju i t. d. Stosunek jego do Franoyi był zupełnie inny niż ojca; nie próbował ciągnąć korzyści z wojen domowych Burgundczyków z Ar-magnacami, służył nawet nieraz za rozjemcę pomiędzy powaśnionemi stronami. Po 38-u latach szczęśliwych rządów umarł w Olicie; pochowano go w katedrze w Pampelunie.

Karol II (Ludwik Ferdynand de Bourbon), książę Parmy, infant hiszpański (* 1799— f d. 17 kwietnia 1883 r.), syn Ludwika, króla Etruryi (f 1803 r.), i infantki Maryi Ludwiki, córki króla hiszpańskiego Karola IV, która po Na czele znacznego wojska K. w lipcu r. 882 przyłączeniu Etruryi do Francyi (1807) otrzyma- otoczył Normannów pod Maastrichtem. Zwycię-ła księstwo Lukki; objął po jej śmierci rządy i stwo było pewne, po kilku jednak dniach oblę-tego kraju (d. 13 marca 1824), mieszkał atoli żenią cesarz wszedł w poniżające układy z wo-przeważnie za granicą. D. 5 października 1847 r. odstąpił Lukkę Toskanii i na mocy postanowienia kongresu Wiedeńskiego otrzymał w posiadanie po zgonie cesarzowej Maryi Ludwiki, wdowy po Napoleonie I, księstwa Parmy, Pia-cenzy i Guastalli (17 grudnia 1847). W kwietniu 1848, ustanowiwszy w Parmie regencyę—o-puścił księstwa, a w roku następnym (14 marca) zrzekł się tronu na rzecz jedynego syna swego.—Umarł w Nicei. Był ożeniony z córką kró- ski. W styozniu r. 885 K. był znów we Wło-la sardyńskiego, Maryą Teresą.

Karol III Ferdynand, książę Parmy (*

1823—f 27 marca 1854), syn poprzedzającego, manifestem, wydanym w Londynie, objął rządy i w sierpniu 1849 wrócił do Parmy, gdzie samowolą i wyuzdanem życiem obudził przeciw sobie w krótkim czasie ogólną nienawiść. Został zabity na ulicy przez rymarza, poczem rządy po nim, imieniem małoletniego syna Roberta I, sprawowała wdowa, Ludwika Marya Teresa de Bourbon, córka zamordowanego w r. 1820 księcia Berry, póki skutkiem wojny włoskiej 1859 oboje nie zo-

Hml.

Hml.

stali wygnani z kraju.

Karol III Otyły, król Franków, cesarz Rzymsko-Niemiecki (* 839—f 888), trzeci syn Ludwika Niemieckiego i Emmy, córki Welfa, hrabiego Bawaryi. Nadawany mu przydomek Otyłego (Crassus) spotykamy dopiero w połowie wieku XII. W r. 862 zaślubił Richardę, córkę hrabiego Ercbangera. Towarzyszył ojcu swemu w kilku wyprawach i sam kilka poprowadził, m. in. do Włoch, gdzie przeszkadzał Karolowi Łysemu w jego staraniach o koronę włoską; dwa razy buntował się przeciwko ojcu. Po śmierci Ludwika Niemieckiego synowie jego: Karloman, Ludwik i K. podzielili się w Riess jego posiadłościami; K. otrzymał wtedy Alema-nię i kilka ziem w Lotaryngii (876). W kwietniu r. 879 papież Jan VIII wezwał go na pomoc; K. przybył do Włoch, ukoronował się na króla Włoch w Rawennie, w roku następnym wrócił za Alpy, nie dawszy pomocy papieżowi w jego walce z Gwidonem ze Spoleto i Adalbertem Toskańskim. W r. 880 towarzyszył braciom w wyprawie na Rosona, zawrócił jednak nagle do Włoch na wezwanie papieża, ukoronował się na cesarza w lutym r. 881 w bazylice św. Piotra i znów wrócił w Alpy, zostawiając papieża samemu sobie. Podczas trzeciej wyprawy widział się z papieżem w Rawennie (w lutym 882) przyrzekł, że będzie bronił państwa Kościelnego, skończyło się jednak znów na obietnicy. Po śmierci bezdzietnego brata swego, Ludwika III (styozeń 882 r.), objął w posiadanie jego kraje i zwołał do Wormacyi sejm, aby się naradzić nad sposobami poskromienia Normannów, którzy byli spustoszyli brzegi Renu i spalili Trewir.

dzami Normannów; jeden z tych wodzów, Gotfryd, ochrzcił się i otrzymał Fryzyę z przyle-głemi ziemiami, dwaj inni, Zygfryd i Wurm, o-trzymali znaczne summy pieniędzy. W r. 883, podczas czwartej podróży do Włoch, K. widział się z nowym papieżem, Marcinem, i skazał kilku panów włoskich na pozbawienie lenn, nie był jednak w stanie wyroku tego wykonać. W r. 884 za to przyrzekł mu wierność Świętopełk moraw-szech i tam, w Pawii, upokorzył się przed nim Gwido ze Spoleto. Niemcy przez ten czas pustoszone były przez Normannów. Po śmierci Karlomana, króla Francyi zachodniej (w grudniu r. 884), panowie tego kraju oddali koronę K-owi. K. wybór przyjął, żadnej władzy jednak we Francyi nie wykonał. Zajęty był wtedy sprawą następstwa tronu po sobie; prawego potomstwa nie miał, pragnął więc zapewnić tron nieprawemu synowi swemu, Bernardowi; przeszkodziła mu śmierć papieża Adryana III, na którego poparcie w tej sprawie liczył. Rzymianie, nie czekając aprobaty cesarskiej, obrali na papieża Stefana V; K. chciał go zrazu pozbawić ty ary i wyruszył do Włoch, ale się z nim pogodził (886). Tymczasem groźne wypadki na północy odwołały go z Włoch, zanim zdążył zobaczyć się z papieżem. W końcu r. 885 Normannowie zjawili się przy uściu Sekwany i pociągnęli w górę rzeki aż pod Paryż, niszcząc wszystko po drodze. Zaczęło się oblężenie Paryża, bronionego dzielnie przez hrabiego Eudesa. Wreszcie w październiku r. 886 zjawił się pod Paryżem K. na czele dużej armii; zamiast jednak zaatakować najezdników, zaczął się z nimi układać. Zawarto z nimi haniebny pokój: za odstąpienie od oblężenia Paryża otrzymali znaczną summę pieniędzy i mogli cofnąć się spokojnie, pustosząc bezkarnie Burgundyę. K. wrócił do Niemiec; na zgromadzeniu w Weiblingen (kwiecień 886) upokorzył się przed nim Berengaryusz z Friu-lu, który był napadał gwałtownie na biskupa

Liutwarda, kanclerza cesarza. Liutward był po- przyrzeczenia, nadał marchię Brandenburską swe-wszechnie znienawidzony i wkrótce potem, na mu najstarszemu synowi, Ludwikowi. Jeszcze sejmie w Kirchheim, K. musiał uledz i wydalić bardziej czuł się obrażonym, gdy po śmierci go z pałacu. Oskarżano Liutwarda nawet o sto- Henryka, pana Karyntyi i Tyrolu, nadał cesarz sunki miłosne z cesarzową Richardą; oburzona prawie całe to dziedzitwo Habsburgom, zosta-cesarzowa zaprzysięgła swą niewinność, opuściła \ wiając tylko małą cząstkę Tyrolu w posiadaniu jednak męża i schroniła się do klasztoru. Tymczasem K., który już przedtem podlegał napadom wielkiej choroby, podupadł bardzo na zdrowiu i zniedołężniał ostatecznie; zaczęło się objawiać pomieszanie zmysłów. Wtedy-to Frankowie, Sasi, Turyngowie, do których przyłączyli się panowie bawarscy i alemańscy, ofiarowali koronę Arnulfowi, nieprawemu synowi Karlo-mana. Podobno sejm w Triburze (887) miał złożyć z tronu K-a, co jednak nie jest pewne.

córki zmarłego, Małgorzaty Maultasch, zaślubionej bratu K-a, królewiczowi czeskiemu, Janowi Henrykowi. Wprawdzie Luksemburgowie wywalczyli sobie panowanie nad całym Tyrolem, lecz wkrótce potem Małgorzata, uwiedziona namiętnością, zamknęła bramy swego zamku powracającemu z polowania mężowi, a bratu królewicza Karola, i ofiarowała swą rękę margrabiemu Ludwikowi Brandenburskiemu. Cesarz, mając nadzieję nabycia tak rozległych posiadłości, ogłosił nowe małżeństwo jako ważne, chociaż nie było ani rozwodu z pierwszym, ani ślubu kościelnego z drugim małżonkiem. Jan Czeski, zajęty wojnami na Szląsku, w Polsce i Prusiech, nie mógł ująć się za synem, lecz papież rzucił na Ludwika klątwę ponowną i wezwał elektorów do wyboru nowego cesarza. W kilka tygodni później sam im polecił czeskiego margrabiego Karola, który, bawiąc ze swoim ojcem w Awi-nionie, złożył był uroczyste przyrzeczenie, że we wszystkich sprawach Włoch i Niemiec zastosuje się do życzenia papieży. Pięciu elektorów wybrało K-a na cesarza rzymskiego w miasteczku Rhens 11 lipca r. 1346, lecz inni książęta, miasta i duchowieństwo, nie zważając nawet na ogłoszony edykt papieski, stały wiernie po stronie Ludwika. K., który jeszcze w sierpniu r. 1346, a więc już po swoim wyborze, walczył u boku swego ojca w bitwie pod Crecy, pozyskał dopiero u-znanie po nagłej śmierci cesarza Ludwika na polowaniu na niedźwiedzie wpobliżu Monachium, 11 paźdz. r. 1357.—Nie było cesarza na tronie niemieckim, któryby mniej przywiązywał wagi do pozorów władzy, a więcej cenił władzę samą. Postanowiwszy uczynić Czechy podstawą swojej potęgi cesarskiej, zajął się K. gorliwie naprawą stosunków w tym kraju. Na króla czeskiego (2 września r. 1347) koronował go nie arcybiskup moguncki, jak to dawniej było we zwyczaju, lecz arcybiskup praski, a przez rozmaite nadania i przywileje pozyskał sobie, jako cesarz niemiecki, uznanie miast alzackich, szwabskich i frankońskich. Lecz i stronnictwo Wittelsba

K. usunął się do dóbr swoich w Szwabii; Arnulf zostawił go w spokoju. Zresztą, już 12 stycznia r. 888 umarł K. w Neidingen. Pochowano go w kościele klasztornym w Reichenau.

K. był ostatnim z Karolingów, który zjednoczył pod swem berłem całą monarchię Karola Wielkiego.—Por.: Böhmer-Mühlbâcher „Die Regesten des Kaiserreichs unter den Karolingern” (1885);

Richter „Die Annalen des Fränkischen Reichs unter den Karolingen” (1885); Dümmler „Geschichte des ostfränkischen Reichs” (Lipsk 1888, tom III).

Karol IV, cesarz rzymski i król czeski (* 14 maja r. 1316—f 29 listop. r. 1378), syn Elżbiety, siostry Wacława III, króla czeskiego, i Jana Luksemburskiego, przy chrzcie otrzymał imię Wacław. Posiadał wysokie wykształcenie, nabyte na dworze swego wuja, króla francuskiego, w Paryżu, gdzie od r. 1323 stale bawił.

Tam przy bierzmowaniu przybrał sobie imię Karol, którego odtąd stale używał, tam też w r.

1324 zaślubił córkę królewską, Małgorzatę. Z nauczycieli K-a zasługują na wzmiankę: Jan de Care, kapelan, i Piotr Roger (późniejszy papież Klemens VI), uczony biskup i opat benedyk., który go ćwiczył w teologii; łacińskim, włoskim i francuskim językiem K. władał bieglej niż czeskim lub niemieckim, jednak całą duszą oddany był wyłącznie swojej czesko-niemieckiej ojczyźnie.

chów nie było bezczynne. Pod przewództwem wdowy po zmarłym cesarzu krzątało się gorliwie koło wynalezienia nowego kandydata do tronu. Gdy jednak ani Edward III Angielski, ani żaden z potężnych książąt niemieckich nie chciał się podjąć pełnienia obowiązków i kłopotów niemieckiego monarchy, oślepił blask korony cesarskiej szlachetnego, lecz słabego, hrabiego Giin-thera ze Schwarzburga, który przysiągł „poświęcić życie swoje Bogu i państwu”. Zaledwie jednak kilku elektorów wątpliwej prawowitości oddało mu swe głosy we Frankfurcie, opuściło go własne

Dnia 15 kwietnia r. 1331 ojciec mianował K-a namiestnikiem Włoch "Wyższych, ale ten, pomimo odniesienia zwycięstwa 25 listop. r. 1332 nad wrogami pod San Felice, nie mógł się tam długo utrzymać. Powrócił do Czech. Wówczas Jan Czeski mianował go margrabią morawskim i zarządzcą Czech w razie nieobecności króla.

Urząd ten sprawował K. z małemi przerwami aż do r. 1339, kiedy walka między papieżem Klemensem VI a cesarzem Ludwikiem IV Ba-warczykiem, z rodu Wittelsbachów, zawrzała na nowo. W celu przeciwdziałania zamiarom Ludwika IV papież połączył się z kilku najpotężniejszemu księstwami niemieckiemi. Zdawna już nieprzyjaznym cesarzowi Ludwikowi IV był zwłaszcza Jan Czeski, z powodu, że cesarz, mimo

stronnictwo i połączyło się z K-em. Z rozpaczy i trwogi śmiertelnie rozchorował się Günther i sprzedał swą godność cesarską za 20 000 mrk. Karolowi. Już 14 czerwca r. 1349 umarł Günther, a ku ogólnemu zdziwieniu postępował za trumną swego nieszczęśliwego rywala K. IV z wielu innymi książętami. W miesiąc potem odbyła się uroczysta koronacya w Akwizgranie K-a i jego małżonki Anny Wittelsbachskiej, córki palatyna Rudolfa. Margrabia Ludwik Brandenburski, otrzymawszy jako lenna Łużyce i Tyrol, musiał teraz wydać insygnia koronne, a między Luksemburgami a Wiłtelsbachami zapanowała zupełna zgoda, którą wkrótce wzmocniło jeszcze bardziej wielkie nieszczęście, całą Europę dotykające. Najpierw, jakby zapowiedź złego: nieurodzaj, drożyzna i straszne trzęsienie ziemi napełniły smutkiem i obawą wiele niemieckich krajów. Potem, w styczniu r. 1348, pojawiła się najpierw we Włoszech, zawleczona ze Wschodu, „czarna śmierć” (dżuma) i szybko rozszerzyła się po całym Zachodzie i Północy. W wielu okolicach Niemiec i Francyi obwiniono o nią Żydów, jakoby zatruwających studnie, co wywołało w r. 1348 ogólną rzeź ich we Francyi, Szwajcaryi, Niemczech, Austryi i Szląsku, spowodowaną w części religijnym fanatyzmem, w części chęcią obłowu na bogatych kapitalistach żydowskich. Drugą plagą w czasie zarazy była sekta Flagellantów czyli Biczowników, którzy, pragnąc odwrócić tę straszną zarazę za pomocą ćwiczeń duchownych i biczowania się, ciągnęli tysiącami przez wsie i miasta z obnażonemi plecami, zakapturzeni, śpiewając psalmy i biczując się wzajemnie, lecz także dopuszczając się rozmaitych wybryków i nadużyć, co wreszcie na przedstawienie K-a ściągnęło na nich srogą bullę papieską. Cesarz Maksymilian nazwał niegdyś K-a IV „ojcem Czech, a ojczymem Niemiec”. O ile pierwsza nazwa była słuszną, o tyle druga nie zupełnie usprawiedliwioną. Przedewszystkiem zajął się K. rozszerzeniem granic swojego państwa Czeskiego. Za pomocą korzystnych zamian, zręcznych układów i familijnych związków z sąsiadami, wkrótce granice państwa Karolowego sięgały na zachód aż po mury Norymbergi, a w północnych Niemczech aż po meklemburskie dzierżawy. Ogniskiem tych obszernych krajów, a zarazem stolicą całego państwa Niemieckiego stała się Praga, gdzie K. przeniósł w uroczystej processyi insygnia państwowe i złożył je na Wyszehradzie, w kaplicy św. Wacława, skąd je później przeniesiono do zamku Karlstein, letniej rezydencyi K-a i silnej fortecy. Niebawem powstały z inicyatywy króla w Pradze wspaniałe świątynie w stylu gotyckim, kościół Augustyanów, tum świętego Wita i bogata kaplica św. Wacława. Na Wełtawie zbudował most kamienny, po dziś-dzień noszący imię Karola, na Hradczynie zamek na wzór paryskiego Luwru i twierdzę Karlstein na wzór papieskiej rezydencyi w Awinionie. Nie udało się wprawdzie K-owi pozyskać uznania szlachty czeskiej dla wydanej przez siebie Księgi praw czeskich, która w dwóch częściach: „Majestas Carolina” i „Porządek państwowy”, całość praw obejmowała; mimo to jednak później powoływano się nieraz na tę ustawę, jakby na prawowity dokument. Żydom, wszędzie srogo prześladowanym, wyznaczył K. osobną dzielnicę miasta i potwierdził prawa i przywileje, nadane im przez Ottokara. Żadnem jednak dziełem nie położył K. tak wielkich zasług, jak założeniem w Pradze uniwersytetu w r. 1348 za zezwoleniem papieża Klemensa IV. Na wzór paryskiej akademii, gdzie się sam K. kształcił, tworzyli wszyscy studenci osobną społeczność „Universitas” z własnem sądownictwem i zarządem. Uniwersytet miał 4 wydziały: teologiczny, prawny, medyczny i artystyczny (filozoficzny) z osobnymi dziekanami na czele. Wyboru rektora dokonywali przedstawiciele 4 „narodowości”: bawarskiej, saskiej, polskiej i czeskiej. Już w 20 lat później około 10 000 studentów zbierało się w murach tego uniwersytetu. Kierująo się we wszystkiem trzeźwą praktycznośoią, nie dał się omanić ognistej wymowie znakomitego „trybuna rzymskiego” Cola di Rienzi, kiedy ten w r. 1350, uciekając przed szlachtą rzymską, do niego się schronił i wzywał go w imieniu „ludu rzymskiego”, aby przywrócił starożytną świetność cesarskiemu Rzymowi. Chociaż trybun przywiózł listy od Petrarki, kazał go K. uwięzić i po dwu latach niewoli wydał papieżowi do Awi-nionu. Sam, naturalnie, myślał także o koronach, lombardzkiej i cesarskiej, lecz nie chciał ich zawdzięczać ludowi rzymskiemu. Zabezpieczywszy sobie spokój domowy przez oddanie mar-grabstwa Morawskiego bratu Janowi, a hrabstwa Luksemburskiego przyrodniemu bratu Wacławowi, bez wojska, lecz z liczną świtą przyboczną, wyruszył za Alpy i już 6 stycz. r. 1355 na podstawie układu z rodziną Viscontich otrzymał w Medyolanie żelazną, a 5 kwietnia razem ze swoją żoną w Rzymie—cesarską koronę z rąk kardynała papieskiego. Lecz, ku wielkiemu zgorszeniu Rzymian, jeszcze tego samego dnia opuścił Wieczne Miasto, spełniając przyrzeczenie dane papieżowi, iż nie zabawi w Rzymie dłużej niż 24 godziny. Już w Pizie groźną postawę przybrała ludność, a wielki Petrarka, rozczarowany w swoich najpiękniejszych nadziejach, z gorzką ironią wyśmiewał cesarza, który swoją „barbarzyńską” ojczyznę przenosi nad piękne Włochy. Tymczasem K. pośpieszał do swoich Czech ukochanych, które go, jako właściciela 4 koron i najwyższego pana w chrześciaństwie, z nieopisanym przyjęły zapałem. Jeszcze w tym samym roku dokonał cesarz w Norymberdze i Metzu dzieła olbrzymiej na przyszłość doniosłości. Była to ustawa zasadnicza Niemieckiego państwa, ogłoszona 26 grud. r. 1356, a zna-

na pod nazwą „Złotej bulli”, dla kapsuły, ze |    głym napadem    zmusił    do uległości. Także    Ku-

złotej blachy sporządzonej, w której Bię mieści- !    rya rzymska, o    której    prawach nie było w    Zło-

ła pieczęć państwa. Ńa 43 pergaminowych    tej bulli najmniejszej    wzmianki, czuła się    do-

stronnicach zawierała Złota bulla pozornie wszyst- tkniętą, a Innocenty VI chciał sobie powetować ko, cokolwiekby mogło stworzyć trwałą podsta- tę stratę żądaniem dziesięciny od wszelkich du-wę prawa i pokoju, tymczasem stała się w przy- chownych dochodów państwa Niemieckiego; ale szłości źródłem nieustannych waśni i zupełnego K. okazał i w tym wypadku niezwykłą zręcz-rozbicia jedności państwowej. Szczególniej do- ność dyplomatyczną, wyrzueająo papieżowi, że kładnie określała sposób elekcyi cesarskiej, od- za wiele pieniędzy od duchowieństwa wymaga, dając w chwili opróżnienia tronu zarząd pań-    a nie stara się    wcale    o tak bardzo potrzebną

stwem Niemieckiera na północy—księciu saskie- reformę stosunków kościelnych. Innocenty wy-mu, a na południu — elektorowi Palatynatu. raził wprawdzie niezadowolenie swoje z tego po-W przeciągu trzech miesięcy miał arcybiskup wodu, lecz równocześnie pochwalił K-a za jego moguncki zwołać 7-u elektorów na elekcyę do gorliwość o poprawę obyczajów duchowieństwa, Frankfurtu. Wyraźnie zabroniono wyboru cesa- a potrzebując pomocy cesarza w swoich świec-rza za życia poprzednika. Orszak elektorski nie kich sprawach, nie myślał sporu zaostrzać. Na-mógł przekraczać cyfry 200 koni. Skoroby się stępcę Innocentego, Urbana V, który Awinion opu-elektorowie po 30 dniach na wybór nie zgodzili, ścić postanowił, wprowadził K. do Rzymu, gdzie miano im podawać tylko chleb i wodę. Elekto- jego czwarta żona, Elżbieta Pomorska, koroną ce-

"MRI

gjiüitite

,il

Illila

er

li

II

um

wmmmB

$(!■

I K.°K; HEk ©mjfsi IÄp

Fig. 165. Złota kapsuła pieczęci Karola IV przy „Złotej Bulli”, w archiwum miejskiem we Frankfurcie n/M. Podpis na jednej stronie: Karolus quartus divina favente dementia Romanor(um) imperator semp(er) augustus et Boemi rex, na odwrotnej zaś: Roma caput mundi—regit orbit frena rotundi. (ob. art. Bulla Złota w „Encykl.” niniejszej, t. X str. 728—29, i Karol IV).

rami byli wyłącznie: król czeski, książę sasko- ! sarską ozdobiona została. Wkrótce jednak Urban V wirtemberski, palatyn reński, margrabia bran- zmuszony był opuścić Rzym i powracać do Awi-denburski i 3 arcybiskupów: moguncki, koloński nionu, gdzie w kilka miesięcy potem umarł. Na-i trewirski. Jednak tylko król czeski miał pra- daremnie usiłowało w r. 1370 poselstwo ksią-wo pierwszego głosu i bicia własnej monety, żąt i miast niemieckich namówić K-a do odda-Wszystkim elektorom pozwolono pobierać cło, nia rządów w Czechach swemu dorosłemu sy-wydobywać płody górnicze, wykonywać najwyż- nowi, Wacławowi, i zamieszkania w Niemczech, sze sądownictwo i „utrzymywać żydów”. Tak- Zamiast odpowiedzi pokazał cesarz wysłańcom że niepodzielność elektorstw, dziedzictwo w li- swój skarb w Pradze, napełniony dochodami z czes-nii męskiej i wychowanie książąt, których od 7 kich kopalni i uporządkowanych podatków kra-roku życia nakazywała bulla uczyć „łacińskiego jowych. „Całe państwo Rzymskie”, mówił do i słowiańskiego” języka, było zgóry postano- nich, „nie jest w stanie złożyć tyle złota i sre-wione. Złota bulla wywołała u niektórych ksią- bra, ile ja z czeskich dochodów na obronę Nie-żąt niemieckich, zwłaszcza w pominiętej Au- mieć wydaję”. Tak więc i nadal troszczył się stryi i Bawaryi, ogromne oburzenie. Przebiegły cesarz głównie o swój kraj dziedziczny. Aby K. umiał jednak ułagodzić gniew austryackiego podnieść uprawę wina, zakazał przywozu zagra-księcia przez małżeństwo swojej córki, Katarzy- nicznych win, z wyjątkiem włoskioh. Starał się ny, z jego synem, Rudolfem, a Bawarczyka na- zwrócić drogę handlową między Włochami a pół-

nocną Hanzą na Pragę, sprowadził wschodnich kupców i przemysłowców do kraju. Nowootwar-tym kąpielom w Karlsbadzie nadał obszerne przywileje. Gdy po śmierci Ludwika (f r. 1366), margrabiego brandenburskiego, syn jego, 19-let-ni Otton IV, okazał się lekkomyślnym rozrzutni-kiem, skorzystał z tego K. i—chociaż dał mu za żonę swoją córkę Katarzynę, wdowę po austryac-kim Rudolfie, — jednak w końcu tak go osidłał, iż mu ten, na podstawie układu w Fürstenwalde całą marchię Brandenburską odprzedał za 400 000 złotych i roczną pensyę 3 000 kop groszy czeskich. Odtąd kraj ten miał być na wieki z Czechami złączony, a chociaż K. uadał go Bwemu synowi, Wacławowi, jednak sam się troskliwie zajmował nowonabytem księstwem i wkrótce doprowadził je do wielkiego dobrobytu i znaczenia. Jakkolwiek Złota bulla zakazywała wyraźnie wszelkich związków miast niemieckich, jednak sam K. nietylko przeciwko tym związkom nie występował, lecz nieraz obdarzał je wielkiemi przywilejami. Owa sławna ustawa miała mu bowiem przedewszystkiem dopomódz do powiększenia potęgi własaego domu, a K. nie wahał się jej przekroczyć, ile razy tego wymagały jego osobiste sprawy. Właśnie w tym czasie do niezmiernego rozkwitu doszły miasta nad-reńskie, w Szwabii zaś przyszło nawet do otwartej wojny między miastami a groźnym dla ich bogactw związkiem rycerzy i książąt pod dowództwem hrabiego Eberharda Greinera, pana Würtembergii. Związek 31 miast, z których najpotężniejsze były Ulm i Esslingen, zadał wojskom książęcym w r. 1377 pod Reutlingen zupełną klęskę. W tej bitwie strzelano po raz pierwszy „z ogromnych rur żelaznych”, w Augsbur-gn ulanych, a obok najemnego żołdactwa walczyli sami mieszczanie za swoją wolność i prawa. K. odgrywał w całej tej sprawie rolę pośrednika między książętami a miastami, z obu zwaśnionych stron ciągnąc dla siebie korzyści. Właśnie w owym czasie starał się u książąt i miast państwa o wybór swego syna, Wacława, jako następcy już za swego życia, jakkolwiek sprzeciwiało się to najwyraźniejszym postanowieniom Złotej bulli. Więcej niż pół-miliona złotych kosztowało pozyskanie elektorów. Aby usunąć narzekania na zbytnią potęgę młodego władz-cy, oddał margrabstwo Brandenburskie i Łużyce swoim młodszym synom: Zygmuntowi i Janowi. Zbytnią młodość Wacława pokrywał oświadczeniem, „iż synowie panującego mogą w 17-ym roku życia więcej umieć, niż inni ludzie w wieku dojrzałym”. Potajemnie starał się nawet o potwierdzenie papieża, również wbrew postanowieniom bulli, bo mu się wydawało, że bez takiego potwierdzenia stanowisko jego syna nie będzie dość silnem. Gdy się o tych układach dowiedzieli elektorowie, wpadli w niesłychany gniew, który jednak umiał K. zaraz nowemi nadaniami uspokoić. Mimo to, wysłał równocześnie w tajemnicy posłów do Awinionu. Tak został Wacław 10 czerwca r. 1376 we Frankfurcie jednogłośnie wybrany na króla rzymskiego, a 9 lipca t. r. w Akwizgranie otrzymał koronę cesarską. Aby i od strony Francyi zabezpieczyć pokój synowi, K. udał się w rok później, juź złamany wiekiem i chory, do Awinionu, gdzie bawił antypa-pież Klemens VII. Chociaż Urban VI już przedtem nadesłał zatwierdzenie wyboru, jednak uważał K-a za stosowne i od Klemensa uzyskać uznanie, a równocześuie nadał delfinowi francuskiemu wikaryat państwowy Arelatu z prawem udzielnego monarchy. Uznając niemożliwość u-trzymania owego romańskiego królestwa przy koronie niemieckiej, nie wahał się K. uczynić tego kroku, który na zawsze ten piękny kraj od cesarstwa odłączył. Powróciwszy do swojej ukochanej Pragi, zapadł ciężko na zdrowiu, lecz do ostatniej chwili życia zajmował się sprawami państwa i pracował nad ulepszeniem monety. Umarł 29 listopada r. 1378. Pochowano go z wielką okazałością na Hradczynie w tumie, który sam zbudował.—K. był człowiekiem praktycznym i dlatego niewiele podziwu wzbudził u potomnych. Niesłusznie go jednak posądzają o niedbalstwo w sprawach niemieckich; przeciwnie, gorliwym był obrońcą potęgi i honoru Niemiec, liczue zaś jego zarządzenia, a przedewszystkiem niemiecki uniwersytet w Pradze, „Majestas Carolina” i Złota bulla, pozostaną na zawsze wy-mownemi świadectwami jego działalności państwowej. Z panującym współcześnie Kazimierzem Wielkim (ob.) zostawał K., jako margrabia morawski, w stosunkach nieprzyjaźnycb, niejednokrotnie mieszał się w sprawy z Krzyżakami i działał przeciw Polsce. Po wstąpieniu jednak na tron cesarski zawarł z Kazimierzem W. traktat wiecznej przyjaźni w Namysłowie 22 listop. r. 1348. Zjazd krakowski w r. 1363, odprawiony z okazyi zaślubin Elżbiety, wnuczki Kazimierzowej, z cesarzem, utrzymał i nadal dobre stosunki z Karolem. — Por.: A. Huber „Die Regesten des Kaiserreichs unter Kaiser K. IV, 1346 bis 1378” (J. F. Böhmer „Regesta imperii VIII” Innsbruck 1877); F. Zimmermann „Acta Caroli IV imperatoris inedita” (Innsbruck 1891); „Spisové cisafe Karla IV” wydał J. Emler (Praga 1878, „Pamatky starć literatury ceské” IV); Żywot cesarza K-a IV w „Fontes rer. boh.” (III, 325); F. M. Pelzei „Kaiser Karl der Vierte, König in „Böhmen” (Praga 1780 — 81); F. Pa-lacky „Dejiny nńroda Óeskeho” (II t.); V. V. Tomek „Déjepis Prahy” (t. I); H. K. Friedjung „Karl IV und sein Antheil am geistigen Leben seiner Zeit” (Wiedeń 1876); J. Kalousek „Kareł IV otec vlasti” (Praga 1878); E. Werunsky „Geschichte Kais. Karls IV u. s. Zeit” (Innsbruck 1882 — 92); Th. Lindner „Deutsche Geschichte unter den Habsburgern und Luxemburgern” (1273—1437, Sztutgard 1893); K. V. Zap „Dèjiny panovâni Karla IV” (wyd. 2-e Praga

1894); F. J. Zoubek „Karel IV a jazyk ćesky” („Osveta” 1877, str. 493); V. J. Novàcek „Ci-sare Karla IV pobyt pri dvore papeźskćm v Avinionô r. 1365” („Ö.Ö.M.” 1890, str. 151); K. Wutke „Moralitates Caroli imperatoris” (w „Zeitschrift d. Vereines für die Gesch. Mährens u. Schlesiens” 1897—98).

Karol V (* w Gandawie 24 lutego 1500— f 24 września 1558 r. w klasztorze św. Justa, w Hiszpanii, w prowincyi Estremadurze), cesarz rzymsko-niemiecki, król hiszpański, władzca Niderlandów i Włoch.— Po ojcu Filipie, synu cesarza Maksymiliana, był dziedzicem wszystkich krajów dzierżawionych przez Habsburgów, po matce Joannie, córce Izabelli Kastylskiej i Ferdynanda Katolickiego, miał prawa do rozległych posiadłości hiszpańskich w dwóch częściach świata. Nie da się jednak zaprzeczyć, że zbieg tych okoliczności był czysto przypadkowy. Jednem słowem, losy złożyły na głowie K-a tyle koron, ile nie było niczyim udziałem od czasów Karola Wielkiego. Panowanie jego miało wypaść na przełomowy okres przejścia od Wieków Średnich do Nowożytnych, wobec których K. stanął jako monarcha o czysto uniwersalnych tenden-cyach. Niejedna sprzeczność tkwiła w zakresie władzy dzierżonym przezeń, celach, do których dążył i różnorodnych interesach krajów, któremi rządził. Jedną z najważniejszych była antyteza pomiędzy średniowieczną formą jego stanowiska i uniwersalnością tendencyj politycznych z jednej strony, z drugiej zaś czysto dy-nasto-narodowem źródle jego władzy, jaką wykonywał czy w Hiszpanii, czy w Niderlandach, a nawet w Niemczech. Walka z Francyą o Włochy i w obronie urojonych praw dynastycznych wypełniła całe panowanie K-a, wbrew wszelkim interesom Hiszpanii i Niderlandów. Jałowem było także ścieranie się K-a z Reformacyą, której, jako cesarz w poczuciu średniowiecznem swej władzy, chciał sprostać a nie mógł. Siła bowiem wypadków zmuszała tego ostatniego cesarza Wieków Średnich do chwytania się środków politycznych, sprzyjających rozwojowi prądów nowożytnych, zgruntu podkopujących znaczenie i siłę średniowiecznej instytucyi, jaką była władza cesarska. Ten głęboki konflikt czynników historycznych biegł równolegle z szeregiem sprzeczności, tkwiących w indywidualności K-a, który po dziadku Maksymilianie przejął rycerskie uczucia i osobistą brawurę, równocześnie jednak po hiszpańskich dziadkach wziął surowość i nabożność, a po matce Joannie—zarody głębokiej melancholii. K. wychowywał się w Niderlandach, pod okiem swych ciotek po ojcu, matka bowiem, Joanna, już w r. 1506 uległa pomieszaniu zmysłów, pod wpływem śmierci męża, Filipa. Do nauki K. w młodocianych latach mało okazywał ochoty. Po części wpłynąć na to mógł fakt przeciążania go różnemi językami. U-czono go po hiszpańsku, niemiecku i flamandzku.

Rezultat był taki, że, siedząc w Niderlandach, K. nawet po flamandzku biegle nie mówił. Głównym jego guwernerem był Wilhelm de Croy, pan z Chièvres; wśród nauczycieli wziął górę Adryan z Utrechtu, późniejszy papież tego samego imienia. K. zresztą nie miał czasu uczyć się syste-mutycznie, ponieważ już w r. 1516 umarł mu dziadek, Ferdynand Aragoński, a jego śmierć powołała K-a do objęcia rządów w hiszpańskiem dziedzictwie. Wprawdzie Ferdynand nosił się z innemi zamiarami. Wychowując przy sobie w Hiszpanii drugiego wnuka Ferdynanda, młodszego brata K-a, pragnął jemu przekazać Hiszpanię, w końcu jednak K-owi zapisał i królestwo Aragonii razem z Neapolem.—Wychowawcy K-a Chièvres i Adryan, podczas pobytu jego w Niderlandach, starali się utrzymywać najlepsze stosunki z Francyą. Franciszkowi I złożono hołd z tytułu dzierżonych przez K-a Flandryi i hrabstwa Artois. Wzamian za rękę księżniczki francuskiej, K. obiecał zwrot domowi Alberta (z Ka-petyngów) królestwa Nawarry, zdobyczy Ferdynanda Aragońskiego (pokój w Noyon 13 sierpnia 1516 r.). O ile ten pokój odpowiadał interesom niderlandzkim, o tyle ustępstwo Nawarry miało się spotkać ze stanowczym oporem Hiszpanów. Po zawarciu tego pokoju K. wyruszył drogą morską do Hiszpanii, gdzie oczekiwali o-bydwaj regenci. Jeden, znakomity Ximenes, regent na mocy testamentu Ferdynanda. Jemu-to właściwie K. zawdzięczał utrzymanie całej władzy królewskiej przeciw zwolennikom brata swego, Ferdynanda, i arystokracyi, marzącej o sprawowaniu władzy w imieniu Joanny. Zaraz jednak po śmierci starego Ferdynanda otoczenie K-a wysłało do Hiszpanii Adryana z Utrechtu w roli regenta. Ximenes atoli umiał utrzymać swą władzę w Kastylii, tak, że Adryanowi pozostała tylko Aragonia. Z przybyciem K-a do Hiszpanii odrazu wziął górę nad Hiszpanami dwór niderlandzki młodego władzcy. Ximenes umarł w samą porę (w r. 1517), gdy otrzymał rozkaz nie-przybywania na dwór królewski. Najważniejsze dygnitarstwa dostały się w ręce Niderlandczy-ków. Hiszpanie poprostu nie mogli się przedrzeć do swego władzcy, który przez cały wiek swój młodzieńczy ulegał przeważnemu wpływowi swych wychowawców, a później dorad zców. Pierwsze te lata pobytu w Hiszpanii K. poświęcił objazdowi poszczególnych królestw, zwoływaniu kortezów i przeprowadzaniu uznania swej władzy, wśród coraz bardziej wzrastającego niezadowolenia Hiszpanów z cudzoziemskich rządów, które w rzeczywistości prowadziły jedynie do massowego wywozu gotówki do Niderlandów. Kortezy kastylskie zaprotestowały przeciw wyłącznemu prawu K-a do władzy, umieszczając w aktach na pierwszem miejscu imię jego żyjącej matki, Joanny, uchwaliły jednak podatki zwane „servicio”. Bardziej już opornemi okazały się kortezy aragońskie, Katalończycy zwłóczyli dwa-

Karol V, cesarz

naście miesięcy z odnośnemi uchwałami. Podczas gdy K. z taką trudnością stawiał swe pierwsze kroki w Hiszpanii, umarł cesarz Maksymilian i przed K-em otworzyła się droga do nowych tytułów: cesarskiego i pana dziedzicznych ziem Habsburskich. Równocześnie ubieganie się króla francuskiego o koronę zmuszało K-a do wielkich wysiłków finansowych, których ofiarą znowu miała paść Hiszpania. Dla uchwalenia subsydyów kortezy kastylskie zostały zwołane po raz pierwszy do Santjago, tj. poza granicami Kastylii. Jakkolwiek krok ten, przeciwny przywilejom Kastylii, spotkał się z silnym protestem— opór przełamano, czyniąc w ten sposób stanowczy krok na polu zjednoczenia królestw hiszpańskich. Ciężej poszło z Walencyą, dokąd właśnie K. miał się udać dla odebrania homagium, dokąd atoli, otrzymawszy już wiadomość o wyborze na cesarza, wysłał w zastępstwie Adrya-na. Adryan jednak nic nie mógł uzyskać. Wówczas doradzcy K-a przeciwko opornej arystokra-cyi zaczęli opierać się na ludności miejskiej, i to na sferach rzemieślniczych. Te jęły organizować się i rozpoczął się szereg długotrwałych zamieszek, znanych pod nazwą „germanias". 0-gólne to zamieszanie przeniosło się i na Kastylię w chwili wyjazdu K-a do Niemiec, zwłaszcza ze względu na ponowne mianowanie Adryana regentem państwa, na czas nieobecności K-a. Rzeczy doszły do wybuchu powszechnego buntu miast (Comuneros), niechcącycli płacić uchwalonych przez kortezy podatków. Segovia, Siguenza, Toledo, Guadalaxara, bogate Burgos, Medina del Campo wzięły udział w zbrojnym ruchu. Adryan był zupełnie wobec tego zamieszania bezradny, dopiero posunięcie się arystokracyi na stronę K-a miało zadecydować o upadku sprawy miast. Bitwa pod Villalar (23 kwietnia 1521) zadała śmiertelny cios powstaniu, oznaczając zwycięstwo społeczne arystokracyi nad miastami. Polityczne jednak korzyści osiągnęła niepodzielnie władza królewska. Tak więc, opuszczając Hiszpanię po paroletnim pobycie, K. okupywał zdobywane doświadczenie w sztuce rządzenia doraź-nem fiaskiem. — Nowy tryumf, zdobycie korony cesarskiej, zawdzięczał też nietyle jeszcze sobie, ile rzeczywiście znakomitej grze dyplomatycznej swych doradzców, święcącej zwycięstwo nad polityką dworu francuskiego. Z tą chwilą (1520) kończy się też młodzieńczy i niesamodzielny okres życia K-a. Właśnie, nadto jeszcze, wówczas umiera jego prawdziwy opiekun, pan z Chiè-vres. K. miał jeszcze wprawdzie przez lat kilka bardzo zaufanego i wpływowego doradzcę w o-sobie kanclerza Guatinara, gdy jednak i ten wkrótce umarł, K. rozpoczął rządy wyłącznie na własną rękę. Podczas podróży z Hiszpanii do Niemiec K. zawitał do Anglii, by tu odwiedzić swego szwagra, Henryka VIII, i wejść z nim w bliższy stosunek, wymierzony przeciw Francyi, uprzedzając Frauciszka, który także czynił

Knc. Pow. Iluitr. Ze». Sill. T, XXXIV.

co

2..

CD

05

te

próby pozyskania Anglii.—W Niemczech oczekiwano K-a z wielkiemi nadziejami, spodziewając się po nim władzcy w duchu czysto-niemieckim. Niemcy były podówczas w okresie ogólnego zamętu i rozstroju, w którym religijne kwestye, górując nad wszystkiemi innemi, zabarwiały sobą ogół spraw i dążności społecznych, a także politycznych. Ciężkie przesilenie przechodziły miasta i włościaństwo i sami książęta. Do u-padku zupełnego chyliło się rycerstwo. Rozbieżne te czynniki znajdowały jednak doraźne ujściu i wyraz w walce religijnej, gdy tymczasem w Hiszpanii, lub Francyi były uregulowane przez władzę królewską, która nadto w takiej Hiszpanii sama przeprowadziła reformę religijną. K. i jego doradzcy, stojąc w Niemczech wobec religijnego problematu, niewątpliwie oglądali się na doświadczenia Ximenesa w Hiszpanii. Nieszczęściem jednak dla Niemiec, K. mógł sprawy niemieckie załatwić tylko prowizorycznie, ponieważ już nad nim wisiała konieczność walki z Franciszkiem I, zazdroszczącym mu korony cesarskiej, a co ważniejsza—stanowiska we Włoszech. Ta prowizoryczność w załatwianiu spraw niemieckich miała krępować swobodę K-a prawie przez całe życie. Stąd wypadki za pierwszego jego pobytu miały mieć decydujące znaczenie, o ile chodzi o stanowisko K-a wobec Niemiec i Reformacyi. Wprawdzie było wiadomo, że w Niderlandach zapędy reformacyjne były surowo tłumione. To jednak mogło decydująco jeszcze nie wpłynąć na K-a, o ile chodziło o sprawy niemieckie. Reformatorzy i humaniści zarzucali K-a swemi memoryałami, domagając się, by usunął nadużycia w Kościele i zgubny wpływ Kuryi na Niemcy. Sami doradzcy K-a się chwiali i wchodzili w pertraktaoye z Lutrem; wiemy to napewno o takim wpływowym doradzcy K-a, jak spowiednik Glapion. Zapozwany na sejm w Wormacyi, Luter stanął tu wobec cesarza i na pierwszej sessyi pod zewnętrznym wpływem świetnego zgromadzenia zawahał się i zażądał czasu do namysłu dla dania stanowczej odpowiedzi. Następnie jednak okazał się nieugiętym, czego następstwem był pierwszy stanowczy krok K-a, edykt wormacki (26 maja 1521), skazujący Lutra na banicyę. Książęta byli obowiązani chwytać Lutra, majątki jego stronników zostały skonfiskowane, a książki spalone. Zdaje się jednak, że edyktu tego nie można brać dosłownie. Raczej był on manifestacyą prawowierności cesarza, który inaczej myśleć i postąpić nie mógł. O wprowadzeniu w życie edyktu K. nie mógł marzyć, ponieważ równocześnie Franciszek wystąpił wobec niego zaczepnie, urządzając najazd na Pireneje. Z drugiej strony, podczas samego sejmu wormackiego, Robert de la Marek z podu-szczenia Franciszka przesłał K-owi wyzwanie. Następstwem tych pierwszych kroków było wywiązanie się walki pomiędzy Franciszkiem a K-em w Niderlandach i we Włoszech. W Ni-

117

derlandach z początku sprzyjało Franciszkowi szczęście, we Włoszech jednak Francuzi stracili Medyolan i zajmowane stanowiska, niewiele zyskując na pomocy papieża, związanego przymierzem z Franciszkiem. K. święcił także powodzenia na polu dyplomatycznem, wywołując wewnątrz Francyi, w pierwszych chwilach bardzo groźną dla Franciszka, zdradę konetabla Bur-bona. Następstwem tej akcyi był najazd wojsk cesarskich na Prowancyę, którą miał K. nadzieję z łatwością opanować, jako, że tu miał konetabl największe posiadłości. Wyprawa ta jednak skończyła się zupełnem fiaskiem przy oblężeniu Marsylii, a nadto z powodu solidarności ludności ze sprawą króla Francyi. Franciszek I znowu wkroczył do Włoch.—Ta sytuacya okazała się znowu dlań pomyślną. Nowy papież Klemens VII, Florencya i Wenecya stanęli po jego stronie. Ten pomyślny rezultat zniszczyła jednak nieszczęśliwa dla Franciszka bitwa pod Pawią (d. 24 lutego 1525 r.). Franciszek, raniony, dostał się do niewoli. K. trzymał go z początku we Włoszech, potem zaś przeniósł do Madrytu, gdzie z jeńcem postępowano dosyć surowo. Dopiero d. 14 stycznia 1526 r. Franciszek uzyskał wolność, po podpisaniu haniebnego dla siebie traktatu madryckiego, mocą którego Burgundya miała dostać się K-owi, który, uwalniając Franciszka, zażądał dwóch jego najstarszych synów jako zakładników. Franciszek pokój ten podpisał pod fizycznym przymusem. Podpisując go, wiedział już jednak o szerokiej akcyi, jaką przedsięwzięła jego matka, Luiza Sabaudzka, by ratować sprawę Francyi. Najważniejszy owoc jej starań stanowiło zawarcie kosztem wielkich ofiar pieniężnych, przymierza z Henrykiem VIII. Do tego też przymierza przystąpiły znowu włoskie państewka. Wezwano nawet pomocy Solimana tureckiego, który wciągu r. 1526 opanował większą część Węgier. K. tymczasem zwłóczył z rozpoczęciem szerszej akcyi, korzystając z bezczynności samego Franciszka. Za jego w każdym razie milczącą zgodą przyszedł do skutku szereg hazardowych kroków konetabla Burbona we Włoszech, który, nie mając już po co wracać do Francyi, zapragnął wywalczyć sobie we Włoszech księstewko. Na czele niemieckich lancknechtów konetabl zdobył Medyolan, a stąd ruszył na Rzym w maju 1527 r.; Rzym został zdobyty i strasznie zniszczony, a papież ledwo uciekł z zamku św. Anioła, gdzie był dłuższy czas oblegany, i musiał szukać schronienia u posłów cesarskich. Wielkie było oburzenie przeciw K-owi, ale przyznać trzeba, że w ten sposób K. odebrał ochotę papieżowi do dalszego oporu i utrwalił swe stanowisko we Włoszech. Przewaga obecnie K-a przybrałaby daleko szersze rozmiary, gdyby nie niebezpieczeństwo, wiszące nad krajami austryac-kiemi ze strony Turcyi. Zresztą wyczerpanie było ogólnem i ogólnem dążenie do pokoju. Z papieżem zawarł K. pokój w Barcelonie (29 czerwca 1629 r.); 3 sierpnia tegoż r. ciotka K-a, Małgorzata, i Luiza Sabaudzka zawarły w Cambrai t. zw. »pokój pań” między Franciszkiem a K-em. Mocą tego pokoju Franciszek zrzekł się swych pretensyj do Włoch i praw zwierzch-niczych do Artois i Flandryi. Za 2 miliony skudów w złocie K. wypuścił na wolność synów Franciszka i wydał za niego swą najmłodszą siostrę, Eleonorę. Teraz K. przybył do Włoch i tu w Bolonii się koronował na cesarza i króla Włoch (22 — 24 lutego 1530 r.). Przez ten cały długi okres czasu pierwszej swej walki z Franciszkiem K. przebywał w Hiszpanii i można powiedzieć, że naprawił błędy pierwszego swego tu pobytu w latach 1517—1520, zbliżając się do Hiszpanów. W tym już czasie ujawniło się w K-u wiele z dziedzictwa Joanny Szalonej—jej melancholia, gorąca naboźność i przywiązanie do prawowiernego Kościoła. Na arenie wszechświatowej polityki K-a Hiszpanie mieli pierwsze miejsce obok Włochów. Duma ich narodowa była w zupełności zadowoloną. Wprawdzie interesy samej Hiszpanii cierpiały i często były poświęcane przez K-a, który swe walki i nieskończone wojny prowadził głównie kosztem Hiszpanii.—Przełamawszy Franciszka, K. zwrócił się znowu do Niemiec z zamiarem załatwienia spraw religijnych. Przez cały ten czas w Niemczech zastępował K-a młodszy brat, Ferdynand, posiadający na mocy cessyi brata dziedziczne habsburskie kraje austryackie, z tytułem króla niemieckiego i zastępcy cesarza. Od czasu pierwszej bytności K-a zaszły wojny rycerska i chłopska i coraz wyraźniej formował się obóz książąt protestanckich, z Fryderykiem, elektorem saskim, i Filipem landgrafem heskim, na czele. K., przybywając do Niemiec, rozpoczął od próby przeprowadzania zasad edyktu wormackiego. Pod wpływem stanowiska zajętego przez cesarza, książęta protestanccy zorganizowali t. zw. ligę szmalkaldzką w grudniu r. 1530. Obok książąt przystąpił do niej szereg miast. Siła tej ligi polegała na tern, że, jakkolwiek była ona protestancką, miała jednak poparcie katolickiej Francyi, a nadto Bawaryi, zagrożonej przez domową politykę Habsburgów. Wskutek tego stanowisko K-a było osłabione i pokojem norymberskim z r. 1532 musiał przyrzec, że do czasu zwołania soboru i najbliższego sejmu nie będzie napastować protestantów. Nadto wszystkie procesy religijne, toczące się w trybunale cesarstwa, zostały zawieszone. K. znowu jednak nie miał czasu oddać się w zupełności sprawom niemieckim. Postępy Turcyi wzbudziły w nim plan zaatakowania jej w Tunisie. Wyprawa, tam skierowana w czerwcu r. 1535 pod osobistem dowództwem K-a, została uwieńczona powodzeniem. W Tunisie został o-sadzony bej z ramienia K-a, dwadzieścia tysięcy chrześcian zostało oswobodzonych. Już jed-

• * ■ ,,

mk

Sift vi.

SE-

Lv

'I

m*

rt

,■

v4..

:Wa

\\

Wm,

Fig. 166.

niu, poczem teatr wojny został przez Franciszka przeniesiony na północ, do Flandryi. Równoczesny nacisk Turków od wschodu zmusił K-a do negocyacyj z Francyą, zakończonych pokojem nicejskim, mocą którego K. obiecał dać Medyolan drugiemu synowi Franciszka, wraz z ręką swej córki lub siostrzenicy (czerwiec r.

1538). Wkrótce potem K. musiał korzystać z przyjaznych stosunków z Francyą, by drogą lądową dostać się z Hiszpanii do Niderlandów, elektorem saskim i Filipem heskim, obydwaj znajdujących się w stanie zupełnego buntu, pod książęta zostali pobici na głowę. Nie pomógł wpływem niezadowolenia ze wzrastających po- także związek pomiędzy protestantami czeskimi

nak wisiała w powietrzu nowa wojna z Francyą, do której już od lat paru Franciszek szukał pretekstu. Sabaudya została zajęta przez wojska francuskie w imię praw matki jego, Ludwiki Sabaudzkiej; Turyn, Pignerol i Coni były zdobyte. K. był oburzony tą zdradą osobistą, jakiej się według niego dopuścił Franciszek. Wyzywał go na sąd boży drogą osobistego pojedynku, by zaoszczędzić okrucieństw wojny. Wyzwanie zostało bez skutku. Francuzi trzymali się często obronnego systemu wojny. Armia cesarska uległa w Prowancyi ogromnemu zniszcze-

HI

:

:

Æ -

JI V~

M A.

t- .

\V

■ 1®

«

|P^OCrENit:$*D!VVA\ C?/t^TVS -SIC- ÇAROLVS -ILŁE j

J [mplkh-caesar lvminä f.t*ora tvut- I

ĄET • SVA'F. • XX Xt    I

Ann* • m • d - xxxi

Är

Karol V, cesarz rzymsko-niemiecki, w 31-ym roku życia.

Z miedziorytu Bartela Beliama (1531 r.).

datków i uciążliwości ostatniej wojny z Francyą. Na czele ruchu stało rodzinne jego miasto Gandawa, opanowane przez zdecydowanego luteranina, Wawrzyńca Claes. K. zgniótł ruch siłą i represaliami wojskowo-finansowemi zrujnował Gandawę (w roku 1540). Zaszła w tym czasie śmierć Zapolyi wywołała nowe zamieszki na Węgrzech. Wówczas K. znowu spróbował przez atakowanie w Afryce osłabić Turcyę w Europie. Wyprawa na Algier w r. 1541 skończyła się jednak zupełnem fiaskiem, głównie wskutek o-kropnych burz i zniszczenia floty K-a. W wyprawie tej K. dał dowody ogromnego poświęcenia dla żołnierzy i nieustraszonej odwagi. To niepowodzenie K-a w związku z niedotrzymanemu przezeń warunkami pokoju nicejskiego wywołało trzecią i ostatnią wojnę z Franciszkiem, prowadzoną głównie na północy, gdzie Francuzi zajęli Artois, gdy K. zwalczał księcia Kliwii, jedynego z protestantów, który stanął po stronie Francyi. Na teatrze włoskim w Piemoncie Francuzom udało się odnieść większe zwycięstwo pod Cerisole (14 kwiet. 1544). Wyzyskać go jednak nie można było: sojusz bowiem Francyi ze Szkocyą sprowadził zbliżenie Henryka VIII i K-a. Postępy wojsk anglo-cesarskich zmusiły Franciszka do ostatniego układu z K-m w Cres-py 18 września r. 1544. Głównym jego punktem było ustępstwo ze strony K-a na rzecz drugiego syna Franciszka Medyolanu lub Niderlandów. Wkrótce jednakże potem syn ten umarł i punkt ten nie został wykonany. Pokój w Cres-py dał nareszcie K-owi dłuższy przeciąg czasu spokoju, którego on gwałtownie potrzebował, by skoncentrować swoją uwagę na sprawach niemieckich. Marzeniem jego niewątpliwem było postawienie tamy reformacyi. Działały nań w tym kierunku wzbierająca siła odradzającego się katolicyzmu z jednej strony, z drugiej zaś niepowodzenie wszelkich usiłowań porozumienia się protestautów z katolikami na polu naukowemu Kollokwium wormackie w r. 1541, kol-lokwia ratysbońskie w 1541 i 46—Bpełzły na niczem, i K. doszedł wreszcie do przekonania, że tylko siłą można zgnieść reformacyę. Podobnym zamiarom cesarza sprzyjała ta okoliczność, że książęta protestanccy w gruncie rzeczy ulegali nie tyle pobudkom religijnym, ile interesom czysto politycznym, że dość łatwo było ich rozbić. K. przeciągnął na swoją stronę obietnicą elektoratu saskiego Maurycego Saskiego, szefa młodszej linii albertyńskiej, pełnego niechęci względem elektora saskiego, głowy linii ernestyńskiej; elektor brandenburski także chylił się na stronę cesarza, zainteresowany materyal-nie. Obydwaj przeszli na stronę K-a i gdy w końcu doszło do bitwy pod Ingolstadt między wojskami cesarskiemi a Janem Fryderykiem a elektorem saskim. Elektor saski, pobity przez K-a pod Miihlbergiem, dostał się do niewoli (24 kwietnia r. 1547). W czerwcu tegoż roku w ręce cesarza dostał się także Filip heski. Ruch Braci czeskich został przez Ferdynanda stłumiony z wielką surowością. Chwila ta była dla K-a momentem najwyższej potęgi i trudno było się na tym szczycie utrzymać. — K. teraz postanowił narzucić, zarówno katolikom jak protestantom, ugodę, przynajmniej prowizoryczną, przeprowadzając słynne Interim augsburskie, dozwalające na kommunię pod dwiema postaciami i małżeństwo duchownych, ale zresztą restytutujące na całej przestrzeni Niemiec obrzędy i obyczaje katolickie. W postępowaniu swem nie liczył się teraz K. ani z protestantami, dla których był za bezwzględny, ani z papieżem, którego ignorował i którego w ten sposób zraził. W wyższym jeszcze stopniu stąpił K. na niepewny politycznie grunt, usiłując przeprowadzić uznanie syna swego, Filipa, swym następcą na tronie cesarskim. Sprowadził przez to poróżnienie z własnym bratem, Ferdynandem, dążącym do uzyskania korony cesarskiej dla siebie. Wreszcie surowe traktowanie uwięzionych książąt i arbitralność K-a poróżniły go z całym obozem książęcym i z samym Maurycym saskim. Dokonał się obrót sprawy niekorzystny dla K-a. Maurycy zbliżył się do nowego króla francuskiego, Henryka II, zapewniając mu trzy biskupstwa nadreńskie: Toul, Verdun i Metz. Nie jest wykluczone także tajne sympatyzowanie Ferdynanda z Maurycym. Równocześnie się zeszły najazd Henryka II na Lotaryngię i otwarta zdrada Maurycego. K. przebywał w Tyrolu, nie wiedząc o niczem do ostatka. Z Augsburga Maurycy rzucił się na Tyrol z jawnym zamiarem owładnięcia osobą cesarską. K., chory, musiał w nocy podczas burzy uciekać w lektyce z Inszpruku do Trydentu (w maju r. 1552). Ferdynand w imieniu K-a rozpoczął za wszelką cenę układy z protestantami, aby uzyskać możność zwrócenia się przeciw Francyi. Oblężenie Metzu, bronionego dzielnie przez Franciszka Gwizyusza, zakończyło się niepomyślnie dla K-a, który utracił połowę armii. Kampanie lat następnych były niezdecydowane i ostatecznie K. był zmuszony układem w Vau-celles (luty 1556) uznać zdobycze, poczynione przez Francyę. Przedtem jeszcze K. ustąpił ze swego ultraortodoksyjnego stanowiska w Niemczech. Odnośne układy już od r. 1554 prowadził sam Ferdynand. Zakończyły się one t. zw. „pokojem augsburskim” w r. 1555, uznającym luteranizm w księstwach książąt luterskich. Papież wprawdzie nie mógł być zadowolony z tego pokoju, jednak i cesarz ponosił przezeń stanowczą porażkę. Augsburg i Vaucelles były ostatniemi etapami długich i zmiennych kolei K-a, którego początki zapowiadać mogły o wiele świetniejszą przyszłość i mogły były uprawniać także osobiste jego zalety. Zadanie jednak było nie do wykonania. Obracało się w zawrotnem kole ścierających się z sobą antagonizmów religijnych i rozbieżnych interesów narodowo-poli-tycznych państw, na których czele stał K. Na schyłku swego życia K. nie był jeszcze przekonany o niemożliwości takiego stanowiska i par force starał się w ostatnich latach, jeśli już nie po sobie, to przynajmniej po bracie Ferdynandzie, zapewnić koronę cesarską synowi swemu, Filipowi. Filip jednak nie umiał sobie pozyskać popularności i K. od tych projektów odstąpił. Niepowodzenia lat ostatnich, połączone z dolegliwościami fizycznemi, wzmagały naturalną K-a melancholię. Jeszcze za życia swej żony, Izabelli Portugalskiej, zmarłej w r. 1539, oboje powzięli byli zamiar na ostatnie lata usunąć się od świata. Śmierć żony utwierdziła K-a w tych zamiarach, którym postanowił teraz, na schyłku życia, dać wyraz. W październiku r. 1555 K. abdykował na rzecz Filipa ze swych praw do Hiszpanii, Niderlandów i Włoch. Nieco później zrezygnował z korony cesarskiej na rzecz Ferdynanda. Abdykacya K-a, to wielki dokument bystrości politycznej jego dziadka, Ferdynanda Aragońskiego, który opierał się skupieniu wszystkich koron dziedzicznych w ręku K-a, chcąc je podzielić między niego i Ferdynanda. Obecnie K., na schyłku swych rządów, doszedł do tego samego punktu, z którego wyszła polityka habsburska jego drugiego dziadka, Maksymiliana. Zrezygnowawszy z władzy, K. postanowił ostatnie lata spędzić w klasztorze św. Justa, w prowincyi Estremadura w Hiszpanii. Podobno jeszcze za życia żony oboje upodobali sobie ten zakątek, otoczył się jednak nadal dworem monarszym, na którym z całą ścisłością przestrzegano przepisów etykiety. Umartwień zakonnych w tern nowem życiu K-a nie było. Dużo wprawdzie spędzał czasu na nabożeństwie i obcowaniu z zakonnikami, stół jednak prowadził obfity, słynął bowiem K. z nieumiarkowa-nego jedzenia, co przy wątłym organizmie silnie się odbijało na jego zdrowiu. Na tle jego pobytu u św. Justa powstało dużo legend, z których najcharakterystyczniejsza, lubo zupełnie zmyślona, jest ta, jakoby umarł ze wzruszenia, doznanego podczas ceremonii pogrzebowej, odbytej nad jego własną osobą, wskutek jego życzenia. Przeciwnie, wiele wprawdzie poświęcając czasu kontemplacyi religijnej, K. żywo się zajmował bieżącemi sprawami politycznemi; z synem, Filipem, i bratem, Ferdynandem, pozostawał w ciągłej korrespondencyi, udzielając im swych rad, które zwykle były słuchane. Tu w klasztorze napisał też najprawdopodobniej swoje pamiętniki, z których przebija niesłychana ruchliwość, cechująca go w życiu. Zupełnie tak samo, jak typowy monarcha średniowieczny, K. był ciągle w podróży. Dziewięć razy był w Niemczech, sześć w Hiszpanii, siedm we Wło-

st. z.

szech. Dziesięciokrotnie przybywał do Flandryi, 4 razy do Francyi, dwa do Anglii, tyleż razy był w Afryce. Osobiście cechowała go w życiu ogromna pracowitość. Od chwili śmierci kanclerza Gattinary w r. 1529 sam osobiście decydował i załatwiał najważniejsze sprawy państwowe. Znaczna część spraw spoczywała na barkach członków jego rodziny. Wprawdzie z niechęcią tylko K. ustąpił Ferdynandowi krajów austryackich w r. 1520, zaznaczając, że czyni to tylko w drodze łaski, nie chcąc nic uronić ze swych praw dziedzicznych; później jednak ten stosunek nieco się poprawił i K. miał w Ferdynandzie wiernego sobie namiestnika w Niemczech, z tytułem króla niemieckiego. W Niderlandach wielkorządy sprawowały zwykle kobiety, z początku ciotka K-a, później jego siostra, owdowiała królowa węgierska. Kobiety w polityce habsburskiej tych czasów wielką wogóle odgrywały rolę. On sam był żonaty z królewną portugalską; jego ciotka, Katarzyna Aragońska, była za Henrykiem VIII; najmłodsza siostra, Eleonora, była za Franciszkiem I. Pożycie w rodzeństwie naogół było dobre. Stosunek K-a do żony i kobiet w ogólności wyróżniał go korzystnie od innych książąt współczesnych, takiego Franciszka I, lub Henryka VIII. Z żoną łączyła go szczera, serdeczna przyjaźń i miłość, i po jej śmierci wrodzona melancholia K-a znacznie się wzmogła. Kobiety jednak lubił i miał je wszędzie, gdzie się obracał podczas swych długich podróży; nie dopuszczał jednak swych metres do wywierania wpływu politycznego. Z Izabelli zostawił dzieci: Filipa, który odziedziczył Hiszpanię, Niderlandy, Włochy i amerykańskie posiadłości, i Maryę, królową czeską. Z dzieci naturalnych są bardziej znane: Małgorzata Austryacka, żona Aleksandra Medyceusza, powtórnie zamężna za Oktawiuszem Farnese. Don Juan Austryacki, którego wychowaniem, wprawdzie w późniejszych latach, K. się gorliwie zajmował. Uwaga polityczna K-a zwracała się przedewszystkiem na Zachód. Na Wschodzie jego alter ego był Ferdynand. Stąd z Polską K. znajdował się tylko rzadko w zetknięciu i do natury czysto pośredniej. Koło r. 1525 Polska liczyła się do jego przeciwników i stała po stronie Francyi. W sprawie pruskiej K. zajął pod względem formalnym bezwzględne stanowisko, skazując księcia Albrechta za sekularyzacyę Prus i złożenie hołdu Zygmuntowi Staremu na banicyę. W r. 1524 K. przyjmował w Madrycie poselstwo Wasyla, w. ks, moskiewskiego, starające się usposobić go niechętnie względem Polski. Już za Zygmunta Augusta K. znowu formalnie starał się przestrzegać jurysdykcyi cesarskiej nad miastami pruskiemi, w szczególności nad Elblągiem i Gdańskiem. W r. 1549 żądał od nich składania danin do kamery cesarskiej. Bona w tym samym czasie wysyłała do niego poselstwa i prowadziła jakieś tajne u-

kłady. W nowych rokowaniach o ostateczne załatwienie sprawy pruskiej K. znowu żywy brał udział. Wogóle stanowisko K-a do Polski głównie było określone przez jego stanowisko ce-sarsko-niemieckie. Ogólny sąd o roli K-a może być ten, że wprawdzie nie udało mu się utrwalić silnego, uniwersalnego stanowiska, położył jednak podwaliny potęgi hiszpańsko-habsburskiej, gruntując jej potęgę we Włoszech.—Literatura do ces. K-a V jest nader obfita: „Commentaires de Charles Quint publiés pour la première fois par Kerdyn de Lettenhove” (Bruksella 1862); Robertson „Histoire de Charles Quints”; Miquet „Rivalité de Français I-er et de Charles Quint” (Paryż, 2 tomy); tenże „Charles V, son abdication, son séjour et sa mort au monastère de Yuste” (Paryż 1854). Nadzwyczaj ciekawe i dziś jeszcze na poziomie nauki stojące: „Studien und Skizzen zur Geschichte der Reformationszeit” Maurenbrechera (Lipsk 1874), przeważnie poświęcone osobie K-a, jego rodzinie i otoczeniu. Najobszerniej traktuje dzieje K-a Baumgarten w swej „Geschichte Karls V” (Sztut-gard 1885 — 1892, 3 tomy do śmierci Izabelli w r. 1839).— Por. także: A. Hirschberg „Przymierze z Fraucyą w r. 1524”, a nadto „Scrip-tores Rerum Polonicarum” (wydawn. Akad. Urn. w Krakowie, t. I str. 284—288).

Karol VI (Franciszek Józef), cesarz rzymski od r. 1711 do 1740, syn młodszy cesarza Leopolda I i trzeciej jego żony, Eleonory, księżniczki neuburskiej (* d. 1 października r. 1685— d. f 20 października r. 1740). Od najmłodszych lat uważany przez ojca za dziedzica Hiszpanii po bezdzietnej śmierci Karola II, o-statniego z hiszpańskich Habsburgów, jeszcze za jego życia miał się wyprawić do Hiszpanii, aby osobiście zyskać nietylko jego względy, lecz także przyzwyczaić Hiszpanów zawczasu do swych ewentualnych rządów. Zanim się jednak to stało, zmarł Karol II i przekazał koronę hiszpańską, wbrew nadziejom habsburskim, młodszemu wnukowi Ludwika XIV, Filipowi d’Anjou, który z łatwością objął spadek, mimo, że w niektórych częściach Hiszpauii, szczególniej w Katalonii, żywe były sympatye austryackie. Wszczęła się stąd wojna sukcessyjna hiszpańska we Włoszech, dokąd wtargnął wódz cesarski, ks. Eugeniusz Sabaudzki, i opanował Medyolan i Lombardy ę. Niebawem wojna ogarnęła całą Europę: przeciwko Ludwikowi XIV i jego słabym sojusznikom, Hiszpanii i elektorom, bawarskiemu i kolońskiemu, stanęła potężna koalicya, złożona z Austryi, Anglii, Hollandyi, Rzeszy niemieckiej, Portugalii i Piemontu. Wskutek żądania sprzymierzeńców, głównie Anglii i Hollandyi, aby arcyksiążę udał się do Hiszpanii, opuścił K. 19 września r. 1703 Wiedeń i jako „Carlos III” uznany oficyalnie przez państwa sprzymierzone, podążył przez Hagę do Londynu, skąd, na czele

12-tysięcznej armii angielsko-hollenderskiej, popłynął do Lizbony (styczeń—marzec 1794). Rozpoczęto odtąd zaraz wojnę, prowadzoną zrazu niedbale i bez powodzenia, aż za inicyatywą K-a przeniesiono ją do Katalonii, gdzie Barcelona poddała się po 5-tygodniowem oblężeniu i powitała entuzyastycznie wkraczającego w tryumfie nowego władzcę, a wślad za nią poszły inne miasta Katalonii. K. zyskał powszechną przychylność mieszkańców, potwierdziwszy w całej rozciągłości prawa i wolności kraju (fueros), naruszone z Kastylii. Odtąd zachowali mu Kata-lończycy niezachwianą wierność do ostatka, idąc w tym względzie o lepsze z oddanymi Filipowi V Kastylijczykami. Tak łatwe postępy K-a skłoniły Hiszpanów do energiczniejszej offensywy i już d. 9 kwietnia r. 1706 obiegły ich wojska, wsparte posiłkami francuskiemi, Barcelonę, lecz się niezadługo cofnąć z pod jej murów musiały pod naciskiem przybyłych z pomocą wojsk angielskich, które, goniąc przed sobą nieprzyjaciela, opanowały chwilowo Madryt. Ale wkrótce zwyciężoną armię K-a wyparto z Madrytu, a gdy poniosła klęskę, natychmiast odpadły od K-a zdobyte niedawno miasta i została mu tylko Barcelona z okręgiem Katalońskim. Było to po części winą K-a. Przejęty wysokiem rozumieniem o swej godności, zazdrosny o powagę i samodzielność monarszą, żył w ustawicznej niezgodzie z doradzcami swymi ze strony koalicyi i cesarza, czem zraził posiłkujących go generałów i paraliżował ich ruchy; chętnie natomiast dawał posłuch podszeptom ludzi nizkiego pochodzenia, którzy umieli wkupić się w jego łaski korną uniżonością, pochlebiając w ten sposób jego dumie i dając mu złudzenie pełnej, nieograniczonej niczem władzy. Stąd nie umiał u-trzymać harmonii ani z bratem (cesarzem Józefem I, który nastąpił w roku 1705, po śmierci Leopolda I), ani z posiłkującą go Anglią, na której łasce opierało się jego panowanie. Zarzucano mu przytem marnotrawstwo i dlatego, zamiast żądanych pieniędzy i posiłków przysłał mu cesarz Józef I tylko jednego ze swych wodzów, marszałka polnego Gwidona hr. Starkem-berga, aby zaradził przynajmniej w części rozprzężeniu, panującemu w armii K-a. Ale K. stronił od wojska, przekładając ponad niewygody twardego życia obozowego zbytek królewskiego dworu w Barcelonie, któremu niemałego dodawała blasku, poślubiona niedawno, żona K-a, słynna z piękności Elżbieta, księżna Brunświk-Wolfenbiittel. Takie postępowanie K-a, jak i jego rozrzutność, zraziły do niego Anglię, która cofnęła mu wypłacane dotychczas subsydya; w podobnie odporny sposób zachowywał się wobec niego i cesarz Józef, który dopiero po zu-pełnem pognębieniu we Włoszech i Niderlandach Ludwika XIV zajął się znów energicznie losem brata w Hiszpanii, przysłał mu znaczne posiłki wojskowe i wyjednał je także, głównie pieniężne, w Anglii i Hollandyi. To wzmocnienie sił pozwoliło Stąrkembergowi znów podjąć energiczne i pomyślne operacye wojenne na wiosnę r. 1710. Odniósłszy nad armią hiszpańsko-francuską dwukrotne zwycięstwo, chciał je przedewszystkiem wyzyskać, przecinając kom-munikacyę Hiszpanii z Francyą, na co też w zupełności godził się i K. Na przeszkodzie tym zamiarom stanął wódz angielski, lord Stanhope, który groźbą odwrotu zmusił Starkemberga do pochodu na Madryt, gdzie K. odbył niebawem (28 września 1710) uroczysty wjazd, przyjęty ozięble przez wrogą mu ludność. Kilka tygodni następnych zbiegło mu na solennych instala-cyach, a bezczynność ta pozwoliła Filipowi V na skupienie i wzmożenie swych sił, na których czele stanął sędziwy marszałek Vendôme, przysłany z Francyi przez Ludwika XIV. Zagrożony przerwaniem połączenia z Katalonią, musiał K. d. 13 listopada opuścić już Madryt, a cofający się za nim Starkemberg nie mógł skutecznie stawiać czoła napierającemu nieprzyjacielowi, osłabiony ubytkiem wojsk augielskich. które wraz ze swym wodzem dostały się pod Brihue-ga do niewoli hiszpańskiej. A skoro 10 grudnia pobił Vendôme Starkemberga pod Villaviciosa, stopniały nagle posiadłości K-a do swych rozmiarów pierwotnych, kiedy-to po raz pierwszy usadowił się był w Barcelonie z pomocą angielską. K. mimo tych niepowodzeń nie tracił bynajmniej nadziei i zbierał siły do nowej kampanii, w której cesarz i państwa morskie znów znacz-nemi posiłkami wesprzeć go mieli. Przygotowania te jednak przerwała wiadomość o śmierci Józefa I (17 kwietnia 1711), po którym, z braku męskich potomków, przechodziły dziedziczne kraje austryackie ua K-a, jako młodszego brata i jedynego potomka Habsburgów po mieczu. Wezwany przez matkę swą, Eleonorę, która sprawowała prowizoryczną aż do jego powrotu re-gencyę, pośpieszył K. do Niemiec, gdzie objął w posiadanie kraje ojczyste, i w grudniu tegoż roku odbył koronacyę cesarską. Widoków na Hiszpanię nie porzucił jednak bynajmniej—i na dowód, że nie zrzeka się swych pretensyj, pozostawił w Barcelonie żonę swą, Elżbietę, jako regentkę. Takiego wzrostu potęgi habsburskiej nie chciały akceptować sprzymierzone z Austryą mocarstwa; więc, nie oglądając się na opór K-a, zawarły z upokorzonym Ludwikiem XIV pokój w Utrechcie (1713), uznając Filipa V królem Hiszpanii. K., wsparty jedynie pomocą Rzeszy, przez rok jeszcze prowadził dalej wojnę, lecz, doznawszy niepowodzeń, zezwolił Eugeniuszowi Sabaudzkiemu na zawarcie pokoju w Rastatt (7 marca r. 1714), który, ze względu na Rzeszę, ratyfikowano w kilka miesięcy później w Badenie (d. 7 września). Pokojem tym zyskiwał K. Belgię, Medyolan, Neapol, Sardynię i kilka punktów warownych w Toskanii, pozostawiając na łup zemsty hiszpańskiej wiernych mu stale Katalończy-ków, których główne miasto, Barcelona, wpadło po rozpaczliwej obronie w ręce nieprzyjaciół w 4 dni po zawarciu pokoju utrechckiego. K. jednak nie rozstawał się z myślą odzyskania Hiszpaniii, uważając się wciąż jeszcze za jej prawowitego króla. Emigranci hiszpańscy odgrywali na dworze i w polityce K-a dominującą rolę. Z ich podniety stworzył dla krajów, zyskanych pokojem rasztackim, osobną radę nadworną hiszpańską z językiem hiszpańskim, jako urzędowym, im też oddawał w tych krajach naczelne stanowiska. Ich wpływom przypisać także należy odsunięcie od spraw państwa ks. Eugeniusza Sabaudzkiego, okrytego świeżą sławą zwycięstw, oduiesionych nad potęgą turecką, zwycięstw, które przyniosły Austryi Belgrad z północną Serbią i Temeswar z Banatem (Pokój pożarowaoki [Passarowitz] d. 18 lipca 1718). W tym samym czasie wzmogło się również panowanie austryackie we Włoszech, przez zyskanie Sycylii, wzamian za Sardynię, odstąpioną księciu Piemontu, odtąd królowi sardyńskiemu. W większej atoli mierze, niż sprawy hiszpańskie, zaprzątała cesarza kwestya uregulowania następstwa tronu na wypadek wygaśnięcia na nim rodu Habsburgów. Z myśli tej wypłynęła sankcya pragmatyczna (19 kwietnia 1713), której uznanie i zabezpieczenie stało się celem wyłącznym polityki austryackiej przez następnych lat 30. Sankcya pragmatyczna orzekała wieczystą łączność i niepodzielność krajów austryao-kich, które, po wygaśnięciu linii męskiej, miały się dostać najstarszej córce ostatniego z rodu. W ciągu kilku lat najbliższych uzyskała sankcya pragmatyczna kolejne uznanie sejmów stanowych w Czechach, Morawach, Austryi, Chorwacyi i Węgrzech, tak, że w roku 1724 uznaną była we wszystkich krajach i ogłoszoną d. 6 grudnia r. 1724. Odtąd zaś starał się K. nieustannie, żeby uznali tę sankcyę i wszyscy książęta Rzeszy i wszystkie państwa europejskie, co jednak na większe natrafiło przeszkody. Pierwsza w tym względzie spełniła życzenia cesarza Hiszpania (w traktacie wiedeńskim z d. 1 maja r. 1725), z którą K. zawarł nawet na pewien czas przymierze zaczepuo-odporne przeciw państwom morskim, domagającym się zwinięcia konkurencyjnej kompanii indyjskiej, założonej w Ostendzie. Ale kiedy Hiszpania, zawiódłszy się w nadziei uzyskania pomocy austryackiej, pojednała się z Anglią i Francyą (traktatem sewilskim z d. 9 listopada r. 1729), zaniosło się nawet chwilowo na wojnę cesarza z dawnymi jego sprzymierzeńcami. Ostatecznie jednak udało się usiłowaniom angielskim zapobiedz grożącemu konfliktowi traktatem wiedeńskim z d. 16 marca r. 1731. Za cenę zwinięcia kompanii ostendzkiej uznawały i poręczały państwa morskie sankcyę pragmatyczną pod warunkiem, że przyszła dziedziczka krajów austryackich nie zaślubi żadnego Bourbona, ani wogóle księcia, którego potęga mogłaby naruszyć równowagę europejską.

W ten sposób miała sankcya pragmatyczna uznanie wszystkich państw europejskich z wyjątkiem Francyi. W najbliższym czasie jednak wydało się przez chwilę, że i ten, tak drogo i mozolnie okupiony, rezultat pójdzie na marne w zawierusze, jaka zawisła nad Europą pod nazwą „suk-cessyjnej wojny polskiej” (1733 — 1735), którą wznieciła Francya pozornie w obronie wolności elekcyi polskiej, w rzeczywistości zaś po to, aby rozbić w interesie Bourbonów panowanie austryackie we Włoszech i zaokrąglić swe posiadłości nad Renem. Wojska cesarskie, z których znikł wojenny i karny duch Eugeniusza Sabaudzkiego, nie umiały obronić skutecznie posiadłości austryackich we Włoszech, które z łatwością opanował nieprzyjaciel. Jedynie dzięki temu, że minister Ludwika XV, Fleury, uprzedzając wdanie się Anglii, zgłosił się pierwszy z pro-pozycyą układów do Wiednia, uniknął cesarz dalszych strat. Ułożone w Wiedniu preliminarya pokoju (3 października r. 1735), potwierdzone ostatecznie w trzy lata później, stanowiły, że cesarz zrzeka się Neapolu i Sycylii na rzecz Karlosa, infanta hiszpańskiego, a zięć jego, Franciszek Stefan, ustępuje Lotaryngię Stanisławowi Leszczyńskiemu, a po jego śmierci Francyi, wzamian za co otrzymywał Franciszek ekspekta-tywę na wielkie księstwo Toskańskie, a K. Parmę i Piacenzę wraz z upragnioną gwaraucyą sankcyi pragmatycznej. Zanim jeszcze przyszło do podpisania pokoju wiedeńskiego, wdał się cesarz z podniety rossyjskiej w wojnę z Turcyą (1736 — 1739), lecz zamiast spodziewanych korzyści, poniósł nowe straty, zmuszony zrzec się pokojem białogrodzkim (18 września 1739) wszystkich nabytków pokoju pożarowackiego. Wypadki te wywarły przygnębiające wrażenie na umyśle cesarza. Kiedy w jesieni r. 1740 wyprawił się na łowy w okolice Wiednia, przeziębił się i zapadł na jakąś nieznaną chorobę, objawiającą się w ciągłych wymiotach, i mimo silnej konstytu-cyi (była to podobno pierwsza choroba, na jaką w życiu zasłabł) umarł po niedługim czasie d. 20 października r. 1740 w sile wieku, ukończywszy przed kilkunastu dniami 56 rok życia. Na nim wygasła rodzina Habsburgów po mieczu. „Charakter K-a — powiada Arneth, jeden z najznamienitszych znawców owego czasu — pełnym był dziwacznej mieszaniny najsprzeczniejszych uczuć i skłonności. Przez sztywność swą i powagę sprawiał wrażenie nadzwyczajnej dumy, a przecież w bliższem pożyciu umiał rozwijać wszelkie powaby łaskawej i ujmującej grzeczności, która jednała mu serca otoczenia... Mimo niezaprzeczonej intelligencyi i roztropności, brakło mu zmysłu politycznego i koniecznej bystrości... Niezdecydowany i chwiejny w rzeczach podrzędnej wagi, trwał z niespożytą stanowczością przy raz obranych planach; za chlubę mu też poczytać należy, że wiernie dotrzymywał danego słowa w czasach, w których dochowanie wiary

szpruk 1886).

najsolenniejszym nawet zobowiązaniom uchodziło za głupotę”. Będąc zwolennikiem pokoju, musiał K. przez całe życie niemal wieść uparte wojny po wszystkich stronach Europy; nie należy jednak zapominać ani o jego dobrych in-tencyach, ani o jego stałem dążeniu do poprawy rządów, ani o próbach, zmierzających do reformy wymiaru sprawiedliwości. Słusznie też podnosi się jego zamiłowanie do nauk, sztuk plastycznych i muzyki. Pracował usilnie i skutecznie nad upiększeniem Wiednia, dokąd sprowadzał liczne rzesze artystów, poetów i uczonych, nie szczędząc im hojnej opieki. Z podróży, które w młodym wieku podejmował po Hollandyi, Anglii, Portugalii i Hiszpanii, wyniósł przekonanie o konieczności polepszenia stanu ekonomicznego swych krajów dziedzicznych. W tym celu starał się o podniesienie handlu, budował drogi, zakładał porty nad morzem Adryatyckiem, ogłosił Tryest i Fiume portami wolnemi i założył tam kompanię dla handlu z Lewantem, zorganizował też flotyllę na Dunaju. Z drugiej stro-ny popierał w Niderlandach usiłowania przedsiębrane z Ostendy, aby nawiązać bezpośrednie stosunki handlowe z Indyami wschodniemi, lecz utworzoną w tym celu i pomyślnie rozwijającą się kompąnię musiał poświęcić wymaganiom Anglii i Hollandyi. Patrząc ze strony formalnej, przyznaćby należało, iż pomyślnym był ostateczny rezultat jego polityki. W gruncie rzeczy był on jednak zupełnie chybiony. Zamiast liczyć na formalne uznanie sankcyi pragmatycznej, prędzejby K. dopiął swego celu, przygotowując zawczasu silną i wyćwiczoną armię, któ-raby zapewniła w przyszłości bezpieczeństwo jego dziedziczce, Maryi Teresie.— Bibliografia: B. Erdmannsdörfer „Deutsche Gesch. vom Westfälischen Frieden bis zum Regierungsantritt Friedrichs d. Gr.” (Berlin 1892); Arneth „Prinz Eugen” (Wiedeń 1864) i „Das Leben des Feld-marschals Gr. Guido Starkemberg” (t-że 1853); M. Landau „Rom, Wien, Neapel während d. spanischen Erbfolgekrieges” (Lipsk 1885) i „Geschichte Kaiser Karls VI als Königs von Spanien” (Sztutgard 1889); A. Beer „Zur Geschichte d. Politik Karls VI” („Historische Zeitschr.” t. V); A. Fournier „Zur Entstehungsgeschichte der pragm. Sanction” („Historische Zeitschr.” XXXVIII); A. Talapkovics „Die pragmatische Sanktion” (Wielki Waradyn 1884); A. Radies „Kaiser Karl VI als Staats u. Volkswirth” (In-

Z. T-skl.

Karol VII Albrecht, cesarz niemiecki (* 6 sierpnia r. 1697 w Brukselli—f 20 stycznia 1745 w Monachium), był najstarszym synem elektora bawarskiego, Maksymiliana Emraauuela. Podczas wojny o sukcessyę hiszpańską (1706) dostał się do niewoli austryackiej; wraz z braćmi, pod nazwiskiem hrabiów Wittelsbachów, wychowywano ich w Celowcu, a później w Hrad-cu. Odzyskał wolność w r. 1715; zaczął wtedy podróżować; w r. 1717, podczas wojny z Tur-cyą, dowodził korpusem posiłkowym bawarskim. W r. 1722 ożenił się z Maryą Amelią, młodszą córką cesarza Józefa I, która zrzekła się wszelkich praw do korony po ojcu. W r. 1726, po śmierci ojca K. odziedziczył Bawaryę i godność elektorską. Do posiadłości domu swego przyłączył Hoheuwaldeck i ziemie Wartenberskie. Z Austryą przez czas krótki był w stosunkach przyjaznych; cesarzowi Karolowi VI posłał wojsko na pomoc przeciwko Turkom (1738). Zaraz jednak po śmierci cesarza zaprotestował przeciwko sankcyi pragmatycznej, związał się w r. 1741 z Francyą, Hiszpanią, Saksonią i Prusami, wpadł do Austryi, gdzie kazał sobie złożyć hołd, jako arcyksięciu, pociągnął potem do Czech, zajął 25 listopada Pragę i ogłosił się królem czeskim. D. 24 stycznia r. 1742, dzięki wpływom francuskim, wybrano go na cesarza niemieckiego. Ale wkrótce odwróciło się od niego szczęście. Marya Teresa, przy pomocy Węgrów, wypędziła nieprzyjaciół z Austryi właściwej i w krótkim czasie zdobyła całą Bawaryę. K. uciekł do Frankfurtu. Położenie jego pogorszyło się jeszcze, gdy Austrya, wyrzekając się Szląska, zawarła pokój z Prusami. Ostatnia armia K-a, wojsko bawarsko-francuskie, otoczona została przez Austryaków w Pradze, tak, że kommendant Bei-leisle musiał w zimie rozpocząć odwrót z Czech. Zwycięstwo Seckendorfa pozwoliło mu w kwietniu r. 1743 zjechać na krótko do Monachium; ale już 27 czerwca Anglicy pobili Francuzów pod Dettingen, a Karol Lotaryński zwyciężył Bawarczyków pod Simbach, poczem Austryacy zajęli ponownie Bawaryę. Pomoc Fryderyka II, który w r. 1744 wpadł do Czech, poprawiła zuów położenie K-a i 23 października Seckendorf mógł go wprowadzić do Monachium. W kilka miesięcy później jednak K. umarł na serce.— Por.: Heigel „Der österreichische Erbfolgestreit und die Kaiserwahl Karls VII” (Nördliugen 1876); „Tagebuch Kaiser Karls VII aus der Zeit des österreichischen Erbfolgekriegs” (wydanie Heige-la, Monachium 1883).

Karol Fryderyk, w. ks. badeński (* r. 1728 w Karlsruhe—f 10 czerwca 1811), nastąpił po swym dziadku, markgrafie Karolu Wilhelmie. Sprawował rządy (z początku pod opieką swego stryja, a od r. 1746 samodzielnie) w duchu o-świeconego absolutyzmu, zniósł poddaństwo (r. 1783), spłacił długi krajowe, popierał rolnictwo, przemysł, handel i oświatę; sam napisał dziełko „Abrégé des principes de l’économie politique” (Karlsruhe 1772), Podczas wojen z Francyą rewolucyjną utracił swe posiadłości po lewej stronie Renu (1796), lecz w r. 1803 otrzymał, jako odszkodowanie, część Palatynatu po prawej stronie Renu z miastem Heidelbergiem, a d. 1 maja 1803 został elektorem badeńskim. Na mocy traktatu pressburskiego wszedł w posiadanie Bryzgowii i miaBta Konstancyi. R. 1806 przy-

gl

SM

3.'4

Hml.

Aerzte” (T. I str. 664).

jął tytuł wielkiego księcia i otrzymał nowe zaokrąglenie swych posiadłości, tak, że pod koniec jego rządów Baden obejmował 14 300 km, i liczył 430 000 mieszkańców. — Po nim nastąpił (najstarszy syn K-a umarł w r. 1801 wskutek nieszczęśliwego wypadku) wnuk jego, Karol Ludwik Fryderyk (* 1786 r.), ożeniony ze Stefanią Beauharnais. Nadał on krajowi konsty-tucyę 22 sierpnia 1818 i zmarł 8 grudnia tegoż roku, nie zostawiwszy męskiego potomka.—Por.

Kleinschmidt „Karl Friedrich von Baden” (Heidelberg 1878).    HmL

Karol Albrecht, elektor bawarski, ob. Karol VII, cesarz rzymsko-niemiecki.

iH

I!

‘^Sifnr

Fig. 167. Karol VI (Franciszek Józef), cesarz rzymsko-niemiecki (do art. na str. 933—936).

Z portretu Antoniusa Birckharta.

Karol Teodor Maksymilian August, książę bawarski (* 1795—f 1875 r.), drugi syn księcia Maksymiliana Józefa, późniejszego elektora, a od r. 1806 króla Bawarskiego, brał u-dział w stopniu generał-majora w wojnach z armią napoleońską 1813—14 i towarzyszył swemu ojcu na kongres wiedeński. R. 1841 został mianowany feldmarszałkiem i naczelnym inspektorem armii bawarskiej, a 1860 głównodowodzącym 7-ym korpusem niemieckich wojsk związkowych, na którego czele walczył roku 1866 przeciw Prusakom, poczem usunął się do życia prywatnego.

Karol Teodor, książę bawarski (Herzog in Bayern), brat młodszy Elżbiety, cesarzowej austryackiej (* w Possenhofen d. 9 sierpnia r. 1839), zuany i zasłużony jako biegły okulista. Początkowo służył wojskowo w artyleryi bawarskiej, nie czując jednak pociągu do sztuki wo- * jennej, wystąpił ze służby i, przybywszy do Monachium, z zapałem oddał się naukom przyrodniczym i lekarskim. W r. 1872 uniwersytet monachijski, obchodzący wtedy czterechsetuą rocznicę założenia swego, mianował go doktorem medycyny honorowym; w roku następnym książę złożył świetnie egzamin rządowy, upoważniający do wykonawstwa lekarskiego, stawiano mu w tern jednakże trudności, w mniemaniu, że urodzenie jego nie godzi się z tego rodzaju zajęciem, do ktorego czuł wszakże pociąg nieprzeparty. Dopiero w r. 1880, na mocy rozporządzenia kanclerza państwa Niemieckiego, otrzymał upoważnienie do swobodnego wykonywania sztuki lekarskiej na całym obszarze cesarstwa. Uniwersytet belgijski w Louvain przyznał mu również dyplom doktora medycyny honoris causa, akademia zaś nauk lekarskich w Brukselli wybrała go na członka honorowego.

K. T. mieszka przeważnie w Tegernsee i w szpitalu obwodowym tamtejszym zajmuje się leczeniem chorób ocznych, oraz wykonywaniem ope-racyj okulistycznych; oprócz tego pracuje też naukowo nad innemi działami sztuki lekarskiej.

Z prac jego, drukiem ogłoszonych, wymieniamy: „Untersuchungen über die Anhäufung weisser Blutkörper in der Hirnrinde” („Archiv Vir chowa” T. LXIX); „Ueber den Einfluss der Temperatur der umgebenden Luft auf die Kohlensäureauscheidung und die Sauerstoffaufnahme bei einer Katze” („Zeitschrift für Biologie” T.

XIV)    i „Beitraege zur Anatomie und Pathologie des Glaskörpers” („Archiv für Ophthalm.” T.

XV) ; zajmował się także bakteryologią oraz badaniem krótkowzroczności i pisał o rzeczach tych.—Porów.: „Almanach de Gotha” (r. 1903 Cz. I str. 18) i „Biogr. Lexicon der hervorrag.

Dr j. p.

Karol Wilhelm Ferdynand, książę brunświcki (* 1735—f 10 listopada 1806), najstarszy syn księcia Karola I i księżniczki Filipiny Karoliny pruskiej, dowodził wojskami brunświckie-mi w wojnie Siedmioletniej, odznaczył się pod Hastenbeckiem i rozstrzygnął bitwę pod Krefel-dem. Ożeniwszy się 1764 z córką księcia Walii, Augustą, wstąpił w stopniu generała piechoty do armii pruskiej (1773 r.), a po śmierci ojca (1780) objął rządy w Brunświku. R. 1787 dowodził wyprawą pruską przeciw Hollandyi. Mianowany podczas wybuchu wojny z. Francyą rewolucyjną naczelnym wodzem austryacko-prus-kiej armii, wydał z Koblencyi 25 lipca 1792 słynny manifest, zajął Longwy i Verdun i wkroczył do Szampanii, ale, pobity pod Valmy (20

118

BneykL Pow«*. Iluntr. Ze«« 971. T. XXXIV.

posąg konny.

Hml.

Hml.

(Kilonia 1852).

Karol III Wielki, książę lotaryński (* w r. 1543 w Nancy—f 1608), syn księcia Franciszka I i Krystyny Duńskiej; miał trzy lata, gdy wstąpił na tron. Pozostawał pod opieką matki, która w imieniu jego sprawowała rządy; wszakże w roku 1552 Henryk II, król francuski, opanowawszy Metz, Toul i Verdun, zabrał młodego księcia na dwór swój w Paryżu i tam go następnie ożenił ze swą córką, Klaudyą. Po śmierci Henryka II (r. 1559) K. powrócił do Lotaryngii, gdzie mądremi rządami zjednał sobie przydomek „Wielkiego”. Między innemi założył

Hml.

września), zmuszony został do zawarcia zawieszenia broni, a następnie do odwrotu. A jakkolwiek w r. 1793 odebrał Francuzom Moguncyę, wygrał bitwę pod Pirmasens i wspólnie z generałem austryackim Wurmserem pobił oddział generała Hoche pod Kaiserlautern, to jednak z powodu nadmiernej ostrożności, a w części i skutkiem wynikłego w tym czasie nieporozumienia pomiędzy Anglią a Prusami, nie potrafił tych zwycięstw należycie wyzyskać i w następnym roku złożył dowództwo. R. 1806, pomimo podeszłego wieku, stanął znowu na czele armii pruskiej. Utraciwszy wzrok w bitwie pod Auerstedt i wygnany przez Francuzów z Brunświku, umarł w parę tygodni potem w Ottensen pod Altoną.—R. 1874 wzniesiono mu w Brunświku

Hml.

Karol Fryderyk August Wilhelm, ks. brunświcki (* r. 1804—f d. 18 sierpnia r. 1873 w Genewie), wnuk poprzedzającego, syn poległego r. 1815 pod Quatrebras księcia Fryderyka Wilhelma i księżniczki Maryi Badeńskiej, pozostawał przez czas swej niepełnoletności pod opieką księcia-regenta, późniejszego króla angielskiego, Jerzego IV, który kierownictwo spraw państwowych powierzył hannowerskiemu ministrowi, hr. Minsterowi, i brunświckiemu ministrowi, Schmidt - Phiseldeck’owi. Młody książę wcześnie począł ujawniać wady swojego charakteru, mianowicie chciwość grosza, upór, wyniosłość i rozwiązłość. Wysłany przez Mün-stera za granicę, prowadził tam rozpasane życie, póki za wpływem Metternicha król Jerzy nie zdał w jego ręce rządów Brunświku (d. 30 października r. 1823). Siedmioletnie rządy K-a były rządami kaprysu i samowoli: szykanował urzędników, trwonił pieniądze skarbowe, przebywał w towarzystwie kokot i ludzi najnędzniejszej konduity i tak potrafił usposobić przeciwko sobie ludność, że gdy 6 września r.

1830 opuszczał teatr, powóz jego został obrzucony kamieniami, a pałac całą noc oblężony.

Uciekł z księstwa, ale ponieważ nie chciał dobrowolnie abdykować, został uchwałą sejmu brunświckiego, zatwierdzoną 2 grudnia r. 1830 przez sejm związkowy, złożony z tronu. Odtąd mieszkał przeważnie w Paryżu, gdzie figurował w kilku skandalicznych procesach sądowych.

Nadziei odzyskania tronu nie wyrzekł się nigdy i zwłaszcza liczył pod tym względem dużo na Napoleona III, któremu, gdy ten był jeszcze pretendentem, udzielał hojnych zasiłków pieniężnych. Po wybuchu wojny francusko-pru-skiej osiadł w Genewie i umierając zapisał miastu temu swój wielki majątek, z zastrzeżeniem, że mu będzie wystawiony tam wielki posąg konny. Posąg ten, dłóta Cain’a, został odsłoniony w Genewie r. 1879.

Karol Antoni, książę Hohenzollern - Sigma-ringen (* 1811—f d. 2 czerwca r. 1885), objął rządy jeszcze za życia ojca (w sierpniu 1848), wszelako 7 grudnia r. 1849 odstąpił swe księstwo Prusom i przesiedlił się do Dusseldorfu.

D. 6 listopada r. 1858 został mianowany prezesem pruskiego ministeryum i jednocześnie do-wódzcą 7-go korpusu armii, r. 1861 otrzymał tytuł „Królewskiej Wysokości”, a po wystąpieniu z gabinetu (w marcu r. 1862) był gubernatorem wojennym prowincyi Nadreńskiej i Westfalii. Od r. 1873 mieszkał w Sigmaringen.

Karol (właściwie Krystyan) August, ks. szlezwidzko - holsztyński (także sonderbursko-au-gustenburski; * r. 1768 — f 28 maja r. 1810), syn księcia Fryderyka-Krystyana, służył w latach 1796—1801 w armii austryackiej pod ar-cyksięciem Karolem, a w r. 1803 otrzymał naczelne dowództwo w Norwegii i odznaczył się tam podczas wojny duńsko-szwedzkiej r. 1808. To skłoniło jego wuja, bezdzietnego króla szwedzkiego, Karola XIII-go, do adoptowania go i mianowania następcą tronu. Sejm szwedzki wybór ten zatwierdził (1809). Zmieniwszy swoje pierwotne, lecz przez Szwedów znienawi-dziane, imię Krystyan na K-a, książę złożył 24 stycznia r. 1810 przysięgę, atoli już w maju tegoż roku umarł nagle, rażony podczas rewii a-popleksyą. Nagła ta śmierć spowodowała pogłoskę, że został otruty, a jako ofiara podejrzenia padł wielki marszałek Aksel Fersen (ob.), który, przywiózłszy ciało nieboszczyka do Sztokholmu, zginął z rąk rozwścieklonego ludu. Przeprowadzone później śledztwo wykazało zupełną niewinność Fersena i jego rodziny.—Por.: Ipsen „Christian August, Prinz zu Schleswig-Holstein”

Hml.

także uniwersytet w Pont-à-Mousson.

Karol IV, wnuk poprzedzającego (* 1604 — f 8 września r. 1675), wstąpił na tron w roku 1624. Wojował już-to z Francyą, już-to ze Szwecyą; w r. 1631, wygnany z Nancy, wstąpił z 3 000 żołnierzy do służby cesarskiej, a po pokoju westfalskim ofiarował swe usługi Hiszpanii. Ponieważ na własną rękę prowadził u-kłady z Francuzami, został w r. 1654 uwięziony w Brukselli i zesłany do Tudeli w Hiszpanii, gdzie pozostawał pod strażą do r. 1659. Po pokoju pirenejskim odzyskał wolność i księstwo swoje napowrót. Na mocy układu w Montmartre (1662) bezdzietny książę mianował króla Ludwika XIV swym spadkobiercą, wzamian za

1889, 2 t.).

R. 1689,

(Bruksella 1834).

Karol Fryderyk August, książę meklem-bursko-strelicki (* r. 1785—d. f 23 września r. 1837), syn w. księcia Karola Ludwika Fryderyka, odbył chlubnie kampanię r. 1813 — 1814, podczas której otrzymał ciężką ranę. Generał piechoty od r. 1825, został r. 1827 mianowany prezydentem rady stanu z prawem uczestniczenia w posiedzeniach komitetu ministrów. Będąc dość blizkim powinowatym króla pruskiego i stanowczym absolutystą, wywierał niejednokrotnie, zwłaszcza od śmierci Hardenberga, decydujący wpływ na bieg pruskich spraw państwowych. Pod pseudonimami J. E. Mand i Weishaupt napisał kilka komedyj oraz tragedyę „Der ewige

Hml.

Hml.

co otrzymał milion talarów w gotówce i przyrzeczenie, że książęta jego rodziny uważani będą za członków francuskiego domu królewskiego, sam zaś on obowiązywał się nadto rozpuścić swoje wojsko. Ponieważ jednak zobowiązania tego nie dotrzymał, armia francuska pod marszałkiem Créqui wkroczyła do Lotaryngii. K. uciekł za granicę i odtąd walczył w obozie sprzymierzonych przeciw Francyi. Pobity r. 1674 pod Sinzheim, odniósł 11 sierpnia r. 1675 zwycięstwo nad marszałkiem Créqui pod Konzer-briicke, lecz w parę tygodni potem umarł. —

Por.: Des Robert „Campagnes de Charles IV, duc de Lorraine et de Bar” (Nancy 1883 —

Hml.

Karol V Leopold (* 1643 w Wiedniu—f 1690), bratanek poprzedzającego, był przez stryja wyznaczony na następcę tronu, ale w roku 1669 musiał z nim opuścić Lotaryngię i wstąpił na nowo do służby austryackiej, w której już przedtem odbył był kampanię tureoką w r.

1662 — 1664. W latach 1669 i 1674 ubiegał się nadaremnie o koronę polską. Po śmierci stryja w r. 1675 Ludwik XIV chciał mu pod pewnemi warunkami oddać Lotaryngię, K. jednak warunków tych nie przyjął i pozostał w służbie cesarskiej. Dowodził przeciw Francuzom nad Renem, głównie zaś odznaczył się w wojnie z Turkami r. 1683—1688. W bitwie pod Wiedniem (12 września 1683) walczył pod Janem Sobieskim na czele wojsk austryackich, następnie towarzyszył Sobieskiemu na Węgry. Pobił Turków pod Ostrzyhomiem (1685), zdobył Neuhäusel (Nowe Zamki) i Budę i w r. 1687 odniósł walne zwycięstwo pod Mohaczem, podczas nowej wojny z Francyą, dowodził naczelnie armią cesarską i opanował Moguncyę i Bonn.—Był ożeniony z Eleonorą Maryą, siostrą cesarza Leopolda I, a wdową po królu polskim,

Michale Korybucie Wiśniowieckim. Syn jego,

Leopold, na mocy pokoju w Rys wij k, odzyskał znowu Lotaryngię (r. 1697).    Hm1,

Karol Aleksander, książę Lotaryngii i Baru (* 1712 w Lunéville — f 1780), syn panującego księcia Leopolda i Elżbiety Karoliny Orleańskiej, otrzymał po odstąpieniu Lotaryngii Stanisławowi Leszczyńskiemu (1738) roczną pen-syę i wielkie przeorostwo zakonu niemieckiego w Pizie. Wstąpiwszy do armii austryackiej, u-ratował swą walecznością w bitwie z Turkami pod Krożką lewe skrzydło wojska i wkrótce potem został mianowany przez Maryę Teresę naczelnym wodzem w Czechach, gdzie wszakże przegrał bitwę przeciw Fryderykowi II pod Cho-tużycami (1742). Po pokoju wrocławskim walczył z powodzeniem przeciw Bawarczykom i Francuzom, przekroczył Ren (1744) i opanował znaczną część Alzacyi. Gdy wybuchła nowa wojna z Prusami, pośpieszył z powrotem do Czech i wyparł stamtąd Fryderyka II, atoli w r.

1745 został pobity pod Hohenfriedebergiem i Za-rowem (Soor). Po pokoju akwizgrańskim (1748) otrzymał urząd gubernatora Niderlandów, a przy rozpoczęciu wojny Siedmioletniej objął naczelne dowództwo nad armią austryacką, poniósł jednak klęskę pod Pragą (6 maja 1757) i musiał zamknąć się w tern mieście, skąd go uwolniło dopiero zwycięstwo Dauna pod Kolinem (dnia 18 czerwca). Wyruszył wówczas na Łużyce i Szląsk, gdzie d. 22 listopada r. 1757 pobił księcia Bevern pod Wrocławiem, poczem wkroczył do tego miasta. Po porażce pod Leuthen (5 grudnia) złożył urząd wodza i wrócił do Niderlandów. Założył w Brukselli akademię sztuk pięknych (1762), otworzył sale biblioteczne dla ogólnego użytku, fundował szpitale i przytułki, ulepszył system menniczy, popierał handel i rolnictwo i pobudował nowe kanały i drogi bite., To też po śmierci jego wzniesiono mu w Brukselli pomnik. Był ożeniony z siostrą cesarzowej Maryi Teresy, Maryą Anną. — Porów.: Slingeneyer „Vie des prince Charles Alex, de Lorraine”

Hml.

Jude”.

Karol, arcybiskup moguncki (f r. 863), syn Pipina, króla Akwitanii, a wnuk Ludwika Pobożnego, został po śmierci ojca (838) razem ze swym bratem starszym, Pipinem, wyzuty z dziedzictwa przez stryja Karola Łysego. Znalazłszy wtedy przytułek u drugiego stryja, króla Lota-ryusza I, usiłował w r. 849 połączyć się z bratem, Pipinem, walczącym w Akwitanii przeciw Karolowi Łysemu. W drodze został jednak pojmany i osadzony w klasztorze Corvei. Stamtąd w r. 854 uciekł do cesarza Ludwika Niemieckiego, który mianował go po śmierci Hrabana arcybiskupem Moguncyi (856).

Karol Ludwik, elektor, palatyn reński, drugi syn elektora Fryderyka V i Elżbiety Stuart (* 1617—f 1680 r.). Po śmierci ojca (1632) przez czas długi nie mógł odzyskać ziem jemu zabranych. Pobity w roku 1638 przez generała cesarskiego Hatzfelda pod Gohfeld, u-ciekł do Hollandyi. W r. 1839 po śmierci księcia Bernarda chciał objąć kommendę nad jego wojskiem, Richelieu jednak kazał go aresztować i wysłać do Vincennes, gdzie go trzymano do sierpnia r. 1640. W pokoju westfalskim przy-

Hml.

Hml.

znano mu prawie cały Palatynat i godność nowego, ośmego elektora. Po objęciu rządów K. rozpoczął usilną pracę nad podźwignięciem wyniszczonego przez wojnę długoletnią kraju. Raz jeszcze zalały Palatynat wojska francuskie pod Turenniuszem i strasznie go spustoszyły; pomimo to, dzięki dobrym rządom K-a, w chwili jego śmierci Palatynat był znów krajem zamożnym, finanse zaś państwa doprowadzone były do porządku.

Karol Filip Teodor, palatyn reński i elektor bawarski (* 1724 — f 1799 r.). Był synem hr.-palatyna Jana Krystyana na Salzbachu; o-dziedziczył po nim Salzbach w r. 1733, a po krewnym swoim, elektorze Karolu Filipie, w 1743 —Palatynat, Jülich i Berg; w 1777 po wyginięciu linii męskiej domu bawarskiego dostała mu się i Bawarya. Po cesarzu i królu pruskim K. by ł teraz najpotężniejszym monarchą w Niemczech. Rozrzutny i rozpustny, utrzymywał kosztowny dwór, popierał sztuki i literaturę; założył słynny teatr w Mannheimie; był jednak na żołdzie francuskim i rządziły nim kochanki i jezuici. Aby módz nieprawe dzieci swe z aktorki Seyf-fertówny wynieść do godności książąt Bretzenheim, chciał odstąpić Austryi większą część Ba-waryi, przez co wywołał wojnę o sukcessyę bawarską (1778). Do zamierzonej przez niego zamiany Bawaryi na Belgię (1785) nie dopuścił związek książąt. W r. 1796 wkroczyli do Bawaryi Francuzi pod Moreau; K. uciekł przed nimi do Drezna. Potomstwa prawego nie zostawił; następcą jego był książę Dwóch-Mostów, później król Maksymilian I. — Lipowsky „Karl Theodor, Kurfürst von Pfalz-Bayern” (Sulzbach

1828).

Karol, książę pruski (* 1801—f 21 stycznia 1883), syn króla Fryderyka Wilhelma III, a brat młodszy cesarza niemieckiego, Wilhelma I, w. mistrz zakonu joannitów, generał -feldcechmistrz i szef artyleryi pruskiej, ożeniony z księżniczką Maryą sasko-wejmarską, pozostawił po sobie cenne zbiory sztuki, a mianowicie wspaniałą zbrojownię, znajdującą się obecnie w „Ruhmeshalle” w Berlinie.

Karol Edward, książę Sachsen -Koburg- Gotha oraz książę Albany (* 19 lipca roku 1884 w Claremont), pogrobwiec, syn zmarłego 28 marca r. 1884 ks. Leopolda Albany (czwartego syna ks. Alberta i królowej Wiktoryi angielskiej) i ks. Heleny v. Waldeck, został po śmierci arcy-księcia Alfreda (f lutego r. 1889)—ponieważ ks. Connaught i jego jedyny syn zrzekli się wszelkich pretensyj do tronu sachsen-koburg-gothaj-skiego — upatrzonym na ewentualnego następcę swego stryja, ks. Alfreda. Wybór ten d. 30 lipca r. 1899 przyobleczono w szatę prawną i mianowano urzędownie ks. K-a Edwarda następcą tronu sachsen-koburg-gothajskiego. Aczkolwiek sejm wyraził życzenie, aby następca tronu zamieszkał w kraju, nie zabezpieczył mu jednak ani odpowiedniej do godności rezydencyi, ani odpowiednich apanaży. Wobec tego matka następcy tronu zamieszkała początkowo w Sztut-gardzie, a od r. 1900 w Poczdamie, gdzie młody książę, zaciągnąwszy się do wojska pruskiego, wstąpił do szkoły kadetów. Po śmierci księcia Alfreda (f 30 lipca r. 1900) K. wstąpił na tron sachsen-koburg-gothajski. Wobec niepełno-letności księcia opiekunem i regentem państewka jest od 1 sierpnia r. 1900 arcyksiążę Ernest Hohenlohe Langenburg.

Karol August, wielki książę sasko-wejmarski (* 1757—f 14 czerwca r. 1888), syn księcia Ernesta Augusta Konstantyna i Amelii, księżniczki brunświckiej, utraciwszy w niemowlęctwie ojca (1758), sprawował rządy pod opieką dziadka, ks. Karola brunświcko-luneburskiego. Wychowaniem jego kierowała matka, która u-miała dobrać dla niego wybornych mistrzów i nauczycieli (hr. Görtz, Seidler, Wieland i Knebel). W czasie podróży do Paryża i Szwaj ca-ryi młody książę poznał Goethego (1774), z którym od tej pory łączyła go ścisła przyjaźń. Kiedy po dojściu do pełuoletności K. objął samodzielnie rządy (1775) i ożenił się z księżniczką hessen-darmsztadzką, Ludwiką, jednym z pierwszych jego czynów było powołanie sławnego już poety na dwór swój. Miłośnik literatury, nie zaniedbywał wszakże dla niej swych o-bowiązków względem kraju. Brał gorliwy udział w utworzeniu związku książąt niemieckich w r. 1785, a pokładając nadzieje odrodzenia Niemiec w Prusach, wstąpił w r. 1791 do wojska pruskiego i odbył w stopniu generała kampanię przeciw Francyi r. 1792—1793. R. 1806 przystąpił, ażeby uratować tron swój, do Związku reńskiego i w r. 1808 przyjmował w Wejmarze cesarza Napoleona, wracającego z Erfurtu. Po bitwie pod Lipskiem przeszedł w służbę rossyj-ską i dowodził złożonym z Rossyan, Saksończy-ków i Hesseńczyków korpusem w Belgii, gdzie został namiestnikiem. Na kongresie wiedeńskim otrzymał powiększenie swych posiadłości i tytuł wielkiego księcia. Był pierwszym z niemieckich książąt, który zaprowadził (1816) w swem państwie rząd reprezentacyjny, przyrzeczony w r. 1815. Sprzyjał wolności prasy i bronił swobód akademickich wszechnicy jenajskiej, dopóki nie musiał uledz pod naciskiem innych rządów. Obchodzony w r. 1825 pięćdziesięcioletni jubileusz wstąpienia na tron K-a był prawdziwą u-roczystością narodową. Za jego panowania Wej-mar był ogniskiem życia umysłowego w Niemczech i widownią najwspanialszego rozkwitu literatury niemieckiej. Tu mieszkali i tworzyli przez dłuższy czas: Goethe, Schiller, Herder, Wieland, Voigt, Musäus i inni. — Por.: Wegele „Karl August” (Lipsk 1850); Diintger „Goethe und Karl August” (wyd. 2-e 1888).

Karol Fryderyk, w. książę sasko-wejmarski (* r. 1783—f 8 lipca r. 1853), syn poprze-

mieckiemu, Wilhelmowi I.

Karol Aleksander August Jan, w. ks. sasko-wejmarski (* 1818 — f 5 stycz. 1901), syn poprzedzającego, utrzymał po wstąpieniu na tron liberalny gabinet Watzdorfa. Miłośnik nauk i sztuk pięknych, kazał z dużym nakładem odrestaurować zamek wartburski, z zachowaniem cech historycznych tej pamiątki, i założył w Wej-marze szkołę sztuk pięknych oraz muzeum. W sprawach niemieckich szedł zawsze ręka w rękę ze sprzymierzonym dworem berlińskim. Z żoną, Wilhelminą Maryą Zofią Ludwiką, księżniczką hollenderską, miał troje dzieci: Karola Augusta (f 1894); Maryę, zaślubioną Henrykowi VII, księciu Reuss, i Elżbietę, wydaną za mąż za księcia meklemburskiego, Jana

Hml.

Hml.

dzającego, otrzymał pod kierunkiem Herdera i Böttigera staranne wychowanie i w r. 1804 ożenił się z w. księżniczką Maryą Pawłówną. Objąwszy w r. 1828 rządy, sprawował je w duchu ojca, wszakże z większą oszczędnością. Ruch r. 1848 prawie nie tknął jego księstwa, albowiem K. poczynił zawczasu ludowi odpowiednie ustępstwa. Córka jego, Augusta, była zaślubiona królowi pruskiemu i cesarzowi nie-

Hml.

A1brechta.

Karol Günther, ks. szwarcburski (Schwarz-burg-Sonderhausen; * 7 sierpnia r. 1830), syn księcia Günthern Fryderyka Karola, pruski generał piechoty, objął rządy 17 lipca r. 1880 po abdykacyi swego ojca. Jest ożeniony od r. 1869 z księżniczką Maryą, córką zmarłego księcia sasko-altenburskiego, Edwarda, z którego-to małżeństwa nie posiada dzieci.

Karol Aleksander, książę wirtemberski (* r. 1684 w Sztutgardzie—f 1737 w Ludwigsburgu), syn księcia Fryderyka Karola wirtembersko-win-nentalskiego. W wieku bardzo młodym wstąpił do wojska austryackiego, odznaczył się podczas wojny o sukcessyę hiszpańską, w latach 1716— 18 okrył się sławą walcząc pod księciem Eugeniuszem z Turkami; przez czas jakiś był namiestnikiem Białogrodu i Serbii. W r. 1712 przeszedł na katolicyzm; gdy jednak obejmował rządy, zobowiązał się, że w prawach wyznaniowych protestanckiej Wirtembergii zmian żadnych czynić nie będzie. Uczestniczył ze znacznym korpusem w wojnie o tron Polski; te wojownicze jego zachcianki wymagały wielkich kosztów; u-ciskał więc kraj swój wysokiemi podatkami, co wywołało niezadowolenie Stanów; wpadł wreszcie zupełnie w ręce osławionego Żyda, radzcy finansowego, Süss Oppenheimera, który przez fałszowanie monety i podobne temu oszustwa dostarczał mu pieniędzy.

Karol Eugeniusz, książę wirtemberski, syn Karola Aleksandra (* 1728 r. w Brukselli — f 1793 w Hohenheim). Wstąpił na tron w r. 1737 pod opieką książąt Karola Rudolfa i Karola Fryderyka; w roku 1745 sam objął rządy. Pierwsze dziesięć lat jego panowania były szczęs-liwe, powoływał bowiem do władzy uzdolnionych ministrów ; później atoli uległ zupełnie pociągowi do przepychu dworskiego i militaryz-mu. Przez wygórowane podatki, sprzedaż urzędów, pożyczki przymusowe, monopole, loterye zbierano ogromne summy, które nie starczyły jednak rozrzutności K-a. Zanoszone na niego skargi do Wiednia zostawały bez skutku, ponieważ K. podczas wojny Siedmioletniej stanął był po stronie cesarzowej. W r. 1771 K. zawiązał stosunek miłosny z baronową Franciszką Leutrum; nadał jej tytuł „hrabiny Hohenheim”, w r zaś 1785 ożenił się z nią. Odtąd datuje się w rządach jego zmiana na lepsze; K. wziął się do podźwignięcia rolnictwa i budowy dróg; przez kupno powiększył księstwo i założył słynną Karlsschule. Następcą jego był brat, Ludwik Eugeniusz. — Por. Vely „Herzog Karl von Wurtemberg und Franziska von Hohenheim” (Sztutgard 1887).

Karol I Fryderyk Aleksander, król wirtemberski (* 1823—f 1891 r.), jedyny syn Wilhelma I, wychowywał się pod kierunkiem generała Hardegga, później uczył się w Tubindze i Berlinie. W r. 1846 ożenił się z wielką księżniczką Olgą, córką cesarza Mikołaja I. Wstąpił na tron w r. 1864, dał dymissyę reakcyjnemu ministeryum Lindena i polecił utworzyć gabinet umiarkowanemu Varnbülerowi; w polityce zagranicznej jednak naśladował ojca i w r. 1866 wystąpił przeciwko Prusom. W r. 1870 oddał wojska swoje pod kommendę pruską i przyłączył się do nowego cesarstwa Niemieckiego. Rządził krajem w zgodzie z sejmem, trzymając się ściśle konstytucyi, i zdobył sobie miłość poddanych. Dzieci nie zostawił; następcą jego jest krewny, król Wilhelm II.

Karol, książę saski, królewicz polski, syn króla Augusta III, był panującym księciem Kur-landyi i Semigalii od r. 1758 do 1763. W 27 roku życia powołany został na tron kurlandzki przez nalegające prośby, zasyłane do Warszawy przez najwyższych radzców (Oberrathe) w imieniu całego kraju, aby król raczył mianować syna swego, królewicza Karola, dziedzicznym władz-cą Kurlandyi. Nominacya ta nastąpiła 16 listopada 1758 r., a dzień 2 stycznia 1759 oznaczony został na przyjęcie lenna z rąk króla polskiego, poczem 29 marca odbył królewicz K. swój wjazd uroczysty do Mitawy. Zabawiwszy niedługo w swej nowej rezydencyi, udał się książę osobiście z podkomorzym inflanckim, Janem Borchem (późniejszym wielkim kanclerzem Rzpli-tej), do Petersburga, gdzie z łatwością wyrobił zniesienie sekwestru z licznych dóbr książęcych kurlandzkich, czern swym nowym poddanym nadzwyczaj zaimponował. Królewicz K. był jedynym księciem kurlandzkim, który korzystał z prawa zasiadania na tronie obok króla polskiego, na sejmach Rzpltej i dawania tam doradczego głosu w sprawach dotyczących Polski. W sa-

G . M.

Filip (* 21 marca 1887).

mej zaś Kurlandyi żaden inny książę nie cieszył się większem od niego poważaniem. Wydawane za jego rządów ustawy, były atoli podrzędnego znaczenia, gdyż odnosiły się przeważnie do policyi ziemskiej. Pięcioletnie zaledwie panowanie tego księcia pozostawiło w lenniczem państewku Rzpltej Polskiej najmilsze wspomnienie. Młody, pełen taktu i powagi, a zarazem nadzwyczaj uprzejmy, wybierał sobie książę K. doradzców wyłącznie z grona odwiecznej szlachty miejscowej, co mu najbardziej jednało serca. Gdy więc ze wstąpieniem na tron Katarzyny II Ernest Biron ostatecznie został odwołany z wygnania i wszechmocna na północy monarchini postanowiła mu zwrócić księstwo Kurlandzkie, znalazło się w Kurlandyi niemało gorących stronników królewicza K-a, którzy na tę zmianę przystać nie chcieli. To też po ogłoszonej przez Rossyę restytucyi Birona widziała zdumiona Mi-tawa, w ciągu niemal czterech miesięcy, jednocześnie dwóch książąt Kurlandyi na swoim tronie książęcym, aż nakoniec 27 kwietnia 1763 roku królewicz K., nie mogąc dłużej walczyć z podtrzymywanym przez wszechwładną Rossyę Bironem, dobrowolnie się usunął, otoczony swymi najwierniejszymi stronnikami.

Karol I Ferdynand Ludwik, król Portugalii (* 20 września 1863 r.), syn króla Ludwika I i małżonki jego Pii, wstąpił na tron po śmierci ojca 19 października 1889. Rządzi konstytucyjnie, walcząc z kłopotami finansowemi (klejnoty koronne zastawione są w banku!) i stronnictwem republikańskiem, poduoszącem coraz śmielej głowę. W polityce zagranicznej dba na-dewszystko o przyjaźń Anglii, jako głównej wie-rzycielki Portugalii. Ożeniony jest od r. 1886 z księżniczką Amelią, córką hrabiego Paryża. Następcą tronu jest najstarszy syn, Ludwik

Hml.

Karol I, król Rumunii (* 20 kwietnia 1839 r.), syn księcia Karola Antoniego Hohenzollern-Sigmaringen, był oficerem dragonów pruskich, gdy został powołany na książęcy tron rumuński, opróżniony skutkiem wygnania ks. Aleksandra Kuzy. Przyjął skwapliwie ofiarowane sobie rządy i 22 maja 1866 odbył uroczysty wjazd do Bukaresztu. Mocarstwa uznały go niebawem w charakterze nowego władzcy Rumunii, a sułtan turecki, odosobniony z swym protestem, musiał w końou uledz i K-owi, który osobiście pojechał do Konstantynopola, udzielił inwestytury. Większe trudności K. miał do pokonania wewnątrz księstwa, gdzie zastał deficyt chroniczny, przedajność urzędników, brak dyscypliny w armii, walkę stronnictw, wydzierających sobie władzę. Stopniowo, wytrwałością i taktem politycznym książę potrafił trudności te przezwyciężyć i kraj, który w r. 1866 otrzymał dość postępową konstytucyę, wprowadzić na tory prawidłowego życia politycznego. Szanując zasadę parlamentaryzmu, K. starał się rządzić przez mi-

nisterya, oparte na większości w izbach. Rządy swoje rozpoczął z wolnomyślnem ministe-ryum Jana Bratianu (ob.), głowy stronnictwa, pragnącego rozwoju ekonomicznego Rumunii i przymierza z Niemcami i Austryą, i na tern stronnictwie z paru przerwami (z tych najdłuższa—gabinet zachowawczy Catargiego 1871— 1876) opiera się dotychczas (r. 1903), lubo Bratianu, ów Bismark rumuński, umarł r. 1891. Program Bratianu okazał się pod wielu względami dobroczynnym dla kraju, gdyż jemu zawdzięcza swój postęp materyalny. Rumunia pokryła się siecią dróg żelaznych i pozyskała mnÓBtwo szkół; dzięki uporządkowaniu finansów (sprzedaż dóbr państwowych, wprowadzenie monopolu tabaczne-go oraz reforma monetarna, oparta na systemie dziesiętnym); kredyt rumuński wzmocnił się i walory poszły wgórę. Wrogie reformom i niechętnie widzące cudzoziemca na tronie, stronnictwo zachowawcze usiłowało podczas wojny fran-cusko-pruskiej pozbyć się Hohenzollerna i, wyzyskując sympatye Rumunów do Francyi, urządziła w Bukareszcie nienawistne dla Niemców rozruchy uliczne (marzec 1871). Wpierw jeszcze sejm rumuński wyraził urzędowo sympatyę swoją dla Francyi. K. ratował zagrożoną sytuacyę przez rozwiązanie izby i powołanie gabinetu ze stronnictwa zachowawczego, które zgodziło się rządzić w porozumieniu z księciem i przetrwał całych lat pięć. — Jako były oficer pruski, K. pracował gorliwie nad zorganizowaniem armii na wzór pruski. Wytworzona przez niego armia, zaopatrzona w artyleryę nowożytną niemieckiej roboty, wzmocniła atanowisko księcia i odegrała decydującą rolę w wojnie przeciw Turkom (1877). Wojna ta, do której Rumunia wystąpiła w przymierzu z Rossyą, uczyniła ją z lennego księstwa państwem samodzielnem. Niepodległość, obwołana przez sejm rumuński jeszcze w roku 1877, została uznana urzędowo przez sułtana i kongres berliński (1878), a w trzy lata potem K. przyjął tytuł króla i koronował się 22 maja 1881.—W r. 1884 ministeryum Bratianń przeprowadziło rewizyę konstytucyi w duchu bardziej demokratycznym, a w r. 1885 Kościół rumuński obwołany został za całkowicie niezależny od pa-tryarchy greckiego w Konstantynopolu. Stało się to powodem zaburzeń, skierowanych przeciw królowi, któremu wyrzucano jego katolicyzm. Dla uspokojenia niezadowolonych, król sprowadził do Rumunii swojego bratanka i następcę tronu, Ferdynanda (* r. 1665), który sam pozostał wprawdzie katolikiem, lecz syna kazał o-chrzcić na prawosławie (1893). W polityce zewnętrznej K. jest cichym wspólnikiem trójprzy-mierza. Ożeniony od r. 1869 z Elżbietą (ob.), księżniczką Wied, nie ma dzieci.—Porównaj: „Charles I, roi de Roumanie. Chroniques, actes, documents” (t. I, Bukareszt 1900,—wydawnictwo rozpoczęte przez ministra Dymitra Sturdzę i obliczone na 5 tomów).    W™*-

Karol Emmanuel I Wielki, ks. Sabaudyi — Karol I d’Anjou, król Neapolu.

943

Karol Feliks, król Sardynii (* 1765 — f 1831 r.), czwarty syn króla Wiktora Amadeusza III, zarządzał Sardynią jako wicekról w latach 1799 —1806 i 1817—21; okazał się wtedy ślepym reakcyonistą i bigotem. Wstąpił na tron po abdykacyi brata, Wiktora Emmanuela 1(1821), i po zduszeniu rewolucyi przez Austryaków rządził w duchu ściśle absolutystycznym.

Karol Albert, król Sardynii (* 1798 r. — f 1849), syn księcia Carignan i Maryi Krystyny, córki księcia Karola saskiego; w r. 1800 odziedziczył po ojcu posiadłości we Francyi i Piemoncie z tytułem księcia „Carignan”; wychowywano go w Paryżu i Dreźnie. Od r. 1817 mieszkał w dobrach swych w Piemoncie i uchodził za zwolennika ruchu konstytucyjnego i narodowego. Po wybuchu rewolucyi w r. 1821 król Wiktor Emmanuel I, składając koronę, zamianował go (13 marca) regentem państwa, aż do przybycia następcy tronu, Karola Feliksa. K. zaprzysiągł zaraz konstytucyę hiszpańską i ustanowił juntę prowizoryczną. Karol Feliks kazał mu jednak opuścić Turyn i udać się do wojska, które miało tłumić rewolucyę. K. usłuchał i wyjechał z Turynu (21 marca). Nie pozwolono mu wrócić do Piemontu; osiadł więc we Florencyi, a później w Paryżu; w r. 1823 przyłączył się jako ochotnik do armii księcia Angoulême, wysłanej przeciwko Hiszpanii konstytucyjnej. Po tej wyprawie dostał pozwolenie powrotu do kraju; w r. 1829 został mianowany wicekrólem Sardynii; 27 kwietnia r. 1831, po śmierci Karola Feliksa, wstąpił na tron. Zawiódł pokładane w nim nadzieje stronnictwa liberalnego i rządził w duchu absolutyzmu, jak jego poprzednik; dopiero, gdy po wstąpieniu Piusa IX na Stolicę Apostolską, zaszedł ogólny przewrót polityczny we Włoszech, K. stanął otwarcie po stronie partyi reform i nadał królestwu swemu konstytucyę. Po wybuchu powstania w Lombardyi i Wenecyi wypowiedział wojnę Austryi (23 marca 1848); z początku posuwał się szczęśliwie naprzód i pozyskał nawet przydomek „miecza Włoch” (spada dTtalia); 25 lipca poniósł jednak klęskę pod Custozzą, cofnął się i zawarł 9 sierpnia zawieszenie broni; w Medyolanie wzburzona ludność omal go nie zabiła. Na wiosnę r. 1849 rozpoczął wojnę na nowo, poniósł jednak nową klęskę pod Novarą (23 marca); zaraz na polu bitwy abdykował i wyjechał do Portugalii, gdzie w kilka miesięcy potem umarł (28 lipca). Następcą jego był syn z Maryi Teresy Toskańskiej, Wiktor Emmanuel II.—Por.: Cibrario „Noti-zie sulla vita di Carlo Alberto” (Turyn 1861); Costa de Beauregard „La jeunesse du roi Charles Albert” (Paryż 1888); tenże „Les dernières années du roi Charles Albert” (Paryż 1891); Perrero „Gli Ultimi reali di Savoia” (Turyn 1889); Cappelletti „Storia di Carlo Alberto e del suo regno” (Turyn 1891).

Karol I d’Anjou, najmłodszy z siedmiorga

Karol Emmanuel I Wielki, książę Sabaudyi (* 1562 na zamku Rivoli—f 1630 r.), wstąpił na tron w r. 1580 po ojcu swoim, Emmanue-lu Filibercie. Zamieszany w ówczesne walki mocarstw we Włoszech, stawał na przemian po stronie Filipa II Hiszpańskiego, z którego córką Katarzyną był żonaty, po stronie cesarza i Fran-cyi, zależnie od korzyści, jakie mu dane przymierze przynosiło. W r. 1588 opanował marki-zat Saluzzo, znajdujący się w ręku Francuzów, i wytoczył wojnę reformowanym kantonom szwajcarskim; wojna ta po porażce wojsk sabaudzkich pod St. Joire, zakończona została pokojem (październik 1589), który zapewniał dawny stan posiadania stronom walczącym. Wkrótce potem, powołany przez ligistów prowansalskich na pomoc przeciwko Henrykowi IV, zajął Barcelonet-tę, Antibes i Fróius i w listopadzie r. 1590 odbył wjazd tryumfalny do Aix. Stosownie do warunków pokoju Liońskiego, otrzymał wreszcie w r. 1601 Saluzzo, zwolnione od wszelkiej zależności lennej od Francyi, za co ustąpił Fran-cyi Bresse, Bugey i kilka innych okręgów. U-marł podczas nowej wojny z Francyą, wynikłej ze sporu o Montferrat; podczas tej wojny Francuzi zajęli całą Sabaudyę.—K. lubił nauki, budował kościoły i pałace, poświęcił jednak szczęście kraju dla swej nieograniczonej ambicyi, która mu w r. 1619 kazała starać się nawet o koronę cesarską.—Por. Erdmannsdörfer „Herzog Karl von Savoyen und die deutsche Kaiserwahl 1619” (Lipsk 1862).

Karol Emmanuel I, król Sardynii (jako ks.

Sabaudyi K. Emmanuel III), syn Wiktora Amadeusza II (* 1701 —f 1773). Wstąpił na tron w r. 1730 po abdykacyi ojca; w roku następnym Wiktor Amadeusz chciał wrócić na tron,

K. jednak nie dopuścił do tego, uwięziwszy ojca. W wojnie o tron polski (1733) sprzymierzył się z Francyą, zdobył Medyolan, zwyciężył wojska cesarskie pod Guastallą (19 września 1734); pokój Wiedeński (1738) przyznał mu No-varę. ? Podczas wojny o sukcessyę austryacką stanął po stronie Maryi Teresy, tak jednak zawsze postępował, aby Austryacy nie mogli osiągnąć stanowczej przewagi we Włoszech; w pokoju Akwizgrańskim uzyskał kilka prowincyj Lom-bardyi (1748). Dbał on o naprawę prawodawstwa i wydał kodeks „Corpus Carolinum”. W r.

1891 postawiono mu pomnik w Mondovi.— Por.

Carutti „Storia del regno di Carlo Emmanuele III”

(Turyn 1859).

Karol Emmanuel II, król Sardynii (*1751 w Turynie—f 1819 r. w Rzymie), syn Wiktora Amadeusza III; wstąpił po nim na tron w roku 1796. Był chorowity i niedołężny; w r. 1798 Francuzi odebrali mu wszystkie posiadłości na lądzie stałym. K. wyjechał wtedy na Sardynię, w r. 1802 abdykował na rzecz brata swego, Wiktora Emmanuela I, i udał się do Rzymu, gdzie wstąpił do jezuitów.

Piotr III,

II d’A.” (Paryż 1891).

dzieci króla francuskiego, Ludwika VIII i Bianki kastylskiej, urodził się pod koniec marca r. 1220, umarł w Goggia pod Neapolem 7 stycznia r. 1285. Po starszym swym bracie, Janie, otrzymał w spadku hrabstwa Anjou i Maine, potężnym zaś stał się, uzyskawszy Prowancyę, po zaślubieniu Beatryczy, córki Rajmunda IV Be-rengaryusza hr. Prowancyi (1246). Wraz z bratem swym, Ludwikiem IX, królem francuskim, uczestniczył w szóstej wyprawie Krzyżowej (1248), gdzie obaj książęta dostali się do niewoli (1250). Wreszcie papież Klemens IV, chcąc zniszczyć Hohenstaufów, oddał mu jako lenno koronę Sycylii i Neapolu (25 czerwca r. 1265) poczem K. zwyciężył Manfreda pod Benewentem (26 lutego r. 1266), a ostatecznie umocnił się na tronie sycylijskim, pokonawszy pod Taglia-cozzo (23 sierpnia 1268), ostatniego potomka Hohenstaufów, Konradyna, ujętego niebawem i straconego z rozkazu K-a (29 października). Odtąd począł dążyć do owładnięcia całą Italią. Senator rzymski, wikaryusz cesarski w Toskanii, protektor miast welfickich w dolnych i środkowych Włoszech, pan znacznej części Piemontu— doszedł podczas osierocenia Stolicy Św. po śmierci papieża Klemensa IV (1268) i wielkiego bezkrólewia w Niemczech do szczytu potęgi i przez lat kilka był panem losów Italii. Wtedy - to skierował swemi wpływami drugą wyprawę Krzyżową Ludwika IX na Tunis, a kiedy król ten zmarł w obozie (25 sierpnia 1270), stanął sam na czele krzyżowców i zawarł korzystny dla siebie pokój z bejem tunetańskim. Ambicya jego sięgała i poza Włochy. W r. 1272 przyjął koronę, którą mu ofiarowali Albańczycy, a w r. 1277 odkupił od Maryi z Antyochii prawa jej do tronu jerozolimskiego; chwilowo marzył nawet o podbiciu Bizancyum, nie spuszczając przytem z oka Egiptu i Ziemi Świętej. Lękając się jego potęgi, przyczynił się nowy papież, Grzegorz X, do wyboru Rudolfa Habsburga w Niemczech na króla rzymskiego (r. 1273). Wskutek tego zmalał wpływ K-a na sprawy górnych Włoch, gdzie nadto miasta piemonckie podniosły się przeciwko jego rządom, oburzone zdzierstwami jego namiestników. Niebawem stracił też K. dominujące stanowisko we Włoszech środkowych i zmuszony był przez papieża Mikołaja III do złożenia godności senatora rzymskiego i wycofania swych wojsk z Toskanii. Papieże bowiem, pojąwszy niebezpieczeństwo, grożące im od K-a i jego ambitnych planów, starali się obecnie wszędzie uszozuplać jego potęgę. A chociaż za jego wpływem zasiadł na Stolicy Św. przychylny mu papież Marcin IV, Francuz rodem, groźne kłopoty wewnętrzne we własnem państwie złamały w niedługim czasie jego potęgę. K. bowiem, władzca bezwzględny i chciwy nad miarę, dopuszczał się ciągłych ździerstw na swych poddanych, deptał ich przywileje, naruszał prawa, lekceważył zwyczaje kraju i ścią-

gnął tem na siebie powszechną nienawiść, szczególniej na Sycylii. Tam też w r. 1*281 wybuchło powstanie przeciw jego rządom, rozpoczęte krwawemi Nieszporami sycylijskiemi w Paler-mie (31 marca), których ofiarą padli wszyscy Francuzi przebywający na wyspie, król aragoński, przyjąwszy koronę ofiarowaną mu przez Sycylian, przybył im z pomocą. Pierwsze działania wojenne wypadły niepomyślnie dla K-a, który, straciwszy wiele czasu i ludzi przy oblężeniu Messyny, skąd go odparto, nie mógł przeszkodzić koronacyi Piotra w Monreale. Ułożono tedy, że Sąd Boży rozstrzygnie spór między obu współzawodnikami, z których każdy miał w czerwcu r. 1283 stawić się w tym celu z setką rycerzy pod Bordeaux. Nie przybył tam jednak ani Piotr, ani zaproszony na sędziego, król angielski, K. zaś skorzystał z pobytu we Francyi, aby skłonić bratanka swego, Filipa III, do najazdu na Aragonię. Sam powrócił do Włoch i był tu naocznym świadkiem klęski, którą zadał jego flocie w zatoce Neapolitańskiej Roger de Laurin, admirał Piotra aragońskiego (5 czerwca 1284). Cios ten złamał siły żywotne K-a. Ostatnim jeszcze wysiłkiem energii zgniótł powstanie neapolitańskie, lecz pośród przygotowań do ponownej wyprawy na Sycylię zaskoczyła go śmierć w parę miesięcy później.— Literatura: R. Sternfeld „Karl v. Anjou als Graf der Provence” (Berlin 1888); Saint-Priest „Histoire de la conquête de Naples par Ch. d’A.”; Amari „La guerra de Vespro sicilia-no” (Medyolan 1886); Joubert „L’établissement de N.” (1887) i „Les archives Augevines de N.” (1888); L. Cad i er „Essai sur l’administration du royaume de N. sous Ch. I et Ch.

Z. T-ski.

Karol II d’Anjou, z przydomkiem Kulawy (il Joppo), król Sycylii, drugi syn Karola I i Beatryczy prowansalskiej (* r. 1254—f 5 maja 1309). Będąc chorowitego zdrowia od najmłodszych lat, co już wskazuje jego przydomek, nie mógł prowadzić czynnego i awanturniczego życia swego ojca, a to decydująco wpłynęło na bieg jego rządów, ważniejszych o wiele dla Neapolu ze względu na reformy administracyjne i sądowe, niż wydarzenia i czyny wojenne. W r. 1268, po straceniu Konradyna, wskrzesił ojciec dla niego tytuł księcia Salerno i wyposażył go nadto w duże hrabstwa i ziemie. W r. 1270 zaślubił K. córkę króla węgierskiego Stefana, Maryę, która wniosła do jego domu prawa dziedziczne do korony Węgier. Brał żywy udział w rządach i sprawach państwa już za życia ojca, który mu trzykrotnie zlecał re-gencyę bądź w Neapolu, bądź w ziemiach swych dziedzicznych we Francyi. Pełniąc trzecią i ostatnią swą regencyę w imieniu ojca, bawiącego chwilowo we Francyi, dla odbycia sądów Bożych z Piotrem aragońskim, wydał nieopatrznie pod Neapolem bitwę morską aragońskiemu admi-

rałowi Rogerowi de Loria, który mu zadał do- miłowanie do sztuk pięknych i nauki. Zarzuca-tkliwą klęskę i samego wziął do niewoli. Oj- ją mu zaś z drugiej strony lekkomyślną rozrzut-ciec, Karol I, który właśnie powrócił był z Frań- nośó i trwonienie funduszów państwa przez nieo-cyi, patrzył z brzegu bezsilny na pogrom swojej patrzną gospodarkę.— Literatura: Schiara-floty i nieszczęście syna (5 grudnia 1284). Upro- monte „Historia della citta e regno di Napoli” wadzonego na Sycylię i wtrąconego do więzie- (Neapol 1601—1643); M. Camera „Annali del-nia, skazał zebrany w Palermo sejm stanów na le due Sicile” (Neapol 1841 — 1870); Minieri-śmieró, której uniknął jedynie za wstawieniem Riccio „Genealogia di Carlo II” (Archivio stor. się Jakóba, syna Piotra, poczem został wysłany per le provincie napolitane. 1882 i 1883). do więzienia w Katalonii. W chwili więc śmier- Karol III Mały, król neapolitański i wę-ci ojca (7 stycznia r. 1285) był K. jeńcem kró- gierski (* 1345—f 1386). Pochodził z neapoli-la angielskiego, Edwarda I, uzyskał po długich tańskiej linii domu Andegaweńskiego; ojcem je-rokowaniach wolność na mocy układu w Can- go był Ludwik z Durazzo, hrabia Gravina. Kró-franc (17 października r. 1288). Wróciwszy do Iowa Joanna I (ob.) wyznaczyła go na swe-ojczyzny, rozpoczął natychmiast zbrojenia celem go następcę, później jednak odwołała to rozpo-odzyskania Sycylii, otrzymawszy zwolnienie z przy- rządzenie. Gdy miał lat 15, krewny jego, król sięgi od papieża, który ogłosił wojnę Krzyżową Ludwik węgierski, wezwał go do Budy. K., wy-przeciw Jakóbowi, królowi Sycylii. Ten, znużo- chowany pod okiem króla, stał się z czasem jeny długą i uporną walką, a przytem odziedzi- go powiernikiem; podzielał jego nienawiść nieu-czywszy tron aragoński po bezpotomnej śmierci błaganą ku Joannie neapolitańskiej. W r. 1380 brata swego Alfonsa (1291), zobowiązał się od- papież Urban VI wezwał go do Włoch; K. przydać papieżowi do rozporządzenia Sycylię na prze- był, opanował Neapol, ukoronował się w Rzy-ciąg lat trzech. Sycylijczycy, oburzeni tern od- mie (w czerwcu 1381) na króla neapolitańskie-stępstwem, złożyli go z tronu i oddali koronę go, pochwycił i uwięził Joannę (1381), którą bratu jego, Fryderykowi, który rządził poprzed- w roku następnym udusić kazał. Mniej szczęś-nio wyspą z jego ramienia. Wobec tego woj- liwy był w wojnie z usynowionym przez Joanna wybuchła na nowo; papież Bonifacy VIII we- nę Ludwikiem d’Anjou; po śmierci jego wal-zwał na pomoc Karola de Valois, brata króla czyć musiał z papieżem, który przeszedł na stro-francuskiego, Filipa Pięknego. Lecz mimo tej nę jego nieprzyjaciół. Tymczasem na Węgrzech pomocy nie zdołał sobie K. wywalczyć zwycię- panowie, niechętni wdowie po Ludwiku, Elżbie-stwa i uznał w końcu Fryderyka królem Sycylii cie, i jego córce Maryi, ofiarowali koronę K-owi, w pokoju w Caltabellotta (r. 1302), do którego jako jedynemu przedstawicielowi męskiemu do-w następnym roku przystąpił i papież, nadając mu Anjou. Przy końcu r. 1385 K. przybył do Fryderykowi tytuł króla „Trinakryi”, aby Ande- Budy; obie królowe, czując swą bezsilność, mu-gaweńczykom neapolitańskim zostawić tytuł kró- siały pozwolić na jego koronacyę w swej obec-lów Sycylii. Ta nieszczęśliwa wojna o Sycylię ności (31 grudnia). W kilka tygodni potem pa-jest górującem zdarzeniem za rządów pokojowo latyn Mikołaj Garay, protektor królowych, pod-usposobionego K-a, który jednak pomimo to od- burzył lud przeciw niemu; król pochwycony zo-grywa ważną rolę w dziejach Neapolu, zmieniw- | stał w swoim pałacu i przewieziony do więzie-szy go z placówki awanturniczych zdobywców, którzy mu narzucili obce rządy, w państwo o czysto włoskim charakterze narodowym. Działając pod wpływem papieża i jego legatów, starał się K. złagodzić i ulżyć ostre przepisy i urządzenia administracyi francuskiej, wprowadzonej przez swego ojca; celom tym odpowiadały wydane w r.

Z. T-ski.

nia w Wyszehradzie, gdzie go otruto (5 marca 1386). Następcą K-a w Neapolu był syn jego, Władysław, na Węgrzech zaś objął po nim koronę Zygmunt luksemburski.

Karol I—VI, legendowi królowie szwedzcy. Kronikarz szwedzki, Jan Magni, powodowany fałszywym patryotyzmem, wcielił do swej „Historia de omnibus Gothorum Sveorumque regibus” cały szereg królów apokryficznych. Stąd powstało, że najdawniejszy, przez historyę zaświadczony król szwedzki tego imienia, przytoczony został przez Jana Magni jako Karol VII, a gdy wreszcie krytyka wykazała fałsz jego twierdzenia, było już zapóźno, aby błąd sprostować, albowiem cały szereg wielkich monarchów szwedzkich (Karol IX, Karol X Gustaw itd.) uzyskał już był pod tą nazwą prawo obywatelstwa w literaturze historycznej, zarówno krajowej jak zagraniez-

Hml.

1282 (sprawował wówczas regencyę w zastępstwie ojca) i w 1289 dwa wielkie akta organizacyjne. Jako lennik odznaczał się K. wiernością wobec papieży, którzy mu wprawdzie uratowali koronę, lecz zmusili go wzamian za to wdać się w niepomyślną wojnę o Sycylię. Wydatnemu poparciu ze strony kuryi rzymskiej zawdzięczał K. z drugiej strony wzrost swych dynastycznych wpływów we Włoszech i w Europie wschodniej, gdzie syn jego, a po przedwczesnej śmierci syna—wnuk zyskał koronę węgierską (ob. Karol Robert). Umierając zostawił nej.

Karol VII Swerkerson, król szwedzki, panował od r. 1155 w Gotalandzie, a następnie, gdy w r. 1161 pokonał swego współzawodnika,

K. trzynaścioro dzieci: 8 synów i 5 córek. Kronikarze współcześni wynoszą jednomyślnie dobroć i łagodność K-a, jego szczodrobliwość i za-

119

Ene. powsŁ ilustr. Zesz. 971. T. XXXTV.

Hml.

Hml.

także w Swealandzie; r. 1167 został zamordowany na wyspie Wisiugsö na jeziorze Wettern. Podczas jego rządów zostało ustanowione arcy-biskupstwo w Upsali (1164). Jego pieczęć jest najstarszą z zachowanych dotąd szwedzkich pieczęci królewskich.

Karol VIII Knutson, król szwedzki (* w r. 1409—f 1470), pochodzący ze szlachetnego rodu Bonde, był podczas zamieszek, które nastąpiły po unii kalmarskiej, przeciwstawiony przez patryotów nienawistnemu panowaniu duńskiemu, zrazu jako regent, a potem trzykrotnie jako król. Panowanie jego było prawie nieprzerwaną walką przeciw Duńczykom i ich potężnym stosunkom śród arystokracyi i wyższego kleru. Przez krótki czas (1449) K. był także królem Norwegii.

Karol IX, król szwedzki (* 4 października r. 1550—f d. 30 października 1611), najmłodszy z czterech synów Gustawa I Wazy, otrzymał jeszcze za życia ojca (w roku 1560) księstwo Sudermanię (Södermanland) z Nerycyą (Nerike), Warmię (Wermland), gdzie niemal królewską piastował władzę. W r. 1568 dopomógł bratu, Janowi Finlandzkiemu, do złożenia z tronu najstarszego brata, króla Eryka XIV; rychło jednak poróżnił się z Janem, gdy ten, zostawszy królem (ob. Jan III), począł pod wpływem żony, Katarzyny Jagiellonki, skłaniać się ku katolicyzmowi. Żarliwy protestant, K. dbał nadewszyst-ko w swem księstwie o ugruntowanie reforma-cyi, dawał przytułek obcoplemiennym współwyznawcom, uciekającym od prześladowania we własnym kraju, i założył drukarnię do odbijania pism luterskich. Gdy po śmierci Jana III (r. 1592) tron szwedzki przypadł w udziale jego synowi, Zygmuntowi, od lat pięciu królowi polskiemu, K., pełen nieufności dla swego katolickiego bratanka i sprawując podczas jego nieobecności rządy państwa, zwołał do Upsali (25 lutego 1593) sejm, a raczej sobór kościelny, na którym przeprowadził uznanie luteranizmu za re-ligię panującą w Szwecyi i uchwałę, wykluczającą katolików i innych „heretyków” (w tej liczbie także kalwinów i cwinglianów) od obejmowania urzędów państwowych. Król Zygmunt III, który jesienią tegoż roku przybył w towarzystwie legata papieskiego do Szwecyi, musiał zatwierdzić uchwały soboru upsalskiego, a nawet zgodzić się na dokonanie koronacyi swojej przez biskupa protestanckiego. Pobyt wszakże w stolicy szwedzkiej, nienawistnie usposobionej dla dworu katolickiego króla, stał się wkrótce mu nieznośnym, wrócił więc do Polski (w październiku 1594), pozostawiwszy Szwecyę pod regen-cyą księcia K-a, który odtąd dąży stale do wysadzenia Zygmunta z tronu. W r. 1598, z powodu uchwały sejmu, że żaden rozkaz królewski nie może być ogłoszony w Szwecyi, dopóki go nie zatwierdzi regencya, i nowych represalij względem katolików, nieporozumienia pomiędzy

K-em a Zygmuntem zaostrzyły się do tego stopnia, że król, udawszy się powtórnie do Szwe-cyi, przyprowadził z sobą 5 000 wojska, ażeby orężem przywrócić tam powagę swej władzy. Wojsko to jednak, dowodzone przez Jerzego Fa-rensbacha, zostało d. 26 września r. 1598 pobite przez K-a pod Linköping, poczem Zygmunt musiał odpłynąć z powrotem do Polski i przyznać Sudermańczykowi jeszcze większą władzę. W półtora roku później, po pozostawieniu przez Zygmunta bez odpowiedzi przesłanego mu ultimatum z twardemi warunkami, sejm szwedzki o-głosił jego detronizacyę, nie odsuwając jednak jeszcze od tronu syna Zygmuntowego, Władysława, i pozostawiając K-a na stanowisku zawiadowcy państwa. Dało to początek pierwszej wojnie polsko-szwedzkiej (1600 — 1611). Wywarłszy krwawą zemstę na wiernych królowi panach szwedzkich, książę sudermański, w odpowiedzi na zaczepne wystąpienie Zygmunta (przeciw wojskom szwedzkim w Estonii), wkroczył do Inflant polskich i zajął tam w krótkim czasie wszystkie znaczniejsze miasta, prócz Rygi. Zwycięski pochód K-a powstrzymało dopiero przybycie do Inflant sędziwego hetmana, Jana Zamoyskiego. Dzielny wódz ten, po dwuletnich pełnych chwały bojach, po wzięciu, między innymi, syna Karolowego, Karlsona, i znakomitego generała szwedzkiego, de la Gardie, do niewoli, nietylko odzyskał Inflanty, ale nawet rozpoczął podbój Estonii od zdobycia twierdzy Weisseii8teinu (Biały Kamień); atoli, zniechęcony brakiem poparcia ze strony Zygmunta III i sterany wiekiem, dalszego pochodu musiał zaniechać i złożył buławę w ręcę Karola Chodkiewicza (w grudniu 1602). R. 1604, po zrzeczeniu się praw do tronu księcia Wschodniej Gocyi (Oestergotlandu), Jana, który, jako drugi syn króla Jana III, był uważany za bliższego od Sudermańczyka spadkobiercę korony, K., za zgodą stanów, ogłosił się królem szwedzkim i latem następnego roku przedsięwziął nową wyprawą na zdobycie Inflant. Na czele 14-tysięczuej armii obiegł Rygę, ale o 2 mile od tego miasta poniósł od Chodkiewicza słynną klęskę pod Kirchholmem, gdzie husarya litewska poraziła na głowę czterykroć liczniejsze wojsko szwedzkie (27 września 1605). Poległo zgórą 8 000 Szwedów, w tej liczbie książę Fryderyk brun-świcko-luneburski i generał Linderson; K. IX, raniony, z jedną chorągwią rajtarów zaledwo dopadł do okrętów. Polacy zdobyli cały obóz, armaty i 60 chorągwi. Świetnego tego zwycięstwa nie pozwoliły wyzyskać należycie opieszałość Zygmunta III w dostarczaniu pieniędzy na opłaty żołnierza i zaburzenia krajowe (rokosz Zebrzydowskiego). Wojna w Inflantach trwała z przerwami aż do śmierci K-a IX. W wojnie pol-sko-moskiewskiej K. IX popierał cara Wasyla Szujskiego, posławszy mu na pomoc, za zrzeczenie się roszczeń do Inflant, 5-tysięczny kor-

Hml.

pus pod dowództwem generała de la Gardie. Korpus ten należał do odsieczy, wysłanej Smoleńskowi i razem z armią moskiewską został pobity przez hetmana Żółkiewskiego pod Kłu-szynem (4 lipca 1610). Na krótko przed śmiercią K. IX wszczął także wojnę z Danią, pozostawiając jej dokończenie, a także urzeczywistnienie innych zaborczych planów, swemu synowi i następcy tronu, Gustawowi II Adolfowi. Fanatyk protestantyzmu, podobnie jak Zygmunt III był fanatykiem katolicyzmu, K. IX przerastał jednak swego przeciwnika intelligencyą i energią charakteru; posiadał, nadto, duże zdolności administracyjne. Z jego polecenia został po raz pierwszy zebrany i ogłoszony drukiem kodeks praw szwedzkich.

Karol X Gustaw, król szwedzki (* 8 lut. r. 1622 w Nyköpiug w Szwecyi, dokąd rodzice jego przenieśli się po bitwie białogórskiej—f 23 lutego r. 1660 w Gotenburgu); znany przed wstąpieniem na tron pod imieniem „pfalcgrafa”, był synem Jana Kazimierza, palatyna Dwóch-Mo-stów, i Katarzyny szwedzkiej, córki króla Karola IX. Wychowywał się pod dozorem kanclerza Oxenstierny; służąc od r. 1642 w armii szwedzkiej pod sławnym Forstensonem, przeszedł znakomitą szkołę wojskową w wojnie 30-letniej, ku której końcowi otrzymał naczelne dowództwo, jako generalissimus; brał udział w zdobyciu i zrabowaniu Pragi, a po pokoju westfalskim przebywał w Niemczech z wojskiem przez trzy lata, pilnując wykonania postanowień traktatu. Po powrocie do Szwecyi ubiegał się bezskutecznie o rękę królowej Krystyny, wszakże na jej wniosek został przez sejm szwedzki mianowany następcą tronu i po abdykacyi Krystyny koronowany w Upsali (1654). Uważając się za spadkobiercę wielkich idei Gustawa Adolfa, wskrzesił zaraz po wstąpieniu na tron plan opanowania wszystkich wybrzeży Bałtyku —w celu zamiany tego morza na „jezioro szwedzkie” — i, podszczuwany przez zdrajcę Hieronima Radziejowskiego, który, wygnany z kraju, bawił na dworze sztokholmskim, wydał, nie bacząc, że rozejm sztumsdorfski upływał dopiero w r. 1661, wojnę Polsce. Za powód wystarczało, że król Jan Kazimierz, ostatni z polskich Wazów, nie przestawał używać tytułu króla szwedzkiego i pieczęci z wizerunkiem trzech koron. Trzy armie szwedzkie wkroczyły prawie jednocześnie w granice Rzpltej: dwie od strony Pomorza pod wodzą feldm. Wittenberga i samego K-a G-a—do Wielkopolski, trzecia pod dowództwem generała M. de la Gardie — od strony Inflant na Litwę. Zgromadzona na pospolite ruszenie pod Uściem nad Notecią szlachta wielkopolska, za namową Radziejowskiego i wspólnika jego, Krzysztofa Opalińskiego, poddała się prawie bez dobycia oręża pod protektorat króla szwedzkiego (25 lipca r. 1655), odsądzając Jana Kazimierza od korony. To samo stało się na Litwie, gdzie dwaj Radziwiłłowie: hetman Janusz i w. koniuszy Bogusław, pod wrażeniem zajęcia Wilna przez wojsko moskiewskie (8 sierpnia), spisali nawet akt unii W. Księstwa Litewskiego ze Szwecyą z rozerwaniem unii Lubelskiej (18 sierpnia). Opanowawszy w ten sposób Wielkopolskę i Litwę, K. G. zajął Warszawę (20 sierpnia), a stamtąd ruszył za uchodzącym Janem Kazimierzem ku Krakowowi, który, po 23-dniowej obronie przez Stefana Czarnieckiego, w końcu także kapitulować musiał (8 paźdź.). Niebawem złożyli królowi szwedzkiemu przysięgę na wierność Koniecpolski i Wiśniowiecki (Dymitr) ze swemi chorągwiami, poddał się także hetman Rewera Potocki z 11-tysięcznem wojskiem. W tymże czasie Chmielnicki obiegł Lwów; Jan Kazimierz, opuszczony przez naród, szukał schronienia w Głogowie na Szląsku. Cała Rzeczpospolita stała się łupem nieprzyjaciół. Na szczęście straszliwe łupiestwa Szwedów, ich kontrybucye, ucisk, poniewieranie uczuć religijnych wywołały w szlachcie polskiej zbawienną reakcyę. Bohaterska, uwieńczona powodzeniem, obrona Częstochowy przez przeora oo. paulinów, Aug. Kordeckiego, wlała otuchę w serca Polaków i obudziła zapał do walki z najazdem. Gdy K. G., upojony powodzeniem, wyruszył z pod Krakowa do Prus przeciw lennikowi polskiemu, elektorowi brandenburskiemu, Fryderykowi Wilhelmowi, który, korzystając z klęsk Rzpltej, zagrabił Prusy królewskie, w Polsce począł się organizować opór zbrojny, który wkrótce przybrał charakter puwstania narodowego. Zawiązano konfederacyę (w Tyszowcach, 29 grudnia r. 1655) w obronie wiary i ojczyzny, formowano wszędzie oddziały partyzanckie, poruszono nawet masy chłopskie, dotknięte uciskiem religijnym. Dowództwo sił zbrojnych powierzono Stefanowi Czarnieckiemu (ob.), król Jan Kazimierz wrócił do kraju. Niebawem postać rzeczy na teatrze wojny się zmieniła: Szwedzi na wiosnę r. 1656 ponoszą szereg porażek i Czarniecki 29 kwietnia odbiera im Warszawę; Wittenberg z całą załogą dostaje się do niewoli. Wówczas K. G., nie licząc już na własne siły, zawiera z elektorem brandenburskim traktat w Malborgu (25 czerwca), na mocy którego za przyznanie zupełnej niezależności Prusom książęcym i cztery województwa wielkopolskie otrzymuje od Fryderyka Wilhelma pomoc zbrojną. Połączone siły szwedzko-bran-denburskie odnoszą w trzydniowej bitwie pod Warszawą (28—30 lipca) zwycięstwo nad Polakami, które jednak w skutkach swoich pozostaje bezowocnem, gdyż K. G. już w sierpniu musiał cofnąć się do Prus, by, wynalazłszy nowych sprzymierzeńców, przygotować jeszcze jedną, czwartą, kampanię w głąb Polski. Jakoż, w listopadzie r. 1656, ułożył się z elektorem brandenburskim, Bohdanem Chmielnickim i ambitnym księciem siedmiogrodzkim, Jerzym II Rakoczym, o formalny rozbiór Polski. Atoli, zagrożona o byt swój, Rzplta szukała również ratunku w akcyi dyplomatycznej i wyniki jej były nadspodziewanie pomyślne. Zawarto mianowicie szereg traktatów pomiędzy Polską a mocarstwami, których interesom zagrażało urzeczywistnienie zdobywczych planów K-a G-a: 1) rozejm i przymierze z Moskwą w Niemieży (3 listopada); 2) przymierze zaczepno-odporne z Austryą w Wiedniu (1 grudnia, uzupełnione 27 maja 1657); 3) przymierze z Danią (traktat kopenhaski 28 lipca r. 1657) i wreszcie 4) traktat welawsko-bydgoski z elektorem brandenburskim, Fryderykiem Wilhelmem, który, zdradzając teraz K-a G-a, jak wpierw był zdradził Rzplta, zobowiązał się wza-mian za zwolnienie od składania Polsce hołdu z Prus książęcych dostarczyć 6 000 ludzi przeciw Szwedom (19 września i 6 listop. r. 1657). Następstwem tych aliansów była klęska Jerzego wiwszy podbić Danię wraz z Norwegią, ażeby utworzyć z nich dla siebie jedno ze Szwecyą królestwo Skandynawskie. Atoli wojna tym razem mniej pomyślny wzięła dla niego obrót. Na pomoc Duńczykom przybyła najpierw flota hol-lenderska pod dowództwem sławnego de Ruy-tera, a następnie 30-tysięczna armia sprzymierzeńcza, złożona z Brandenburczyków, Austrya-ków i Polaków (7 000 pod wodzą Czarnieckiego). K. X dokonywał cudów męstwa, ale gdy flota jego poniosła porażkę pod Nyborgiem (24 listop. r. 1659), a sprzymierzeńcy zajęli mu Pomorze, skorzystał z życzliwego pośrednictwa Prancyi i wszedł z przeciwnikami w układy, których wynikiem był pokój w Oliwie (3 maja r. 1660). Podpisania tego pokoju K. G. wszakże się nie doczekał, bo, wycieńczony nadmiernemi trudami woj ennemi, umarł na początku układów. W re-

fil

o,

/a

Vi

a®

* - i-.

m

Efe

fe-, A

Bp

m -i

' >

-X

1 a

a 2

i?

'i

r.

<§

Sas

Fig. 168. Cenny nadzwyczaj medal srebrny, bity na upamiętnienie przejścia Karola Gustawa przez'pokrytą lodem cieśninę Belt Wielki, w 1658 r.

Rakoczego, który, stosownie do umowy z K-em G-em, najechał w 30 000 Polskę, i stopniowe oczyszczenie kraju od Szwedów. (Drugi sprzymierzeniec K-a, Bohdan Chmielnicki, umarł 14 sierpnia r. 1657). Król szwedzki, opuściwszy ziemie Rzpltej, rzucił się na Danię, która w lip-cu r. 1657 wydała mu wojnę; wyparł Duńczyków z prowincyj niemieckich, wkroczył do Jut-landyi, zdobył Frederycyę i, po dokonaniu z Jut-landyi słynnej przeprawy z armią po lodzie przez Mały i Wielki Belt na Zelaudyę (w styczniu r. 1558), obiegł Kopenhagę. Przerażony król duński, Fryderyk III, pośpieszył wyprosić u zwycięskiego K-a pokój za cenę znacznych ustępstw terrytoryalnych (traktat w Roeskilde 27 lutego r. 1658). Gdy wszakże warunków pokoju wypełnić ściśle nie chciał, K. G. rozpoczął drugą wojnę duńską (15 sierpnia r, 1658), postano-zultacie wojny zaborcze K-a X, prowadzone przez niego z taką wytrwałością, nie przyniosły Szwecyi—krom ogromnych łupów, wywiezionych z Polski—żaduych korzyści; przeciwnie, wyczerpały jej zasoby materyalne i nadwerężyły mocno jej siły lądowe i morskie. Zuchwale odważny, obdarzony niezłomną energią i wybitnemi zdolnościami wojskowemi, K. G. był nieodrodnym potomkiem (jakkolwiek po kądzieli) wikingów skandynawskich, którzy w łupiestwie upatrywali główny cel wojny. Podkład ideowy, w przeciwieństwie do Gustawa II Adolfa, odegry-wał w przedsięwzięciach tego—według wyrażenia Stefana Czarnieckiego—„rozbójnika świata” mniejszą rolę. Po ukończeniu wojny z Danią planował on podjęcie wielkiej wyprawy na Rzym, nie tyle może w celu opanowania tej stolicy papiestwa, ile złupienia jej bogactw. Był ożenio-

Karol XI, król szwedzki — Karol XII, król szwedzki, ny z księżniczką holsztyńsko-gottorpską, Jadwi-

na ulepszenie administracyi i sądownictwa, na reorganizacyę armii, którą oparł na systemie t. zw. i n d e 11 y (ob.), na powiększenie floty wojennej, założenie portu wojennego w Karlskro-nie, itp. W tych czynnościach wspierał króla dzielny minister Gyllenstierna. Chociaż sam mógł stanowić prawa (stany szwedzkie parokrotnie przyznały mu absolutną władzę), K. XI powoływał przecież dobrowolnie sejmy, ażeby zasięgać wiadomości i zdania w sprawach ekonomicznych. Przez oszczędność i rządność doprowadził armię do liczby 63 000 głów, spłacił 29 milionów riksdalów długu państwowego i umierając pozostawił jeszcze 8 milionów w skarbie państwa. Jego polityka zewnętrzna była nawskroś pokojowa. Wprawdzie w r. 1686 przystąpił do przymierza z Hollandyą, cesarzem i Hiszpanią w celu utrzymania traktatu pokoju westfalskiego i nymwe-geńskiego przeciw Ludwikowi XIV, ale w wybuchłej r. 1688 wojnie Szwecya nie brała prawie żadnego udziału.—Był ożeniony z królewną duńską Ulryką Eleonorą (+ 1693), z którą oprócz syna i następcy tronu, Karola XII, miał także córkę, późniejszą królowę szwedzką, Ulrykę Eleonorę.

Karol KII, syn poprzedniego (* 27 czerwca r. 1682 — zginął 18 grudnia r. 1718 pod Fri-derikshale. W chwili śmierci ojca liczył lat 15; stąd miała objąć regencyę w jego imieniu babka, Jadwiga Eleonora holsztyńska. Wychowanie otrzymał dość staranne. Władał biegle, oprócz ojczystego, językiem łacińskim, niemieckim i francuskim; tym ostatnim jednak posługiwał się niechętnie, podobnie jak jego ojciec. Czytał niewiele; ulubioną jego lekturą, obok starych Edd skandynawskich, była Quintusa Curtiusa histo-rya Aleksandra W. Czyny i dzieje sławnego bohatera Starożytnośoi wywarły ogromny wpływ na młodego księcia, rozpalając i kształtując zawczasu umysł i ambicye tego „ostatniego z Wa-regów”, jak go nazwał jeden z historyków ros-syjskich. Współcześnie oddawał się K. studyom matematycznym, nie zaniedbując przytem ćwiczeń fizycznych, które z zamiłowaniem i namiętnie uprawiał, dając upust nadmiarowi wrodzonej swej energii. Pierwszym jego czynem po objęciu tronu był pewnego rodzaju zamach stanu: w myśl ustaw królestwa, lecz wbrew testamentowi ojca, ogłosił się pełnoletnim (r. 1697). Nie okazywał jednak zrazu żadnej ochoty do czynnego zajmowania się sprawami państwa: owszem, zaniedbywał je oczywiście, spędzając czas na łowach i szukając rozrywki w brutalnych zabawach fizycznych, w których towarzyszył mu zwykle jego szwagier. Fryderyk IV, ks. holsztyński. Ambasadorowie, uwierzytelnieni przy dworze K-a, opisują go jako młodzieńca średnich bardzo zdolności, nieuka i pyszałka; nie dziw więc, że jego młodociany wiek i pozorna nieudolność zachęciły sąsiadów Szwecyi do targnięcia się na jej dotychczasową przewagę na Półno-

gą Eleonorą.

Hml.

Karol KI, król szwedzki (* 24 listopada r.

1655—f 15 kwietnia 1697), syn Karola X Gustawa, wstąpił na tron po śmierci ojca jako 5-letnie chłopię. Rządy podczas jego małoletno-ści sprawowali imieniem króla matka jego, Jadwiga Eleonora, oraz pięciu senatorów królestwa.

Hml.

Oni - to zawarli pokój z Polską w Oliwie, traktat z Danią w Kopenhadze i pokój z Moskwą w Kardis (1661). Regencya, której najbardziej wpływowymi członkami byli: kanclerz, Magnus de la Gardie, i hrabia Piotr (Per) Brahe, prowadziła czysto - egoistyczną gospodarkę w kraju, dążąc przedewszystkiem do wzbogacenia kosztem skarbu siebie i możliwego uprzywilejowania swojego stanu (arystokracyi i szlachty), tudzież starając się wszystkie ciężary państwowe zwalić na chłopów i mieszczaństwo. Rabowany bezczelnie skarb państwa świecił najczęściej pustkami; wojsko, flota i twierdza były w zaniedbaniu. Polityka zagraniczna zależała całkiem od subsydyów, płaconych przez obce mocarstwa. Ująwszy po dojściu' do pełnoletności ster rządów we własne ręce (r. 1675), K. dał się nakłonić przez kanclerza de la Gardie, pozostającego na żołdzie króla francuskiego, Ludwika XIV, do wojny z Brandenburgią (1674). W bitwie wszakże pod Fehr-bellinem (28 czerwca 1675) armia szwedzka poniosła stanowczą klęskę, po czem wielki elektor zajął Pomorze, Szczecin, Rugię i Stralsund, a nadto zawarł przymierze przeciw Szwecyi z Hollandyą, Danią i cesarzem Leopoldem I.

Pomimo paru zwycięstw, odniesionych osobiście przez K-a XI (pod Halmstad i Lund 1676) nad Duńczykami, którzy najechali południowe pro-wincye szwedzkie, Szwecya utraciła w tej wojnie (1674 — 1679) swą sławę wojenną i tylko dzięki swemu potężnemu sprzymierzeńcowi, Ludwikowi XIV, uchroniła się od dotkliwych strat terrytoryalnych przy zawarciu traktatu pokoju w St. Germain en Laye (1669). Zawarłszy tegoż roku traktatem w Lund pokój i przymierze odporne z Danią, K. XI poświęcił się odtąd wyłącznie uporządkowaniu spraw wewnętrznych kraju. Postanowił przedewszystkiem położyć kres rządom oligarchii arystokratycznej, która doprowadziła Szwecyę nad brzeg ruiny. Uzyskawszy od sejmów 1680 i 1682 r. prawie nieograniczoną władzę, zawezwał byłych swych opiekunów, członków regencyi, aby zdali rachunek ze swoich rządów, i z bezwzględną surowością począł wykonywać rozpoczętą jeszcze przez Karola X Gustawa, ale przez tegoż wkrótce zaniechaną, t. zw. redukcyę czyli konfiskatę dóbr koronnych, które różnemi drogami przeszły w posiadanie szlachty. Przez redukcyę szwedzkiej szlachcie feudalnej wymierzony został cios śmiertelny; znikły baronie i hrabstwa lenne, korona zaś otrzymała 3 miliony riksdalów rocznej renty. Pomnożone dochody skarbu K. XI obracał

cy. Uformowana w tym celu przez Augusta II koalicya polsko - rossyjsko - duńska przypuściła w początkach r. 1700 atak na państwo K-a i jego sprzymierzeńców. Wojska saskie Augusta II obiegły Rygę, król duński najechał posiadłości księcia holsztyńskiego, nieco później wreszcie przystąpił Piotr W. do oblężenia Narwy. Z niezwykłą energią zerwał się K. do obrony, zwracając się najpierw ku najbliższemu swemu przeciwnikowi, Fryderykowi duńskiemu, który, zaskoczony znienacka przez przeważające siły szwedzkie, chętnie zawarł korzystny w tych warunkach pokój w Travendal (8 sierpnia 1700), zwracając posiadłości, wydarte ks. holsztyńskiemu i wyrzekając się wszelkich przymierzy nieprzyjaznych Szwecyi. Stąd podążył K. do Estonii, gdzie wylądował 6 października, • a skoro wojska saskie na samą wieść o jego przybyciu ustąpiły z pod Rygi (11 października), pośpieszył w stronę Narwy i odniósł tam (30 listopada) świetne zwycięstwo nad liczebnie przeważającą, lecz militarnie nieudolną, armią Piotra W. W następnym roku rzucił się K. z całą swą siłą na wojska Augusta II, do którego czuł podwójną nienawiść, jako inicyatora koalicyi auty-szwedzkiej i odstępcy od luteranizmu. Rozgromiwszy 18 lipca r. 1701 połączone wojska sa-sko-moskiewskie pod Kockenkausem nad Dźwi-ną, owładnął jednym zamachem Inflanty polskie, poczem wkroczył na Żmudź i do Litwy, gdzie wojska jego rozłożyły się na leże zimowe w dobrach sapieżyńskich. Stąd, pomijając Augusta II, wdał się w bezpośrednie układy z prymasem Radziejowskim, jako przedstawicielem Stanów Rzeczypospolitej, żądając, jako warunku i rękojmi pokoju, złożenia z tronu Augusta II. Ten znów wszczął na własną rękę rokowania z K-em, zawierające projekt podziału Polski, jako podstawę negocyacyi. Pośredniczką była Aurora Königsmark, dawna jego metresa. Lecz K., nieczuły na wdzięki kobiece, nie udzielił jej nawet posłuchania, a nowego wysłannika Augusta, Witzhuma, rozkazał chwilowo uwięzić, uwiadamiając równocześnie prymasa o propozycyach królewskich. Tymczasem wojska szwedzkie, posuwające się coraz dalej w głąb kraju, zajęły Grodno, dokąd przybyło poselstwo od Stanów Rzpltej z ponowną prośbą o pokój. Po cało-miesięcznem oczekiwaniu dał mu K. odpowiedź tę samą, co poprzednio prymasowi. D. 24 maja r. 1702 stanęli już Szwedzi w Warszawie, poczem K., wydawszy prymasowi rozkazy, by poczynił przygotowania do nowej elekcyi, ruszył do Małopolski przeciwko Augustowi II. Tam przyszło 8 lipca do morderczej bitwy pod Kliszowem. Pobity na głowę August rozpoczął odwrót w kierunku Krakowa, lecz i stąd cofnąć się musiał, a K. zajął to miasto 31 lipca i, wymusiwszy na niem kontrybucyę 100 000 talarów, puścił się w dalszy pościg za Augustem, lecz nieszczęśliwy upadek z konia skazał go na dłuższą bezczynność. Korzystając z tego, August zdołał utworzyć przychylną sobie konfederacyę sandomierską (22 sierpnia), a we wrześniu odzyskać nawet Warszawę, skąd jednak dla większego bezpieczeństwa przeniósł się do Torunia, pracując bezustanku nad skłonieniem Rzpltej do wojny przeciwko Szwedom. Odzyskawszy zdrowie i wzmocniony posiłkami ze Szwecyi, rozpoczął K. na wiosnę r. 1706 na nowo działania wojenne. W pierwszych dniach kwietnia zawładnął Warszawą, a pobiwszy wojska sasko-litewskie pod Pułtuskiem (1 maja), obiegł Toruń (skąd August już uciekł), który poddał mu się i 5 października, poczem kapitulował Gdańsk wraz z Elblągiem, zapłaciwszy kontrybucyę 400 000 talarów. Współcześnie zajął generał Reuskiöld Poznań, czem ośmieleni stronnicy szwedzcy w Wielkopolsce związali się 19 lipca w konfederacyę, która, wzrósłszy niebawem w siły, zwołała na 14 stycznia r. 1794 zjazd warszawski, a ten—19 kwietnia—orzekł detronizacyę Augusta II. Skoro przeznaczonego zrazu do korony Jakóba Sobieskiego uwięził podstępnie August, myślał chwilowo K. o pozyskaniu korony dla siebie; myśl tę jednak porzucił rychło, uważając, że „chwalebniejszą jest rzeczą rozdawać, niźli przywłaszczać sobie korony”. Wyznaczony na 22 czerwca sejm elekcyjny warszawski skończył się 12 lipca obiorem Stanisława Leszczyńskiego, który zdołał sobie zyskać osobiste poparcie K-a, wzmocnione pressyą armii szwedzkiej. Panowanie Stanisława obejmowało tylko połowę kraju zaledwie, gdyż w województwach południowych usadowił się August II. Gdy przeciw niemu wyprawił się K. i zajął Lwów (6 września), udało się Augustowi prawie równocześnie opauować Warszawę (25 sierpnia), skąd Stanisław musiał się ratować śpieszną ucieczką. Ale już 29 października znów się Warszawa znalazła w mocy szwedzkiej; w przeciągu zaś roku następnego cała Polska podzieliła jej losy.

D. 4 października r. 1705 odbył król Stanisław uroczystą koronacyę a 18 listopada stanęło między Szwecyą a Polską przymierze przeciwko Piotrowi W., który, umocniwszy się na tyłach armii szwedzkiej, założył pośród upartych walk na ziemi nieprzyjacielskiej nową stolicę swego państwa, Petersburg (1703), poczem w r. 1705 wkroczył na Litwę, niosąc pomoc Augustowi II. Na wieść o zbliżaniu się K-a (początek r. 1706) wycofał się jednak Piotr co rychlej z granic Polski, nie śmiejąc jeszcze zmierzyć się z tak groźnym przeciwnikiem. K. po chwilowem wahaniu, dowiedziawszy się o zwycięstwie Renskiöl-da pod Fraustadt (16 lutego) uad wojskami sa-skiemi, zwrócił się (17 czerwca) z Wołynia ku zachodowi i 2 września przekroczył granice Szlą-ska, nie zważając na protesty sejmujących w Ra-tysbonie stanów Rzeszy. Niebawem wkroczył do Saksonii i rozłożył się obozem pod miastem Alt-Raustadt (wpobliżu Lipska), gospodarując

w zdobytym świeżo kraju z równą bezwzględnością jak w Polsce. Zagrożony w swych najżywotniejszych interesach, August II zgodził się wobec tego na warunki pokoju, podyktowane mu przez K-a. Zrzekał się tedy po wieczne czasy korony polskiej i przymierza z Piotrem, uznawał Leszczyńskiego królem i zobowiązał się wydać w ręce K-a Reinholda Patkula, Inflantczyka, który bawił w Dreźnie, jako ambasador Piotra W. (Pokój altranstadzki z 24 września r. 1706). Wtargnięcie K-a do Saksonii, gdzie rok jeszcze przebywał, wywołało nadzwyczajny niepokój w całej zachodniej Europie, zajętej ciężką wojną o sukcessyę hiszpańską. Chwilowo nawet zanosiło się na nową komplikacyę polityczną, na połączenie się wojny sukcessyjnej hiszpańskiej

W)'i,

Fig. 169. Karol XII, król szwedzki.

Według obrazu malarza szwedzkiego Dawida Kraf-ta z r. 1717, rytowany przez Piotra Tanje.

z wielką wojną północną. Obóz K-a stał się przez pewien czas centrum, w którem ważyły się losy zaniepokojonej Europy. Zarówno Ludwik XIV przez Villarsa, jak koalicya przez Marl-borougha, czynili wysiłki celem pozyskania K-a na swą stronę. On jednak, nie sprzyjając ani jednym ani drugim, zadowolił się wyjednaniem od cesarza Leopolda I ulg dla protestantów szią-skich za cenę swej neutralności, gotując się z całą usilnością do stanowczej rozprawy z potęgą Piotra W. Jakoż 1 września r. 1 707 opuścił Saksonię i pociągnął na wschód. Z powracającym K-em i teraz jeszcze nie śmiał Piotr zmierzyć się, więc szybko cofał się w głąb swego kraju, co skłoniło K-a do podjęcia tern energiczniejszego pościgu, aby dotrzeć do Moskwy

i tam zdruzgotać nieprzyjaciela. Ale gdy ruszył w tym kierunku najprostszą drogą, doznawać począł coraz dotkliwszego niedostatku i strat w ludziach i materyale wojennym. Piotr bowiem, idąc przodem, pustoszył za sobą całą okolicę, a wieszając się po bokach armii szwedzkiej, nie pozwalał jej zaopatrywać się w żywność w dalszych stronach. Dotarłszy do Dniepru z bardzo wyniszczonem wojskiem, uznał K. za rzecz konieczną obrócić się na Ukrainę, aby w nietkniętych jeszcze wojną ziemiach rozlokować swe wojsko na wypoczynek i leże zimowe. Liczył też na pomoc ze strony hetmana kozackiego, Mazepy, który, uprzykrzywszy sobie panowanie ro8syjskie, połączył się z K-em, przyrzekłszy mu, że za zjawieniem się wojsk szwedzkich powstanie cała Kozaczyzna. Doznał jednak K. w tym względzie przykrego zawodu, gdyż zamiast przyobiecanej armii przywiódł mu hetman zaledwie sześciotysięczny oddział Kozaków. Mimo to nie chciał K. zawrócić do Polski. Wśród niezwykle ciężkiej zimy cierpiały wojska jego straszną nędzę i topniały coraz bardziej. Nie zważając na tak opłakany stan swojej armii, przystąpił z nastaniem wiosny r. 1709 do dalszych działań wojennych i obiegł w maju z nie-dostateczuemi siłami twierdzę Połtawę (nad Worskłą). Tu przyszło 8 lipca do bitwy z na-deszłemi z odsieczą wojskami rossyjskiemi; armią szwedzką dowodził w zastępstwie rannego K-a gen. Renskiöid. Po zażartej obronie skończyła się bitwa zupełnym pogromem Szwedów. Jedenaście tysięcy padło trupem lub dostało się do niewoli, między innymi co najsławniejsi wodzowie szwedzcy: Renskiöid, Slippenbach, Poper, ks. wirtemberski; K. z garścią niedobitków szukał ocalenia w śpiesznej ucieczce na terryto-ryum tureckie, gdzie, przeprawiszy się przez Boh, znalazł bezpieczne schronienie w Benderze.— W bitwie tej w szeregach szwedzkich dzielnie walczył Stanisław Poniatowski, ojciec króla Stanisława Augusta, i on-to przyczynił się głównie do ocalenia życia Karolowi XII, z którym po przegranej udał się do Turcyi i, oddany mu duszą i ciałem, ważną odegry-wał rolę w obozie jego w Benderze. — Doniosłość bitwy pod Połtawą jest ogromna; stanowi ona punkt zwrotny w kolejach wielkiej wojny Północnej: jest grobem potęgi szwedzkiej a kolebką wielkości rossyjskiej. Z przegraną połtawską odżyła natychmiast dawna koa-licya antyszwedzka. Fryderyk IV duński najechał posiadłości ks. holsztyńskiego; August, łamiąc pokój altrausztadzki, powrócił do Polski i wygnał Leszczyńskiego; Piotr dokonał bez przeszkód podboju reszty posiadłości szwedzkich i usadowił się silnie nad morzem Baltyckiem. K. tymczasem, bawiąc wciąż w Benderze, czynił stamtąd zabiegi około pozyskania Turcyi na wojnę z Rossyą i zdołał wreszcie z pomocą Francyi skłonić sułtana do wypowiedzenia jej

wojny, 21 listopada r. 1711. Uprzedzając nieprzyjaciela, najechał pierwszy Piotr ziemie tureckie, lecz znalazł się niebawem w najwyższem niebezpieczeństwie w obozie nad Prutem, gdzie otoczyły go przeważające siły tureckie. Jedynie dzięki przedajności dowodzącego paszy zdołał Piotr uniknąć zguby i uzyskał pokój (zw. nad Prutem 23 lipca r. 1712), zobowiązując się między innemi do nieprzeszkadzania w niczem powrotowi K-a do Szwecyi. Niezrażony tern niepowodzeniem, usiłował jeszcze K. dwukrotnie skłonić Turcyę do wojny z Rossyą, lecz grożącemu wybuchowi zapobiegała skutecznie każdorazowa interwencya Anglii i Hollandyi. Wreszcie zażądała Porta od K-a, by opuścił ziemie tureckie. K. zgodził się na to pod warunkiem, że Turcya dostarczy mu 100 000 żołnierzy; zamiast tego otrzymał 600 000 talarów, lecz mimo to o wyjeździe nie myślał. Gdy kilkakrotne przedstawienia nie pomogły, wydał sułtan rozkaz przyprowadzenia go do Adryanopola. 30 000 Turków otoczyło obóz królewski, odcinając mu wszelki dowóz żywności, a 11 lutego r. 1713 wzięli go szturmem, poczem i K. dostał się do niewoli po uporczywej i krwawej obronie. Internowano go wtedy w Demotyce (wpobliżu Adryanopolu), gdzie przebywał jeszcze przez jedenaście miesięcy, nie opuszczając swego pokoju, niewiadomo, czy skutkiem rzeczywistej, czy udanej choroby. Przekonawszy się w końcu, że nic u Porty wskórać nie potrafi, opuścił nagle Turcyę 1 listopada r. 1714 i incognito, w towarzystwie jednego tylko oficera, i podążył do Szwecyi D. 27 listopada stanął w oblężonym przez koalicyę Stralsundzie. Położenie Szwecyi było wówczas rozpaczliwe. Do dawnej koalicyi przystąpili po ukończenin sukcessyjnej wojny hiszpańskiej król pruski Fryderyk Wilhelm I i elektor hanowerski, Jerzy, od niedawna król angielski. Zajął on wraz Danią Bremę i Werden, Piotr zdobywał Finlandyę, na Pomorzu i w Szczecinie usadowił się Fryderyk Wilhelm I. Odżyły na chwilę nadzieje szwedzkie z przybyciem K-a, który przez rok jeszcze bronił się w Stralsundzie, lecz musiał go w końcu opuścić w przededniu poddania się twierdzy (20 grudnia 1715). Powróciwszy do Szwecyi, poczynił K. przygotowania do obrony brzegów królestwa przed in-wazyą flot nieprzyjacielskich, a równocześnie na czele szczupłej armii najechał w marcu r. 1716 Norwegię, którą opanował już był w znacznej części, lecz brak żywności zmusił go do odwrotu. W tym samym mniej - więcej czasie baron Goertz, dawny urzędnik holsztyński, objąwszy teraz ster polityki szwedzkiej, dał początek nowemu jej systemowi: zbliżeniu się do Rossyi. Według jego projektów miał K. za cenę pro-wincyj szwedzkich nad Bałtykiem zawrzeć pokój z carem i zyskać jego pomoc przeciw reszcie nieprzyjaciół. W porozumieniu z Piotrem przywróciłby Stanisława na tron polski, odbił

Danii Holsztyn i zabrał jej Norwegię, poczem miał wysłać do Szkocyi niedużą armię szwedzką dla poparcia pretendenta Stuarta, któremu Hiszpania miała udzielić głównej pomocy. Ponieważ dotychczasowi sprzymierzeńcy Piotra patrzyli z zawiścią i obawą na jego szybko rosnącą potęgę i przeważny wpływ w Niemczech północnych, zdołał Goertz z łatwością nawiązać z carem układy, które doprowadziły do zjazdu na jednej z wysp Allandzkich (lipiec r. 1718). Nie czekając ostatecznego wyniku negocyacyj, najechał K. ponownie Norwegię, zajął kilka pro-wincyj i wczesną zimą r. 1818 obiegł silną twierdzę Fridrihshall, uważaną za klucz do Norwegii. W stwardniałej skutkiem silnych mrozów ziemi postępowały roboty oblężnicze ciężko. K. przyświecał wszystkim energią i wytrzymałością, doglądając pilnie robót, a nocą sypiając pod gołem niebem na mrozie, który dziesiątkował jego armię. Dnia 18-go grudnia odbywał przegląd dokonanych już robót i, przykląkłszy na parapecie, śledził ich postępy, gdy nagle odruch kuli armatniej z nieprzyjacielskiej twierdzy ugodził go śmiertelnie w prawą skroń i pozbawił życia w kwiecie wieku, bo K. liczył zaledwie lat 38. Śmierć jego przypisywano przez długi czas skrytobójczemu zamachowi ze strony szwedzkiej, co potwierdziła przeprowadzona w r. 1746 sekcya jego zwłok, stwierdzając, iż „kula pistoletowa ugodziła go w tylną część czaszki”. Dopiero zarządzone w r. 1859 powtórne oględziny jego czaszki przez fachowe kollegium medyczne, stwierdziło zupełną bezzasadność orzeczenia poprzednich ekspertów. Charakter K-a był dziwną mieszaniną najsprzeczniejszych pierwiastków. Każdą niemal z jego zalet obniżała nadzwyczajna przesada do poziomu narowistej wady. Jego odwaga przeistaczała się w szał zaślepienia, energia—w koźli, niczem nieuzasadniony, upór. Chwaląc jego umiarkowanie w życiu i skromność w ubiorze, nie mamy bynajmniej pewności, czy nie była to próżność i zarozumiałość w swym rodzaju, próżność płytkiego pozera, który z większą dumą nosił przysłowiową bluzę płócienną z miedzianemi guzami, aniżeli zbytkowne szaty swego stanu. Zwycięstwa jego i podboje wprawiają nas w podziw, jeśli zważymy jak młodym był, gdy odnosił największe swe tryumfy. Liczył lat 18 zaledwie, gdy wymusił na Danii pokój w Travensdal i pobił Piotra pod Narwą, a miał lat 21 niespełna, kiedy zwycięstwo pod Kliszowem uczyniło go panem Polski. Ówczesne prowadzenie wojny nie odznaczało się tą szybkością ruchów, co dzisiejsze; K. był pod tym względem jedynym wyjątkiem, więc choćby nie mógł iść może o lepsze z Napoleonem I, to śmiało można go przynajmniej zaliczyć do najświetniejszych jego poprzedników. Ale też K. nie był niczem więcej, jak tylko żołnierzem. Jako polityk i mąż stanu nie dorównywa żadnemu ze współczesnych, stąd je-

Z. T-ski.

XIII królem tytularnym.

dynym rezultatem jego panowania było podkopanie i wycieńczenie sił Szwecyi. Gdy się ukazał na widowni dziejowej, była jeszcze Szwecya pierwszą potęgą militarną w Europie, gdy ustępował — spadła do liczby państw drugorzędnych i już nie podniosła się nigdy.—Bibliogr.: Voltaire „Histoire de Charles XII” (autor z wielką starannością zebrał dokumenta i świadectwa naocznych świadków, pominął tylko historyę wewnętrzną Szwecyi w tym czasie, co uzupełnia w przedmowie swej wydawca Waddington—Paryż 1891); St. Poniatowski (ojciec króla) bezimiennie „Remarques d’un seigneur polonais sur l’histoire de Ch. XII de Voltaire” (Haga 1741); ks. Fryderyk Oskar „Carl XII als Koenig, Krieger und Mensch” (Berlin 1875, tłóm. ze szwedzkiego); Ch. v. Sarauw „Die Feldzuge K. XII” (Lipsk 1881); Carlson „Geschichte Schwedens” (tłóm. ze szwedzk., Gotha 1887); Chr. Scheffer „Louis XV et Charles XII” («Ann. de l’Ecole des sciences politiques» kwiecień 1890, paźdz. 1893); Nisbet Bain „Charles XII and the Collapse of the Swedish Empire” (Londyn i N.-York 1895).

Karol XIII, król szwedzki (* 7 października r. 1748 —f b lutego 1818), drugi z kolei syn króla Adolfa Fryderyka i Ludwiki Ulryki, siostry króla pruskiego, Fryderyka W., został po wstąpieniu na tron brata swojego, Gustawa III, mianowany księciem Sudermanii (1772); podczas wojny z Rossyą 1788—90 dowodził flotą szwedzką i pobił Rossyan w zatoce Fińskiej, poczem otrzymał urząd generał-gubernatora Finlandyi. Po zamordowaniu Gustawa III (1792) stanął na czele regencyi, a po dojściu do pełnoletności swego bratanka, króla Gustawa IV Adolfa, usunął się do życia prywatnego, skąd został powołany na zawiadowcę państwa, gdy rewolucya r. 1809 obaliła tron Gustawa IV. Obwołany d. 20 czerwca tego roku królem, zawarł we Frede-rikshammie pokój z Rossyą (d. 17 września), na mocy którego odstąpić jej musiał Finlandyę, oraz okupił pokój z Napoleonem (6 stycznia r. 1810) przystąpieniem do blokady kontynentalnej. Ponieważ z małżeństwa swojego z księżniczką holsztyńsko-gottorpską nie miał dzieci, adoptował księcia holsztyńsko-sonderbursko-au-gustenburskiego, Karola Augusta (ob.), a po jego śmierci marszałka francuskiego, Bernadotte’a, wybranego przez stany szwedzkie w sierpniu r. 1810 na następcę tronu. Bernadotte, po przybyciu do Szwecyi, objął faktycznie rządy kraju (ob. niżej Karol XIV), pozostawiając K-a

Hml.

Karol XIV Jan (pierwotnie Jan Chrzciciel Juliusz Bernadotte), król Szwecyi i Norwegii (* 26 stycznia 1763 w południowej Francyi — f 8 marca 1844 w Sztokholmie), pochodził z mieszczańskiej rodziny francuskiej i był synem adwokata w Pau. W r. 1780 wstąpił, jako ochotnik, do wojska francuskiego i w czasie wybuchu Wielkiej Rewolucyi był

Knc. Paw, Iliutr. Zen. 271. T, XXXIV,

feldfeblem („sergeant-major”); wszakże, walcząc z odnaczeniem w armii rewolucyjnej, zdobył już w r. 1794 szlify generała brygady. Bił się pod Jourdanem pod Fleurus (1794) i przy przeprawie przez Ren (1795); r. 1796 odbył kampanię niemiecką, gdzie pobił parokrotnie generała au-stryackiego, Kraya, poniósł wszakże porażkę od arcyksięcia Karola pod Teining (d. 22 sierpnia). Posłany r. 1797 z posiłkami do armii włoskiej, zdobył Gradyskę i pozyskał—wprawdzie nie na długo — zaufanie Bonapartego, który w liście swym do Dyrektoryatu nie szczędził mu gorących pochwał. Po pokoju w Campo Formio u-dał się, jako poseł rzeczy pospolitej, do Wiednia, lecz, gdy w dniu francuskiego święta narodowego (13 kwietnia 1798) kazał zatknąć na pałacu poselstwa chorągiew trójkolorową, spowodowane tem rozruchy uliczne zmusiły go do opuszczenia stolicy naddunajskiej. Kiedy w r. 1799 Dyrektoryat mianował go ministrem wojny, ku niemu zwracały się oczy wielu jego ziomków, którzy w dyktaturze widzieli zbawienie Francyi. Atoli Bonaparte uprzedził go zamachem 18 brumaire’a. Pierwszy konsul traktował z wyróżnieniem Bernadotte’a, zwłaszcza, że ten, przez ożenienie się w r. 1798 z Eugenią Clary, córką kupca marsylskiego, został szwagrem Józefa Bonapartego, mimo to obaj rywale spoglądali odtąd na siebie z podejrzliwością i zawiścią. Otrzymawszy w r. 1800 dowództwo nad armią zachodnią, Bernadotte łagodnem i roz-tropnem postępowaniem z ludnością stłumił prawie w zarodku nowe powstanie szuanów w Wan-dei. R. 1804 stał na czele korpusu okupacyjnego w Hannowerze i w maju tegoż roku otrzymał tytuł marszałka Francyi, a wkrótce potem wielki krzyż Legii honorowej. Po rozpoczęciu wojny z trzecią koalicyą poprowadził swój korpus przez księstwo Ansbach do Niemiec południowych, zdążył wczas połączyć się z Napoleonem w Morawii i wziął chlubny udział w bitwie pod Austerlitz, za co podniesiony został przez Napoleona (5 czerwca 1806) do godności księcia Pontecorvo, dawniejszej posiadłości papieskiej w królestwie Neapolitańskiem. W wojnie z Prusami roku 1806, dowodząc pierwszym korpusem armii, odciął generała Tauenzien od głównej armii pruskiej, wyparł go ze Schleiz, posunął się ku Dornburgowi i stamtąd wyruszył na spotkanie cesarza. Po bitwie pod Jeną ścigał Prusaków aż do Halli i pobił tam 17 października rezerwę pruską pod księciem Eugeniuszem Wirtemberskim. Następnie ścigał Bliichera do Lubeki i zmusił go do kapitulacyi (7 listopada). Po zawarciu pokoju dowodził armią, pozostałą w Niemczech północnych i na tem stanowisku potrafił zaskarbić sobie względy ludności. Ludzkie obchodzenie się z jeńcami szwedzkimi podczas zajęcia przez wojska francuskie Pomorza szwedzkiego zjednało mu wiele sym-patyi w Szwecyi. R. 1809 objął dowództwo nad

120

armią saską, z którą zdobył Wagram i przez dwie godziny utrzymywał się w płonącej wiosce.

w Kilonii, który zapewnił Szwecyi posiadanie Norwegii. Do Francyi K. Jan przybył dopiero po wkroczeniu armi sprzymierzonej do Paryża. Liczył, że przy pomooy mocarstw sprzymierzonych zajmie opróżniony przez abdykacyę Napoleona tron francuski, wszelako powrót Bourbo-nów rozwiał te nadzieje. Odwołany na półwysep Skandynawski wskutek powstania Norwegian, niechcących poddać się pod panowanie Szwedów, rozpoczął z nimi po krótkiej walce orężnej układy, zgodził się przyjąć uchwaloną przez sejm norweski konstytucyę, opartą na wszechwładzy ludu, i 4 listopada r. 1814 został uznany przez „Storthing” następcą tronu norweskiego. Po śmierci Karola XIII został królem (5 lut. 1818), którym był w rzeczywistości jeszcze za panowania swego poprzednika, i koronował się w Sztokholmie i Trondhjem. Jego polityka zewnętrzna była pokojowa; starał się zwłaszcza o utrzymanie dobrych stosunków z Ros-syą. W zarządzie wewnętrznym był konserwatystą, niechętnym wszelkim zmianom i reformom, co doprowadziło do ostrych starć z oppozycyą liberalną. Dbały wielce o swe prerogatywy królewskie, miewał również częste zatargi z demokratyczną Norwegią o listę cywilną, o zniesienie szlachty, zadekretowane przez Storthing, o prawo królewskiego veto itp. Szwecya mimo to zawdzięcza mu niejedno pożyteczne zarządzenie. Uporządkował finanse, troszczył się o podniesienie rolnictwa i żeglugi przez budowę dróg i kanałów, powołał do życia sporo zakładów naukowych, armię i flotę postawił na należytej stopie. Popularnością jednak się nie cieszył; obce pochodzenie i nieznajomość języka krajowego były niemałą mu przeszkodą do pozyskania sympatyi ludności. Jego małżonka, z którą miał jednego syna, późniejszego króla Oskara I, dopiero w r. 1829 przeniosła się na stały pobyt do Szwecyi; przedtem mieszkała w Paryżu pod nazwiskiem hrabiny Gocyi (Gothland). — Por.: Geijer „Karl XIV Johan, König von Schweden” (po niemiecku i szwedzku, Sztokholm 1844); Sarrans „Histoire de Bernadotte, Charles XIV Jean” (Paryż 1845, 2 t.); „Correspondance de Bernadotte avec Napoléon de 1810 a 1814” (tamże 1819); „Recueil des lettres, proclamations et discours du roi Charles” (Sztokholm 1825); Blomberg „Marskalk Bernadotte” (tamże 1888); Wrangel „Frań Jean Bernadottes ungdom” (t-że

Wydanie po tej bitwie we własnem imieniu rozkazu dziennego, w którym wojsko saskie nazwał „kolumną granitową”, ściągnęło na Bernadotte’a niełaskę cesarza, wskutek czego wziął dymissyę i wrócił do Paryża. Stamtąd, na wiadomość o wylądowaniu Anglików w Waloheren, pośpieszył, z polecenia rady ministrów, do Antwerpii i zmusił nieprzyjaciela do opuszczenia brzegów Hollandyi. Napoleon, obawiając się jego rosnącej popularnośoi we Francyi, kazał mu następnie zamieszkać w swojem księstwie, na co jednak Bernadotte nie przystał, zgodził się natomiast objąć urząd generał-gubernatora Rzymu.

Już gotował się do odjazdu, kiedy we wrześniu r. 1810 posłowie szwedzcy przywieźli mu wiadomość o mianowaniu go następcą tronu królestwa Szwedzkiego. Wybór ten, z powodu bez-dzietnośoi króla Karola XIII, padł na Bernadotte’a za sprawą wpływowego w Szwecyi stronnictwa francuskiego, które spodziewało Bię tym krokiem zapewnić przyjaźń Napoleona i przy jego pomocy odzyskać Finlandyę. Napoleon jednak przyjął ten fakt dość obojętnie i przy pożegnaniu się z odjeżdżającym do nowej ojczyzny marszałkiem, poprzestał na kilku konwenansowych frazesach. Dnia 19 października r. 1810 Bernadotte przeszedł w Helsingör na łono kościoła luteraóskiego, złożywszy jednocześnie tytuł księcia Pontecorvo, a nazajutrz wylądował w Helsingborg. Adoptowany 5 listopada przez Karola XIII, przybrał imiona Karol Jan, złożył przysięgę, jako następoa tronu, i przyjął hołd stanów. Odtąd kierował polityką szwedzką, unikając z początku zatargu z potężnym władzcą Francyi. Zgodził się nawet, acz pozornie, na przystąpienie do blokady kontynentalnej. Jednocześnie szukał zbliżenia się z cesarzem Rossyi i, kiedy Napoleon, rozgniewany, że Szwecya oparła się ustanowieniu u siebie francuskich urzędników celnych, zajął w styczniu r. 1812 Pomorze szwedzkie, — K. Jan zawarł w Petersburgu tajne przymierze z Rossyą (5 kwietnia 1812), wzmocnione osobistem spotkaniem się cesarza Aleksandra I i świeżego królewicza w Abo. Z Anglią zawarła Szwecya d.

Hml.

Karol XV Ludwik Eugeniusz (* maja r. 1826 —t 18 września r. 1872), syn króla Oskara I i Józefiny, księżniczki leuchtenberskiej, a wnuk poprzedzającego, wstąpił na tron po śmierci ojca (5 lipca r. 1859), w którego imieniu sprawował rządy przez dwa lata jego choroby. Ścisłem przestrzeganiem konstytucyi, jako też swym otwartym, pełnym prostoty charakterem zjednał sobie wielką popularność w kra-

18 lipca r. 1812 pokój w Oerebro i otworzyła swoje porty dla okrętów handlowyoh wszystkich krajów. Gdy i Prusy traktatem sztokholmskim 23 kwietnia r. 1813 przystąpiły do szwedzko- 1889). rossyjsko-angielskiej konwencyi i zobowiązały się oddać pod rozkazy K-a Jana korpus wojska, wtedy następca tronu stanął z armią szwedzką na ziemi Niemieckiej (w lecie 1813) i w Tra-chenbergu na Szląsku rozpoczął swój plan kampanii, który został przyjęty przez sprzymierzonych. Objął dowództwo armii północnej, której zadaniem była obrona Berlina, i po bitwie pod Lipskiem zdobył Lubekę, wkroczył do Holsztynu i 14 stycznia r. 1814 podyktował Danii pokój ju. Gorliwy zwolennik idei zjednoczenia naro-

Hml.

dów skandynawskich, okazywał Danii w r. 1864 pomoc dyplomatyczną, protestował przeciw oku-pacyi Szlezwigu, a nawet rozpoczął zbrojenie się na morzu i lądzie. Niepoparty wszakże przez opinię publiczną w Szwecyi i Norwegii i widząc obojętną wobec sprawy duńskiej postawę innych mocarstw, musiał dać za wygraną wojnie. Najważniejszym wypadkiem jego panowania było przekształcenie sejmu szwedzkiego (r. 1865). Zamiast starego sejmu stanowego o posiedzeniach krótkotrwałych i nieregularnych, Szwecya posiadła parlament typu współczesnego— o dwóch izbach (pierwszej i drugiej) z corocznemi, czteromiesięcznemi, sessyami. Była to w znacznej mierze osobista zasługa K-a XV, albowiem inioyatywa tej reformy wyszła z łona rządu. Król zamierzał nadto zreorganizować przestarzały szwedzki system wojskowy, oparty na zasadzie t. zw. indelty, i agitował w tym oelu za pomocą własnych artykułów dziennikarskich i broszur, które podznaczał cyfrą C., atoli plany jego rozbiły się o opór partyi chłopskiej. Obdarzony talentem poetyckim K. XV ogłosił, jeszcze jako następca tronu, kilka poematów: „Fosterbröderna” (Sztokholm 1748); „Heidi, Gylfes dotter” (1852); „En Vikingasaga” (1855); „Dikter” (1858). Zbiór poezyj jego ukazał się w przekładzie niemieckim Winterfelda („Gesammelte Gedichte” Berlin 1866). Posiadał również wybitne zdolności malarskie. Był ożeniony od r. 1820 z księżniczką hollenderską, Ludwiką. Ponieważ nie zostawił syna, tron po nim odziedziczył brat, panujący obecnie król Oskar II. Jedyna córka K-a wyszła w r. 1869 za mąż za następcę tronu duńskiego, Fryderyka. — Por.: Morin „König, Dichter und Maler” (Lipsk 1895); Hebbe Junius K. XV i wypadki polityczne 1814—1876 (po szwedzku, Sztokholm 1876 — 77, 2 t.); Cecylia Holmberg „Carl XV som enskild mon, konung och konstnär” (tamże 1890—91).

Karol Robert (* 1288), król węgierski 1301 [1308] — 1342, syn Karola I Młota, pochodził z rodziny Andegaweńskiej (Anjou), bocznej linii dynastyi francuskiej. Andegaweńczycy, posiadając królestwo Neapolu, pozostawali w blizkich stosunkach z kuryą papieską. Pierwszy z pre-tensyami do korony węgierskiej wystąpił z tej rodziny Karol Młot na tej podstawie, że był synem Maryi, siostry ostatniego potomka z linii prostej Arpadów, Władysława IV (zamord. w r. 1290). Przy koronie węgierskiej jednak utrzymał się wówczas Andrzej II Wenecyanin, ostatni męski potomek Arpadów z linii bocznej. Dopiero po jego bezpotomnej śmierci (14 stycznia 1301) otrzymał koronę węgierską K. R. jako rezultat długiej wojny domowej (1302 — 1308). Wówczas Węgrzy dzielili się na dwie partye:

1)    zwolenników elekcyjności tronu po zupełnem wygaśnięciu dynastyi Arpadów w linii męskiej,

2)    uznających posiłkowe prawo dziedziczenia tronu przez kobiety, z uwzględnieniem bliższego pokrewieństwa. Zwolennicy zasady elekcyi powołali na tron węgierski króla czeskiego, Wacława II, który przyjął koronę dla syna swego, 12-letniego Wacława, i wysłał go na Węgry, gdzie koronował go arcybiskup Calocsy (27 lip-ca 1301). Młody król przybrał imię Władysława V i wynagrodził hojnie swych stronników. Drugim elektem tej partyi był Otton, ks. bawarski, z rodu Wittelsbachów, na którego korzyść zrzekł się korony węgierskiej Władysław V (Wacław), po śmierci swego ojca, Wacława II (r. 1305). Tak Wacław jak i Otton pochodzili po kądzieli z rodziny Arpadów, lecz byli spokrewnieni z Władysławem IV w dalszym stopniu, niż K. R., ich kontrkandydat, wnuk Maryi, popierany przez zwolenników dziedziczności tronu węgierskiego w linii żeńskiej i przez papieża Bonifacego VIII (ob.), który, uważając Węgry za własność papieską wskutek darowizny św. Stefana, ogłosił, że Węgry nie są królestwem elekcyjnem, lecz państwem daiedziczuem, i że Marya (z swojemi potomkami) jest po śmierci brata najbliższą spadkobierczynią swego ojca, Stefana V. Na tej zasadzie koronował się K. R. po raz pierwszy na króla węgierskiego już ok. r. 1300. Wojna domowa na Węgrzeoh toczy się między stronnikami obu kandydatów od r. 1302, kiedy K. R. przybył zbrojnie aż pod Budę, rezydenoyę Wacława, lecz musiał się cofnąć. Natomiast znaczny wpływ na jego korzyść wywarła bulla papieska (31 maja 1303) „spectator omnium”, skierowana przeciw Wacławowi. Niebawem ta wewnętrzna walka na Węgrzech zmieniła swój charakter, przekształcając się w walkę między Przemyślidami a Habsburgami. Nabycie bowiem przez Wacławów korony polskiej, a o-becnie węgierskiej, skłoniło króla rzymskiego, Albrechta I, obawiającego się potęgi Przemyśli-dów, otaczającej półkolem posiadłości Habsburgów, że oświadczył się za przeciwnikami Wacława (na Węgrzech za K-em R-em, w Polsce za Łokietkiem) i zorganizował koalicyę przeciw Wacławom. Po stronie K-a R-a stali: papież, król rz. Albrecht I, nadto kilku książąt i biskupów niemieckich, a na terenie polskim współdziałał w akcyi przeoiw Wacławowi Łokietek. Wacław zyskał naturalnego sprzymierzeńca, króla francuskiego, Filipa IV (ob.), zostającego wówczas w walce z papiestwem, a nadto margrabiów francuskich, którym odstąpił za cenę 50000 grzywien srebra Miśnię. Do starcia między obu stronami przyszło w roku 1304. W czerwcu tego roku wyprawił się Wacław II ze znacznem wojskiem do Węgier, by umocnić tam swego syna na tronie. Wiadomość o ogłoszeniu na Wacława II banicyi przez Albrechta i wyprawa Rudolfa Habsb. do Moraw, skłoniły wkrótce obu Przemyślidów do opuszczenia Węgier, przyczem zabrali oni z sobą insygnia królewskie: koronę, miecz i płaszcz św. Stefana.

Główna walka, jaka toczyła się w jesieni roku 1304 między Albrechtem i sprzymierzeńcem Wacławem na terrytoryum czeskiem, nie sprowadziła ważniejszego starcia i zima przerwała akcyę wojenną. Gdy zaś 21 czerwca r. 1306 umarł Wacław II, stosunki zmieniły się zupełnie. Następca jego, 16-letni Wacław III, zmienił politykę ojca i zawarł pokój z Albrechtem, który uregulował stosunki niemieckie. O Węgrzech nie było mowy, chociaż Wacław nie miał zamiaru walczyć o utrzymanie tam swego panowania. Dlatego zrzekł się swych praw na rzecz Ottona, ks. Dolnej Bawaryi, którego u-znało stronnictwo elekcyjności królem. Koro-nacya jego odbyła się w r. 1306. Gdy jednak z początkiem r. 1307 udał się Otton do Siedmiogrodu, by przez zaślubienie córki tamecznego wojewody, Władysława Apora, zyskać silniejsze stanowisko, został przez niego uwięziony i po długiem więzieniu wydany w ręce księcia Czerwonej Rusi, który go uwolnił na wiosnę r. 1308. Śmierć Wacława II i uwięzienie Ottona dopomogły ogromnie K-owi R-owi do zwycięstwa. Już w październiku r. 1307 został on u-znany na zebraniu panów świeckich i duchownych koło Pesztu królem, nawet przez dawnych stronników Wacława, chociaż jeszcze byli taoy, którzy się zdała trzymali. Tych jednakże zręcznie zdołał skłonić do uznania K-a R-a legat papieski, kard. Gentilis, na sejmie w następnym r. 1308, poozem odbyła się koronacya (15 czerwca 1309) nową koroną, poświęconą przez legata, ponieważ insygnia państwowe znajdowały się dotąd w Siedmiogrodzie. Ostatni (4) raz koronował się K. R. w roku 1310, gdy wojewoda siedmiogrodzki uznał go królem i zwrócił insygnia. Ta koronacya była zewnętrznym wyrazem powszechnego uznania K-a R-a królem węgierskim i zwycięstwa zasady dziedziczności monarchii Węgierskiej w linii żeńskiej. Jednakże panowanie K-a R-a było wówczas jeszcze słabe, a to wskutek potęgi magnatów, z których kilku zdobyło sobie za słabych rządów ostatnich Arpa-dów i w czasie walki o koronę węgierską, na znacznych terrytoryach prawie udzielne stanowisko. Takim był na południu dom Sńbićów, który rozciągnął swą władzę na część Dalmacyi, Kroacyi i Bośnii. W północnych Węgrzech podobne stanowisko zajmował Mateusz Csaky, a na wschodzie i od niego w 3 komitatach (Spiskim etc.), nad dopływami górnej Eisy, palatyn Ama-dey. Wszyscy oni zasłużyli się K-owi przy zdobyciu korony. Obok nich i inni magnaci posiadali bardzo rozległą władzę. Najbliższy dziesiątek lat zajmuje walka K-a R-a z tymi magnatami. Zwycięstwo, w tyoh walkach odniesione, jak również blask i wspaniałość dworu królewskiego, przyczyniły się ogromnie do podniesienia uroku i władzy króla. Nie znaczy to, by i po r. 1321 nie przychodziło do buntów wewnętrznych, lecz te są już bez większego znaczenia. Ostatnim objawem buty magnatów był napad na rodzinę królewską (17 kwietnia 1330) przez Felicyana Zacha, byłego palatyna tren-czyńskiego. Rzucił on się uzbrojony na rodzinę królewską podczas uczty w Wyszehradzie, odciął królowej Elżbiecie 4 palce, zranił lekko króla i innych uczestników stołu, został jednak rozsiekany na miejscu, a całą rodzinę spotkały za to barbarzyńskie kary śmierci. Przyczyną tego napadu miało być uwiedzenie Klary, „córki Felicyana przez Kazimierza” (późniejszego króla polskiego), brata królowej Elżbiety, z jej wiedzą i współdziałaniem. W tym czasie władza K-a R-a była już umocnioną. Dbały o znaczenie i wpływy nazewnątrz, unikał K. R. wojen, a natomiast urządzał pilnie stosunki wewnętrzne, opierając się na wzorach zachodnich, i szerzył na Węgrzech cywilizacyę francusko-włoską. Pod tym względem był on mistrzem dla swego szwagra, Kazimierza Wielkiego. Celem stworzenia silnej władzy monarszej, unikał rozmyślnie zwoływania sejmów a opierał się na radzie królewskiej, w której skład wchodzili obecnie, obok najwyższych dostojników państwowych, także i panowie banderyalni. K. R. bowiem na Węgrzech wprowadził system banderyalny, polegający na tem, że więksi właściciele gruntowi tworzyli na wojnie ze swych pocztów odrębne oddziały pod osobną chorągwią (banderium), nie wchodząo w skład oddziałów komitatowych, dowodzonych przez nadźupana. Wskutek tego wyjęci zostali z pod rozkazów nadźupana w czasie wojny, jak również i z pod sądownictwa w czasie pokoju, podporządkowani wprost panującemu. Ta reforma wojskowa wpłynęła, że jobagionowie grodzcy, tracąc swe dawniejsze zajęcie wojskowe, zaczęli się poświęcać w miastach zawodowi przemysłowemu i haudlowemu, co wpłynęło na powolną madiaryzacyę pierwotnej niemieckiej ludności miejskiej. Miasta wogóle otaczał K. R. wielką opieką. W zakresie sądownictwa zorganizował sąd tawernikalny, złożony z mistrza ta-werników, jako przewodniczącego, i kilku asse-sorów, wysłańców ważniejszych miast królewskich. Stanowił on sąd odwoławczy dla ważniejszych spraw od sądów samorządnych miejskich. Odpowiada on wyższemu sądowi prawa niemieckiego na zamku krakowskim, zorganizowanemu później przez Kazimierza W. w Polsce. W stosunkach poddańczych ludności wiejskiej przyszło również na Węgrzech za K-a R-a do chwilowego polepszenia, a to w 2 kierunkach: 1) pod względem odpowiedzialności chłopów przed sądem panów, gdy sprawy gardłowe poddanych przekazano sądom komitatowym, a od wyroków sądów pańskich dopuszczono odwołanie się do sądu królewskiego, 2) przez pohamowanie dążności szlachty do przywiązania chłopów do roli, wydaniem pierwszej ustawy o wolnem prawie wychodztwa, niezależnie od zezwolenia pana, o ile on w stosownym czasie został o tem uprzedzony. Obok wzmocnienia władzy królewskiej wewnątrz państwa przyszło za K-a R-a do jej pewnego ograniczenia w zakresie spraw kościelnych, wskutek stosunku do papiestwa. Mianowanie biskupów węgierskich przez papieży zdarzało się już w drugiej połowie XIII wieku. Od Bonifacego stawało się to coraz częstszem. Papieże mianowali teraz biskupów wprost, albo przynajmniej rezerwowali sobie prawo ich zatwierdzania; nawet przy obsadzie opaotw i probostw robili swe zastrzeżenie. W stosunkach zewnętrznych z sąsiedniemi państwami K. R. trzymał się tej polityki, że, unikająo samodzielnych przedsięwzięć wojennych, starał się na tok spraw zagranicznych wpłynąć bądź przez udzielenie czynnej pomocy, bądź też drogą interwen-cyi dyplomatycznej. Dzięki zręoznie prowadzonej polityce znaczenie K-a R-a wzrastało ogromnie; pomocy jego szukano, ze zdaniem liczono się. Początkowo w walkach niemieckich wspierał Habsburgów, później przerzucił się na stronę Jana Luksemburczyka, króla czeskiego, przeciw Habsburgom. Po utrwaleniu się na tronie i uskromieniu niektórych magnatów, K. R. stanął w walce w Niemczech o koronę między Habsburgami a Ludwikiem bawarskim po stronie Fryderyka Pięknego, księoia austr. (1314). Wprawdzie w połowie r. 1320 przerzucił się na stronę Ludwika, lecz na krótko, i już w waloe, która ponowiła się w r. 1322, wspomagał czynnie Fryderyka Pięknego (5 000 Węgrów) i Węgrzy wzięli udział w decydującej bitwie pod Mühldorf, niepomyślnej dla Fryderyka. Później stosunki między K-em R-em a Fryderykiem Au-stryackim się naprężyły, głównie z powodu obsadzenia kilku zamków węgierskich pogranicznych przez szlachtę i książąt austryackich. Następstwem tego był napad Węgrów na Austryę w lecie r. 1328 współcześnie z napadem Jana Luksemburczyka od północy. Przyjazne dawne stosunki przywrócił pokój w Brück (21 września 1328), zwracający Węgrom posiadłośoi za Lita-wą. Przy sposobności sporu Polski z Krzyżakami o Pomorze, wszedł K. R. w blizkie stosunki z Janem Luksemburczykiem, a w następnym roku, po zjeździe wyszehradzkim (1335) wśpierał nawet posiłkami króla czeskiego przeciw ks. Ottonowi Habsburskiemu, poozem przystąpił do pokoju, zawartego 9 października r. 1336 między Habsburgami a Janem Czeskim.— Stosunki między K-em R-em a Łokietkiem nawiązane w czasie pobytu Łokietka na jubileuszu w Rzymie r. 1300, stawały się z biegiem czasu coraz bliższe i ściślejsze, przeszły na synów i spadkobierców obu tych władzców i w rezultacie sprowadziły połączenie Polski z Węgrami za Ludwika węgierskiego. Powstanie ścisłego sojuszu między K-em R-em a Łokietkiem jest zupełnie zrozumiałe. Obaj oni walczyli od r. 1301 przeciw wspólnemu wrogowi, Przemyśli-dom, i od zwycięstwa jednego z nich w znacznej mierze zależało zwycięstwo drugiego. Kiedy w r. 1304 toczyła się główna walka, która zadecydowała o koronie węgierskiej, rozpoczął Łokietek akcyę w Małopolsce przy pomocy niewielkich posiłków węgierskioh (Amedey). Po utrwaleniu się na tronie pozostały ich wzajemne stosunki nadal dobre. Kiedy w r. 1311/12 wy-buohł bunt żywiołu niemieckiego w Małopolsce przeciw Łokietkowi, K. R. udzielił mu pomocy („Vita s. Kyngae" w «B. M. P. h.» III, p. 736 i 741). Raz tylko w przyjaznych stosunkach między nimi nastąpiło naprężenie w d. I lutego roku 1320, kiedy K. R. wszedł w przymierze z Ludwikiem bawarskim przeciw Fryderykowi austryackiemu. Wówczas-to wystąpił Łokietek nawet ze skargami na K-a R-a przed Stoi. Ap. Jednakże ten stan trwał niedługo i wkrótce wzmocniono jeszcze dawne węzły przyjaźni przez małżeństwo K-a R-a z córką Łokietka, Elżbietą (trzecia żona). Zawarcie tego małżeństwa (d. 6 lipca r. 1320) odbyło się już po koronacyi Łokietka i było wyrazem uznania Łokietka królem przez potężnego sąsiada. Ze ścisłego sojuszu obu tych władzców wynikło współdziałanie K-a R-a w walkach Łokietka z Krzyżakami i Janem Luksemburczykiem. Dżięki interwencyi K-a R-a (1327) musiał Jan Luksemb. cofnąć się z Polski po zajęciu już Sławkowa, miasteczka wpobliżu Krakowa. Również i w pierwszej wojnie Łokietka z Krzyżakami (1326—1333) wśpierał K. R. swego sprzymierzeńca posiłkami a w rozej-mie (1333), jaki obie strony wojujące zawarły za wdaniem się nuncyusza papieskiego, uznany został K. R. wraz z Janem Luksemburczykiem, sędzią polubownym. Po śmierci Łokietka stosunki jego następcy, Kazimierza W., z królem węgierskim stały się jeszcze ściślejsze. We wszystkich sprawach europejskich szli oni jednomyślnie. Gdy Kazimierz W. uznał w sprawie z Zakonem rozjemcami króla węgierskiego i oze-skiego, przyszło, staraniem K-a R-a, do zawarcia pokoju między Kazimierzem W. a Janem Luksemburczykiem w Trenczynie, zatwierdzonym na świetnym zjeździe tych trzech monarchów w Wyszehradzie (1335). Wówczas wydali rozjemcy wyrok w sprawie z Zakonem, niekorzystny dla Polski. Największą korzyścią K-a R-a z przyjaznych stosunków z Polską był drugi traktat wyszehradzki r. 1339, który zapewniał następstwo synowi K-a R-a, Ludwikowi, w Polsce po Kazimierzu W. w razie, gdyby nie miał męskiego potomka (córki od sukcessyi wykluczono). Ten układ był pierwszym krokiem do połączenia obu tych państw i stworzenia pierwszorzędnej potęgi andegaweńskiej. Również szczęśliwie powiodło się K-owi R-owi w Neapolu, gdzie przez małżeństwo drugiego syna swego,

6-letniego Andrzeja, z Joanną, dziedziczką tronu, zdołał pozyskać dla niego tamże widoki korony (1333). Jednakże K. R., zajęty wielkiemi planami politycznemi, mniej troszczył się o spra-

Ed. Dł.

wy drobniejsze, o zrealizowanie pretensyj swych poprzedników do krajów podległych. Ban Boś-nii zdobył Cbulm (środkową Hercegowinę) i u-wolnił się zupełnie z pod zawisłości od Węgier bez przeszkody ze strony K-a R-a. Miasta po-brzeżne Dalmacyi przepadły dla Węgier, oddając się pod opiekę Wenecyi r. 1327. Jedynie w walce ze Stefanem Uroszem II, królem serbskim (1319), zdobył K. R. banat Machowski nad Sawą. W walce z wojewodą wołoskim, Bazardem (Bassarabem), zdobył wprawdzie bauat Seweryń-ski (1330), lecz zamiaru swego zdobycia całej Wołoszczyzny nie zdołał urzeczywistnić. Poniósł tak znaczną klęskę, że już więcej nie podjął walki w tych stronach. Te drobne niepowodzenia nikną wobec korzyści, jakie Węgry odniosły z rządów K-a R-a. Rządy tego króla, wewnątrz świetne, nazewnątrz zręczne, sprawiły, że Węgry nabierały powoli znaczenia pierwszorzędnej potęgi, jaką się stały za syna jego, Ludwika, który zbierał na wielu polach plon pracy ojca.— Por.: A. Huber „Geschichte Österreichs” II (Gotha 1885); tenże „Österreichische Reichsgeschichte” (Wiedeń 1885); O. Balcer „Historya ustroju Au-stryi” (Lwów 1899); Wertheim H. Mattheus „Tren-csin während d. ungarisch. Thron-Kämpfe v. 1300 — 1312” (Program gimn. w Gracu 1890); Krones „Der Kampf des Anjou’schen Königshauses mit der Oligarchie” (Program gimn. w Gracu 1863); Wład. Abraham „Sprawa Mu-skaty” (Rozpr. król. Akad. Um., ser. II); tenże „Stosunki Łokietka z Kuryą papieską” (w Księdze pamiątk. Uniw. lwowskiego, 1900); K. J. Gorzycki „Wpływ Stoi. Apost. na rokowania pokojowe Kazimierza W. z Czechami i Zakonem niemieckim” (Przewodn. nauk. i liter., 1893); J. Leniek „Kongres Wyszegradzki w roku 1335” (1884); H. Schubert „Luxenburg. Wittelsbach u. Habsburg in d. Zeit v. 1308 — 1358. Th. II, 1330—1358” (Program gimn. w Morawskiej 0-strawie).

Karol, pseudonim Józefa Kotarbińskiego.

Karol Z Kalinówki, pseud. Karola Sienkiewicza.

Karol B. Z Jarosławca, pseud. Karola Balińskiego.

Karola ordery: 1) K. św. order, ustanowiony przez Karola III ks. Monaco d. 15 marca 1858 r., jako odznaczenie za służbę nieskazitelną i połączony z odpowiednim stopniem w legii honorowej. Składa się ze złotego czteroramiennego krzyża, z koroną u góry, wyłożonego białą emalią i oblamowanego czerwienią ze złotemi kulkami. Po środku orderu, z jednej strony, na polu czerwonem jest węzeł, utworzony z dwóch liter „C”, z napisem „priuceps et patria” (książę i ojczyzna) u spodu i koroną u góry. Po drugiej stronie orderu w obwódkach czerwonych i białych, także po środku, mamy napis „Deo juvante” (z Boską pomocą). Przez ramiona krzyża przepleciony jest wawrzynowy lub oliwny wieniec. Order dzieli się na 5 klas. W dwóch pierwszych klasach, krzyż otacza gwiazda srebrna ośmiopromienna. Wstęga czerwona i biała.— 2) Królewski i „wyróżniający” order Karola III, króla hiszpańskiego, jest nagrodą zasług równie cywilnych, jak wojskowych. Ustanowiony został 19 września r. 1771 na cześć Niepokalanego Poczęcia N. M. Panny, jako odznaczenie za cnoty i zasługi, dla szlachty hiszpańskiej przez Karola III i zatwierdzony w r. 1772 bullą papieża Klemensa XIV. Karol IV nadał orderowi nowe statuty w r. 1804, a król Józef Napoleon podniósł go w r. 1808 do wyższego stopnia. W r. 1814 przywrócono orderowi znowu starą ustawę. Kanclerzem tego orderu był przez czas długi patryarcha Indyj. Wówczas order ten liczył 60 wielkich krzyżów, 200 kawalerów płatnych (po 4 000 realów) i nieograniczoną liczbę niepłatnych. Posiadacze wielkich krzyżów otrzymywali tytuł (dotychczas nawet) „excellencyi” i pewne przywileje religijne, np. prawo dwóch Mszy św. w ich kaplicach prywatnych. Dekretem 26 lipca r. 1847 podzielono order na 4 klasy: wielkie krzyże, komturów pierwszej i drugiej klasy i kawalerów. Liczba wielkich krzyżów określona jest na 120, a komturów pierwszej klasy — na 300. Dla kawalerów obu tych stopni krzyż upiększa nadto gwiazda. Krzyż jest złoty, o ośmiu narożnikach, zakończonych złotemi kulkami. Wewnątrz wykładany niebieską emalią, oblamowaną emalią białą i ze złotą obwódką. Po środku, na polu złotem, stoi na srebrnym sierpie N. M. Panna. Na stronie odwrotnej—cyfra „III” przepleciona literą C i napis „Virtuti et merito”. Order wisi na złotym wieńcu wawrzynowym i noszony jest na wstędze białej i niebieskiej. Gwiazda ma także kształt krzyża, ale jest bez wawrzynu. Do klas najwyższych orderu przywiązany jest pewien strój, a nadto do noszenia orderu—łańcuch złoty, złożony z figurek, przedstawiających lwy, wieże i trofea. — Por.: v. Zoller „Der königliche und ausgezeichnete Orden Karls III” (Frankfurt 1888 r.).— 3) Order Karola XIII, króla szwedzkiego, ustanowiony został 27 maja r. 1811 dla szwedzkich wolnomularzy, stopnia najwyższego, do noszenia nawet nazewnątrz lóż. Order ma tylko 1 klasę (kawalerów) i jest przeznaczony dla 30 osób (27 świeckich i 3 duchownych). Członkowie mają rangę pośrednią pomiędzy komandorem a kawalerem w hierarchii innych orderów. Znak orderowy składa się z krzyża koloru rubinowego, oprawnego w złoto, z koroną u góry. Po środku orderu mamy dwie litery „C” prze-dzierżgnięte przez cyfrę XIII, na stronie zaś odwrotnej trójkąt złoty z literą „B” wewnątrz. Krzyż nosi się na wstędze czerwonej na szyi. Od r. 1822 dodano do tego orderu krzyż malutki, bez korony, do noszenia na piersi. Do orderu przywiązany jest nadto szczególny strój.

H.

Karoli Aleksander, fotograf (* 1838 r. w m. Sokołowie, gub. Siedleckiej). Po ukończeniu wydziału mechanicznego ówczesnej szkoły realnej warszawskiej, pracował w warsztatach hr. Andrzeja Zamoyskiego, jako technik, a później w mennicy warszawskiej. Dzięki temu, iż ojciec K-a, Jan, były naczelny aptekarz b. wojsk polskich, posiadał jeden z pierwszych zakładów fotograficznych w Warszawie (p. f.

„Elsner i Karoli”), K. przerzucił się na pole fotografii i słusznie można go zaliczyć do najwybitniejszych pionierów tej sztuki. K. prowadził zakład fotograficzny sam lub do współki i założył pierwszy u nas skład przyborów fotograficznych. Pierwszy wprowadził u nas wyrób powiększeń na papierach bromosrebrnych, zdjęcia przy świetle sztucznem i zdjęcia na kliszach bromo-żelatynowych. K. na konkursie imienia Waleryana Rzewuskiego w Krakowie dostał pierwszą nagrodę za „Podręcznik fotograficzny”. W r.

1890 wygłosił kilka odczytów o fotografii w sali ratuszowej. Wybitniejsi fotografowie u nas należą do uczniów K-ego. Był także czas długi zarządzającym pracownią pyrotechniczno-elek- wjazd tryumfalny do Londynu. Wówczas wystą-tryczną w teatrach warszawskich i na tern polu wprowadzał pewne ulepszenia. K. poruszał również już dawno projekt świętowania niedzieli przez fotografów.

Karoli Władysław, poeta i literat (* w r.

1869 w Warszawie), kształcił się w szkole handlowej Kronenberga. Puścił w świat 3 zbiorki poezyj: „Pieśni młodości”, „Swoim i sobie” i „Przyszłość”. Pisze artykuły z dziedziny fotografii i nauk technicznych, nowelki, humoreski, artykuły treści społecznej, tak do czasopism warszawskich, jak i do „Gazety Radomskiej”.

W „Przyjacielu dzieci” drukuje cykl, głęboko pomyślanych i nie bez wpływu błogiego na czytelników młodocianych, obrazków p. t. „Kraj

Święto orderowe przypada 28 stycznia. Wówczas zbiera się zazwyczaj kapituła orderu i odbywają się nominacye, a w dwa miesiące potem pasowanie na kawalerów. Wiek potrzebny do wyboru wynosi lat 36. Po śmierci rycerza jego dzieci, o ile są w położeniu krytycznem, otrzymują z kapituły wsparcie.

Karolatyn, ob. Kaolinit.

Karolek, Kminek, ob. Carum.

Karoli Teofil, pijar, ob. Caroli.

Karoli Józef Krystyan, nadworny złotnik króla Stanisława Augusta (* 1765 —f 1835), pochodził z rodziny węgierskiej. Jako złotnik i jubiler przybył do Warszawy, gdzie dorobił się znacznej fortuny; był ławnikiem m. Warszawy, następnie został nadwornym złotnikiem, a w r. 1807 ks. Józef Poniatowski mianował go kapitanem fizylierów. K. był w zażyłych stosunkach z biskupem Krasickim, malarzem Voglern, a z pułkownikiem Molskim pisywał dedy-kacye i wiersze okolicznościowe.

w pieśni”. Zbiór poezyj ulotnych dla młodzieży K-ego wydaje M. Arct w Warszawie. Przygotowuje do druku w wydaniu ozdobnem cykl poezyi „Morze”. Szczere uczucie i szlachetna dążność obywatelska cechują wszystkie utwory K-ego. Utrzymuje stosunki ze Słowiańszczyzną południową; ze znanym poetą i wybitnym działaczem słowackim, ks. Marcinem Mednianskim, łączyły go węzły przyjaźni serdecznej. Zwiedził Czechy, Morawy, Śzląsk, Kroacyę, Sławonię, Słowacyę, Banat, wzbogacając swą tekę wrażeniami z podróży po krajach pobratymczych. Redaguje pierwsze w kraju wydawnictwo „Kalendarza fotograficznego”.

Karolina Amelia Elżbieta (* 17 maja r. 1763—f sierpnia r. 1821 w Londynie), małżonka Jerzego IV (ob.), króla Wielkiej Brytanii i Hannoweru, druga córka Karola Wilhelma Ferdynanda, księcia brunświckiego, i księżny Augusty angielskiej, siostry Jerzego III. Młodość spędziła na dworze ojca i w r. 1795 poślubiona została ówczesnemu księciu Walii. Małżeństwo to, zawarte z przymusu przez księcia, nie było szczęśliwe. Książę porzucił żonę natychmiast, kiedy powiła mu córkę (7 stycznia roku 1796). Wzgardzona, żyła odtąd (od r. 1801) zdała od dworu, w majątku Blackheath i zjednała sobie sympatyę ludu okolicznego. Wobec krążących plotek, które szkalowały moralność K-y (stosunek jej z kapitanem Manby, z admirałem Sidney Smithem i t, d.), król kazał w r. 180d śledzić jej postępowanie. Atoli śledztwo wykazało, że postępowanie K-y nazwać można było wprawdzie nieoględnem, ale nigdy—występnem. W r. 1814 K. otrzymała pozwolenie udać się do Brun-świku, a stamtąd w dalszą podróż. W towarzystwie ulubieńca swego, Włocha, Bergamiego, zwiedziła Niemcy, Włochy, Grecyę, Archipelag i Syryę, a po powrocie mieszkała przeważnie w willi swej nad jeziorem Como. Kiedy Jerzy IV wstąpił w r. 1820 na tron angielski, zaproponował jej za 50 000 f. sterl. rocznej pensyi zrzeczenie się tytułu i praw królowej i opuszczenie Anglii na zawsze. Nie przyjęła wszakże tych warunków i 6 czerwca tegoż roku odbyła pił jawnie przeciwko K-ie w parlamencie angielskim minister Liverpool i, czyniąc jej zarzut wiarołomstwa, zażądał rozwiązania małżeństwa. Królowej bronił słynny adwokat H. P. Brougham (ob.). Izba wyższa uchwaliła już bill w sensie powyższym, ale opinia publiczna oświadczyła się stanowczo na korzyść królowej, i procesu rozwodowego zaniechano. Żyła więc zdała od męża, używając tytułu królowej. Kiedy jednak podczas korouacyi Jerzego IV nietylko odmówiono K-ie tego zaszczytu, ale nawet w dniu uroczystości samej odepchnięto ją od drzwi opactwa Westminsterskiego, dostała wstrząśnięcia umysłu i umarła. Pochowano ją w Brun-świku. Córka jej, Karolina Augusta, małżonka

Leopolda I, króla belgijskiego, umarła w roku wojsko, wstąpił w r. 1744 do służby pruskiej 1846. — Porów.: „Histor. Denkwürdigkeiten und i kwaterował w Penzlau. Wówczas K. nawiąza-Aktenstücke aus dem Leben und über den Pro- ła bardzo przyjazny stosunek z Fryderykiem

cess der Königin K. von England” (Lipsk 1821); Nightingale „Memoirs of Queen Caroline” (1820).

Karolina Matylda, królowa duńska (* 22 lipca r. 1751—f 10 maja r. 1775 w m. Celle), córka Fryderyka Ludwika, ks. Walii, i siostra najmłodsza Jerzego III, króla angielskiego; wyszła w r. 1766 za Chrystyana VII, króla duńskiego, i we dwa lata później powiła syna, przyszłego króla duńskiego, Fryderyka VI. Młoda, wdzięczna, powabna i nadzwyczaj żywa, znosiła liczne prześladowania od królowej Zofii Magdaleny, owdowiałej babki swego męża, i Julianny Maryi, jego macochy; ale początkowo krzywdę tę wynagradzały jej miłość ludu, przywiązanie małżonka i zabawy dworskie. Kiedy wszakże Chrystyan, powróciwszy z podróży po Europie, chorym na ciele i umyśle, zaczął coraz mniej zwracać uwagi na żonę, K. stała się względem męża obojętniejszą, a macosze okazywała jawną nienawiść. Około tegoż czasu weszła w blizkie stosunki ze Struenseem, przybocznym lekarzem królewskim. Zrobiła go ministrem i wespół z nim usiłowała objąć ster rządów państwa. Uwięziona d. 17 stycznia r. 1772 z ulubieńcem swym i 6-miesięezną córką Ludwiką Augustą, późniejszą księżniczką Augustenburską, w fortecy Kronborg, wyrokiem d. 6 kwietnia 1772 r. komissyi umyślnie na ten cel przeznaczonej, została rozwiedziona z mężem. W celu zmniejszenia odpowiedzialności Struenseego, całą winę K. przyjęła na siebie. Na wstawienie się rządu angielskiego pozwolono K-ie zamieszkać w m. Celle, w Hannowerze, gdzie ze zgryzoty niebawem umarła, szczerze żałowana przez wszystkich mieszkańców. Stany księstwa Lüneburskiego postawiły jej pomnik w tamtejszym ogrodzie miejskim. Umierając, napisała do brata swego, Jerzego III, króla angielskiego, rzewny list, w którym uroczyście zapewniała go o swojej niewinności.—Por.: Lenzen „Die letzten Stunden der Königin v. Dänemark” (Kopenhaga 1775); Geimbürger „Karolinę Mathilde” (Celle 1851); Wraxall „Life and Times of Caroline-Mathilde” Londyn 1864, 3 tomy); Jenssen-Tusch „Die Verschwörung gegen die Königin K. M. und die Grafen Struensee und Brandt” (Jena 1864 r.); Blangstrup „Christian VII og Caroline-Mathilde” (Kopenhaga 1890); de Lagrèze „La reine Caroline-Mathilde et le comte Struensée” (Paryż 1887).

Wielkim, dla którego nawet po swym powrocie w r. 1756 do Hessyi zachowała nazawsze głęboką cześć. Kiedy mąż K-y, pod imieniem Ludwika IX, wstąpił w r. 1768 na tron hessko-darmsztadzki, księżna przy współudziale Mose-ra, którego wyniosła na krzesło ministeryalne, wywierała wielki wpływ dobroczynny na sprawy państwa. Była nadto bardzo żarliwą opiekunką sztuk i nauk; dwór jej w Darmsztadzie był środkiem, około którego grupowały się najwybitniejsze umysły niemieckie współczesne, jak Goethe, Wieland, Herder i inni. Przez córki swe, Fryderykę i Wilhelminę, K. jest babką zarówno Fryderyka Wilhelma III, króla pruskiego, jak i cesarzów rossyjskich, Aleksandra I j Mikołaja I. Trzecią córkę, Ludwikę, wydała za Karola Augusta, ks. wejmarskiego. Za swój męski, energiczny charakter i za znakomite zasługi wobec kraju otrzymała przydomek Wielkiej („grosse Landgräfin”). Fryderyk Wielki wzniósł K-ie pomnik z napisem „Femina sexu, ingenio vir”.—Por.: Walther „Die grosse Landgräfin” (Darmsztadt 1873); „Briefwechsel der grossen Laudgräfin K. von Hessen” (wyd. przez Waith era, Wiedeń 1877, 2 t.).

Karolina Henryeta, księżna hessko-darm-sztadzka (* 9 marca r. 1721 w Bergzabern—f 30 marca r. 1774), córka palatyna Chrystyana III, ks. Zweibrüeken-Birkenfeld, zaślubiła w r. 1741 ks. Ludwika, następcę tronu hessko-darm-sztadzkiego, który rezydował w m. Buchsweiler i dowodził początkowo regimentem francuskim w Sztrasburgu, ale potem zorganizował własne

Karolina Marya, królowa Obojga Sycylij (* 18 sierpnia r. 1752 —f 8 września r. 1814 w Hetzendorfie), córka cesarza Franciszka I i Maryi Teresy, zaślubiła 12 maja r. 1768 Ferdynanda IV, króla Neapolu i Sycylii. Miła i dowcipna, ale chciwa władzy i intrygom politycznym oddana, potrafiła usunąć w r. 1777 starego ministra Tanucciego i pod Sambuccą, jego następcą, wielki wpływ na swego małżonka i na sprawy państwa wywierać zaczęła. Gdy i Sam-bucca w r. 1784 usunął się, wyniosła cudzoziemca (Anglika) Johna Actona (ob.) na stanowisko pierwszego ministra, który przez marnotrawienie zasobów skarbu publicznego powoli ściągnął na się nienawiść wszystkich stanów. Acton, w porozumieniu z posłem angielskim Hamiltonem i jego żoną, sławną intrygantką, zawarł przymierze z Anglią 12 lipca r. 1793 przeciwko rewolucyjnej Francyi, rządził krajem wraz z królową samowolnie, zaprowadził tajną poli-cyę, która zapełniła więzienie ludźmi posądzonymi o „jakobinizm”, a po rewolucyi r. 1798 seciny ofiar wysłał na szafot lub pod szubienicę. K., oczywiście, była matką duchową tych wszystkich zarządzeń, mszcząc się na własnych poddanych za śmierć siostry, Maryi Antoniny, w Paryżu. Król pod wpływem żony wypowiedział nawet w r. 1798 wojnę rzeczypospolitej Francuskiej, z którą niedawno dopiero zawarł był pokój. Lecz klęska Macka szybko przywiodła Francuzów pod bramy Neapolu i dwór królewski pod opieką angielską uchodzić musiał do Palermo. Gdy wzniecone przez kardynała

Ruffo powstanie w Kalabryi przeciw Francuzom i stronnictwu republikańskiemu znowu pozwoliło królestwu wrócić w r. 1799 do Neapolu; osławiona lady Hamilton, za pośrednictwem królowej K-y, zdołała pozyskać wpływ na sprawy rządu, jeszcze zgubniejszy, aniżeli przedtem. Unieważniono kapitulacyę Neapolu i mianowano juntę rządową, która pod przewodnictwem Speziales’a, wszystkich zwolenników stronnictwa republikańskiego wypędzała z kraju i karała, aż dopóki zwycięstwo Francuzów pod Marengo znowu nie zmieniło stanu rzeczy. K. uciekła powtórnie na Sycylię. Gdy odzyskanie Neapolu od Francuzów przy pomocy Anglików, według zdania królowej K-y, nie dosyć szyko do skutku przychodziło, poróżniła się w r. 1809 z lordem Benti-ckiem, naczelnym dowódzcą floty angielskiej, który nie chciał jej ulegać, i w roku 1813 przez Konstantynopol udała się do Wiednia. W maju roku 1814 przeniosła się na rezydencyę do zamku w Hetzendorfie, gdzie niebawem umarła. — Porów.: Helfert „Königin K. von Neapel und Sicilien im Kampf gegen die französische Weltherrschaft” (Wiedeń 1878); tegoż „Marie K. Anklagen und Verteidigung” (tamże 1884); Palumbo „Maria Carolina, regina delle Due Si-cilie; suo carteggio con Lady Hamilton” (Neapol 1877); Gagnière „La reine Marie-Caroline de Naples” (Paryż 1886); Jeaffreson „The Queen of Naples and Lord Nelson, letters etc.” (Londyn 1889, 2 t.); Imbert de Saint-Amand „Marie Amélie et la cour de Palerme 1806—14” (Paryż 1891).

Karolina (kodeks), ob. Constitutio crimi-nalis Carolina.

Karolina z Niemierzyniec, pseudonim K. Mailet skiej.

Karolina Północna (North Carolina), jeden z 13 zasadniczych stanów Związku Północ-no-Amerykańskiego, między 33°53' a 36°33' szer. półn. i 75°25' a 84°30' dług. zachodniej, graniczy na północy ze stanem Wirginią, na wschodzie i połudn.-wschodzie — z oceanem Atlantyckim, na południu—z Karoliną Południową i Georgią, wreszcie na zachodzie—ze stanem Tennessee. Zajmuje 135 322 kim. □ powierzchni dosyć górzystej. Wzdłuż granicy zachodniej ciągną się góry Smoky (Dymne), dalej Iron (Żelazne), a następnie główny łańcuch gór Allegań-skieh pasmami niemal równoległemi. Pomiędzy niemi leżą oddzielne grupy gór w kierunkach najróżnorodniejszych. Do gór najwyższych z pnia Apalachskiego należą w K-nie góry Czarne z wierzchołkiem Mitchell’s Black Dome (6688 st.). Na południo-zachodzie ciągną się pasma gór Bond, Unuka i inne, a wzdłuż granicy K-ny Południowej — łańcuch gór Błękitnych. Przestrzenie górzyste mają położenie malownicze, klimat umiarkowany i zdrowy, są doskonale zalesione przez różne gatunki drzew ścisłych i mają wyborne pastwiska i pola uprawne. Sam środek

Bno. Pevsz II mtr. Zeis. 272. T. XXXIV,

kraju jest wielce zróżniczkowany. Ziemia rodzi obficie wszelkie gatunki zbóż, a także tytoniu i bawełny. Wybrzeże morskie pokryte jest niemal całkiem lasem iglastym wysokopiennym, z wyjątkiem licznych stepów piaszczystych i mnogich bagien zajmujących przeszło 3 miliony akrów obszaru. Największe bagna są: Wielki i Mały Dismal, Alligator, Angola, Green i t. d. Niektóre bagna są już osuszone i wraz z resztą obszaru tutejszej okolicy stanowią grunta urodzajne. Okolice K-ny środkowej i górzystej obfitują nadto w skarby mineralne. Na wschód od nich leży wązkie pasmo syluryjskie, którego część najbardziej wschodnia należy do okresu trzeciorzędnego i ma bogate pokłady węgla kamiennego, zwłaszcza w dolinie spławnej rzeki Deep. Mamy tutaj węgiel najróżnorodniejszy, od grafitu i antracytu począwszy, aż do węgli smolnych i kowalskich, nie wyzyskiwany jednak jest dotąd w sposób należyty. Większa część nizin w okolicy centralnej i na wybrzeżu pochodzi z okresów trzeciorzędowego i czwartorzędowego, a w dolinach rzecznych górne warstwy są przeważnie z okresu kredowego. Z bogactw mineralnych K. Północna obfituje w złoto, które wydobywają tutaj w 23 hrabstwach. Od r. 1838 skarb Stanów Zjednoczonych wydobył stąd złota za 12 milionów dolarów; w mieście Charlotte znajduje się nawet mennica państwowa i probiernia filialna. Dalej — w K-nie Północnej spotykamy srebro (największa kopalnia Gold Holl), miedź (w hrabstwie Wake), żelazo, glinę ogniotrałą, krwawniki, mikę, ałun, grafit, ołów (w hrab. Davidson), witryol niebieski, cynk, antymon, nefryt, kamień młyński, granit, kaolin, kamień wapienny, w niewielkiej zaś ilości platynę i palladyum, wreszcie drogie kamienie (brylanty). Wzdłuż brzegów morskich K-ny ciągnie się szereg wysepek piaszczystych, tworzących przylądki Hatteras, Lookout i Fear. Z zatok ważniejsze: Onslow i Raleigh, mniejszych jest bardzo wiele; jedna z nich, Currituck, za pośrednictwem błota Dismal łączy się kanałem ze stanem Wirginią. Do ważniejszych rzek K-ny należą: Fear, Roanoke, Neuse, Tar, Chowan, Yadkin, Broad, Hiwasse i Tuckasseegee. K. posiada bardzo wiele zabytków starożytności z czasów przedhistorycznych, jak oto: jaskiń, kurhanów i starodawnych kopalni miedzi. W górach klimat łagodny i zdrowy, zima niezbyt surowa, lato i jesień prześliczne. W okolicach nadmorskich lato jest wilgotne i upalne, w częściach nizkich i bagnistych grasują: febra i choroby kataralne. Suche lasy iglaste zarówno tej, jak i środkowej okolicy są wogóle zdrowe. Państwo roślinne K-ny Półn., oprócz wzmiankowanych sosen (Pinus strobus, P. mitis, P.palustris itd.) wysokopiennych, reprezentują: cyprysy (Taxodium distichum), cedry (Ghamaecyparis sphaeroi-dea), dęby, jesiony, orzechy greckie i t. p. Dalej—rosną tutaj przeróżne dzikie owoce, wino-

121

Dochód

grona (persimmon i scupernong) przyjemnego smaku i zapachu i Żórawiny, które w ogromnych ilościach wywożą stąd do innych krajów. Masa lekarskich i aromatycznych ziół, jak wanilia dzika i inne. Z roślin właściwych tylko w K-nie Północnej zasługują na wzmiankę: Muchołówka Wenery (Dionaea) i pewien gatunek ostrokrze-wu, pokrewny krzewowi herbacianemu z okolic Paragwaju, z którego Indyanie wyciskają czarny i mdlisty napój (osceola). Fauna miejscowa składa się z saren, niedźwiedzi, wilków i dy-delfów, alligatorów na południo-wschodzie, oraz wielu żmij jadowitych. Rolnictwo, owocarstwo, winnice i hodowla nowalij dla New-Yorku grają wielką rolę w tutejszem gospodarstwie rolnem. Uprawa bawełny w ostatnich czasach rozwija się doskonale, zwłaszcza na półnoey i zachodzie stanu. Bawełna wybornego gatunku. Wszystkie zboża dają piękne urodzaje, najlepsze wszakże daje kukurydza, której też sieją najwięcej. Uprawiają nadto: tytuń, bataty (batatos), ryż w okolicach błotnistych, latorośl winną, owoce, zwłaszcza gruszki i brzoskwinie. Rozwinięte jest także suszenie owoców, jedwabnictwo, na wschodzie prócz tego pszczelnictwo. Hodowla bydła kwitnie najlepiej na zachodzie. Handel wewnętrzny i zewnętrzny K-ny Półn. obejmuje: drzewo okrętowe i budulcowe, produkta z drzewa (smoła, dziegieć i terpentyna), bawełna, tytoń, mąka i ryby. Przemysł rybny K-ny Północnej należy do najbardziej rozwiniętych w Stanach Zjednoczonych Am. Płn.; oprócz towaru żywego rocznie przeszło 100000 beczek suszonych ryb wywozi się stąd do innych stanów. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty: w r. 1890 liczono tutaj zaledwie 3 676 zakładów przemysłowych, zatrudniających 36 214 robotników (których zarobek wynosił 7 900000 dolarów) i produkujących towarów na summę 40 375350 doi. W ogólnej liczbie zakładów przemysłowych było 91 przędzalni bawełny z produkcyą 9 563443 do)., 688 tartaków z produkcyą 5608000 1059 młynów z produkcyą 5 280 000 doi., 90 zakładów tabacznych z produkcyą 4 800000 doi. itd. Kolei żelaznych miała K. Półn. w r. 1890 — 4 246 kim., okrętów handlowych było 398 (w tej liczbie 78 parowych) o pojemności 12 951 ton. Ludności w r. 1900 było 1893 810, w tej liczbie 838 677 mężcz.; z ogólnej liczby m-ców na miasta przypada 338277, t. j. 17.9°/₀- Pod względem miejsca urodzenia ludność K-ny Północnej składa się z 1889 318 mieszkańców urodzonych w Ameryce i 4492 urodzonych w Europie, w liczbie ostatnich jest 88 Polaków. Według koloru skóry ludność dzieli się na białych (1 263 603) i Murzynów (630200). Pod względem największej ilości Murzynów K. Północna zajmuje 7-ine miejsce w Stanach Zjednoczonych (Georgia, Missisippi, Alabama, Karolina Południowa, Wirginia, Luizyana); na 100000 m-ców przypada tutaj 49 420 Murzynów. Do

szkół publicznych, obsługiwanych przez 6 535 nauczycieli, uczęszczało w r. 1890 370 719 dzieci z liczby ogólnej 579 000 dzieci w wieku szkolnym. Nauczanie bezpłatne, szkoły oddzielne dla białych i dla Murzynów. Wyższych szkół 11; z nich uniwersytet, założony w r. 1789 znajduje się w Chapel Hille (w hrabstwie Orange). W Raleighu jest instytut rolniczy i mechaniczny. utrzymywany kosztem stanu. Wiele kollegiów, utrzymywanych przez różne wyznania: babtyści np. założyli specyalny uniwersytet dla Murzynów. Pod względem szkolnym każde hrabstwo dzieli się na okręgi, które są pod zarządem komissarzy, wybieranych co dwa lata.— Stan rządzi się na mocy ustawy z r. 1868. Co 4 lata ludność obiera gubernatora i niektórych wyższych urzędników, a co 8 lat —członków sądu najwyższego, sądu appelacyjnego i sędziów hrabstw. Władza prawodawcza spoczywa w ręku 50 senatorów i 120 posłów, wybieranych co dwa lata. Do kongresu K. Północna wysyła 2 senatorów i 9 posłów, przy wyborach oa prezydenta rozporządza 11 głosami, stanu w r. 1890 wynosił 1203 092 doi., wydatki—1052945 doi., dług— 7 793 100 doł., majątek zaś stanu—212 milionów doi. Pod wzglę dem administracyjnym K. Północna dzieli się na 96 hrabstw. Stolica stanu jest w mieście Raleigh (12 235 m-ców w r. 1890), największem wszakże miastem jest Wilmington (20046 m-ców), z innych godne uwagi: Charlotte (11 557 m-ców), Asheville (10 235 m-ców), Winston (8 018 m-ców) i New Berne, dawniejsza stolica (7 843 m-ców). Karoliny obie odkrył w r. 1512 Jeane Ponce de Leon.—Pierwsze kolonie w K-nie północnej założył w r. 1858 Sir Walter Raleigh na wyspie Roanoke, ale właściwą kolonizacyę stanu rozpoczęli mieszkańcy Wirginii. W r. 1663 K. Północna uzyskała od Karola II pewne przywileje. Indyanie miejscowi, poskromieni w r. 1712, przesiedlili się na północ, jak np. plemię Tuskaro-rów, i przyłączyli się do 5 hardziej ucywilizowanych plemion indyjskich ze stanu New-York. W r. 1729 K. została oddzielną prowincyą królewską. Należała do szeregu stanów naj pierwszych, w których obudził się duch niepodległości. To też deklaracya Meklemburska K-ny w r. 1775 była swego rodzaju proklamacyą rewolucyjną, nawołująca i pobudzającą inne stany do uniezależnienia się od Europy. Podczas samej wojny o niepodległość mieszkańcy K-ny Północnej brali udział najżywszy, aczkolwiek i wśród nich byli roj aliści, którzy wiele szkodzili sprawie wolności. W wojnie domowej 1861 roku K. stała po stronie stanów południowych, sprzyjających niewolnictwu. Po ukończeniu wojny długo jeszcze była miejscem niepokojów, wywoływanych przez bandy zbójców i złodziei, którzy, ukrywając się w licznych błotach nadbrzeżnych, trzymali ludność w strachu i niepewności życia i mienia. Obecnie K. Północna cierpi bardzo

Okolice nadbrzeżne na

wskutek nieudolnego zarządu finansowego. Wobec wydania w r. 1889 pewnyeh ustaw ograniczających Murzynów prawnie, rozpoczęła się stąd od tej chwili emigracya Murzynów do innych stanów i za granicę.—Por.: Moore „History of North Carolina” (Raleigh 1880, 2 t.). Karolina Południowa (South Carolina),

jeden z 13 zasadniczych stanów Związku północ-no-amerykańskiego, między 32°—35° szer. płn. i 78°25' — 83°19' dług. zachodniej, graniczy na północy i północo-wschodzie z Karoliną Północną, na południo-W8chodzie—z Oceanem Atlantyckim, na południo-zachodzie—z Georgią, ma kształt trójkąta i zajmuje ogółem 79173 klm. Q obszaru. Brzeg morski oblamowany jest licznemi wysepkami nizkiemi. przestrzeni 250 kim. od morza tworzą równinę piaszczystą, pokrytą lasem sosnowym i zwaną z tego powodu Pine Barrens; za tym pasem ciągnie się okolica piaszczysto-pagórkowata, która coraz bardziej przechodzi w kraj górzysty, zbliżając się na północo-zachodzie do gór Błękitnych. Z bogactw mineralnych K. Południowa obfituje: w złoto w żyłach piasku i w samorodkach (w hrabstwach Spartanburg, Union, York, Lancaster itd.), w żelazo (w hr. Greenville i Pickens), w miedź, ołów w Pickensie, bizmut, kaoliu, ochrę czerwoną i żółtą, granit, syenit, marmur, talk, kamień wapienny itd.; w warstwach trzeciorzędowych węgiel kamienny i grafit, ale największym skarbem stanu pod względem ekonomicznym są fosforyty (najbogatsze pokłady w święcie, w dorzeczu rzek Coaper i Ashley). Brzegi morskie są kręte i tworzą bardzo wiele zatok bezpiecznych, j. np. St. Helena, Buli, Charleston, Port Royal, Sund i inne. Z rzek spławnych zanotować należy: Savannah, Santee z dopływami swemi, Edisto, Great Pedee i Little Pedee. Cieśniny pomiędzy nadbrzeżnemi wyspami są dosyć głębokie i dla żeglugi parowcowej dostępne. Rzeki Cooper i Santee połączone są z sobą za pośrednictwem kanału Santee (60 kim.). Ziemia na wyspach zdatna jest bardzo pod u-prawę bawełny o długich włóknach; na błotach nadbrzeżnych rodzi obficie ryż; osuszone błota lądowe sprzyjają wyśmienicie rozwojowi kukurydzy, bawełny i grochu; okolice leśne sosnowe dają drzewo budulcowe, a na polach wśród-leśnych rodzą doskonale bataty i są wyborne pastwiska. Na północo-zachodzie K-y Południowej sieją kukurydzę, pszenicę, jęczmień, owies i tytuń. Z drzew owocowych spotykamy orzechy greckie i kasztany, palmy daktylowe i drzewa granatowe, w południowej zaś części stanu brzoskwinie i latorośl winną prawie wszędzie, oraz dąb wiecznie zielony, drzewa palmowe, w nizinach—mech hiszpański. Z traw pastewnych — kukurydza zielona i groch koński. Jed-nem z największych źródeł przemysłu miejscowego jest hodowla nowalij dla stanów północnych, zwłaszcza dla Nowego Yorku. Kwitnie nadto hodowla bydła i owiec; wełna — gatunku wybornego; próby zaaklimatyzowania kóz angor-skich i kaszmirskich—uwieńczone zostały skutkiem pomyślnym. Klimat nadzwyczaj rozmaity: w okolicach sosnowych i piaszczystych—suchy i bardzo zdrowy, zwłaszcza dla chorych na piersi; tutaj też leży słynne sanatoryum Aiken. Okolice ryżowe, błotniste, są gniazdem różnych chorób epidemicznych, przedewszystkiem febry błotnej; wzdłuż wybrzeża morskiego grasuje żółta gorączka. Okolice górzyste mają zdrowy klimat. Przemysł fabryczny niewielki, ale od r. 1861 poczynił znaczne postępy. W r. 1890 liczono tu 2 382 zakłady przemysłowe, zatrudniające 24 662 robotników i produkujące towarów za sumę 28 mil. doi. W liczbie fabryk było 37 przędzalni bawełny z produkcyą 9.8 mil. doi., 328 tartaków z produkcyą 2.6 mil. doi., 17 zakładów mechanicznych z produkcyą 1.25 mil. doi., 29 zakładów blacharskich z produkcyą 5 mil. doi. itd. Handel wywozowy ześrodkowa-ny jest w 3 portach: Charlestonie, Georgestonie i Beauforcie; handel zewnętrzny głównie w Charlestonie. Przedmioty handlu zewnętrznego stanowią: ryż, bawełna, fosforyty, drzewo budulcowe, okrętowe, ryby, ostrygi i nowalie wczesne. Sieć kolejowa wynosiła w K-ie Południowej w roku 1890 ogółem 6 000 kilom. Nauczanie początkowe bezpłatne; szkoły oddzielne dla białych i dla Murzynów. W m. Columbii jest u-niwersytet rządowy wspólny dla białych i Murzynów; prócz tego w Orenburgu istnieje uniwersytet Browna wraz z akademią rolniczą i instytutem mechanicznym, które również utrzymywane są kosztem rządu. Z innych wyższych zakładów naukowych wymieniamy: uniwersytet Fermana, kollegium wyższe i szkołę medyczną w Charlestonie, instytut teologiczny itd. Ludności K. Południowa liczyła w r. 1900 zaledwie 1340 316, z tej liczby po miastach mieszkało 19.₅°/₀, tj. 261 463 osób. Pod względem płci, ludność składa się z 664895 mężczyzn i 675421 kobiet. Z ogólnej liczby mieszkańców urodzonych w Ameryce było 1 334 788, poza Ameryką—5 528, w tern 232 osoby urodzone w Polsce. Według koloru skóry ludność dzieli się na białych i Murzynów: pierwszych było 557 807, drugich 782 509. Pod względem największej ilości Murzynów K. Południowa zajmuje 4-te miejsce w Stanach Zjednoczonych po Georgii, Missisipi, Alabamie. Na 100 000 białych m-ców przypada 140 249 Murzynów. Stolicą K-y jest Kolumbia (15 343), ale największem i najważ-niejszem miastem Charleston (55 807 m-ców w r. 1900). Władzę zwierzchnią sprawuje gubernator, wybierany co 2 lata, i zarząd stanowy, obierany co lat 4. Senat stanowy składa się z 33 członków (na lat 4 obierany), a sejm ze 124 człouków z kądencyą 2-letnią. Do kongresu K. Południowa wysyła 2 senatorów i 7 posłów, przy obiorze prezydenta rozporządza 9

głosami. Kolonizacya K-y Południowej datuje się od r. 1670, kiedy przybyli pierwsi koloniści angielscy i założyli Port Royale, a następnie Charleston (w r. 1680). Od r. 1663 K. Płd. stanowiła część jednej prowincyi Karoliny. Dopiero w r. 1729 prowincya Karoliny podzieloną została na 2 części: Północną i Południową, i w każdej z nich ustanowiony był odrębny zarząd królewski. W r. 1685 przybyło tutaj bardzo wielu hugonotów francuskich, a za ich przykładem bardzo wielu emigrantów z Irlandyi, ze Szkoeyi, Szwajcaryi i z Niemiec. W walce o niepodległość K. Płd. uczestniczyła żywo. Tutaj pomiędzy innemi stoczono bitwy pod Camdenem,

północo-wschód od Nowej Gwinei, na południe od wysp Maryańskich; najzachodniejszy punkt archipelagu, wyspa Souserol albo San Andrew, leży pod 132°, naj wschodniej szy, wyspa Kusaie, pod 163°50' dł. wsch. Archipelag ten, stanowiący kolonię niemiecką, należy do posiadłości niemieckich w Nowej Gwinei i rozpada się na dwa okręgi: Karoliny Zachodnie (Yap) z wyspami Palau, i Karoliny Wschodnie (Bonape). Wyspy K. obejmują około 1450 kim. □ z 36 000 m-ców, w tern 121 białych (r. 1901). Właściwe wyspy K. (1004 kim.), w liczbie około 500, należą przeważnie do nizkich, utworzonych z raf koralowych atollów. Fauna lądowa jest uboga. Ze zwierząt ssących znajdujemy tu, zdaje się, obok spowadzonego bydła, kóz, owiec, tylko nietoperze, z gadów zaś bardzo jadowite węże morskie (hiorophidae) i pewne gatunki żółwi. Lepiej reprezentowane są ptaki lądowe; również bogata jest fauna morska nadbrzeżna (połów tre-

eząc z zachodu na wschód: Yap (Cap, Guap albo Uap), odkryta w roku 1625, posiadająca 207 klm. Q obszaru, mało uczęszczana, z 3 000 m-ców, z tych 1 856 osiadłych missyonarzy hiszpańskich (liczba chrzczonych krajowców wynosi 1048)).    2) Ruk, także Truk lub Ho go lu,

odkryta w r. 1824 przez Francuza Duperrey rafa koralowa, mająca 132 klm. Q obszaru i zawierająca liczne wyspy skaliste, z 11200 m-ca-

2-e).

Karolinenthal, ob. Karlin.

Karolingowie (Karolinger, Carlovin-giens, Carolingiens), tak się nazywają członkowie dynastyi Karola Wielkiego. Starsze ich pokolenia, przedkarolowskie, zwane bywają od imienia Pipina Heristala — Pipinidami, albo też od imienia protoplasty K-ów, Arnulfa, biskupa Metzu, Arnulfidami.

Karolini (po niem. die Caroline r), stronnictwo polityczne w księstwie Kurlandzkiem XVIII stulecia, złożone ze zwolenników księcia Karola. Po jego dobrowolnem usunięciu się pozostało ich w księstwie Kurlandzkiem bardzo wielu, gdyż jeszcze w ciągu następnych lat 10-u szlachta dzieliła się na zwolenników Karola (t. zw. Caro liner) i Birona (t. zw. Ernestiner), którzy nietylko ustnie, ale i w ogłaszanych drukiem broszurach, zarzucali sobie zdradę wzajemnie. Znaczną liczbę tych jedynych w swoim rodzaju broszur nagromadziła biblioteka Muzeum prowin-cyoualnego w Mitawie. Cały ich szereg mieściła wystawa historyczna kurlandzka z roku

G. M.

Karolińskie księgi, ob. Carolin i libri.

Karolińskie wyspy, grupa wysp na oceanie Wielkim, leżąca między 0° i 11° szer. płn.

R.

1886.

King’s Mountem i Cowpensem, musiała atoli K. bardzo wiele przecierpieć od wewnętrznych wrogów—torysów, zwolenników władzy królewskiej. W r. 1832 powstały w K-ie Płd. znaczne zaburzenia z powodu nieprzyjęcia przez ten stan taryfy protekcyjnej związkowej, korzystnej dla przemysłowych stanów północnych, a szko- pinga). Mieszkańcy należą do rasy Mikrouezyj dliwej dla stanów południowych niewolniczych, skiej. Oprócz Palau znaczenie mają tylko czte-Zaburzenia te znane są pod nazwą „nullifikacyj”. | ry wysokie, opasane rafami koralowemi i posia-W r. 1861 K. Południowa oderwała się od Sta- dające porty wewnętrzne, wyspy, mianowicie, linów Zjednoczonych i pociągnęła za sobą wiele innych stanów niewolniczych, z któremi utworzyła odrębną federacyę. Zbombardowanie fortu Sumter przyśpieszyło wojnę domową Amerykańską 1861 — 65 r., podczas której K. Płd. u-cierpiała bardzo w r. 1863 od wojsk północnych gen. Shermana. W r. 1868 K. Płd. przystąpiła napowrót do Związku Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.—Por.: Siemens „History of the South Carolina” (New-York 1860, wyd. mi. 3) Gonape, zwana też Ascension, zbadana dokładnie w latach 1852 — 56 przez amerykańskiego missyonarza Gulika, mająca 20 kim. średnicy, 80 kim. obwodu i 340 kim. □ obszaru, skała bazaltowa, na 893 m. wysoka, pokryta żyzną warstwą, powstałą ze zwietrzenia, z by-stremi potokami; krajobraz malowniczy, w części dziki, w części powabny. Mieszkańcy, których liczba od czasu panującej w r. 1854 ospy wynosi tylko 3 000, są, zarówno pod względem umysłowym jak fizycznym, bardzo czynni i w stosunkach handlowych wykazują dużo sprytu. Wszędzie widzieć się dają szczątki starych budowli drewnianych, które należały do wymarłych mieszkańców prawdopodobnie innej rasy.

4) Kusaie, Walan albo wyspa Strong, odkryta w r. 1804 przez Crozera, 110 kim. □ obszaru, około 600 m. wysokości, piękna, lesista wyspa, z dobremi portami, posiada missyę amerykańską i zaledwie 450 m-ców, zamieszkujących głównie wysepkę Lele. — Pierwsze z tych wysp odkrył w r. 1525 Portugalczyk Diego da Rocha. Później Hiszpan Alvaro de Saavedra odkrył grupę Uluthi (Clivi albo Mackenzie), w r. 1543 Villalobos odkrył wyspy Palau, a w r. 1686 admirał hiszpański, Francesco Lazeano, grupę Fa-raulep, którą na cześć swego króla nazwał Kana j roliną; nazwa ta przeniesiona została później

zakładania stacyj węglowych.

z. w.

E.

na cały archipelag i wyparła wkrótce dawną nazwę Nowych Filipinów. Po wielu niepomyślnych próbach (1710 — 31) zaprowadzenia tu chrześciaństwa, archipelag ten został przez Hiszpanów porzucony, tak, iż nawet zaginęła wieść o odkrytych już wyspach. Dopiero, począwszy od wieku XIX, badacze niemieccy, francuscy i rossyjscy dostarczyli o tych wyspach dokładniejszych wiadomości (w r. 1817 Kotzebue i Cha-misso, w 1824 Duperrey, w 1827 i 1828 Lütke i Kitlitz, wreszcie niedawno już Herusheim i inni). Dla etnografii tych wysp wielkie zasługi położył rodak nasz, Kubary. W r. 1875 powstał o te wyspy spór między Hiszpanią a Niemcami, który rozstrzygnął papież Leon XIII d. 22 październiku r. 1885, przyznając Hiszpanii zwierzchnictwo nad K-ami i wyspami Palau, Niemcom zaś wolność handlu, żeglugi i rybołówstwa, oraz prawo zakładania stacyj węglowych i plantacyj. D. 30 lipca r. 1890, wskutek ugody z Hiszpanią, Niemcy kupiły (25 mil. pezetas) od niej całą grupę wysp, zostawiając jej tylko prawo

z. N.

Karolit — minerał — CuC0₂S₄, 41.5 siarki, 38.0 kobaltu, 20.5 miedzi, krystaliczny z łupli-wością, która pozwala przypuszczać symetryę rombową lub regularną. W Carroll Co (Maryland) występuje wraz z chalkopirytem i bornitem. Kruchy, twardość 5.5, ciężar właściwy 4.58. Cynowo-biały do stalowo-szarawego. Połysk metaliczny. Część miedzi zamieniona na żelazo i nikiel. Kwas azotowy rozkłada go i daje roztwór czerwony, z którego żelazo strąca miedź metaliczną.

Kâroly (Nagy K.), główne miasto w węgierskim komitacie Szatmarskim, na drodze żelaznej Debreczyn-Kiralyhaza i Kâroly-Zilah. W roku 1890 miało 13 479 mieszkańców, po większej części Węgrów, katolików. Jest siedzibą urzędów komitatowych i sądu okręgowego, ma wyższe gimnazyum, klasztor pijarski, oraz wiele cegielni. Z budowli godne uwagi: letni zamek hrabiów Karolych, oraz stary pałac komitatowy. W okolicy uprawiają tytuń, wino, kukurydzę, len, konopie. Przemysł przędzalniczy. Wielkie targi doroczne na zboże i na bydło.

Kâroly vel Kârolyi, stary ród węgierski z Górnych Węgier. Pierwotnem ich siedliskiem był zamek tegoż imienia, w komitacie Szatmarskim. Początek ich sięga XIII w. Występują oni wtedy po nazwą Kapłon (Kaplyonl. Rozplenili się na domy: Bagossych, CsomakÖ3ych, Vhdayôw, Vetéssich, Karolyich. Praszczurem tego rodu jest Jan Kaplyon, którego syn, Szymon, tytułuje się hrabią. Prawni,kowie tego Szymona: Ladysław i Andrzej, piszą się Kâroly. Synowie Andrzeja: Eudus i Szymon, są założycielami dwóch linij. Z tych pierwsza wygasła, druga zaś rozszczepiła się na dwie gałęzie. Utrzymała się tylko do XVII w. gałąź Michała Szymonowicza, a natomiast żyje jeszcze

Bartłomieja (Bertalan). Dzisiejsi członkowie domu K. pochodzą od feldcechmistrza br. Antoniego. Tytuł hrabiowski otrzymał Aleksander od Karola III (d. 5 kwietnia 1712 r.).— Znaczniejsi przedstawiciele rodu w porządku alfabetycznym: Aleksander, feldmarszałek (* 1668—f 1743 r.). W r. 1704 pokonał Kuruców Rakoczego, pod Dolhon i ze zdobytemi chorągwiami przybył do Wiednia, gdzie nieprzyjaciele jego ostrzyli nań broń, twierdząc złośliwie, jakoby K. nie zdobył żadnych chorągwi, lecz je przywłaszczył sobie ze zbrojowni Rakoczego. Zniechęcony temi oszczerstwami, K. opuścił o-bóz cesarski i w drodze z Szatmaru do Tokayu przyłączył się do Kuruców Rakoczego, który go mianował głównodowodzącym. Na tern nowem stanowisku zdobywał ciągle wawrzyny. W wąwozie Somolyańskim pojmał bana chorwackiego i feldmarszałka - lejtenanta hr. Palffyego. Pod St. Gothard zwyciężył cesarskich, niepokoił Au-stryę, aż pod sam Wiedeń i odzyskał część Węgier od Tyrnawy do Brzetysławy. Na obradach sejmowych, na polach Onod i wpobliżu Köröm nad Sajó, zadał szablą ranę Melchiorowi Rakowskiemu, który zarąbany przez szlachtę. skonał na miejscu. Stamtąd udał się K. z pocztem zbrojnych do Siedmiogrodu, gdzie atoli chłodno go przyjęto, bo niewiele pokładano zaufania w waleczności Kuruców. Traktował z Palffym i Ładysławem Ebergenyim o pokój w Szatmar, lecz śmierć Józefa I (17 kwietnia 1711 r.) zniweczyła te układy. Paiffy jednak na wieść, że generał Chusani ma go zastąpić w rokowaniach, nie chciał zrezygnować ze swojego stanowiska; dlatego zataił śmierć cesarza, a przyjąwszy przysięgę wierności od Kuruców, ogłosił traktat pokojowy w Szatmar (30 maja 1711 r.), co potwierdzonem zostało przez cesa-rzową-regentkę Eleonorę, przez którą K. przywrócony do łaski. Następca i brat Józefa, cesarz Karol VI (węgierski III), zaszczycił go godnością zastępcy generalissimusa i tytułem hrabiego (27 stycznia i 5 kwietnia 1712 r.). Podczas wojny 1734 wystawił własnym kosztem pułk huzarów nr 6. W r. 1741 mianowany przez Maryę Teresę feldmarszałkiem. Znany był ze swojej działalności dobroczynnej.—Anto-n i, feldcechmistrz, kawaler złotego runa i orderu Maryi Teresy (* w Nagy Kâroly 1732 r.— f w Penzing pod Wiedniem 1791), syn hr. Franciszka. Podczas wojny Siedmioletniej umundurował i uzbroił oddział 100 ludzi. Odznaczył się w bitwie pod Lobositz (1 października 1756 r.), a pod Hochkirch (14 października 1759) zdobył na Prusakach 34 działa. Okryty ranami, przeniósł się w zacisze życia prywatnego. Będąc nadżupanem Szatmara, osuszał błota. Zarządowi gminnemu w Nagy-Banya ofiarował 20 000 zł. Podczas nieurodzajów sprzedawał zboże po niższych cenach. W r. 1775 złożył na ręce podskarbiego królewskiego 10000 zł.,

Kalender” (Wiedeń 1863).

li.

L. Szp.

M-cho.

które Marya Teresa na akademię brzetysławską przeznaczyła. — Edward (* r. 1821), syn hr. Stefana, poseł na sejm 1860 r. Idea postępu, według niego, zasadzała się na łączności swobody z narodowością, a lubo był rzecznikiem równouprawnienia ludów austryackich, jednakże w dualizmie widział zbawienie Austryi.—F ranciszek, generał jazdy (* 1705—f 1758 roku), syn lir. Aleksandra, dowodził pułkiem huzarów, przez ojca wystawionym (1734 r.). W r. 1743 atanął na czele powstania szlacheckiego, spieszącego na ratunek Maryi Teresy, zagrożonej przez wrogów. Z Nadazdym ciągnął przez Bawaryę i kraje nadreńskie do Belgii, walczył następnie przeciwko Fryderykowi II. W Nagy Karoly założył drukarnię. W r. 1758 wydał po węgiersku dwie książki p. t. Łatwy sposób nauczenia się powieści z Pisma św. (1756) i Ogólne pojęcie powieści Pisma św. wraz z tabliczkami chrono-logicznemi (2 wyd., 1757 i 1759). Po łacinie napisał „Accusata et defensa Sanctorum Cyryli Praesulis Hierosolym. et Friderici... Episc. inno-centia” (Tyrnawa 1721). Znany był z gorliwości w wierze katolickiej. Fundował kościół w Tót-Magyer.—Jerzy (*1812 r.), syn hr. Józefa, nadżupan komitatu Békés, członek akademii węgierskiej, której ofiarował 40 000 zł. Zwiedził Anglię, Francyę i Wschód. W r. 1848 członek izby magnatów. Gdy Kossuth miał odbyć wjazd tryumfalny, K. ofiarował mu swój powóz, za co skazanym został później na 150 000 zł. kary.—Józef, generał huzarów (* 1768—f 1803), syn hr. Antoniego. Dowodził powstaniami szlacheckiemi komitatu Szatmarskiego w r. 1797, a w 1800 także Szaboles, Marmaros, Be-reg i Ugocsa. Ofiarował na całe wojsko 120000 zł. i uzbroił własnym kosztem 555 rekrutów. Pobożny wielce, fundował kościoły w Poroszló i Nagy-Majthényi.—Łady sław II, syn hr. Ludwika (* 1824—f 1852 r.), znany marynarz, od-zuaczył się podczas blokady Wenecyi i ostrzeliwania Ankony, będąc kommendantem fregaty „Bellona”.—Michał IV, syn Michała III (* r. 1585 — f 1626), podczaszy królewski Macieja II, baron państwa. W Nagy Karoly układał się z posłami siedmiogrodzkimi Bethleu Gabora (14 grudnia 1618 r.), który, ożeniwszy się z krewną Michała, Zuzanną, mianował go nad-żupauem szatmarskim.— Stefan, syn hr. Józefa (* 1797 r.), miał udział w powstaniu węgier-skiem 1848, wystawił nawet pułk huzarów. Po zwycięstwie Haynaua, skazany został na 2 lata więzienia, pozbawienie rang i karę pieniężną w ilości 150000 zł.—Por.: Aruet (Alfred Ritter

v.) „Maria Theresias erste Regierungsjahre” (Wiedeń 1863); Wurzbach „Biogr. Lexic.” Th. I; Hirtenfeld und Maynerth „Oesterreich. Militaer-

J. F. G.

Karolyi Aloizy, synowiec Stefana, syn Ludwika i Ferdynandy, księżniczki Rounie-Rietberg (* 1825 — f 20 grudnia 1889 r.), był attaché przy poselstwie austryackiem w Berlinie i Londynie; w końcu roku 1858 wyprawiony był jako poseł uwierzytelniony do Petersburga dla wyjednania pomocy przeciw Napoleonowi III i Wiktorowi Eramanuelowi. Będąc posłem w Berlinie r. 1866, brał udział w układach nikolsburskich o preliminarya pokoju praskiego. Podczas drugiego posłowania swojego w Prusiech (1871 — 78), był przedstawicielem Austryi na kongresie berlińskim. Karyerę dyplomatyczną zakończył na poselstwie w Londynie od r. 1878 do 1888. K. był podskarbim, radzcą tajnym, oraz kawalerem Złotego runa.

Karon (C₁₀Hl6O), aceton z szeregu terpenowego. Został otrzymany po raz pierwszy przez Beyera za pomocą izomeryzacyi dwuhydrokar-wonu. Jest to bezbarwny płyn, z zapachem przypominającym kamforę; punkt wrzenia K-u leży około 210e (dokładnie nie może być zbadanym, gdyż przy tej ciepłocie izomeryzuje się w karwenou). Optycznie czynny: [cZ]D=-J— 173.80, LćT|d=z—169.5°. Nadmanganian potasowy nie utlenia go. K. z trudnością przyłącza brom, tworząc odpowiedni bromek. Pod działaniem kwasu siarczanego K. traci cząstkę wody i przechodzi w oksyczterohydrokarwon. Daje również oksyny i semikarbazony.

Karotida, tętnica szyjowa, ob. Carotis.

Karotyna—C₂₆H₂₈ — barwnik marchwi (Dauern carota); występuje również w innych rodzajach. Ażeby go wydobyć, suszy się liście w próżni, proszkuje i ługuje eterem naftowym; następnie w zwykłej temperaturze odparowywa rozpuszczalnik, a pozostałość rozpuszcza się w siarczku węgla i strąca barwnik spirytusem bezwodnym. Otrzymana w ten sposób K. przedstawia się w postaci blaszek o p. t. 168°. Stopiona lub wystawiona zbyt długo na działanie powietrza, K. traci zdolność krystalizowania. W wodzie K. jest nierozpuszczalną; roztwór jej w kwasie siarczanym stężonym posiada indygowo-nie-bieską barwę.

Karozi, herb polski, ob. Car o si.

Karp, Gyprinus carpio L., gatunek z rodziny ryb karpiowatych (Gyprinidae). Ciało z boków ścieśnione, okryte dużemi łuskami. Największa wysokość ciała 2'/₃—2³/₄ razy przewyższa wysokość najmniejszą i mieści się w długości 3—3'/₂ razy. Płetwa grzbietowa długa, podogo-nowa krótka. Wąsików cztery: dwa u wargi górnej, dwa przy kątach ust. Zębów gardłowych 5; z nich 3 w jednym rzędzie, 2 oddzielne. Długość 30 — 50 cm., rzadziej do 150 cm. Waga 1 — 3, rzadziej do 30 kg. K. rozsiedlił się z Azyi umiarkowanej po całej Europie i Ameryce północnej. Brak go w rzekach oceanu Lodowatego i morza Białego. Bardzo rozpowszechniony w morzach Czarnem, Azowskiem, Kaspij-skiem. W jeziorach i rzekach żyje stale, zapewne sztucznie przeniesiony. Karp lubi wodę sto

K. A* C.

Z. N.

jącą lub płynącą powoli. Siedzi zwykle na dnie, rzadziej wychodzi na powierzchnię. Żywi się roślinami wodnemi i zwierzętami drobnemi. Składa ikrę w maju i czerwcu. Odmiany K-a liczne :    1) K. podłużny (rzeczny) G. hungarićus

Heck., 2) K. Karłak (garbaty) G. acuminatus Heck., 3) Karp królewski (G. rex cyprinorum Kram.,) z niewielką ilością rzędów dużych łusk,

4) G. nudus BI. z całkowicie nagą skórą. Jest prócz tego wiele innych modyfikacyj, wytworzonych przez hodowlę.

Karp, herb polski, ob. Gwiazdy.

Karp-karaś, ob. Karpi o wate.

Karpathos, Kerpe, jedna z wysp łańcucha, łączącego przez Rhodos Kretę z Azyą Mniejszą i ograniczającego morze Egiejskie (w Starożytności Karpathyjskie) z południa, należy do tureckiego wilajetu Dżezairi-Bahri-Sefid, ma z północy na południe 50 kim. długości, ale jest bardzo wązka i cała prawie pokryta stromemi, na-gierai górami z wapienia kredowego; najwyższy szczyt, Lastros, wznoszący się w środku wyspy, dosięga 1220 m. Wyspa, której mieszkańcy pochodzenia kreteńskiego ulegli wpływowi do-ryckiemu z Argolidy, posiadała w Starożytności cztery miasta, z których najważniejszem było Arkezine, leżące w południowej części zachodniego wybrzeża; miastem głównem jednak jest Aperè, we wnętrzu części południowej. Obecnie K. liczy około 8 000m-ców, prawie wyłącznie Greków, zajmujących się ciesiołką, budową okrętów i hodowlą bydła. Na północ od K. le-ży wyspa Saria, na 565 m. wysoka, na południo-zachód zaś—wyspa Karos.

Karpaty, góry, leżące na przejściu od Europy środkowej do wschodniej, dzielące główną Europejską nizinę od międzygórskiej niziny Węgierskiej, stanowiące w znacznej swej części dział wodny między systematem Dunaju z jednej strony, a Odry, Wisły i Dniestru z drugiej (wyjąwszy oba krańce gór, gdzie z obu stoków płyną rzeki do Dunaju).—K. stanowią dalszy ciąg Alp, mianowicie ich krańca północno-wschodniego, kończącego się nad Dunajem pod Wiedniem; przytem, już na pierwszy rzut oka, są one analogicznie do Alp zbudowane: otaczają lukiem (lecz silniej wygiętym) nizinę Węgierską, podobnie jak Alpy — Lombardzką. Lecz łuk Karpat jest nietylko silniej wygięty od Alpejskiego, ale nawet, na południo-wschodzie, złamany: pod Kronsztadem rozciąg południowy łuku zwraca się nagle ku zachodowi (Alpy Transylwańskie), a wreszcie ku południo-zachodowi (góry Banatu), aby zaraz za łożyskiem Dunaju przedłużyć się w Bałkanie i objąć wraz z nim półeliptycznie nizinę Woło-sko-Bulgarską. Od kotliny Wiedeńskiej aż do złamania pod Kronsztadem K. przedstawiają góry fałdowe jednostronne, czyli asymetryczne, podobnie jak Alpy w części zachodniej lub Apeniny. K., podobnie jak Alpy, zawdzięczają swe powstanie sile tangencyalnej (t. j. stycznej do powierzchni ziemi), działającej głównie z południa; fałdowanie natrafiło na opór w starych krystalicznych masach Sudetów i wyżyny Podolskiej. Fałdowanie to odbyło się nie jednorazowo, był cały szereg procesów, które ukończyły się w miocenie; przy końcu siła fałdująca działała z północy na południe. Po stronie zewnętrznej góry stopniowo łagodnieją, przechodzą w równiny o poziomem uwarstwieniu, po stronie wewnętrznej zaś przypierają ostro do równiny Węgierskiej, gdyż to jest strona zapadnięć, które wytworzyły głębokie kotliny, wypełnione świeżemi napływami; z temi zapadnięciami związane jest występowanie tutaj młodych skał wybuchowych i licznych źródeł gorących; tutaj też bywają częste trzesięnia ziemi. Wskutek tego zapadnięcia powstała asymetrya Karpat: składają się one nie z trzech, jak góry symetryczne, lecz z dwu pasów, które stanowią dalszy ciąg odpowiednich pasów północno-wschodnich Alp. Pas zewnętrzny Karpat jest, mianowicie, dalszym ciągiem pasa flyschu alpejskiego, ale gdy w Alpach pas ten ma nieznaczną szerokość, to w Karpatach ten pas flyschu, czyli piaskowca karpackiego, rozszerza się do 100, a nawet 120 kim., nie jest przytem przerywany, jak w Alpach, lecz ciągnie się wzdłuż całej długości gór, zachowując wszędzie prawie jednakową budowę i prawie jednaki charakter krajobrazowy. W skład tego pasa „piaskowcowego” wchodzą rozmaite poddziały formacyi kredowej i dolnego trzeciorzędu: eocenu i oligocenu; pod względem petrograficznym są to mianowicie piaskowce, łupki i margle rozmaitej twardości, występujące w miąższości przeszło tysiącometrowej. Warstwy te uległy, jak wspomniano, sfałdowa-niu, fałdy są poprzewracane na północ, tak, iż warstwy mają upad na południe; rozciąg fałd, odpowiednio do łukowatego kształtu gór, jest zmienny: z początku północny, dalej wschodni, południowo-wschodni, wreszcie południowy. Twardsze piaskowce tworzą po większej części wyższe grzbiety, niż miększe łupki, które uległy większemu zniszczeniu; wskutek tego doliny podłużne odpowiadają nietylko tektonicznym nieckom, lecz także tektonicznym grzbietom łupkowym, które, wskutek wypłókania łupków, zostały zmienione w doliny. Rzeki karpackie płyną czas pewien w tych dolinach podłużnych, a następnie w nagłych zwrotach przerzynają stojące im na drodze grzbiety i wydostają się nazewnątrz gór. Tym sposobem rzeki piaskowcowego pasa Karpackiego przedstawiają podobnie zygzakowaty bieg, złożony kolejno z dolin podłużnych i krótkich, poprzecznych wyłomowych, jak rzeki Szwajcarskiej Jury. Piaskowiec karpacki, z powodu swej miękkości i obfitej zawartości gliny, posiada łagodne, kopułowate formy plastyki (wyjąwszy niektóre jego twardsze odmiany, warunkujące ruinowy charakter gór), oraz bujną szatę leśną. Te kopułowate góry, porosłe ciemnym lasem, owiane często mgłą, wyglądają zdała niby olbrzymie, dymiące kopce węglarskie. Tak po zewnętrznej jak i wewnętrznej stronie pasa piaskowcowego występują, podrzędnie zresztą, wapienie tryasu, jury, oraz dolnej kredy, i to mianowicie w formie niezliczonych raf, t. zw. „skalic”, najrozmaitszej wielkości, które, niby strome skaliste wyspy, wysterczają zpośród łagodnych form miększego piaskowca. Te masy skaliste rozmaitej wielkości, od prawdziwych gór do pojedyńczyeh głazów, ułożone są dwoma szeregami: północny ciągnie się od doliny Beczwy do Bochni, południowy zaś, dłuższy, znany pod nazwą Pienin, zaczyna się w komitacie Ni-trzańskim, ciągnie się przez Sillein, Nowy Targ, przez Spiż do komitatu Ungwarskiego. O pochodzeniu tych skał istnieją różne hipotezy. Neymayr sądził, że wydźwignięcie ich ponad skały piaskowcowe jest skutkiem nadmiernego sfałdowania tych miejsc podczas powstawania Karpat: grzbiety fałd piaskowcowych uległy pęknięciu i starsze skały jurajskie zostały tędy wyciśnięte na wierzch. Uhlig nie zgadza się z tym poglądem: na zasadzie braku tektonicznego związku między temi skałami i ich otoczeniem, sądzi raczej (zgodnie ze Stachem), że skały te stanowią pozostałość starszych od Karpat gór mesozoicznych, które tworzyły archipelag śród morza kredowego (u ich stóp leży konglomerat, utwór brzegowy); wyspy te zostały objęte fałdami karpackiemi i rozkawałkowane, po części przez uskoki, po części przez erozyę. Prócz tego, wzdłuż zewnętrznego skraju Karpat, ciągnie się pas morskich osadów trzeciorzędowych młodszych, mianowicie miocenicznych, na które fałdy karpackiego piaskowca zostały w części nasunięte. Osady te tworzą Podkarpacką krainę pagórkowatą, ciągnącą się przez Szląsk austryacki, Galicyę, Bukowinę i Kumunię, i obfitującą w pokłady soli kamiennej oraz źródła słone (kopalnie Wieliczki itd.); innym cennym produktem, zawartym tak w miocenie jak i w karpackim piaskowcu, jest nafta, oraz, wyjątkowo pod Borysławiem w okolicy Drohobycza, wosk ziemny albo ozokieryt. Drugi pas karpacki, rozciągający się po wewnętrznej stronie pasa piaskowcowego, jest to pas centralny krystaliczny. Występują tu granity, gnejsy i łupki krystaliczne, ściśle związane z wapieniami mesozoicznemi; tak, iż nie tworzą one osobnego działu orograficznego, jak to ma miejsce w Alpach Wschodnich. Wapienie te, zarówno jak pas piaskowcowy, występują tylko po zer wnętrznej stronie pasa krystalicznego: symetrycznego pasa wapiennego i piaskowcowego po stronie wewnętrznej niema; zapadł on się tutaj, pogrzebany pod świeżemi osadami niziny Węgierskiej; zapadnięcie dotknęło nawet w znacznej części pasa krystalicznego (podobnie jak w A-peninach), który uległ rozkawałkowaniu: na dolinie Hernadu (dorzecze Cissy) urywa się pas krystaliczny poprzecznym uskokiem, dalej na wschód, aż do źródłowisk Cissy, ciągnie się już tylko sam pas piaskowcowy; na miejsce zapadłych tutaj gór wylały się w młodszym trzeciorzędzie masy ognistopłynne, zastępujące pas krystaliczny. Dopiero w Karpatach Siedmiogrodzkich występują znowu pojedyncze masy krystaliczne pośród piaskowców, ale góry wulkaniczne występują i tutaj po stronie wewnętrznej. Te młode karpackie skały wybuchowe należą przeważnie do trachitów i obfitują w rudy metali szlachetnych.—Po tej ogólnej charakterystyce całych Karpat przejdźmy teraz do charakterystyki poszczególnych łańcuchów. K. w kierunku poprzecznym do rozciągu dadzą się podzielić na trzy części: Karpaty Zachodnie, Lesiste i Siedmiogrodzkie.

1) Karpaty Zachodnie stanowią tę część Karpat, w których utrzymał się jeszcze pas centralny; wschodnią ich granicę stanowi poprzeczna dolina Popradu, biorącego początek w pasie krystalicznym, a przerzynającego się na północ przez pas piaskowcowy, oraz, wyżej wspomniana, dolina Hernadu, który swemi źródłami zbliża się bardzo do źródeł Popradu. K. te na południo-zachodzie przytykają, jak wiemy, do Alp, które pod Wiedniem, przyparte do krystalicznego masywu czeskiego, wyginają się zwolna ku północo-wschodowi; urywają się tu one na zapadnięciu kotliny Wiedeńskiej, ale pojedyńcze szczątki zapadniętych gór, sterczące wyspowo z niziny trzeciorzędowej, stanowią ogniwo, łączące tutaj Alpy z K-ami. Na przedłużeniu centralnego krystalicznego pasa alpejskiego ciągną się niz-kie, krystaliczne góry Leita albo Litawskie wzdłuż rzeki tegoż nazwiska, uchodzącej do Dunaju, a jako ich przedłużenie zaczynają się jeszcze na prawym brzegu Dunaju Małe Karpaty, przerżnięte przez tę rzekę (Porta Hungarica) powyżej Presburga (pod Theben), a poniżej uścia Morawy. Od tego miejsca ciągną się te niewysokie (740 metr.) góry na północo-wschód między niziną Morawy (Marchfeld) i niziną Górnowę-gierską, złożone z łupków krystalicznych i wapieni mesozoicznych; kończą się one na zagłębieniu miocenicznem Miawy. Po zachodniej stronie tych gór, należących do pasa centralnego, pas piaskowcowy uległ zapadnięciu i na miejscn jego rozciąga się, aż do krystalicznego masywu czeskiego, kotlina dolnej Morawy, zlewająca się z kotliną Wiedeńską. Składa się ona po części z żyznych wzgórzy miocenicznych i lössu, po części z aluwialnej niziny Morawy, właściwego Marchfeldu. Tylko pojedyńcze wzgórza, wyster-czające wyspowo zpośród miocenu (wzgórza Stockerau, Ernstbrunn, Falkenstein i Polau) są szczątkami zapadniętego pasa piaskowcowego Karpat z jego mesozoicznemi wapiennemi rafami i stanowią połączenie Karpat z pasem fly-schowym alpejskim (Lasem Wiedeńskim). Dopiero na północ od rzeki Thaya rozpoczynają

i łączą się z sobą, by wspólnie spłynąć ku Wiśle; wyłom Dunajca w Pieninach odznacza się krętym biegiem i wielką malowniczością. Doliny Nowotarska (Dunajca) i Spiska (Popradu), obejmujące wschodnią część Tatr, łączą się nizkiemi działami wodnemi z dwiema drugiemi dolinami, Orawy i Waagu (Liptowską), obejmu-jącemi zachodnią część Tatr; ten łańcuch dolin (Podhale) otacza Tatry ze wszech stron, niby wysoką skalistą wyspę; dzielące te doliny dwa działy wodne: między Dunajcem i Orawą, oraz między Popradem i Waagiem, są nizkie, nieznaczne (t. z w. „działy dolinowe”); również nizki dział wodny prowadzi z doliny Popradu do doliny Tarczy, która spływa do Hernadu (Cissy); obniżeniem tern biegnie kolej żelazna z Nowego Sącza do Koszyc. To przesnucie gór dolinami o nieznacznych działach wodnych, rozejście się rzek w różne strony i rozcięcie gór wyłomami uczyniło tę okolicę oddawna miejscem sporów granicznych między Polakami i Węgrami, które przetrwały aż do naszych czasów (spór o Morskie Oko). Przypatrzmy się teraz centralnemu pasowi, złożonemu, jak wspomnieliśmy, ze skał krystalicznych, oraz ściśle związanych z niemi wapieni mesozoicznych; pas ten zaczyna się po południowej stronie podłużnych dolin Dunajca, Orawy i Waagu. Pojedyńcze krótkie grzbiety, a raczej massy wy, składają się z granitu i łupków krystalicznych, w części pokrytych silnie zdyslokowauemi i znacznie zniszczo-nemi warstwami osadowemi, a mianowicie łupkami glinianemi, kwarcytami i czerwonemi piaskowcami formacyj paleozoicznych, jako też łupkami piaskowcami i wapieniami formacyj mesozoicznych. Te grzbiety czyli massywy są ułożone, podobnie jak w Alpach zachodnich, podwójnym łukowatym szeregiem, który się ciągnie równolegle do pasa piaskowcowego, w kierunku północno-wschodnim i wschodnim. Łuk zewnętrzny pasa centralnego składa się z mas odosobnionych, zawierających najwyższe szczyty syste-matu Karpat; łuk wewnętrzny jest bardziej zwarty, ale niższy. Jeden łuk od drugiego jest oddzielony łańcuchem dolin: Neutry, Turoczy, górnego Waagu i górnego Hernadu. Łuk zewnętrzny pasa centralnego rozpoczyna się łańcuchem gór Neutra, który dalej ciągnie się, jako góry Fatra i Magura Orawska. Łańcuch ten ciągnie się między dolinami Waagu, Neutry, Turoczy i Orawy ua północo-północo-wschód i północo-wschód; Waag, powyżej Silleiu, tworzy w nim wyłom; najwyższe wyniosłości leżą tu na północy: Krywań— Fatra 1666 m. Dalej łuk ten skręca na wschód i tutaj wznosi się najwyższy massy w całego systematu Karpat — Tatry (Wysokie Tatry), eliptyczny pień górski, na 90 kim. długi, otoczony, jak wspomnieliśmy, zewsząd głębokie-mi dolinami (ok. 600 m.): z północy ogranicza je dolina Dunajca czyli Nowotarska, z północy i zachodu dolina Orawy, z południa dolina Waa-

się nieprzerwane wyniosłości piaskowcowe, a mianowicie naprzód nizkie i łagodne góry Mars (586 m.); góry te są ograniczone od wschodu miocenicznem zagłębieniem doliny Morawy, a od zachodu zagłębieniem austerlickiem; oba te zagłębienia łączą się na północy w kotlinie Oło-munieckiej i tym sposobem oddzielają góry Mars od reszty Karpat. Po lewej stronie Morawy, nad Miawą, ciągną się piaskowcowe Góry Białe (Bielawy), dalej, pod Kremsier, rozpoczyna się zwarty łuk gór piaskowcowych, który ciągnie się w kierunku północno-wschodnim, a następnie u źródeł Beczwy i Ostrawicy (Lisa Hora 1325 metr.) zwraca się na wschód. Ta część zewnętrznego pasa Karpat o rozciągu zachodnio-wschodniim nosi miano Beskidu Zachodniego, aż do najwyższego szczytu Babiagóra (1725 m.), wznoszącego się na źródłowiskach Orawy albo Arwy, prawego dopływu Waagu; dalej już, po tej samej południowej stronie pasa zewnętrznego, rozpoczynają się źródłowe okolice Dunajca, należącego do dorzecza Wisły; dotąd więc zewnętrzny pas Karpat stanowi dział wodny między Morawą, Odrą i Wisłą z jednej a Waagiem z drugiej strony. Dalej, ze źródło-wiskami Dunajca dział wodny przechodzi na południe, na wewnętrzny pas Karpat (wpoprzek Tatr), pas zaś zewnętrzny znacznie się zniża i, utrącając stanowisko działu wodnego, utrącą zarazem nazwę Beskidu a przyjmuje nazwę Gor-ca. Przez dział wodny, z dorzecza Odry (Olszy) i Wisły na dorzecze Waagu, prowadzą liczne przejścia, z których najważniejsze jest Jabłonkowskie, na 550 m. wysokie; przez nie prowadzi kolej żelazna Bogumin (Oderberg)-Sil-lein - Peszt. Podczas gdy po wewnętrznej stronie pasa piaskowcowego ciągnie się na granicy z pasem centralnym podłużna dolina Waagu i Orawy, to po stronie zewnętrznej, pominąwszy Morawę, przeważają doliny poprzeczne źródłowych rzek Odry i Wisły. Tutaj jednak wzdłuż strony zewnętrznej na granicy Sudetów ciągnie się wązka brózda, wzdłuż której warstwy mio-ceniczne kotliny Wiedeńskiej wiążą się z mio-cenem galicyjskim; nizki dział wodny (290 m.) pod Weisskirchen prowadzi tutaj z dorzecza Morawy na dorzecze Odry. Jest to Brama Morawska między Sudetami i K-ami, mająca wielkie kommunikacyjne znaczenie dla stosunków między główną Europejską niziną i dorzeczem średniego Dunaju; okolica ta znana jest w hi-storyi wojen. Gdzie dział wodny na wschód od Babiej Góry przechodzi, jak wspomnieliśmy, z pasa zewnętrznego piaskowcowego ku południowi na pas centralny krystaliczny, tam dwie rzeki, biorące początek w pasie centralnym, mianowicie Dunajec i Poprad, torują sobie drogę wyłomami przez pas piaskowcowy na północ, Obie te rzeki powyżej wyłomów przepływają podłużne doliny podtatrzańskie: Nowotarską i Spiską, a poniżej wyłomów, pod Nowym Sączem,

Kucyki. Powib. llnatr. Ze«>. 978. T. XXXIV.

122

gu czyli Liptowska, z południa i wschodu dolina Popradu czyli Spiska; temi dwiema parami dolin Tatry są objęte, niby dwiema parami wideł. Jądro tatrzańskiego massywu tworzy olbrzymi pień granitowy (z łupkami krystalicznemi na skrajach) o ostrym poszarpauym grzbiecie, rozciągniętym ze wschodu na zachód; najwyższe jego szczyty wznoszą się ponad 2 600 metrów: Gierlach (Gerlsdorf) 2 663 m., Łomnica 2 634m. Południowy spadek grzbietu jest bardziej stromy, niż północny, gdyż po tej stronie niższe części granitów są pokryte skałami osadowemi, od permu do starszego eocenu włącznie (głównie wapieniami); po stronie południowej granity zstępują aż do doliny granicznej — i tylko wielkie rumowiska, zniesione przez dylluwialne lodowce, pokrywają tu stopy gór. Według najnowszych badań Uhliga pierwsze sfałdowanie Tatr odbyło się przed permem: powstały wtedy góry, które następnie zostały w znacznym stopniu zniszczone, zrównane i pokryte osadami młodszemi od permu do starszego eocenu, które uległy też sfałdowaniu; fałdy te są pochylone na południe (więc upad warstw jest północny) i poprzesuwa-ne, tak, iż powstała t. zw. „budowa łuskowa”; miejscami podłoże krystaliczne wychodzi na jaw. U północnych stóp Tatr w dolinie Nowotarskiej leżą płasko, lecz popękane, warstwy łupków i piaskowców starszego trzeciorzędu. Dalej na północ są one, jak wiadomo, sfałdowane (pas piaskowcowy zewnętrzny), siła fałdująca je, jak również dalej na północ leżące warstwy młodszego trzeciorzędu, musiała działać z północy na południe (choć co do czasu fałdowanie postępowało kolejno z południa na północ), bo inaczej warstwy w dolinie Nowotarskiej musiałyby uledz też sfałdowaniu. W czwartorzędzie, jak wspomnieliśmy, Tatry uległy zlodowaceniu; prócz wyżej wymienionych rumowisk (moren) lodowce dyluwialne pozostawiły jeszcze inne ślady, mianowicie w ukształtowaniu górnych części dolin i w jeziorach górskich: strome poprzeczne doliny obu stoków tatrzańskich rozpoczynają się mianowicie skalistemi kotlinami nakształt cyrków; są one otoczone w półkole stromemi, skalistemi ścianami, na 300 — 600 m. wysokiemi, a dno ich obniża się tarasowato; we wklęsłościach tarasów, pośród litych skał i skalnego rumowiska, leżą małe, okrągłe jeziora, których kotliny są, zapewne, dziełem erozyi lodowcowej; każdy taras spada stromo ku niższemu, na tych krawędziach odpływy jeziorne tworzą wodospady. Ku wschodowi przytyka do Tatr, między Popradem, Hernadem i Tarczą, łagodny grzbiet piaskowcowy (przeszło 1 280 m.), wśród którego występuje jeszcze niewielki pień granitowy. Łuk wewnętrzny pasa krystalicznego ciągnie się ku północo-wschodowi między doliną Neutry i Granu i sięga w Wielkiej Fatrze 1590 m. wysokości; tutaj skręca na wschód równolegle do Tatr, jako Niższe Tatry albo góry Liptów-skie, między górnym Waagiem i górnym Granem; budowa tych gór jest podobna do Tatr: i tutaj występuje jądro granitowe, pokryte ua stoku północnym i wschodnim skałami osadowemi, między innemi wapieniami, w których znajdują się wspaniałe jaskinie stalaktytowe (Aggtelek) i lodowe (Dobszyna). Najwyższe szczyty tych gór są: Djumbir 2 045 m. i Kralowa Hola 1943 metr., z której Waag i Gran biorą początek. Na południe od Granu, między tą rzeką i rzeką Eipel, ciągną się Węgierskie Góry Kruszcowe; wschodnia ich część składa się z dwóch krystalicznych massywów: gnejsowego, najobszerniejszego z masywów karpackich, i łupkowego; mas-sywy te są w części pokryte łupkami paleo-zoicznemi i wapieniami mesozoicznemi; najwyższym szczytem tych łagodnych, porosłych lasem gór jest Fabowa Hola (1440 m.). * Z południa przypiera do nich wyżyna, złożona z wapienia tryasowego, przedstawiającego zjawisko karsto-we. Zachodnia część węgierskich Gór Kruszcowych składa się z młodych skał wulkanicznych, mianowicie trachitowych, których szczyt, Polana, wznosi się do 1469 m.; góry te są porozdzielane szerokiemi dolinami, wypełnionemi przez warstwy miocenu i wzgórza tufowe; Gran przerzyna się przez te góry. Góry te odznaczają się bogactwami mineralnemi, od których otrzymały swą nazwę; w zachodniej części gór, w trachitowych okolicach miast górniczych, Schemnitz i Kremnitz, znajdują się metale szlachetne, mianowicie srebro i złoto, a także miedź; w części wschodniej, w górach krystalicznych i paleozoicznych, od Neusohl do Koszyc, znajduje się żelazo, miedź, nikiel i kobalt. W warstwach miocenicznych występuje znacznemi masami węgiel brunatny. Na południe od Węgierskich gór Kruszcowych, za zagłębieniem dolin rzek Eipel i Rima-Sajo, ciągną się wulkaniczne trachitowe góry Matra, które stanowią południowy skraj zachodnich Karpat i pod Waitzen, na zwrocie Dunaju ku południowi, przypierają do odgałęzienia Alp — Lasu Bakony. Wspomniany już wyżej wielki uskok poprzeczny, biegnący wzdłuż Hernadu i odgraniczający Karpaty Zachodnie od wschodu, uwarunkował wylew skał wulkanicznych trachitowych, które tworzą góry Eperyesko-Tokajskie, wznoszące się z pokrycia łupkowego i mioceniczne-go. Góry te ciągną się na 100 kim. długim grzbietem wzdłuż lewego brzegu Hernadu i w szczycie Simonka dosięgają przeszło 1090 metr.; południowa ich część, uwieńczona winnicami, nosi miano He g y alia. Na wschodzie ten grzbiet trachitowy (zawierający opale szlachetne) spada ku nizinie Bodrogu i Cissy. Na północ od Hernadu wschodnią granicę Zachodnich Karpat stanowi, jak wspomnieliśmy, wyłom Popradu. Na wschód stąd rozpoczyna się druga część składowa Karpat.

2) Karpaty Lesiste ciągną się od wyłomu Po-

Pas piaskowcowy karpacki w pobliżu

prądu do źródeł Cissy (zachodnia ich część do rzeki Stryja nosi miano Wschodniego Beskidu), składają się tylko z pasa piaskowcowego zewnętrznego (reszta części składowych od strony południowej zapadła się), którego warstwy zostały ułożone w liczne równoległe fałdy; dział wodny biegnie bliżej krawędzi południowej, niż północnej. Wysokość gór wzrasta ku południo-wschodowi: w części północno-zachodniej niewiele tylko szczytów wznosi się ponad 1000 metr., podczas gdy w części południowo-wschodniej liczne szczyty wznoszą się ponad 1000 metr. (Pekuj 1400 m., Sewola 1818 m ). Tutaj najcharakterystyezniej występuje cecha zewnętrznego pasa piaskowcowego, mianowicie długie, równoległe doliny podłużne, połączone krótkie-mi, poprzeczuemi; szczególniej zasługuje tu na uwagę wielka dolina podłużna, w której płyną Wisłoka, Wisłok, San i Stryj, by następnie po-przecznemi dolinami spłynąć w części ku Wiśle, w części ku Dniestrowi. Żadna jednak dolina nie przerzyna wpoprzek całych gór, to też dogodnych przejść jest mało; dwa dogodne przejścia zostały zużytkowane dla kolei żelaznych: Przemyśl-Łupków-Homouna (tunel) i Lwów-Stryj-Munkacz. Góry są porosłe wielkiemi lasami, zaludnienie jest rzadkie. Po stronie wewnętrznej Karpat Lesistych, stronie zapadnięcia, występuje grzbiet trachitowy Vihorlat-Gutin (szczyt Gutin blizko 1450 m.); wznosi on się wzdłuż podłużnej szpary zapadnięcia zpośród wzgórz miocenicznych; od zewnętrznego pasa piaskowcowego te góry wulkaniczne, strome i porosłe lasami bukowemi, są oddzielone doliną podłużną, po której płyną rzeki, zwłaszcza Cissa, torujące sobie drogę na nizinę Węgierską. I te góry obfitują w metale szlachetne, szczególniej w srebro.

3) Karpaty Bukowińsko - Siedmiogrodzkie. Od źródeł Cissy pas piaskowcowy ciągnie się dalej bez zmiany aż do nagłego zwrotu pod Kronsztadem, ale po jego stronie wewnętrznej występują znów, jak na zachód Hernadu, krystaliczne szczątki pasa centralnego w formie wydłużonego grzbietu, złożonego z łupków krystalicznych. Ten grzbiet centralny zaczyna się nad górną Cissą, w okolicach Szigetu i ciągnie się przez Bukowinę i wschodni Siedmiogród do poprzecznej doliny rzeki Uz pod 46y₃⁰ szer. płn. W części północnej na źródłowiskach Cissy grzbiet ten tworzy wysokie góry Rodneńskie na dziale wodnym między Cissą i Szamosem: tutaj wznosi się szczyt Pietrosu na przeszło 2 300 m., oraz Krowi Róg do 2 280 m. Między temi górami i wyżej opisanemi górami trachitowemi rozciąga się mioceniczna, obfitująca w sól, kotlina Marmaros, w której Cissa zbiera swe strumienie źródłowe. Kotlina ta przejściem Körös-Mezö w Karpatach Lesistych łączy się z dorzeczem Prutu; tędy Madziarowie dostali się przez K. do Węgier. W części wschodniej ten grzbiet krystaliczny jest oddzielony od pasa piaskowcowego za pomocą pasa dziko poszarpanych wapieni me-sozoicznych. Część pasa piaskowcowego, przypierająca z północy do tych gór centralnych, dosięga też wyjątkowo znacznej wysokości: wznosząca się na źródłowiskach Cissy i Czeremoszu grupa Czarnohory sięga w szczycie Howerli blizko 2 060 m. wysokości. Dział wodny leży tu przeważnie w pasie centralnym, rzeki, przedstawiając i tu charakterystyczne zmiany kierunku, płyną przeważnie na północ i wschód: Prut, Czeremosz, Suczawa, Mołdawa, Złota Bystrzyca, Tatros (z dopływem Uz); wszystkie te rzeki, z wyjątkiem dwóch pierwszych, spływają do Seretu. Na dolinie Uz kończy się, jak wspomnieliśmy, grzbiet centralny i dalej ciągnie się sam tylko pas piaskowcowy; przejście Oitos (850 m.) prowadzi tu przezeń od doliny Tatrosu do kotliny Kronsztadu. Po stronie wewnętrznej tego siedmiogrodzkiego pasa piaskowcowego w miejsce zapadniętego pasa krystalicznego występuje znów grzbiet wulkaniczny trachitowy H ar git a, potężniejszy od węgierskiego Vihorla-tu (szczyt Kalemen 2 030 m.). Ten dziki, lesisty grzbiet przypiera na północy do pasa centralnego Ineu, od którego oddzielony jest tylko bardzo Wysokiem przejściem Borgos (1 200 m.); od pasa zaś piaskowcowego dzieli go dolina podłużna, w której płynie na północ Maros, torujący sobie przez Hargitę drogę wyłomem; na południe zaś płynie Aluta, opływająca te góry z południa po utorowaniu sobie drogi przez odgałęzienie gór piaskowcowych. Ta odosobniona, malownicza dolina jest zamieszkana przez madziarskie plemię Szeklerów. Aluta poniżej wspomnianego wyłomu w górach piaskowcowych wypływa na żyzną, aluwialną kotlinę Kronsztadu, która zajmuje południo-wschodni kąt Siedmiogrodu; tutaj K. zginają się nagle, jak wiemy, ku zachodowi, ciągnąc się dalej jako Alpy Transylwańskie.

szczytu Lakoe (1 780 m.) zmienia nagle kierunek z południowego na południowo - zachodni (szczyty przeszło 2 000 m.), wkracza w nizinę Wołoską i urywa się na linii między Buseu i Tirgo-vi8tea; tutaj wreszcie tan pas, który rozpoczął się nad Miawą górami Białemi, znajduje swój ostateczny koniec. Dalej na zachód ciągną się łańcuchy górskie o tym samym rozciągu południowo-zachodnim, urywające się też na nizinie Wołoskiej, ale złożone już nie z piaskowca, lecz z łupku mikowego, wapienia jurajskiego i osadów kredowych, odpowiadające Małym Karpatom na drugim krańcu gór. Są to mianowicie łańcuchy Leo ta i Königstein (2 240 m.), oraz góry Per sany (blizko 1110 m.), przerwane przez Alutę; pierwsze ograniczają kotlinę Kronsztadu z południa, drugie z zachodu. One dopiero rozpoczynają właściwe Alpy Transylwańskie. Między temi łańcuchami leżą skiby potężnych konglomeratów eocenicznych, z których

erozya wymodelowała olbrzymi pień górski Bu-czecz (przeszło 2 500 m), wznoszący się na źró-dłowiskach Jałomicy. Na północo-wschód od tego szczytu przejście Tömös (blizko 1030 m.), stanowiące wschodnią granicę Alp Transylwańskich, prowadzi z kotliny Kronsztadu na Wołoszczyznę (kolej żelazna). Góry te, porosłe lasami, spadające stromo ku nizinie Wołoskiej, swym kontrastem z jej jednostajnością wywierają silne wrażenie. Na południowych stokach tych gór znajdują się liczne letnie rezydencyę ru muńskiej arystokracyi i królewski zamek Sina-ja. Dalej na zachód Alpy Transylwańskie ciągną się jako potężny grzbiet fałdowy, złożony z łupków krystalicznych o rozciągu zachodnim, a następnie—w górach Banatu—południowo-zachodnim i południowym; tym sposobem góry te tworzą łuk, zwrócony stroną wewnętrzną ku nizinie Wołoskiej; ku tej stronie góry spadają bez pośredniczącego pasa mesozoicznego ku nizinie, jedynie we wschodniej części ciągną się u ich stóp przedgórza eoceniczne, wogóle zaś — tylko wzgórza z młodszego trzeciorzędu. Te krystaliczne góry rozpoczynają się na wschodzie łańcuchem Fogaraskim, ciągnącym się wzdłuż lewego brzegu Aluty poniżej kotliny Kronsztadz-kiej; jest to zwarta ściana górska, około 2000 m. średniej wysokości, której liczne szczyty (Negoi 2 540 m.) noszą ślady zlodowacenia i malownicze górskie jeziora. Łańcuch ten spada bardziej stromo na północ ku dolinie Aluty, niż na południe, gdzie od niziny Wołoskiej jest oddzielony niższym grzbietem gnejsowym. Aluta po zwrocie ku południowi toruje sobie drogę przez te góry jednym z najwspanialszych wyłomów Czerwonej Wieży (350 m.); dno tego wąwozu, około 50 kim. długiego, po którym rzeka toczy swe spienione wody, leży około 2 000 m. niżej niż sąsiednie szczyty. Na zachód od tego wyłomu góry się rozgałęziają na kilka łańcuchów równologłych, porozdzielanych dolinami podłuźnemi: łańcuch północny, Cybiński, wznosi się do 2130 m.; środkowy, Steffieste, do 2 250 m.; wreszcie południowy, Mandra, do 2 520 m.

dzi z zachodniego w południowy; przerwany wyłomem Dunaju, rozciąg ten przedłuża się w górach wschodniej Serbii. Góry Banackie, równie jak poprzednie, składają się z kilku równoległych łańcuchów, rozdzielonych dolinami podłuż-nemi: na północy wznoszą się gory P oj an a Ruska (1380 m.), jako przedłużenie gór Cy-bińskich, na południe stąd występują góry Re-tierat (przeszło 2509 m.) i Caleanului (blizko 2 200 m.); następnie idą podłużne doliny Szylu i Cerny, a na południe od nich—przedłużenie gór Mandra. Południkowa szeroka dolina Temesu oddziela zachodnią część gór o również południkowym rozciągu; od doliny Temesu prowadzi tylko na 515 m. wysoki dział wodny do doliny Cerny, słynnej ze źródeł siarczanych pod Mehadia i prowadzącej wreszcie do Dunaju pod Orsową. To jest jedna z najważniejszych dróg między niziną Węgierską i Wołoską, za pomocą której można obejść wyłom Dunaju; drogi tej używa kolej żelazna, łącząca Budapeszt z Bukaresztem. Góry, wznoszące się po zachodniej stronie tego zagłębienia, sięgają w szczycie Petra Gozna do 1450 m.; zachodni stok tych gór jest rozczłonkowany przez liczne doliny poprzeczne. Góry Banatu obfitują w rudę żelazną, której eksploatacya jest ułatwiona przez obecność węgla kamiennego w warstwach liasu pod Steyerdorf. Góry Banatu kończą się, jak wspomnieliśmy, na wyłomowej dolinie Dunaju, 126 kim. długiej, oddzielającej góry Banatu od gór wschodniej Serbii i należących do systematu Bałkanu. Dunaj przepływa tę dolinę w licznych zwężeniach i prądowinach. Nie cała ta dolina, ciągnąca się od Bazias do Turn-Severinu, jest wązka, lecz składa się naprzemian z części rozszerzonych, pokrytych losem i ze zwężeń, przypadających na pasy wapienne; w tak zwanej Kii sur ze ściany skalne przystępują tak blizko do rzeki, że drogę wzdłuż Dunaju trzeba było zbudować na palach; w wielu miejscach widać szczątki drogi, wykutej w skałach, którą Trajan rozkazał zbudować dla swoich legionów. W naj-węższem miejscu rzeka ma tylko 113 m. szerokości, ale za to 75 m. głębokości. Prądowiny, które tutaj niegdyś przerywały żeglugę, zostały usunięte; najwięcej trudności przedstawia część rzeki między Orsową i Turn-Severinem, właściwa Żelazna Brama. Południowo-zachodnie Karpaty obejmują w swem wnętrzu wyżynową kotlinę Siedmiogrodzką: od północy i wschodu ograniczają ją Karpaty Siedmiogrodzkie, od południa Alpy Transylwańskie, a od zachodu Siedmiogrodzkie góry Kruszcowe. Stosunek tych ostatnich gór do całego systematu Karpat nie jest jeszcze dostatecznie wyjaśniony; stanowią one, być może, przedłużenie wewnętrznego pasa krystalicznego Karpat Zachodnich, przerwanego uskokiem Hernadu. Góry Kruszcowe

Ku zachodowi dochodzimy do drugiego wyłomu, w którym rzeka Szyi toruje sobie drogę na południe na nizinę Wołoską, przepłynąwszy poprzednio w kierunku wschodnim podłużną dolinę, wypełnioną warstwami młodego trzeciorzędu, zawieraj ącemi wyborny węgiel brunatny. Z kotliny tej prowadzi w jedną stronę droga na północ do dorzecza Marosu (doliny Hatseg), w drugą — na południe przez przejście Wulkanu (1624 m.), którym omija się niedogodny dla kommunikacyi wyłom Szylu. Od tego poprzecznego zagłębienia rozpoczynają się góry Banatu; tutaj jednolite dotąd góry krystaliczne ulegają urozmaiceniu, mianowicie w niecki pomiędzy niemi wciskają się mesozoiczne łupki, piaskowce, a zwłaszcza wapienie; im dalej na za- j Siedmiogrodzkie ciągną się łukiem, otwartym ku chód, tern bardziej rozciąg tych pasów przecho- | północo-zachodowi i od tej strony zostały sfałdo-

nie.

nikiem Kanta, którego jednak dobrze nie rozumiał.

R.

wane; stronę wewnętrzną stanowi nizina Węgierska, zewnętrzną — łukowata część biegu Marosu. Do doliny tej rzeki przypiera naprzód niezbyt wysoki (niewiele ponad 1000 m.) lesisty pas piaskowcowy, zawierający wapienie rafowe i przebity przez masy melafirów i trachitów, i dlatego również obfity w metale, zwłaszcza w złoto. Dalej na północ za podłużną doliną rz. Aranyos (dopływ Marosu) i Białego Körösu ciągnie się pas centralny, złożony z łupków krystalicznych, granitów, porfirów, warstw paleozoicznych i trachitów; góry te, również lesiste, wznoszą się w szczycie Bihar, albo Kukurbeta do 1850 m. Do tego masywu przypiera od zachodu wyżyna złożona z wapienia jurajskiego, przedstawiającego zjawiska karstowe. Na północ od masywu dolina Bystrego Körösu przerzyna prawie całe góry, to też tędy prowadzi ważna droga (kolej żelazna) z Węgier (Gross-Wardein) do Siedmiogrodu (Klausenburg). Dalej na północ góry krystaliczne znacznie się zniżają i przechodzą we wzgórza mioceniczne, ale za niemi ku północo-wschodowi ku grupie Krowiego Rogu znów wznoszą się góry piaskowcowe, przerżnięte Samosem, przebite przez trachity, które w sczyoie Ciblescu wznoszą się na 1840 m. Wewnątrz tego obramowania górami rozciąga się Kotlina Siedmiogrodzka (około 500 m.), wypełniona osadami (piaski, margle) morza miocenicznego, które miało wązkie połączenia z węgierskiem, a po oddzieleniu się odeń i odparowaniu pozostawiło bogate pokłady soli; później część tej kotliny zalało morze Sarmackie. Na osadach trzeciorzędowych leży loss. Rzeki, płynące po powierzchni kotliny i torujące sobie wreszcie drogi nazewnątrz (Aluta, Maros, Samos), poryły w niej głębokie doliny (gdyż niziny zewnątrz Siedmiogrodu doń przypierające leżą bardzo nizko); wskutek tego kotlina została zamieniona na krainę pagórkowatą. — Por.: Sie-vers-Philippson „Europa. Eine allgemeine Landeskunde”; Kirchhoff-Supan „Länderkunde von Europa—Österreich-Ungarn”; Supan „Physische Erdkunde”. Szczegółowy opis Karpat znajdzie czytelnik w książce A. Rehmana „Karpaty”, lecz ogólne poglądy autora na geografię wogóle i geografię Polski w szczególności, wyrażone we wstępie do tej książki, nie zasługują na polece-

w. N.

Karpę Franciszek Samuel (* w Lubla-nie w roku 1741), był najpierwiej nauczycielem w Ołomuńcu, następnie od 1786 profesorem filozofii w Wiedniu, gdzie umarł w roku 1806. Wydał w latach od 1802 —1804 w sześciu tomach dzieło p. t. „Darstellung der Philosophie ohne Bemamen” (obejmuje wykład psychologii, logiki, metafizyki i etyki); to samo opracował także po łacinie i wydał p. t. „Institutiones philo-sophiae dogmaticae” (3 tomy, 1804) i „Institutiones philo8ophiae moralis” (3 tomy, 1805), K. był eklektykiem ze szkoły Federa i przeciw

M. S.

Karpeles Gustaw, historyk literatury (* 11 listopada r. 1848 w Einanowiczu na Morawach), studyował zrazu we Wrocławiu teologię hebrajską, potem się oddał germanistyce i literaturze, a po ogłoszeniu r. 1870 dzieła swojego „Heinrich Heine und das Judenthum”, poświęcił się wyłącznie pracy literackiej. R. 1871 brał udział w prowadzeniu berlińskiego czasopisma „Auf der Höhe”; od r. 1872 — 73 był głównym redaktorem „Breslauer Nachrichten”, do 1877 redaktorem fejletonu w „Breslauer Zeitung” a potem się przesiedlił do Berlina. Tam we-społy ze Spilhagenem redagował aż do r. 1882 „Westermansche Monatshefte”. Przeważnie wszakże zajmował sią K. historyą literatury powszechnej i żydowskiej; celniejsze jego dzieła z tego zakresu są następujące: „Ludwig Börne” (Lipsk

1870); „Die Frauen in der jud. Litteratur” (Berlin 1871); „Unter Palmen” (tamże 1872); „Nikolaus Lenau” (tamże 1873); „In Foyer” (Lipsk 1876); „Geschichte der jüdischen Litteratur” (2 tomy, Berlin 1875); „Friederich Spielhagen” (Lipsk 1889); „Goethe in Polen” (Berlin 1889); „Die Zionsharfe, Anthologie neuhebr. Dichtungen” (Lipsk 1888); „Allgemeine Geschichte der Litteratur” (2 t., Berlin 1890—1891); „Graf Molt-ke als Redner” (Sztutgard 1890). Dawniejsze studya jego literackie odnoszą się przeważnie do Heinego.

Karpenko-Karyj, pseudonim Iwana, To-byłewicza, przedstawiciela kierunku realistycznego w dramatycznej literaturze małoruskiej. Urodził się we wsi Arseniówce (Arseniwka), w gub. Chersońskiej, w powiecie Elisawetgrodz-kim, jako syn włościanina, pochodzącego z tak zwanej czynszowej szlachty kijowskiej. Skończywszy szkołę powiatową służył razem z dramaturgiem Kropiwnickim w magistracie w Bo-bryńcu i spędził lat 20 naprzemian to w służbie państwowej, to gminnej. W r. 1883 zaangażował się do trupy Starzyckiego, w której już występował Kropiwnicki, Zańkowiecka i Zatyr-kiewicka. Od r. 1884 — 1887 mieszkał w No-woczerkasku nad Donem, a powróciwszy, przez pewien czas gospodarował w Szepietówce; wkrótce atoli znowu się zaangażował do towarzystwa naprzód Sadowskiego, a potem Saksahańskie-go.—Pierwszym utworem literackim K-a Kare-go była powieść p. t. „Nowobraneć” (pod pseudonimem Hnat Karyj), drugim „Beztałanna”, obie wzorowane na utworach Marka Wowczka i Fedkowicza. Następnie w r. 1883 jął pisać dla teatru małoruskiego, hołdując początkowo kierunkowi romantyczuo-sentymentalnemu. Piętno to nosi osobliwie jego „Bodnariwna”. Z innych utworów scenicznych K-a, do których te-mata czerpał zwykle ze współczesnego życia ludu, wymienimy: „Chto wynen?”; „Najmyczka” (najudatniejszy jego dramat); „Martyn Borula”;

R,

Aerzte” (T. III str. 444).

R.

„Rozumnyj dureń”; „Czaban”; „Ne tak pany jak pidpanky”; „Iwan Tubyłeć”; „Sto tysiacz” (fraszka). Sztuki te odznaczają się zazwyczaj burz-liwem, a często krwawem, rozstrzygnięciem sy-tuacyi, zaleca je zaś żywość i jednolitość charakterów oraz język prawdziwie ukraiński. Niektóre z nich wyszły osobno; wiele ogłosiły pisma galicyjskie „Zorja” i „Prawda”; wydanie zbiorowe wyszło r. 1897 w Odessie p. t. „Dramy i komedii”, jako też we Lwowie „Twory Iwana Tobyłewicza” (tegoż roku).

Karpfen, rzeka i miasto na Węgrzech, ob. Kr u pi na.

Karpiel, ob. Brukiew.

Karpiński Otton August Albrecht (* d. 19 września r. 1838 w Berlinie), lekarz wojskowy pruski. Od r. 1858 do 1862 kształcił się zawodowo w akademii wojskowo-lekarskiej (Friedrich-Wilhelms-Institut) w Berlinie. Osiągnąwszy w r. 1862 dyplom doktorski, wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej w Berlinie, potem przeniesiono go do Królewca, nakoniec stamtąd do Spandau; dosłużył się stopnia lekarza sztabowego, starszego i pułkowego. W latach 1868 i 1869 odbył podróż naukową do Belgii, Anglii i Francyi. — Oprócz prac licznych, mniejszych, treści przeważnie chirurgicznej, o-głaszanych głównie w „Berliner klinische Wochenschrift” i w „ Deutsche militärärztliche Zeitschr.”, K. wydał dzieło dobre i słusznie cenione p. n. „Studien über künstliche Glieder” (Berlin 1881, z atlasem w 4-ce, obejmującym 50 tablic). Pomimo nazwiska swego K. jest Niemcem. — Por.: „Biogr. Lex. der hervorrag.

Dr j. p.

Karpinskij Aleksander, znany geolog ros-syjski. Urodził się r. 1846, kształcił się w instytucie górniczym w Petersburgu, w którym r. 1869 został adjunktem, a od r. 1877 dotychczas jest profesorem geologii. R. 1885 zamianowany był dyrektorem komitetu geologicznego i członkiem górniczego komitetu naukowego. W roku 1886 wybrany na członka cesarskiej Akademii nauk. W 1893 zaszczycony za swe zasługi naukowe przez cesarskie Towarzystwo geograficzne medalem konstantynowskim. Liczne prace jego, ogłaszane w wydawnictwach Towarzystwa mineralogicznego, Akademii nauk, Towarzystwa petersburskiego przyrodników i w czasop. „Gornyj żurnał”, poświęcone są badaniom budowy geologicznej, zabytków paleontologicznych oraz pożytecznych minerałów w Rossyi, głównie zaś wschodniego stoku środkowych i południowych gór Uralskich. Wymieniamy co najważniejsze: „Anamezit w Jewropejskoj Rossii”; „Gieologicze-skija izsledowanija w Orenburgskom kraje”; „O nachożdenii w mineralnych wieszczestwach żidkago ugolnago anhidrida” (1886); „Zamiecza-nija ob osadocznom obrazowanii Jewropiejskoj Rossii”; „Zamieezanija o charaktierje disłokaciji porod w jużnoj połowinie Jewrop. Rossii” (1883);

„Gieołogiczeskaja karta wostocznago skłona Ura-ła” (1884); „Die fossilen Petrofoden am Ostab-hange der Ural” (1884); „O kembrosiluryjskich i niekotorych drugich otłożenijach Pskowskoj gub.” (1887); „O nachożdienii Niżniesiłurijskich i Kiembrijskich otłożenij w Minskoj gub.” (1892) i w. in.

Karpiński Franciszek (* 1741 —f 1825), poeta liryczny przeważnie, urodził się na Pokuciu, we wsi Hołoskowie. Rodzice jego nie byli wykształceni i podzielali wyobrażenia, przesądy i zabobony niezamożnej i ciemnej warstwy szlacheckiej; oboje odznaczali się pobożnością zewnętrzną czasów saskich; ojciec miał usposobienie do widzeń na tle religijnem; przejęty głę-bokiem poczuciem prawości, wpajał też w chłopca od samego dzieciństwa wstręt do kłamstwa i poszanowanie cudzej własności, a wpajał te zasady i słowem i... lizunem. Franciszek chodził do szkół jezuickich w Stanisławowie, gdzie, choć pewne zmiany zaprowadzono, po staremu panowała scholastyka, na którą K. w starości jeszcze żalił się gniewnie, że mu żadnego pożytku nie przyniosła. Pierwsze żywsze uczucie w sercu studenta obudziła Maryanna Brosellów-na, sierota, uważana za najpiękniejszą i najcnotliwszą panuę na Pokuciu. Walka uczucia z rozsądkiem zakończyła się kapitulacyą pierwszego; K. poprzestał na utrwaleniu go w sielance, a raczej tkliwej pieśni p. t. „Tęsknośó na wiosnę do Justyny”, a późuiej nieraz pod tern przybranem imieniem ją wysławiał. Ażeby i przestrzenią od ukochanej się przedzielić, opuścił Pokucie i pojechał do Lwowa na kurs teologii w kolle-gium jezuickiem. Namówić się jednakże do zakonu nie dał, i po ukończeniu kursu wszedł do palestry, gdzie najprędzej zbogacić się było można. Jedna sprawa zła, której się podjął, skuszony zaliczonemi mu zgóry dukatami, odstrę-czyła go od zawodu prawniczego: po namyśle, gdy już sprawę miano sądzić, zwrócił pieniądze kusicielowi i doradził mu zgodę z przeciwnikiem. Porzuciwszy palestrę, wrócił na Pokucie i przebył tu lat 10, kochając się „cnotliwie” w Maryannie Ponińskiej i sławiąc ją w pieśniach i sielankach jako drugą Justynę. Do konfede-racyi barskiej nie wszedł, ale jako towarzysz młodego Puzyny wybrał się w r. 1770 do Wiednia, gdzie kilkanaście miesięcy przepędził. Wte-, dy-to zapewne rozczytywał się w dziełach Woltera i Russa, największy rozgłos europejski mających. Na jego przekonanie religijne nie wpłynęły one, ale oczyściły jego umysł od różnych przesądnych naleciałości, od fanatyzmu i zabobonów. Pisma Russa, z którym w usposobieniu swojem miał dużo podobieństwa, musiały też oddziałać na uświadomienie i wzmożenie prądu uczuciowego. Do kraju wrócił na Węgry. Przybywszy do pierwszej komory granicznej, „całując ziemię, słodkie łzy radości wylewał”. Zastawszy Ponińską już owdowiałą, chciał się z nią żenić, ale się ona wzdragała, jako o 14 lat starsza od niego; a i sam poeta, „woląc często z młodszerai miewać rozrywki”, od zamiaru odstąpił. — Po pierwszym rozbiorze Polski znalazł się już w kordonie austryackim. Wte-dy-to może napisał ładną „Pieśń dziada sokal-skiego". Zasilony od Ponińskiej darem 5 000 zł., puścił się na dzierżawy. Śmiano się z niego początkowo, że gospodarował z książki; ale on się tem nie zrażał i uczył się rolnictwa od swoich chłopów, z którymi żył w zgodzie najlepszej. Zabierał dużo znajomości, słuchał chciwie wieści o Warszawie, o królu, o księciu generale Czartoryskim, jako szczególnym opiekunie literatury; zgromadził swoje utwory, w różnych czasach pisane, i w r. 1780 ogłosił we Lwowie: „Zabawki wierszem i prozą”, dedykując je ks. generałowi ziem podolskich. Niebawem poznał go osobiście i, zachęcony przezeń, wybrał się w 40 roku życia po raz pierwszy do

Fig. 170. Franciszek Karpiński.

Warszawy. Zżyć się ze stolicą i z dworszczy-zną nie mógł. Przywykłszy do swobodnego wyrażania swych myśli wśród równych, nie potrafił schlebiać; w przekonaniu, że należy zawsze mówić prawdę, zapewne nawet zbyt natarczywie obstawał przy swojem, albo też używał mniej gładkich omówień. Nie posiadał też, podobnie jak Rousseau, t. zw. „przytomności umysłu w towarzystwie”; nad dowcipami lub trafnem określeniem musiał się namyślać, a wtedy łatwo mogła minąć sposobność wypowiadania zdania, któreby zająć, podobać się zdołało. Nadmiar dobrego myślenia o sobie, przecenianie doniosłości swoich utworów lub pomysłów można w nim także zauważyć. Brak subtelniejszego poczucia godności osobistej, uwidoczniony w narzekaniu, że jest „niepopłatny”, że król i magnaci nie umieli wynagrodzić jego talentu i pracy, mniej się okaże rażącym, gdy zważymy, że był to czas, kiedy o honoraryach autorskich jeszcze u nas nie słyszano, kiedy człowiek poświęcający się nauce czy poezyi, a ubogi, musiał zwracać się do „mecenasów” literatury i żądać od nich ułatwienia lub nawet umożliwienia pracy dalszej. Zrażony, zbolały, po trzech latach pobytu w Warszawie, wrócił 1783 do Galicyi, do Dobrowód, dokąd niebawem i owdowiała jego siostra przybyła. Usposobienie swoje, nadzieje zawiedzione, żal do „panów”, zrezygnowane postanowienie pracowania na roli i przygarnięcia biednej rodziny, przedstawił w słynnej elegii „Powrót z Warszawy na wieś”. Niedługo jednak mógł teraz rolą się zajmować. Raz zakosztowawszy życia na wielkim świecie, „jak ów pijak gorzałczany—mówiąc własnemi słowy K-ego—chociaż ten trunek cierpki i palący, przecież mu miło zawsze powracać się do niego”;—tak i nasz poeta, lubo narzekał na stolicę, tęsknił do niej. Pojechał więc znowu; król powitał go uprzejmie, siostra królewska (Branicka) zapraszała na obiady, na trzy letnie miesiące wzywała go z sobą do Białego Stoku. Ogłosił wówczas dalsze tomiki swoich „Zabawek”, przekład „Psałterza”, dramat z dziejów polskich: „Judyta”, komedyę „Czynsz”, list zalecający dziedziczność tronu, rozprawę o „Rzeczypospolitej”, „Projekt o Żydach”, doradzający skierowanie ich ku rolnictwu, a w czasie wolnym od pracy gospodarskiej ku rozmaitym rzemiosłom. Gali-cyę zupełnie pożegnał; opuścił też i Warszawę, wziął w 50-letnią dzierżawę osadę Kraśnik, w gub. Grodzieńskiej, wykarczował ją przy pomocy najemnika, stał się kolonistą. Przy pracy nieustannej i oszczędności wielkiej dorobił się majątku: za sto tysięcy złp. kupił wieś Cho-rowszczyznę (w gub. Grodzieńskiej), tam się na stare lata przeniósł i tam umarł. — Twórczość „poety serca”, jak K-ego już w XVIII wieku nazwano, w szczupłych zamykała się obrębach. Umysł jego był ukształcony, posiadał dużo wiadomości, ale nie miał ani wielkiej głębi, ani też uzdolnienia do szczegółowej, subtelnej analizy i w sprawie najwyższych i najtrudniejszych zagadnień przestawał na rozwiązaniach, danych przez tradycyę religijną. Lubo nie obce mu były poglądy „wieku oświeconego”, to przecież wpłynęły one tylko na pewne złagodzenia gorliwości i na obniżenia znaczenia obrządków. Z tego punktu widzenia pisał zarówno „Przeciw fanatyzmowi”, jak „Przeciw deistom”, oraz wszystkie swoje pieśni pobożne, w których pierwiastek wyznaniowy odzywa się bardzo słabo i bardzo rzadko. Wypowiadają one uczucia pełne ufności w Boga, uwielbienie dla jego majestatu i ukorzenie się przed nim. Najpopularniejsze z nich („Kiedy ranne wstają zorze”, „Wszystkie nasze dzienne sprawy”) mogą być śpiewane przez wszystkich, co uznają istnienie Boga i rządy jego opatrzne. Inne (z nielicznemi wyjątkami) są dla wszystkich chrześcian, bez różnicy wyznania, wyrazem ich pojęć i uczuć. — Fanta-zya K-ego była ubogą, nie wznosiła się na wyżyny, nie rozporządzała blaskami barw, nie miała siły i dobitności; najchętniej przebywała na ziemi, czasami jeno błąkając się po krainie marzeń sennych. Tam, gdzie z powodu treści religijnej poeta musiał się unieść w górne dziedziny, nie śmiał on inaczej ich sobie wyobrażać, jak wedle norm tradycyjnych. A i tu jeszcze niezdolność do silnego lotu sprawia, że styl nie umie odmalować sytuacyj wzniosłych, potężnych, groźnych; za przykład może posłużyć tłómacze-nie „Psałterza”, znacznie słabsze od świetnej przeróbki Kochanowskiego. Dowodem braku siły jest również tragedya „Judyta”, gdzie, mając odmalować nienasyconą ambicyę, złość i przewrotność żony Władysława Hermana, czyhającej na życie pasierba (Bolesława), dlatego że wzgardził jej miłością, nie potrafił się poeta ani na chwilę wznieść na wyżyny tragiczne, nie potrafił nakreślić ani jednej sceny, coby dreszczem grozy nas wstrząsła. — Właściwem polem jego twórczości jest dziedzina uczuciowa. Całe szczęście człowieka zasadzał on na miłości, pojmując ją w znaczeniu zmysłowo - duchowem, z przewagą atoli zmysłowości, osłonionej tylko lekką gazą. Miłość objawia się tu nie w wybuchach gwałtownych i namiętnych, lecz łagodnych, tęsknych i rzewnych; inaczej mówiąc równoznaczna jest z „czułością”. Kto czułości nie wziął od przyrody, może ją z czasem w sobie wytworzyć, przestając z czułymi, patrząc na ucisk niewinnych, na cierpienia nieszczęśliwych itp. Spółczucie, sympatya, niepokój, tęsknota, radość, smutek, podejrzliwość i zazdrość, upojenie zmysłowe, rzewność, omdlenia—oto rozmaite fazy, przez które miłość przechodzi i któ-remi się na zewnątrz przejawia. Wyrazem literackim takiego uczucia w wieku XVIII był sentymentalizm, często przesadny, wydwarzany, ale zarazem jawnie zmysłowy, od wyższego u-duchowienia bardzo daleki. A ponieważ hasłem stał się powrót do natury, a naturę na wsi jeno oglądać można, więc wszystkie te wynurzenia serca przypisano wymyślonym pasterzom i pasterkom, nie znającym najmniejszego trudu życia, tylko proste przyjemności i miłość. Oczywiście o malowaniu wsi prawdziwej, choćby w tym stopniu jak w „Roxolanii” Klonowicza lub w „Żeńcach” Szymonowicza, nie pomyślano wcale; stworzono natomiast wieś urojoną, bez pańszczyzny, bez znoju, wydelikaconą i przeczuloną. Mieszkańcy jej wyrażają się tak po literacku, jak sam autor i nie znają żadnej innej troski prócz troski miłości. Łzawi, płaczą przy lada zdarzeniu, skłonni są do omdleń; jakiejkolwiek powszedniości, a tern mniej dzikości niema w nich ani śladu. Takie zachowanie się pasterzy i pasterek wydawało się przodkom naszym, a zwłaszcza kobietom, rzeczą miłą i świeżą. K. nie bawił się w wytworność, czy to pod względem stylu czy wiersza, dbał jeno o to, ażeby „czułość” oddać jaknajponętniej. W ubiega-

niu się o wyrażenia czule i tkliwe bardzo często przesadził, jak np. w „Pożegnaniu Lindory”, gdzie pasterki jedną z towarzyszek, oddalającą się z wioski, tak żegnają, jak dzieci tracące matkę na zawsze. Jak dla nas, zadużo jest w jego sielankach żalów jałowych, łez i omdleń. Ponieważ jednak wszystkie te cechy czułości niezwykłej, która przecież nikogo w chorobę ni rozpacz nie pogrążała, były pochwalone przez modę, więc współczesnych nie tylko nie raziły, lecz stanowiły powab istotny. Dla nas są to wylewy dusz poczciwych, ale płytkich; dla XVIII w. u nas były najdoskonalszem wyrażeniem stanu uczuciowego. A nietylko u nas. Krytyka czeska wykazała, że w poezyach Antoniego Puchmajera (ob.) bardzo dużo jest przekładów i przeróbek z K-ego. „Poeta serca” uchodził za wzór prostoty, naturalności i szczerości w wypowiadaniu uczuó. Popularność „Laury i Filona” świadczy wymownie, W jakim rodzaju pożądano karmi dla serca. Jeszcze i Mickiewicz był tern zachwycony. — Obok atoli wsi zmyślonej pojawia się w poezyach K-ego, lubo bardzo rzadko, i wieś rzeczywista; z sielanek stosunkowo najrealniejszą jest: „Dzieci u matki” z powodu obrazu zimy i miłości rodzinnej; w kome-dyi „Czynsz” są wystawione wiernie ucisk i poniewierka ludzi biednych. Najpiękniejszym i najoryginalniejszym wszakże w tym względzie utworem jest „Podróż z Dobiecka na Skałę”. Przedstawia w nim poeta siebie samego w towarzystwie panienek i „madam” w sposób prosty, naturalny, bez nadętej patetyczności, a nawet z domieszką swobodnego żartu. Opisuje drogę, opowiada o wierze pastuchów, iż gdy się pomodlą w opuszczonej kapliczce na Skale, zgubę w trzodzie zawsze odnajdą; potrącona nogą kość ludzka nasuwa mu wspomnienie walk stoczonych w tych miejscach, irytacya „madam”, gdy naprzód korek lipowy, a potem i trzewik w błocie zostawiła; niespokojność, której przyczyną była samowola figlarnej panienki — tak dobrze z sobą pomieszane i powiązane, że odtwarzają rzeczywiście przypadki i nastrój życia codziennego. A gdy jeszcze dodamy, że zamiłowanie przyrody ujawnia się tu bez przesady i wydwarzania; to słusznem się wyda zestawienie tej „Podróży” z utworami angielskiej Szkoły Jezior (la ki stów), spółczesnej K-emu, ale nań nie oddziaływującej. Poecie naszemu przypadkowo udało się nakreślić obrazek, będący zwiastunem zmiany, jaka w pojmowaniu k odczuwaniu stosunków wiejskich i natury miała u nas nadejść dopiero w XIX stuleciu.—W „Pieśniach” K-ego mieści się dużo rzeczy błahych i mdłych, ale też są i piękne. Na losy kraju bynajmniej obojętnym poeta nie był. Jako nie rycerz, nie odznaczył się w pieśni bojowej, chociaż jej próbował („Matka wyprawia syna”); klęski i nieszczęścia wyrywały mu z piersi skargi bolesne i sprowadziły w końcu, zgodnie z rnięk-

kim charakterem poety, do smętnej, ale wymów- szem i prozą” (Warszawa 1806); powtórzono tę nej rezygnacyi w najpiękniejszej pieśni, jaką na- edycyę we Wrocławiu 1826; w jeden duży tom pisał, w „Żalach Sarmaty”. Z innych ładne są: steryotypowo ujęto w r. 1830; wpięciu tomi-„Tęskność do kraju”, „O obowiązkach obywate- kach wydano w Lipsku 1835/6; w 1862 ogłosił la”, „O wielkości Boga”, »Duma Lukierdy”. je znów w jednym tomie Turowski w swojej Takie utwory nie mogą być pominięte w dzie- Bibliotece (str. 1272). Jest to dotychczas naj-jach poezyi; bez nich wieleby brakowało twór- kompletniejsze wydanie. Wyszły wprawdzie jesz-czości naszej w drugiej połowie XVIII wieku, cze w Warszawie r. 1896 „Pisma wierszem Dużo słuszności zawierają słowa Brodzińskiego, i prozą, ze wstępem Piotra Chmielowskiego”, lecz uwydatniające związek natchnień śpiewaka Justy- one, nie z winy wydawcy, dużo luk przedstawiany z usposobieniem narodowem. Powiada on: ją.—Opracowań dotyczących K-ego mamy sporo, „To zamiłowanie w prostych i serdecznych pie- choć wyczerpującej monografii brak dotychczas, niach K-ego jest wskazówką smaku narodowe- Pierwszy Brodziński uczcił pamięć zgasłego poe-go, który kiedyś przez sztukę wydoskonalony, ty, piękną mową r. 1826, wypowiedzianą na po-gienialnemi utworami wzniesiony, zdolny będzie siedzeniu Tow. przyjaciół nauk w Warszawie, osiągnąć najwyższy zaszczyt i cel ostateczny Niebawem potem ks. Antoni Korniłowicz, który poezyi, to jest wpajanie czystych i łagodnych znał K-ego w starości, ogłosił rzecz „O życiu ucznć. Uczucia Polaków ich ziemi odpowiadać ś. p. Fr. K-ego” (Wilno 1827). Następnie Kra-się zdają. Ich ziemia nie ma wulkanów, tak szewski w „Obrazach z życia i podróży” (1842), jak ich serca — wielkich namiętności. Więcej rzucił kilka rysów znamiennych o osobie i pismach wesoła niżeli ponuro wzniosła, żywi synów wię- śpiewaka Justyny. W nowszych czasach roku cej skłonnych do wesołości i uczuć łagodnych, 1876 dwu pisarzy zajęło się rozpatrzeniem biografii niżeli do burzliwych namiętności i marzeń po- i twórczości K-ego: Franciszek Próchnicki i Jó-sępnych. Nawzajem, uboga w miękkiezłoto,K zef Tretiak. Ostatnim wreszcie, jak dotąd, płodną jest w żelazo, godło męstwa i jmlby roi- nyra badaczem w tej mierze jest Konstanty Górniczej. Niezbyt obfita, chroni od wschodniej miękkości; wdzięczna praca rolnika nie nabawia go egoizmu kupiectwa”. Jeśli zrobimy zastrzeżenie, że uczucia łagodne nie wyczerpują zasobu charakteru narodowego, że gwałtowność, a mianowicie porywczość, nie jest znów tak mu obcą,—to w innych szczegółach nie będzie potrzeba przeczyć Brodzińskiemu, uosabiającemu właściwości przez siebie wymienione i najlepiej u-zdolnionemu do odczucia takich poetów, jak K.

pil

ski, który podjął pracę napisania krytycznej monografii, ale dotychczas w ogłoszonych luźnie rozprawach, zaledwie cząstkę jej uskutecznił. Artykuły te, ładnie pisane, mieszczą się częścią w „Bibliotece Warszawskiej” (1891, zeszyt majowy i październikowy), częścią w „Pamiętniku literackim” we Lwowie 1902, str. 24—43. p- Chni-Karpiński Józef Brunon, zasłużony prawnik polski (* r. 1823 — + 11 stycznia r. 1901). Po ukończeniu kursów prawnych w roku 1840 i krótkiej aplikacyi zamianowany został w roku 1846 patronem przy trybunale cywilnym w Warszawie. W r. 1861 został obrońcą przy b. radzie stanu, w r. 1867 adwokatem przy sądzie apellacyjnym, a w r. 1869 obrońcą przy warszawskich departamentach senatu. Z chwilą wprowadzenia reformy sądowej zaliczono K-ego w poczet adwokatów przysięgłych. Najważniejszą pracą K-ego była stale prowadzona „Jurys-prudencya departamentów cywilnych Izby sądowej Warszawskiej”, stanowiąca przedłużenie dawnej z przed reformy jurysprudencyi senatu Kapuścińskiego. Jurysprudencyę tę K. rozpoczął w r. 1878 i wydawał ją do ostatniej chwili. Drukowana pod postacią pytań prawnych w „Gazecie Sądowej Warszawskiej”, wychodziła następnie w osobnych odbitkach zeszytami. Wydawnictwo jurysprudencyi izby sądowej prowa-wadzone jest dalej pod imieniem K-ego przez Celsa Fabianiego, Olecha Fedorowicza, Marka Kuratowa, Feliksa Kramsztyka, Maryana Krassowskiego i Tadeusza Strzembosza, adwokatów przysięgłych w Warszawie. Oprócz „Jurysprudencyi” K. ułożył cztery skorowidze przedmiotów z prawa cywilnego, drukowanych w „Gazecie Sądowej”. Pierwszy skorowidz wyszedł

Zwrócić należy przy tern uwagę, że K., kochający chłopów na prawdę, pierwszy u nas świadomie tworzył na nutę ludową („Pieśń dziada so-kalskiego”, „Pieśń mazurska”, „Mazurek”); że pierwszy (przed Staszicem) piękności przyrody nietylko malował, lecz i do odczuwania ich zachęcał (w rozprawie „O wymowie w prozie albo w wierszu” 1784); że pierwszy wreszcie sil-n i e zaprotestował przeciwko używaniu mitologii starożytnej w poezyi naszej (w tejże rozprawie) i sam też bez tych reminiscencyj klasycznych prawie zupełnie się obchodził. — Prócz wspomnianych powyżej prac K. rozpoczął obszerną rozprawę o moralności w formie dyalogowej i część jej ogłosił p. t. „Rozmowy z Platonem”, napisał kilka powiastek (przypowieści) prozą, przełożył rzecz „O obyczajach Indyan” z francuskiego, streścił i przetłómaczył częściowo „Ogrody” Delille’a. Pozostawił też po sobie ciekawe pod względem obyczajowym „Pamiętniki” (wydane po raz pierwszy w Poznaniu r. 1834; o-statnie wyd. w Warsz. 1898 w „Bibliotece dzieł wyborowych”). Zbiorowych wydań dzieł K-ego było sporo. Jeszcze za życia poety ogłoszono jego 7-tomowe „Zabawki”, drukowane między 1780 a 1787, w 4 tomach, p. t. „Dzieła wier-

123

Encykl. Powsz. Ihistr. Zesz. 272, Tom XXXIV.

Dr J. P.

nem rozmnażaniu ryb” (1874); „Zarysy gospo darstwa stawowego” (1876); „Owady szkodliwe w gospodarstwie wiejskiem, leśnem i domowem” (1877). — Zbiór pająków krajowych K-ego u-mieszczony został w Gabinecie zoologicznym uniwersytetu warszawskiego. — Porów, życiorys K-ego we „Wszechświecie” 1887, przez A. Śló-

K. K-ó.

K. a. o.

K.

w r. 1877 za ozas od r. 1870 do 1877, następnie drugi za okres od r. 1879 do 1889, trzeci od r. 1889 do r. 1895 włącznie, oraz ostatni za czas od r. 1896 do r. 1899 włącznie.—Kosztem kolegów K-ego umieszczone zostało jego popiersie w kościele popijarskim w Warszawie. Odsłonięcie odbyło się w d. 10 lipca r. 1900. H- K-

Karpiński Wincenty (* r. 1829 w Wiszen-kach, w gub. Lubelskiej), aptekarz i przemysłowiec warszawski. Poświęciwszy się nauce far-macyi, w r. 1849 został pomocnikiem aptekarskim, w r. 1852 prowizorem, nakoniec w roku 1854 magistrem farmacyi. Nabywszy w r. 1855 w Warszawie, przy ulicy Elektoralnej, aptekę, obecnie (r. 1903) do syna jego należącą, staraniem usilnem, zabiegliwością i pracą rozumną a wytrwałą umiał z niej uczynić zakład wzorowy.—Nie poprzestając na zajęciach ściśle z zawodem swym połączonych, K. założył przy aptece swej fabrykę wód mineralnych, sztucznych, i wsławił się szczególnie wyrobem wody sodowej i selcerskiej wybornej, długo nie mającej równej sobie w Warszawie. Wielką popularność zjednał sobie przez wynalezienie proszku prze-oiwko poceniu się nóg, zwanego „Galmaninem”. W r. 1880, wspólnie z zięciem swym, Władysławem Leppertem (ob.), założył w Heleno-wie pod Pruszkowem fabrykę farb olejnych, lakierów, politury, farby drukarskiej, oraz innych wyrobów chemicznych. Od lat kilku już zażywa wypoczynku, dobrze zasłużonego. Był członkiem przybranym Towarzystwa lekarskiego warszawskiego, członkiem czynnnym i przewodniczącym Towarzystwa farmaceutycznego, oraz u-czestniczył w wielu sprawach i zajęciach obywatelskich.—Nieraz chwytał też za pióro i ogłosił szereg niemały prac drobniejszych z zakresu aptekarstwa, chemii oraz hygieny; drukowane byty w „Tygodniku lekarskim” (r. 1853 — 59), „Klinice”, „Gazecie lek.”, „Medycynie” iw „Wiadomościach farmaceutycznych”.

Karpiński Aleksander, zoolog (* w Bychawie w Lubelskiem — f w r. 1887); studya naukowe odbywał na wydziale przyrodniczym w Kijowie, poczem w r. 1866 objął stanowisko nauczyciela w progimnazyum praskiem, wykładając jednocześnie zoologię i anatomię po-równawczczą w szkole weterynaryjnej warszawskiej. W r. 1869 otrzymał docenturę, a w roku następnym katedrę profesorską zoologii ogólnej i entomologii w instytucie rolniczym puławskim; tam też wykładał pszczelnictwo, jedwabnictwo, hodowlę ryb i wogóle zoologię stosowaną. Badania naukowe swe poświęcił głównie rybom i pająkom. Ogłosił następujące prace: „Krótka charakterystyka ryb z rodziny Karpiowatych” („Wiadomości uniwersytetu kijowskiego” 1862); „Badania nad czaszką ryb karpiowatych” (rozprawa magisterska 1886); „Ueber den Bau des männlichen Tasters und den Mechanismus der Begattung bei Dictyna benigna” (1881); „Osztucz-

Barskiego.

Karpiowate (Cyprinidae), rodzina ryb z rzędu Kościstych (Teleostei), podrzędu Otwarto-Pę-cherzowych (Physostomi), Ciało pokryte łuską, głowa naga. Paszcza bezzębna, u wszystkich jednak są zęby na dolnogardłowej kości. Wszystkie gatunki zamieszkują wody słodkie. Istnieje około 110 rodzajów, 800 gatunków. Rodzina K-ych jest najbogatszą w gatunki. Oprócz ustalonych gatunków istnieje spora ilość odmian miejscowych. K. posiadają zdolność do krzyżowania; mieszańce oznaczają się speoyalnemi nazwami, np. Karp-karaś (Cyprinus-Carrasinus), Leszcz-płoć (Abramis brama- Lends eus rutilus) itp. Interesującą jest zdolność niektórych gatunków ryb K-ych do przybierania barwy czerwonawej; tego rodzaju sobniki znane są wśród karasi, jazi i innych. Drogą doboru naturalnego z takich osobników otrzymano odmiany: jazia złotego, karasia złotego lub złotej rybki i innych. Pokarm większości gatunków K-ych (karaś, karp, lin, leszcz, płoć, jelec) stanowią drobne zwierzęta wodne, czasem substaneye roślinne. Niektóre gatunki żywią się ikrą ryb (kiełb, owsianka), młodemi rybkami (ukleje, jazie, kozy), wreszcie małemi rybkami (klenie). K. zasiedlają przeważnie pas umiarkowany i północny, brak ich w Australii i Południowej Ameryce. K. mają wielkie znaczenie w rybołówstwie wskutek swej ilości, płodności, szybkiego wzrostu i wytrzymałości.

Karpiowskie, albo Rekijowskie jezioro, w powiecie Szawelskim, jedno z największych na Żmudzi, ma około 4-ch wiorst średnicy, powierzchni 12 wiorst głębokości zaś od 2 do 10 metr., leży o cztery wiorsty na południe od Szawel, pod Rekijowem, majątkiem rodziny Kar-piów. Brzegi od wschodu odkryte, od pozostałych stron porosłe krzakami i błotniste. Dno gliniaste, tylko w niektórych miejscach pokryte piaskiem. Poławiają się w niem szczupaki, liny, a szczególnie odznaczające się wielkością i wybornym smakiem okonie.

Karpokrates z Aleksandry!, platońsko-chrze-ściański gnostyk z pierwszej, połowy II wieku po Chr. Pochodził z Aleksandryi, z chrześciań-skiej rodziny. Za cel wytknął sobie pogodzić chrześciaństwo z filozofiami narodów wschodnich z jednej, z filozofią grecką, a szczególniej z Platonem, z drugiej strony. Słusznie przeto można go uważać za jednego z poprzedników nowopla-tonizmu. K. przypisywał stworzenie świata wyższym duchom czyli demonom, które wyszły z łona prajedności czyli Boga-Ojca, zbuntowały się jednak później przeciw niemu; uczył on także,

M. S.

H.

R.

R.

R.

że dusze ludzkie istniały przed urodzeniem w Niebie, że oglądały Bóstwo i wskutek grzechu dostały się na ten świat, przez wędrówkę zaś podnoszą się znowu z upadku. Na wyższy stopień doskonałości wznosi się człowiek hołdując zmysłowym rozkoszom i wywyższając się przez wiarę i miłość ponad wszelkie prawo i obyczaj. Tak K. jak i jego zwolennicy (między nimi odznaczyła się niejaka Marcellina, przybyła do Rzymu około r. 160) hołdowali wolnej miłości i wyznawali zasadę wspólności dóbr, posiadali również kult bardzo rozwinięty a podobizny Chrystusa i św. Pawła umieszczali i czcili zarówno obok posągów Pytagorasa, Platona, Arystotelesa itp.—Por. artykuł o Gnostycyźmie, tudzież dzieło: J. Matter „Hist. crit. du gnosticisme” (Paryż 1843, wyd. 2-e).

Karpolity, owoce skamieniałe, ob. Carpo-lithes.

Karpologia (z greckiego), nauka o owocach roślin; system karpologiczny—klasyfikacya roślin, oparta na cechach owoców.

Karpouszko Seweryn, inżynier (* 1845 — f 1888), pochodził z Litwy; studyował matematykę w Dorpacie, następnie w szkole wojskowej St. Cyr w Paryżu, jako inżynier brał udział w budowie dróg żelaznych węgierskich i galicyjskich, następnie był inżynierem kultury Towarzystwa gospodarczego we Lwowie, oraz docentem szkoły rolniczej w Dublanach; ogłosił drukiem „O drenowaniu roli” i inne.

Karpow Bazyli, filozof kierunkn idealistycznego (* r. 1798—f 1867), pochodził ze stanu duchownego, kształcił się w seminaryum wo-roneskiem i w kijowskiej akademii duchownej; wykładał filozofię w akademiach duchowuych kijowskiej i petersburskiej. W szerokiem kole uczniów swoich słynął jako głęboki myśliciel. Znaczną część żywota swego poświęoił tłóma-czeniu Platona (wyd. pierwsze, Petersburg 1841, zawiera zaledwie kilka dyalogów Platona; drugie zaś—1863 —1879 — wszystkie dzieła Platonowi przypisywane, z wyjątkiem Listów i Praw). Występował też i z pracami samodzielnemi z zakresu filozofii, trzymając się zdaleka od panujących w one czasy prądów. Z prac tych wymienimy ważniejsze: „Wwiedienije w Fiłosofiju” (1840); „Sistiematiczeskoje izłożenije łogiki” (1856); „Fiłosoficzeskij realizm nowiejszago wre-mieni” (w „Christijanskoje cztienije” 1860) i „Wstupitielnaja lekcija w psichołogiju” (tamże 1868). Niewątpliwą zasługą K-a w literaturze rossyjskiej jest jego przekład Platona, jakkolwiek niema w nim ani cienia piękności poetycznych oryginału, a nieraz trafiają się i błędy. Przekład każdego dyalogu tłómacz poprzedza wstępem wyjaśniającym, a wstępy te świadczą dowodnie, że autor zna gruntownie literaturę przedmiotu i że w wielu kwestyach spornych w zakresie historyi filozofii zajmuje zupeł-

nie samodzielne stanowisko.— „Słown. Encyklop.” Brockhausa i Efrona.

Karpow Genadyusz (* r. 1848 — f 1890), kształci! się w uniwersytecie moskiewskim na fakultecie historyczno-filologicznym, potem był profesorem historyi rossyjskiej w uniwersytecie charkowskim, wreszcie, osiadłszy w Moskwie, oddał się badaniom archiwalnym. Większość prac jego historycznych ma ścisły związek z dziejami Polski, jak np. „Istorija borby Moskwy z Polszej” (dyssertacya magisterska, 1886); „Kriticzeskij obzor razrabotki gławnych istocz-ników po istoriji Małorossii za wremia 1654 — 1672” (Rozprawa doktoryzacyjna, r. 1870); „Ko-stomarow kak istorik Małorossii” (Moskwa 1871, krytyka bardzo nieprzyjazna); Trzy artykuły, dotyczące historyi połączenia Małorossyi z Wiel-korossyą („Żurnał ministierstwa naród, proswie-szczenija” r. 1871 i „Prawosławnoje Obozrje-nije” t. r.); dwa artykuły o Bohdanie Chmielnickim: jeden z r. 1873, wydany osobno w Moskwie p. t. „Naczało istoriczeskoj diejatielnosti B. Chmiel.”, drugi p. t. „W zaszozitu Bohdana Chmielnickago”, umieszczony w czasopiśmie „Cztienija” 1889; „O małorusskich gorodach w epochu prisojedinienija Małorossii k Wieliko-rossii” („Letopiś zapad, archieograficzeskoj kom.” 1877 t. VI); „Pamiatniki dipłomaticzeskich sno-szenij Moskowskago gosudarstwa z Polsko-litow-skim 1487 po 1533 god” („Sbornik imper, rus. histor. obszczestwa” Petersburg 1882). Oprócz tego K. redagował tomy X, XI i XIV „Aktów jużnoj i zapadnoj Rossii”; XXI, XLI, LIII i LIX „Sbornika russkago istoriczeskago obszczestwa”, oraz „Izbornik Światosława Jarosławicza 1703”.— „Słów. Encyklop.” Brockhausa i Efrona.

Karpow Eutychiusz, urodzony w r. 1857, wychowywał się w konstantynowskim instytucie mierniczym; potem, dla zbliżenia się do ludu, własnoręcznie uprawiał rolę i czas jakiś służył za majtka na parostatku holowniczym na Wołdze; a wreszcie, za udział w sprawach politycznych, spędził pierwsze lata dziewiątego dziesięciolecia w. XIX na zesłaniu administracyjnem. Napisał dramaty: „Tiażełaja dola”; „Na ziemskoj niwie”; „Czary lubwi”; „Żitje priwolnoje”; „Su-mierki”; „Ranniaja osień”; „Raboczaja słobod-ka”. Komedye: „Wolnaja ptaszka”; „Krokodiło-wy slezy”; „Na razwalinach proszłago”; „Żrica iskustwa"; „Raj ziemnoj”. Sztuki te pierwotnie ukazywały się w czasopismach („Ruskoje bo-gatstwo”, „Artist” i in.); a potem wyszły prawie wszystkie w Bibliotece Teatralnej Razsochina w Moskwie. K. pisał także powieści: „Na pachotie” (1892), „Czarikow” (1892). W r. 1892 został reżyserem Newskiego Towarzystwa rozrywek lu do wy ch (Obszcze-stwo ustrojstwa narodnych razwleczenij): zimą daje widowiska teatralne dla robotników, latem urządza dla nich ludowe zabawy. — „Słownik encyklopedyczny” Brookhausa i Efrona.

Ke. Wł. Kr.

Karpowicz Michał Franciszek (* w r. 1744 — f r. 1803), biskup wigierski; urodził się w województwie Brzesko-Litewskiem, kształcił się u jezuitów w Brześciu (1757—1761), poczem wstąpił do zgromadzenia księży missyonarzów w Warszawie. Już wtedy zasłynął z wymowy i przed wyświęceniem na kapłana rozpoczął zawód kaznodziejski. Po ukończeniu studyów wykładał filozofię w seminaryum św. Krzyża w Warszawie (do r. 1771), teologię w Krakowie (przez rok), teologię i historyę kościelną w Wilnie (do r. 1774). Nie zaniedbywał w tym czasie ambony, a w roku 1775 widzimy go znowu w Warszawie, każącego przez post wielki w kol-legiacie św. Jana. W roku następnym K., już jako archidyakon smoleński, wypowiedział z polecenia biskupa Massalskiego szereg kazań jubileuszowych; chociaż zaliczono je do wymów-niejszych, jednak noszą one znamię ówczesnego ducha, dalekiego od prostoty i ewangielicznego namaszczenia; to w nich autorowi za zasługę poczytać trzeba, że stawał w obronie praw ludu prostego i zalecał uwolnienie włościan od poddaństwa. W r. 1783, będąc już kanonikiem katedry poznańskiej, został profesorem akademii w Wilnie, a d. 4 grudnia wypowiedział publicznie pierwszą prelekcyę z teologii dogmatycznej. Posiadał jednocześnie dwa dobrze uposażone probostwa, Grażyszki i Preny, często do nich wyjeżdżał, zaniedbując się za to w wykładach. Dla gładkiej jednak wymowy miał zawsze swoje znaczenie, ceniony nawet przez Stanisława Augusta, z którym pozostawał w korresponden-cyi. W Wilnie do tej przyszedł wziętości, iż „żaden trybunał, żaden zjazd krajowy, żadna pamiętna epoka narodu, żadne powitanie znakomitego gościa, żaden obchód okazalszego pogrzebu nie były dosyć świetnemi, jeżeli ich K. dobitną i przyjemną wymową swoją nie uzacnił, nie zaszczycił, nie przyozdobił”. Był nadto członkiem najwyższej rady narodowej na Litwie i, jako taki, jednym ze znakomitszych ówczesnych działaczy społecznych, obrońcą swobód ludu wiejskiego, a głos jego i zdanie w niemałej były wadze. Po dwunastu latach niefortunnej profesury, z powodów politycznych usunięty przez rząd z akademii (1796), niebawem tak się umiał zalecić mową, wypowiedzianą w Gumbinie, wobec barona Schroettera, do obywateli litewskich, mających złożyć przysięgę na wierność nowemu panu, królowi pruskiemu, że przez tegoż Schroettera przedstawiony został w Berlinie jako kandydat na mające się dla ziem zabranych utworzyć biskupstwo. W samej rzeczy Pius VI e-rygował nową dyecezyę i zamianował pierwszym jej pasterzem K-a r. 1799. Konsekracyę nominat otrzymał w Warszawie r. 1800 z rąk Albertrandego. Na stolicę biskupstwa wyznaczono Wigry, klasztor kamedulski, położony na półwyspie jeziora tegoż nazwiska, z pięknym choć niewielkim kościołem, zamienionym na ka

tedrę. Rząd pruski, zagarnąwszy ogromne dobra pokamedulskie, wyznaczył na uposażenie biskupa 4000 talarów i 20 achtli drzewa; dał nadto na wspólne władanie biskupowi i mającej się utworzyć kapitule 4 włóki i przeszło 5 morgów ziemi. Dyecezya liczyła 156 kościołów, a składała się z trzech części, należących przedtem do trzech różnych dyecezyj (ob. Wigierskie biskupstwo). Organizatorem i rządzcą okazał się K. znakomitym. Urządził konsystorz, podzielony potem na dwa: w Waniewie i Witko Wyszkach, powołał do życia kapitułę, dał jej mądre statuty, przyjęte przez panów kapitulnych na sessyi w 'Białymstoku w r. 1803. Założył w budynkach pokamedulskich seminaryum duchowne, dokonał nowej dysmembracyi parafij, poobsadzał je zdolnymi kapłanami; wydał kilkanaście listów pasterskich, w których powstawał przeciw nałogom ludowym i wykazywał płynące stąd szkodliwe skutki. Jednakże z powodu wypadków krajowych przebolawszy wiele, pod koniec życia zgorzkniał i stał się cierpkim dla swego duchownego otoczenia. Umarł nagle, wskutek ataku apoplektycznego, w Berznikach pod Sejnami, d. 5 listopada r. 1803, pochowany w podziemiach kościoła wigierskiego. — Chociaż K. cieszył się u współczesnych sławą znakomitego kaznodziei, nazywany przez nich „ksią-żęciem mówców kościelnych, polskim Masillo-nem”, to jednak wieleby mu zarzucić trzeba i bynajmniej podawać go nie można za wzór prawdziwie kościelnej wymowy. Wzorował się on na kaznodziejach francuskich, z Masillona tłómaczył żywcem całe ustępy i jest głównym u nas przedstawicielem szkoły francuskiej; ma jej przymioty i wady: pełność, obfitość, dekla-macye, powtarzania. Długie okresy tak zaciemniają mowę, iż ona prawdziwego wrażenia zrobić nie może. Talent kaznodziejski posiadał, lecz go złym smakiem zeszpecił, stąd daleko mu do żywej a gorącej wiary, tryskającej np. z kazań Młodzianowskiego, albo do gruntowno-ści, powagi, prostoty i namaszczenia Skargi. Do najznakomitszych należą kazania trybunalskie i sejmowe. Pisma jegó drukowane były w różnych czasach i różnych miejscach w Wilnie, Warszawie i Krakowie; zbiorowe wydanie, rozpoczęte w r. 1807 u pijarów warszawskich p. t. „Kazania i inne dzieła X. M. K-a”, obejmuje tomów ośm. — „Enc. Kość.”.

Karr Wasil, pułkownik rossyjski, który ważną rolę odegrał w konfederacyi Radomskiej, wystąpił po raz pierwszy na widowni naszej dziejowej w r. 1767, kiedy, jako agent Repnina, po zawiązaniu się Konfederacyj dyssydenckich w Toruniu i Słucku, objeżdżał z baronem Igel-strömem pałace i dwory szlachty, należącej niegdyś do partyi hetmańskiej, i zapewniał, że imperatorowa, zawiedziona na „familii” i królu, decyduje się na zupełne przywrócenie swobód republikańskich, nadwerężonych uchwałami sej-

u.

mu konwokacyjnego, gotowa nawet poprzeć de-tronizacyę Stanisława Augusta, byle tylko naród zezwolił na równouprawnienie dyssydentów. W taki sposób przygotowywał się do zajęcia wybitniejszego i bardzo wpływowego stanowiska, co tak się stało: kiedy konfederacye litewskie połączyły się w generalną pod laską Stanisława Brzostowskiego, Repnin upatrzył sobie marszałka konfederacyi generalnej koronnej w osobie zostającego na wygnaniu ks. Karola Radziwiłła „Panie kochanku” i zagaił z nim w Dreźnie układy przez agenta saskiego, Aloe, zapewniając, że wróci do ojczyzny, odzyska majątki i dawne dostojeństwa, jeżeli zobowiąże się działać w interesie impe-ratorowej na korzyść dyssydentów. Radziwiłł, w widokach wywarcia zemsty na Czartoryskich i królu, żadnego warunku nie znajdował zbyt ciężkim, przysłał z Drezna list haniebny z d. 28 lutego 1767 roku, w którym oświadczał i obiecywał, że „zawsze będzie się trzymał stronnictwa rossyjskiego, że rozkazy, jakie się podoba dworowi rossyjskiemu przesłać mu, będą zawsze przyjmowane z uszanowaniem i posłuszeństwem, że będzie je wykonywał bez najmniejszego o-poru jawnego lub ubocznego”; prosił wreszcie, aby się przy uim znajdował zawsze urzędnik rossyjski do udzielania mu zamiarów imperato-rowej bezpośrednio. Repnin na takiego assy-stenta, t. j. na właściwego marszałka konfederacyi, przeznaczył pułkownika K-a. — Powrócił więc Radziwiłł po trzyletniem wygnaniu do ojczyzny, uniwersałem konfederacyi generalnej litewskiej przywrócony do majątków i dostojeństw; a po tryumfalnym objeździe Litwy przybył do Radomia, gdzie z woli Rossyi zawiązać się miała konfederacya generalna koronna. Znajdowali się już tam wszyscy konsyliarze konfederacyi, a po przybyciu Radziwiłła zebrano się w ratuszu dla ułożenia aktu konfederacyi. Nie-odstępujący od księcia Karola K., który do wszystkich dygnitarzy przystawił był szyldwachów, niby dla podniesienia ich powagi, przedstawił zgromadzeniu gotowy już projekt aktu konfederacyjnego, wymagający tylko podpisów. Czytanie tego aktu niebawem wywołało głośny protest obecnych i okrzyki „nie pozwalami”. Akt bowiem głosił, że konfederacya generalna zawiązuje się w celu równouprawnienia dyssydentów i wyjednania gwarancyi rossyjskiej dla swobód republikańskich; o detronizacyi nie-tylko nie wzmiankował, lecz, przeciwnie, opiewał, że naród wiążę się przy królu, w obronie całości praw jego i prerogatyw. Na protesty K. oświadczył, że żadnych zmian w akcie nie dopuści, a w razie oporu użyje siły. Konfederaci ulegli, przedstawiony akt podpisali i jednomyślnie okrzyknęli Radziwiłła- marszałkiem generalnym. W taki sposób stanęła konfederacya generalna koronna radomska. Zgodnie z życzeniem posła rossyjskiego wyprawiła ona delega-cyę do Warszawy z wezwaniem do związku Sta

nisława Augusta, oraz wystosowała do Repnina list, w którym upraszała o opiekę (t. j. g waran cyę) imperatorowej dla praw i swobód republikańskich. Pomiędzy uchwałami delegacyi sejmu, który otwarty był pod laską Radziwiłła dnia 5 października r. 1767, była jedna, nadająca indygienaty pomocnikom Repnina: Karrowi i Igelströmowi, oraz kilku generałom rossyjskim. Sam Repnin zaszczytu tego nie przyjął. — Por.: „Dzieje narodu polskiego, wykład popularny, z przedmową Wład. Smoleńskiego' (Tom III); Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski” (T. I str. 184, T. IV str. 47).

Karr Jan Baptysta Alfons, pisarz francuski (* 24 listopada 1808 r. w Paryżu—f 29 września 1890 r. w Saint-Raphael, pod Nizzą). Syn wybitnego wirtuoza na fortepianie, wnuk uczonego humanisty, świetnie ukończył studya w kollegium Burbońskiem, ale, dla zapracowania na życie, musiał zrazu poprzestać w niem na obowiązku repetytora, zanim powierzono mu wykłady w piątej klasie. Najpierwszy romans jego, „Sous les Tilleuls” (1822 r., w 2-ch tomach), naprzód napisany wierszami, a potem dopiero przerobiony na prozę z porady redaktora „Figara”, był przez publiczność bardzo sympatycznie przyjęty. Zachęcony tern młody autor wkrótce wypuścił w świat cały szereg romansów i no-welli, w których sentymentalizm łączył Bię z humorem, co czytelnikom ówczesnym bardzo się podobało; wymieniamy celniejsze: „Uneheurtrop tard” (1833); „Fa diez” (1834); „Vendredi soir” (1835); „Le Chmin le plus court” (1836, 2 t.); „Einerley” (1838); „Geneviève” (1838); „Clotilde” (1839); „Am Rauchen” (1842) i w. innych. W tej epoce kilka sezonów kąpielowych spędził na brzegach Normandyi, szczególnie zaś w Etre-tal i w Sainte-Adresse i przyczynił się w znacznej mierze do rozpowszechnienia śród artystów i literatów upodobania w takich „villegiaturach”, do owego czasu prawie nieznanych. W listopadzie r. 1839 założył broszurowy miesięcznik „les Guêpes”, którego sam był prawie jedynym współpracownikiem, a w którym mógł swobodnie popuszczać wodzy swej werwie satyrycznej i swym rozmaitym zwierzeniom, na jakich nigdy mu nie zbywało. W tychże Osach K. puścił w obieg niektóre z tych swoich paradoksów, które najbardziej się przyczyniły do ustalenia jego sławy jako człowieka wielce dowcipnego, jak np. „La propriété littéraire est une propriété”; albo: „ l-o. La peine de mort est abolie; 2-0. Que messieurs les assassins commencent”.— Rewolucya r. 1848 przerwała wychodzenie Guêpes”. Niefortunny kandydat do konstytuanty z departamentu Niższej Sekwany, Alfons K. wydał w tym czasie „Livre des cent vérités” i założył „Journal”, dziennik polityczny, mający popierać politykę Cavaignac’a. Dziennik ten upadł razem z prowizoryczną dyktaturą swego inspiratora. W roku 1852 K. zaczął umieszczać w Siècle’u

K.

K.

K.

ru i 135 384 m-ców.

swoje „bourdonnemonts” (brzęczenie os), które później ogłosił p. t. zbiorowym. „Mélanges philosophiques”, obejmującym 3 tomy, a mianowicie: „Une Poigné des vérités”, „Trois-Cent Pages” i „Menus Propos”. Wkrótce po przyłączeniu Nizzy do Francyi K. tam się osiedlił w celu prowadzenia handlu kwiatami, przyczem pro-dukcya jego literacka nie ustała, ale gust publiczności gdzieindziej się obrócił. Dwa pokuszenia się dramatyczne: „Pénélope Normande” (w Comédie française 1860), sztuka w pięciu aktach, przerobiona z własnej powieści, i „Roses jaunes” (tamże 1866), komedya w jednym akcie, rychło zeszły z afiszów. — Z tego drugiego okresu pochodzą nowe serye „Guêpes”, ogłaszanych bądź oddzielnie, bądź w „Opinion nationale” i „Figaro”, również jak liczne zbiorki w tymże rodzaju: „Le Dents du Dragon” (1869); „la Promenade des Anglais” (1874); „Plus ça change” (1875); „Plus ce la même chose” (1875); „Dieux et diable” i „le Credo du jardinier” (1875), wymierzone przeciw Kościołowi katolickiemu; „Notes de voyage d’un casanier” (1877); „Grains de bon sens” (1880); „Pendent la pluie” (1880); „Au Soleil” (1883); „la Soupe aux cailloux” (1884); „le Regne des champignons” (1885); „le Pot aux roses” (1887). Wymieniamy osobno „l’Esprit d’Alphonse Karr” (1877), wyciąg zrobiony przez niego samego z własnych dzieł, i „le Livre de bord” (1879, 4 t.), wspomnienia osobiste, w których wypowiedział po raz ostatni swoje urazy i rozczarowania.

Karr Teresa Alfonsyna, córka poprzedzającego (* 1835 r. w Paryżu), oprócz przekładów z niemieckiego, pisywała powieści moralne, dziełka w duchu propagandy katolickiej, treści historycznej i pamiętniczej: „Soirées germaniques” (I860); „Huits grandes époques de l’histoire de France” (1861); „Dieu et ses dons” (1864); „Contre un proverbe” (1873); „Causeries” (1873); „Souvenirs d’hier el d’autrefois“ (1875); „Pas encor” (1879).

Karrak, wyspa w cieśninie Perskiej, ob. Ch arak.

Karrhae, starożytne miasto w Mezopotamii, ob. Carrhae,

Kars, miasto główne obwodu Karskiego i powiatu Karskiego, forteca na wysokości 1 848 m. nad poziomem morza, na obszernej wyżynie Szi-ragh, bezleśnej, ale bardzo żyznej, na południo-wschodniej stronie odosobnionej grupy gór, którą przerzyna rzeka Kars-czai albo Akhurean, w głębokim wąwozie, na kolei żelaznej Tyflis-K. jest uważany przez mahometan za miasto święte i stanowi cel pielgrzymek. 20 891 m-ców (r. 1897), zajmujących się wyrobem grubych materyj wełnianych oraz kobierców i wojłoku. Fortyfikacye K-u, wzniesione przez Tur ków, do których dawniej miasto to należało, zostały przez Rossyan wzmocnione i uzupełnione nowemi: fort Loris Melikow, Łazarew i inne. — K. był niegdyś stolioą państewka armeńskiego. W wieku XI miasto stało się łupem Turków-seldźuków, w wieku XIII — Mongołów, a w r. 1387 zburzył je Tamerlan; w wojnach persko-tureekich w wiekach XVI, XVII i XVIII K. był często oblegany i zdobywany. W wojnie rossyjsko - tureckiej zdobył go Paskiewicz w r. 1828*. W czasie wojny Wschodniej K. był mężnie broniony pod wodzą generała angielskiego Williamsa, musiał jednak poddaó się w końcu Rossyanom dnia 27 listopada r. 1855. Na początku wojny rossyjsko-tureckiej r. 1877 K. był znów oblegany przez Rossyan, w lipcu jednak przybył z odsieczą Mukhtar Pasza. Lecz po klęsce tegoż pod Aladżadagiem 15 października r. 1877 K. został po raz drugi opasany i w nocy na 18 listopada zdobyty.

Karski 1) obwód w kraju Zakaukaskim graniczy na południu i zachodzie z Turcyą Azyatycką, na północo - wschodzie i południo-wschodzie z gubernią Kutaiską, Tyfiiską i Ery-wańską, posiada obszaru 186 646 kilometrów □ i 292 498 m-ców (r. 1897), t. j. 16.5 m-ców na 1 klm. Q. Jest to falista, górska kraina, sięgająca w szczycie Ala-Dagh 3143 m. Wyżyna K-u zniża się ku Uściu rzeki Arfa-czai do 1610 m., ku zachodowi zaś podnosi się do wysokości 1 850 m. Ważniejsze z rzek są: Górna Kura, płynąca ku północy; na południu i zachodzie Araks z Arpa-czaiem; na południo-wschodzie 01-ty (dopływ Czorochu). Na północo-wschodzie leży jezioro Czałdyr-gol (125 kim. □ ). Klimat w zimie jest bardzo surowy, w lecie bardzo gorący. Średnia temperatura w Ardahanie wynosi 2.7, w Karsie 4.7° C. Mrozy —35° nie są rzadkie. Ludność składa się z Armeńczyków (26), Turków (27), Kurdów (16), Tatarów (13), Greków (13), Rossyan (6), Turkomenów i innych (5°/₀). Głównem zajęciem jest rolnictwo, ogrodnictwo i hodowla bydła. Pod Kagysma-nem i Olty znajdują się wielkie pokłady soli, przeszło na 30 m. grube; handel i przemysł jest mało rozwinięty. K. obwód rozpada się na cztery powiaty: K., Archadański. Kagyzmański i Olty. Obwód do r. 1878 należał do Turków jako wilajet Erzerumski. Wskutek przejścia obwodu do Rossyi wywędrowało do r. 1881 82 760 Turków, z samego miasta Karsu 11000; na ich miejsce przybyli Armeńczycy, Grecy, Rossyanie itd.—2) Powiat, we wschodniej części obwodu K-ego, posiada 6 529.5 klm. Q obsza-

z. N.

Karsch Anna Ludwika, zwana pospolicie die Kars chin (t. j. Karszynowa), samorodna poetka niemiecka (* 1 grudnia r. 1722 w Meier-hof Hammer pod Schwiebus, w dzisiejszej re-gencyi Frankfurckiej [nad Odrą] — f 12 października r. 1791 w Berlinie); była córką szynkarza (Diirbacha), ale w dziecięcych leciech czas jakiś przepędziła u stryja, który dał jej pierwiastki wykształcenia elementarnego. Powróciwszy do do-

Z. N.

mu po śmierci ojca, dostała się w ręce złego ojczyma, który jej kazał pasać krowy. Obcowanie z naturą rozbudziło w niej uczucie poetyczne, a czytanie książek, dostarczanych jej przez młodego pastuszka, przyczyniło się do podniecenia tego uczucia. Zaczęła składać wiersze, co jej z niezmierną przychodziło łatwością; trzy lata pasterskiego żywota były pierwszym okresem jej naiwnej, nieuczonej twórczości. Potem służyła za piastunkę, czy niańkę, a mając zaledwie rok siedemnasty, wyszła za mąż za tkacza, Hirsenkona, z którym po jedenastu leciech męczeńskiego pożycia rozwiodła się nareszcie

1    zaślubiła pijaka nałogowego, krawca Karseha, we Frausztadzie. Wtedy już Anna Ludwika dość szeroko słynęła z poetycznej swojej twórczości, o której wieść doszła i do barona Kottwitza; ten, poznawszy ją, bardzo żywo zainteresował się jej losem, ściągnął ją do Berlina i wprowadził do naj pierwszych towarzystw, gdzie podziwiano jej talent improwizatorski i łatwość pisania wierszy na każde zawołanie. Salony miały wielką stąd uciechę, lecz zarazem i w towarzystwach literackich szczerze nią się zajęto; zapraszali ją do siebie: Sulzer, Ramier, Hagedorn, Mendelssohn, Gleim, Lessing. Stała się modną, ubiegano się o jej wiersze, a wreszcie r. 1764 Gleim wydał zbiór ich p. t. „Auserle-ne Gedichte”, na który ogłoszona przedpłata przyniosła jej ogromną na owe czasy summę —

2    000 talarów. Ale powodzenie wbiło ją w pychę i wielkie zamniemanie; uroiła sobie, że te usługi, jakich od protektorów i przyjaciół swych doznawała, były niejako powinnością z ich strony i stawała się coraz bardziej wymagającą Nie poprzestając na znacznych zapomogach, jakie od opiekunów swoich dostawała w Berlinie, eksploatowała Halberstadt i Magdeburg, gdzie naprzemian przemieszkiwała, wciąż cierpiąo niedostatek i wciąż poszukując pieniędzy. Dwa tysiące talarów utonęły w jej potrzebach jak kropla wody w morzu, a zasiłki stąd i zowąd otrzymywane nie starczyły jej na utrzymanie własne, jako też dwóch córek i brata. Zwłaszcza , że, oszołomiona ambicyą i próżnością, otwarła świetny salon w swojem mieszkaniu, gdzie na jej wieczorach literackich gromadził się cały kwiat intelligencyi i arystokracyi. To też jęła nagabywać i Fryderyka Wielkiego, pisząc na cześć jego pochwalne ody; ale umizgi te przez czas pewien nie odnosiły żadnego skutku,— aż nareszcie złośliwy a skąpy król, który, jak wiemy, wogóle nie uznawał poetów niemieckich, przysłał jej... dwa talary. Naturalnie, że K. odrzuciła je z oburzeniem. Wspaniałomyślniej z nią postąpił Fryderyk Wilhelm II, który po Bwem wstąpieniu na tron darował jej dom w Berlinie, a książęta brunświc-cy Fryderyk i Ferdynand, hrabia Stolberg i in. wyznaczyli jej stałą pensyę roczną. Z tem wszystkiem wziętość i sława, jaką się cieszyła die Karschin, przezwana niemiecką Sa-pho, były przesadzone i już nawet Herder i Mendelssohn występowali przeciwko przecenianiu jej talentu. Była ona prawdziwą wirtuozką w niezrównanej łatwości rymowania i w impro-wizacyi; pierwsze jej próbki poetyczne odznaczały się żywą fantazyą, a co później, po wejściu swojem w wyższe sfery, tworzyła, były to po większej części płytkie, niesmaczne panegiryki i najzwyklejsze rymoklectwo; wskazówki zaś estetyczne mistrzów berlińskich nie przyniosły jej talentowi najmniejszego pożytku. K. była matką Karoliny Ludwiki von Klenke (* r. 1754 we Fraustadt — f r. 1812 w Berlinie), która oprócz własnych utworów poetycznych, dramatycznych i in., wydała także poezye Bwej matki z jej życiorysem („Gedichte”, Berlin 1792), a babką poetki, powieścio- i dramato-pisarki, Helminy von Chézy (córki Karoliny von Klenke) (ob. Chézy).— Porówn.: Kluckhahn w „Ar-chiw für Literaturgeschichte” tom II (1882); Hinze „Anna Luise Karschin” (Anklam 1886); Kohut „Die deutsche Sappho A. L. Karschin” (Drezno 1887).

Karschin, ob. Kar sch Anna Ludwika.

Karski Paweł, wierszopis łacińsko - polski, za panowania Zygmunta III żyjący, znany z napisanych i wydanych przez niego epigramatów na pochwałę biskupów płockich, które wyszły z druku p. t. „Series Episcopo-rum Plocensium epigrammatibus expressa” (Kraków 1612, in 4-to).—„Edc. S. Org.”.

Karskie morze, część morza Lodowatego Północnego, ograniczone z południa wybrzeżem sybirsko - europ ej skiem z odgałęzieniami Uralu (Pae-Choj), od północo-zachodu Wajgaczem i Nową Ziemią, od wschodu i południo - wschodu przez półwysep Jalmal albo Samojedzki. Na północo-wschód i wschód morze jest otwarte. Z zachodu prowadzą do morza K-ego trzy cieśniny: Jugorskij Szar między lądem stałym i Wajgaczem, Karska między Wajgaczem i Nową Ziemią i Małoczkin Szar między dwiema wyspami Nowej Ziemi. Północno-wschodnia część morza K-ego jest płytka, na południo-zachodzie wpobliżu Wajgacza znajdują się głębie na 130 m. Wiatry południowo-wschodnie i wschodnie nagromadzają w cieśninach lody i zamykają często dostęp do morza. Część południowa między lądem stałym i półwyspem Jalmal stanowi zatokę Karską albo Bajdaradzką. Cieśnina Kar-Wrota, dochodząca przeszło 67 kim. szerokości, dzieląca Wajgacz od Nowej Ziemi, ma na zachodzie 128 metr. głębokości, z powodu jednak gęsto rozsianyoh drobnych wysp i częstych mgieł jest niebezpieczna dla żeglugi.

Karskij Eufemiusz, językoznawca rossyj-ski (* 1860 w gub. Grodzieńskiej), kształcił się na historyczno-filozoficznym fakultecie w liceum Nieżyńskiem; w r. 1894 został profesorem nadzwyczajnym języka rossyjskiego i cerkiewno-sło-wiańskiego w uniwersytecie Warszawskim. Prace jego odnoszą się głównie do narzecza białoruskiego, a nąjważniejsze z nich są następujące: „Obzor zwukow i form biełorusskoj rjeczi” (Moskwa 1886); „K istoriji zwukow i form biełorusskoj rjeczi” (Warszawa 1893); „K wopro-su o razrabotkie starago zapadno-russkago na-rjeczija” (Wilno 1893); „O jazykie tak nazywa-jemych litowskieh ljetopisiej” (Warszawa 1894); „Dwa pamiatnika starago zapadno-russkago na-rjeczja: lutieranskij katichizis 1562 g. i katoli-czeskij katichizis 1585 g.” („Żurnał ministier-stwa narodnago proswieszczenija” 1893).

Karst (albo Kras), jako imię własne w ściślej szem pojęciu, oznacza wapienne wyżyny i góry, ciągnące się na przedłużeniu Alp Julijskich ku południo - wschodowi, mniej-więcej od 46° szer. płn. do rzeki Kulpy (prawy dopływ Sawy), Isonzo i Adryatyku z zatokami: Tryesteńską i Quarnero. K., w takiem pojęciu, wypełnia Krainę i Istryę, a w części i Kroacyę. W ob-szerniejszem pojęciu nazwę K. rozciągają też na dalszy ciąg tych wyżyn i gór wapiennych w północno-zachodniej części półwyspu Bałkańskiego (Dalmacyi, Hercegowinie, Bośnii i Czar-nogórzu), a nawet w Albanii i Grecyi, t. j. na tak zwany „systemat Iliryjsko-Grecki” (K., jako imię pospolite, rozciągają na wszystkie wapienne góry i wyżyny, przedstawiające zjawiska właściwe K-owi austryackiemu — zjawiska kar sto we). K. składa się z warstw wapiennych formacyj mezozoicznych (tryas, jura, kreda) sfałdowanych z rozciągiem południowo-wschodnim; w nieckach tych fałd występują pasami warstwy eoceniczne: marglowe i piaszczyste. Skały wapienne posiadają liczne szczeliny, w których z łatwością znika woda atmosferyczna a nawet rzeki i jeziora. Woda, cyrkulująca w głębi skał, rozpuszcza przy pomocy kwasu węglanego wapień i tym sposobem przy współudziale działania mechanicznego powstają liczne, charakterystyczne dla K-u, jaskinie. Niecko-wate doliny K-u są jakby niedokończone, urywają się nagle, a płynące po nich rzeki znikają w szczelinach wapienia i płyną dalej w dolinach podziemnych z kolejnemi zwężeniami i rozszerzeniami, z jeziorami i wdospadami; następnie ukazują się znowu w innej, niżej leżącej, naziemnej dolinie, by zniknąć, być może, po raz drugi itd. Przykładem takiej rzeki jest Laibach (Lubiana): rozpoczyna się ona jako Poik, znika pod Adelsbergiem w słynnej jaskini, występuje dalej znowu na jaw pod nazwą Un z, przepływa kotlinę Pianina, znika po raz drugi pod ziemią i wpobliżu Lubiany po raz drugi występuje na jaw jako rzeka żeglowna. Z 85-u kilometrów całkowitego biegu 20 kim. przypada na bieg podziemny. Są nawet takie rzeki, które nie ujawniają się całkiem nà powierzchni, całkowity bieg mają pod ziemią i wpadają bezpośrednio do morza, albo nawet ujawniają się dopiero na dnie morza w postaci źródeł, zmniejszających słoność wody morskiej. Tym sposobem niewykształcone doliny stanowią charakterystyczną cechę K-u, bieg rzeki składa się tu zwykle z części naziemnych i podziemnych; części naziemne są ze wszech stron zamknięte, kotlinowate, korytowate; w Bośnii takie doliny noszą miano poi ja. Te polja mogły powstać bądź wskutek zapadnięć podmytego wapienia, bądź wskutek fałdowania, które wytworzyło niecki o przerywanym spadku. Siły górotwórcze działały tu aż do czasu neogenu a nawet i obecnie nie wygasły całkowicie, jak tego dowodzą często zdarzające się tutaj trzęsienia ziemi. — Obok rzek znikających cechą K-u są znikające lub peryodyczne jeziora; ta-kiem jeziorem jest Cyrknickie w Krainie. Kotlina tego jeziora wypełnia się od czasu do czasu wodą, wypływającą z dołu szczelinami w dnie kotliny i w brzegowiskach; woda ta po pewnym czasie znika w tych samych szczelinach. Szczeliny te prowadzą do podziemnych wodozbiorów; podczas długo trwających deszczów lub topnienia śniegów szczeliny te napełniają się wodą, która otworami niżej leżącemi musi wypływać na zasadzie prawa naczyń połączonych. Niektóre z takich jezior K-u znikły trwale, nowe napływy wody nie powtarzają się w nich: widocznie jakaś przyczyna, zapadnięcie, czy zatkanie kanałów, zmusiło wodę do obrania innych dróg. Doliny podziemne tworzą szereg jaskiń, a jeżeli niektóre z nich nie posiadają rzek, to tylko dlatego, że jakaś przyczyna, zapadnięcie lub zatkanie zwróciło bieg rzeki w inną stronę; cały K. jest podminowany takiemi jaskiniami, lecz tylko nieznaczna ich część jest znana; najsłynniejszą z tych jaskiń jest Adelsberska, która w jednem miejscu ma 146 metr. wysokości. Powierzchnia K-u jest usiana lejkowatemi zagłębieniami, „niby twarz ospowata”; te lejkowate zagłębienia noszą tu specyalnie nazwę d o-lin. Woda znika w tych zagłębieniach, co dowodzi, że na ich dnie znajdują się otwory szczelin, jakkolwiek zwykle pokryte rumowiskami. Zagłębienia te mogły powstać dwojaką drogą: albo przez zapadnięcie sklepień jaskiń wskutek erozyi podziemnej, albo też bezpośrednio wskutek erozyi naziemnej, zwłaszcza chemicznej: woda, wsiąkająca w szczeliny, wychodzące na powierzchnię ziemi, rozpuszcza wapień i rozszerza szczeliny. Ze wiele dolin powstało wskutek zapadnięcia, to przekonywamy się stąd, że wiele z nich leży nad jaskiniami i że na dnie tych ostatnich nagromadzenia rumowisk odpowiadają położeniu dolin. „I dzisiaj—jak mówi Pilar— zmiany te postępują tak szybko, że niejeden mieszkaniec, który opuścił swój kraj, powróciwszy po paru dziesiątkach lat, nie może się zo-ryentować w okolicy rodzinnej, takiej uległa ona zmianie przez utworzenie się nowych lejków; domy, wskutek zapadnięć, musiały być przenie-

sione, dawne ogrody owocowe znikły, dawne ścieżki uległy przerwaniom i trzeba było przeprowadzić nowe”. — Krajobraz K-u charakteryzuje podróżnik niemiecki, J. G. Kohl, w następujący sposób. Właściwy Mały albo Trye-steński K. posiada w wysokim stopniu wszystkie zjawiska karstowe: bezwodność, brak żyznej gleby i lasów, szczelinowatość i obfitość jaskiń oraz „doliny”. Te ostatnie występują w najrozmaitszych rodzajach i wymiarach: jedne z nich są tak drobne, że zaledwie mały ogródek kartoflany lub parę drzew miejsce znaleźć w nich mogą; inne mają u góry setki sążni w średnicy i. spadając ku dnu stromemi ścianami, czynią imponujące wrażenie. Istnienie tych „dolin” u-możliwia jedynie zamieszkalność K-u; skalista powierzchnia wyżyn Karatowych jest tak pozbawiona ziemi urodzajnej i wszelkiej ochrony od wichru, że żadna prawie roślina utrzymać się na niej nie może: silne ulewy wszystko tu spłó-kują, a silne wiatry (bora) wszystko zwiewają. Wszelka roślinność drzewna kryje się tu w „dolinach”, dających schronienie od wiatru i zbierających na swem dnie muł; tutaj człowiek zakłada swe siedziby i zaprowadza kulturę; „doliny” są oazami pustyni Karstowej. Często — mówi Supan — pojęcie zjawisk karstowych bywa mieszane z pojęciem skarstnienia (Verkarstung) i związane genetycznie; jest to błąd. Cały K. był niegdyś pokryty lasami, które dostarczyły materyału na floty rzymskie i weneckie; ta okoliczność, jak również hodowla kóz, przyczyniły się do wyniszczenia lasów; gdy zaś las zostanie raz zniszczony, to następuje skarstuienie, t. j. wytworzenie pustyni. Wapień tutejszy nie tworzy mianowicie z siebie, przez zwietrzenie, ziemi rodzajnej, lecz zawiera tylko żyły lub gniazda czerwonej gliny, t. zw. „terra rossa”, która wystarcza do utrzymania lasu, jeżeli jednak ten zostanie zniszczony, to ulewy i wiatry uniosą „terra rossa” i powstaje pustynia, zdolna zaledwie dostarczyć skąpego pożywienia dla owiec i kóz. Uprawa ziemi zaś cofa się na „polja” i „doliny”, gdzie się osadza spłó-kana i zwiana z wyżyn „terra rossa”, lub—na pasy eocënicznego flyschu, który nie przepuszcza tak wody jak szczelinowaty wapień. W okolicach oddalonych od morza, a więc z utrudnioną kommunikacyą, lasy utrzymały się jeszcze, kraj nie uległ jeszcze skarstnieniu, ale zjawiska karstowe występują i tutaj. To pokazuje, że te oba pojęcia są od siebie niezależne, jakkolwiek zresztą oba są uwarunkowane wapienną naturą kraju.—Przypatrzmy się teraz bliżej składowi, wewnętrznej budowie i ukształtowaniu różnych części Karstu. Tryasowa wyżyna Krainy rozciąga się między dwiema równole-głemi względem siebie i względem rozciągu sfałdowań liniami zagłębień, skierowanych ku południo-wschodowi. Zachodnią z tych linij tworzą polja: Planiny (460 m.), jeziora Cyrknickie-

Kno. Pow, Iluitr. Zen. 272. T, XXXIV,

go (500 metr.), Laasu i górnej doliny Kulpy. Wschodnią — dolina rzeki Gurk (prawy dopływ Sawy), wypływającej na wysokość 275 m. i zniżającej się na skręcie ku północo-wschodowi do 168 m., dalej dolina Liskawoda i część doliny Kulpy. Prawie pośrodku wyżyny ciągnie się trzecia linia zagłębień, którą stanowią polja: Reisnitz (490 m.) i Gotschee (460 m.), oraz część doliny Kulpy. Z powyższego widzimy, że dolina Kulpy ma bieg zygzakowato, co wynika stąd, iż składa się nań kolejność dolin podłużnych tektonicznych i poprzecznych erozyjnych wyłomowych. Między powyżej oznaczonemi granicznemi liniami zagłębień wznosi się wapienna wyżyna do wysokości 1100 m.; polja ciągną się wzdłuż tej wyżyny w kierunku południowo-wschodnim i nadają jej miejscami charakter gór łańcuchowych. Na powierzchni tryasowej występują tu w niewielkiej ilości szczątki zniszczonego dawnego pokrycia kredowego. Za to na zachód od linii zagłębienia Planina-Cyrknic występuje wyżyna kredowa, złożona z wapienia rudystów albo hipurytów; podłoże z warstw mesozoicznych starszych nie występuje tu już nigdzie na jaw, co jest w związku z powolnem zapadaniem kraju ku kotlinie Adryatyku. Fałdy, składające K., są przewrócone ku Adryatykowi, przez co powstało prawie poziome położenie warstw i wy-żynowy charakter kraju. W dwóch nieckach zachowała się jeszcze pokrywa eoceniczna, tak, iż K. kredowy składa się z trzech wyżyn wapienia kredowego, co wraz ze schodowatem zapadnięciem kraju ku kotlinie Adryatyckiej nadaje mu ukształtowanie wybitnie tarasowate. Najwyższy taras tworzą dwie wyżyny wapienne: Piuka Pianina ze szczytem Sehneeberg (1796 metr.) i Birbaumerwald ze szczytem Nanos (1 300 metr.), rozdzielone żyznym krajem pagórkowatym eocenicznej doliny Poiku. Między pierwszym i drugim tarasem ciągną się szerokie eoceniczne niecki Wippachu i Reki, z których ostatnia daje się dostrzedz jeszcze pod Novi w Kroacyi. Stosunek warstw eocenu, zalegających te niecki, do warstw kredowych jest różny na przeciwległych krawędziach niecek: na zachodzie warstwy kredowe zanurzają się pod warstwy eocenu, na wschodzie odwrotnie: kreda nalega na eocen; tutaj wyżyna kredowa spada stromą ścianą wapienną ku niecce, tam ciemno-bitumiczne wapienie eocenu tworzą pas wznoszący się nad kredą; nad nim wznoszą się kopułowate białe góry z wapienia namulitowego, tworzącego podłoże piaskowca flyschowego. Ten ostatni, ulegający łatwo erozyi wodnej, przedstawia się jako kraj pagórkowaty o łagodnych formach i normalnych dolinach. Nieckę północno-zachodnią przepływa Wippach (z dopływem Branicą), zdążający do Isonzo; nieckę południowo-wschodnią przepływa Ręka, która, doszedłszy do obszaru wapiennego, znika w jaskiniach St. Kanzian; przypuszczają, że dalszym jej ciągiem jest rzeka Timavo, ucho-

124

zaś wschodnie ma kształt przeważnie prostej linii zapadnięcia, a morze, odpowiednio do tego, jest tu głębsze; tylko południowa część wschodniego wybrzeża przybiera inny charakter, podobny do wybrzeża zachodniego. Wązkie i długie zatoki Istryi noszą, podobnie jak i Dalmac-kie, fiordowy charakter, t. j. są zalanemi przez morze dolinami, wskutek obniżania się wybrzeża; rzeki, do nich uchodzące, nie zdołały ich, po większej części, wypełnić osadami, gdyż, płynąc śród skał wapiennych, ulegających rozpuszczeniu w wodzie, nie unoszą z sobą w zawieszeniu zbyt wiele osadów. — Por.: A. Supan „ Östterreich-Ungarn”.

dząca do zatoki Tryesteńskiej pod Duino, niedaleko od uścia Isonzo. Ku południo-zachodowi od tych niecek eocenicznych rozciąga się, jako drugi taras pustynny, wapienny K. Tryesteński i Czyczeński; najwyższe puukta tej wyżyny w kierunku z południo-wschodu na północo-za-chód są następujące: Planik 1 270 metr., Monte Orgliach 1106 m., Slaunik (forpoczta niecki eo-cenicznej) 1024 m., Wolnik (na płn. Tryestu) 545 m. itd. Ta wyżyna wapienna zstępuje scho-dowato ku flyschowej niecce Tryesteńsko-Pisiń-skiej; takie ukształtowanie jest uwarunkowane przez fałdy leżące. W K-cie Czyczeńskim wapień kredowy tworzy wyższy stopień, a wapień numulitowy—niższy; oba spadają stromo ku południo-zachodowi, a pochylają się łagodnie na północo-wschód. Tryesteński K. kredowy spada też stromą krawędzią (szczyt Opczyna 400 m.) ku wybrzeżu zatoki Tryesteńskiej. Z krawędzi tej roztacza się widok pełen uderzającego kontrastu: z jednej strony rozciąga się bezwodna, naga, skalista pustynia, z drugiej — słoneczne lustro zatoki, obrębione bujną południową roślinnością. Niecka flyschowa, która na północo-zachodzie dosięga 2« kim. szerokości, zwęża się ku połuduio-wschodowi i nie dosięga do zatoki Quarnero; wznoszący się niedaleko od tej zatoki szczyt Monte Maggiore, najwyższy w Istryi (1 396 metr.), należy do Czyczeńskiej wyżyny kredowej. Wzgórza flyschowe dosięgają w szczycie Monte Draguez przeszło 500 m. wysokości, one-to stanowią pas nadbrzeżny w okolicy Tryestu. Na zachód od niecki flysohowej spotykamy znowu nizki grzbiet kredowy, ciągnący się ku pół-noco-zachodowi i kończący się przylądkiem Sal-vore, stanowiącym najzachodniejszy punkt półwyspu Istryi. — K. południowej Istryi stanowi najniższy taras (około 100 m. średniej wysokości); tutaj „terra rossa” występuje tak obficiej że zjednała tej części Istryi miano Istria Rossa. Najwyższe wyniosłości leżą tu w części północnej: na wschodzie prawie wyspowo ostro ograniczona wapienna wyżyna Albona (540 metr.), stanowiąca najdalszą odnogę Pisińskiej niecki flyschowej; dalej, na południe od Pisino, środek wyżyny kredowej wznosi się do 450 m.; na południu szczyt Monte St. Michael wznosi się tylko na 206 m., a Monte Mulino pod Dignano już tylko na 178 m. Tym sposobem kraj obniża się ku południowi w miarę jak półwysep się zwęża. Druga pochyłość zwrócona jest ku zachodowi i w tym kierunku płyną rzeki z wyjątkiem rzeki Arsa, która zwraca się ku południowi. Zbiegające się na południu u przylądka Pronlontore, wybrzeża trójkątnego półwyspu Istryi, zachodnie i wschodnie, mają różną budowę. Wybrzeże zachodnie jest rozczłonkowane, posiada długie wązkie zatoki, a liczne drobne skaliste wysepki (np. Briońskie), ciągnące się wzdłuż wybrzeża, wskazują na bieg dawnej jego linii

W. N.

R.

Karsten Herman, brat stryjeczny Gustawa, przyrodoznawca (* 6 listopada r. 1817 w Stral-sundzie—f około 1890 r.). Studyował naprzód farmacyę, a potem medycynę oraz nauki przyrodnicze, w Rostocku i w Berlinie. W latach 1843—57 i 1848—56 odbył dwie podróże naukowe po Venezueli, Nowej Granadzie i Ekuado-rze. Następnie wykładał botanikę w uniwersytecie berlińskim, skąd r. 1848 został powołany na katedrę tegoż przedmiotu do Wiednia, gdzie, równie jak poprzednio w Berlinie, założył labo-latoryum fizyologii roślin, w r. wszakże 1872 złożył swój obowiązek. Potem przemieszkiwał w Szwajcaryi i w Berlinie. Przez swoje badania anatomiczne K. przekonał się, że budowa wszystkich roślin opiera się na jednej, wszystkim im właściwej zasadzie, gdy według, aż do owego czasu panujących, poglądów anatomów sprowadzano ją do trzech typów. Bardzo ważne są jego studya fizyologiczne nad rozwojem i metamorfozą komórki roślinnej. Główne dzieła K-a są następujące: „Die Vegetationsorgane der Palmen” (Berlin 1847); „Flora Columbiae” (tomy 1-y i 2-gi, każdy ze 100 tablicami, tamże 1857—69); „Die geognost. Verhältnisse des westl. Columbien” (Wiedeń 1856); „Gesammelte Beiträge zur Anatomie und Physiologie der Pflanzen” (tomy 1-y i 2-gi, Berlin 1865—90); „Chemismus des Pflanzenzelle” (Wiedeń 1870); „Fäul-niss und Ansteckung. Im Anhänge die Darstellung meiner Erlebnisse an der Wiener Universität in den J. 1869 — 71” (Szafuza 1873); „Zur Geschichte der Botanik” (Berlin 1870); „Studie der Urgeschichte des Menschen in einer Höhle des Schaffhauser Jura” (Zürich 1874); „Deutsche Flora, pharmaceutisch-mediz. Botanik” (Berlin 1880); „Géologie de l’ancienne Colombie boliva-rienne” (t-że 1886).

Karsten Gustaw, fizyk (* r. 1820 w Berlinie—f r. 1900 w Kiel), studyował matematykę i nauki przyrodnicze, r. 1845 habilitował się jako docent w Berlinie, r. 1848 został profesorem fizyki w Kiel, r. 1869 członkiem urzędu miar i wag państwa Niemieckiego. W r. 1867— 1883 był posłem na sejm pruski, 1878—81 posłem do parlamentu niemieckiego, gdzie należał brzegowej; morze jest tutaj płytkie. Wybrzeże i do stronnictwa postępowego. Prowadził bada-

te der Physik”.

ogłosił Woepke (Paryż 1853).

Karśnicki Antoni (t d. 3 maja r. 1844), rotmistrz w wojsku austryackiem a hrabia au-stryacki, był zarazem i poetą i malarzem. Jego pędzla jest obraz olejny w sali gmachu biblioteki Ossolińskioh, przedstawiający „Śmierć Poniatowskiego”. Dzieła jego: 1) „Pisma” (Lwów 1832, w 8-ce, tomów 2, str. 290 i 342) mieszczą tragedye: „Sąd Czarnieckiego”, „Mega”, „Alfons III” i komedye: „Układ zawczesny”, „Łatwy”, „Dwóch Karolów” czyli „Skąpiec”, „Wróżka” czyli „Poseł”; 2) „Przypomnienia wojenne z r. 1796 i 1797 nad Renem” (Lwów 1836, str. 51); „Wyciąg z dziennika powtórnej podróży do Włoch” (Lwów 1842, str. 67); „Dwóch braci we Włoszech”, poemat (Lwów 1831). W rękopiśmie zostawił utwory sceniczne: „Anglik na Podlasiu”, komedya grana we Lwowie r. 1843; „Aleksander Farnese”, trage-

nia nad pochłanianiem światła w środkach optycznych oka, nad powstawaniem obrazów Mosera, a zwłaszcza nad fizyką morza, oraz ogłosił: „Lehrgang der mechanischen Naturlehre” (3 cz., 1851 — 53), „Untersuchungen über das Verhalten der Auflösungen des reinen Kochsalzes in Wasser” (1846), „Hygrometrische Tafel” (1847). W r. 1856 rozpoczął wydawnictwo Wielkiej en-cyklopedyi fizyki, a wraz z Harmsem i Beye-rem napisał Wstęp do fizyki, stanowiący t. I tej encyklopedyi, która wszakże ukończoną nie

została. W r. 1847—53 redagował „Fortschrif-

s. K.

Karstenit, rzadziej używana nazwa minerału anhydrytu (ob.).

Karsun, ob. Kor suń.

Karsza, herb polski. Na tarczy, w polu zie-lonem, trzy srebrne stopnie, jeden na drugim, zwiększające się ku dołowi, a nad niemi pół lilii srebrnej. Odmiana herbu Roch III (ob.), używana przez rodzinę Karszów w Rawskiem i w Galicyi.—Niesiecki; Hefner; Borkowski. D*

Karszi (K arch i), Abu Bekr Mohamed ihn Al Hosein Al-Karchi, matematyk arabski z XI wieku, pozostawił dwa dzieła. Jedno z nich „Kali fil hisab” (t. j. co wystarcza do rachunku) jest traktatem arytmetyki, z tego względu szczególnym, że autor nie wypisuje liczb cyframi ale wyrazami i w ogólności opiera się raczej na wzorach greckich, aniżeli na arytmetyce Hindów, która wtedy do Arabów przenikała; przekład niemiecki tego traktatu ogłosił Hochheim (1873 — 80). Drugie dzieło K-ego jest wykładem algebry, „Fakhri”; opiera się również na źródłach greckich i obywa się również bez symbolów algebraicznych. Podaje rozwiązanie równań wyznaczonych i niewyznaczonych 1 i 2 stopnia według Diofantesa; rozwiązania równań niewyznaczonych przyjmuje w liczbach całkowitych i ułamkowych, wyłącza

tylko rozwiązania urojone. Wyjątki z dzieła

s. K.

dya; „Polka w Niemczech”, komedya; „Szwedka”, komedya; „Polowanie na pokojach królowej”, komedya; „Przewóz przez rzekę Sołę”, komedya; prace te nie mają wartości literackiej. W «Czasopiśmie Bibi. Ossol.» wyszydzono nieli-tościwie tragedye K-ego, rozstrząsnąwszy je drobiazgowo (r. 1833). Borkowski Leszek nazwał (w «Bibi. Warsz.» 1842) tragedyę „Mega” męką, mówiąc, że tak ją przezwano we Lwowie po jej odegraniu. Jakoż istotnie męczącem jest odczytywanie takich potworów dramatycznych, przypominających bliźniacze tragedye Wincentego Kiszki z Ciechanowa Zgierskiego. Przełożył K. utwór Silwia Pellico „Rozprawa o obowiązkach ludzi” (Lwów 1837), który-to przekład jest znacznie gorszy niż przekłady wcześniejsze Macieja Wodzyńskiego i Placyda Jankowskiego, wydane w Krakowie i Wilnie. — K. Estreicher w „Encyklop. S. Org.”.

Fig. 171. Karśnickich hrabiów herb.

Karśnickich hrabiów herb. Na tarczy pię-ciodzielnej: w polu I, srebrnem, pomiędzy dwoma czerwonemi pasami ukośnie wlewo idącemi — gałązka zielona z pięciu listkami (jeden srebrny, jeden czerwony, pozostałe trzy zielone); w II, czerwonem—topór (herb Topór); w III, czerwo-nem — trójząb srebrny na barku półksiężyca; w IV, złotem—brunatna żubrza głowa; w V, błę-kitnem—nad dwiema trąbami złotemi, złączone-mi wylotami i tworzącemi jakby podkowę—krzyż kawalerski złoty. Nad tarczą korona hrabiowska, a w niej trzy hełmy ukoronowane; nad pierwszym dwa listki: biały i czerwony, każdy z różą barwy przeciwnej; nad drugim gołąb czarny ze złotym dziobem i łapkami; nad trzecim topór. Labry boczne czerwone, podbite srebrem; środkowe błękitne, podbite złotem. Nadany w r. 1821 wraz z tytułem hrabiowskim Antoniemu Karsznickiemu, podkomorzemu au-stryackiemu, członkowi rodu Karsznickich vel Karśnickich herbu Leliwa, przez Franciszka I,

D.

cesarza austryackiego.—Ostrowski; Hefner; Gritz-ner i Hildebrandt.

Karta 'bezpieczeństwa, list żelazny, ob. Glejt.

Karta konstytucyjna, ob. Charta.

Kartacz, rodzaj pocisku używanego przy armatach i składającego się z puszki blaszanej cylindrycznej, zawierającej w sobie okrągłe kule. Przy wystrzale puszka rozrywa się siłą rzutu, a K-e biegną dalej siłą nabytego pędu i rozsypują się w kierunku stożkowym. K-e przy armatach o lufach gładkich były żelazne, o lufach żłobkowanych, obecnie przeważnie używanych, są ołowiane i cynkowe. Kule cynkowe dają lepsze odskoki (ricochet), mają cal średnicy i ważą do 4 łutów. W jednym naboju, zależnie od kalibru działa polowego, może być od 109 do 200 kul. Obecnie K-y używa się przy armatach kalibru 6-calowego. Wyjątek stanowią K-e wielkich dział okrętowych, używane do strzelania na wielką odległość do torpedowców i innych małych statków. Pocisk kartaczowy tego rodzaju składa się z puszki mosiężnej zawierającej kule stalowe wagi 3-funtowej. Dawniej, wobec powszechnego używania dział o lufach gładkich, K-e były szeroko rozpowszechnione, obecnie artylerya korzysta z nich stosunkowo rzadziej, głównie zaś w celu odparcia ataku nieprzyjacielskiego na przestrzeni 250—300 sążni. W danym wypadku K-e zalecają się szybkością działania, prostotą urządzenia i tern, że nie wymagają nadto ścisłego celowania. W artyleryi polowej K-e obecnie wynoszą zaledwie 2°/0 wszystkich pocisków armatnich.

Kartaczownica, zwana także armatą rewolwerową (mitrailleuse), rodzaj dział, strzelających kartaczami, dział, z których każde składa się z całej wiązki luf karabinowych, kolejno i szybko po sobie strzelających. Rózróżniają kilka systemów kartaczownic. System Gatlinga i Hotchkis8a polega na tern, że lufy obracają się dokoła wspólnej osi, w czem bierze udział i mechanizm nabijający. Przy kalibrze 3.7 cm. K-e tego systemu dają 60 strzałów na minutę. System Nordenfelta, Palmkrantza, Winborga i Gar-denera polega na tern, że lufa K-y zajmuje położenie niezmienne, mechanizm zaś ładunkowy przesuwa się w jedną i drugą stronę. System Nordenfelta przy kalibrze 11.4 mm. daje 1200 strzałów na minutę, Palmkrantza-Winborga, tegoż kalibru,—850, a Gardenera—650. Systemy francuskie używane są przeważnie w Austryi, mają kaliber 11.4 mm. i dają: Mortigny’ego — 480, a de Refiye’go 125 strzałów na minutę. W K-y systemu Maxime’a ładunki ułożone są w wieniec i strzelają automatycznie, tak, że tylko lufa działa wymaga należytego ustawieuia. Daje ona 700 strzałów na minutę. K-e są wynalazku amerykańskiego i po raz pierwszy znalazły zastosowanie w amerykańskiej wojnie domowej.

Kartagena, miasto w prow, hiszp. Murcyi, ob. Cartagena.

Kartagena, miasto w rzeczypospolitej Kolumbii, ob. Cartagena (de las Indias).

Kartagina, po fenicku Karth Hadaszt (—Nowe Miasto), z czego powstała grecka nazwa Kap/7j5tbv i łacińska Carthago, jedno z najzamożniejszych i najpotężniejszych miast, a w ob-szerniejszem znaczeniu jedno z najsławniejszych miast handlowych w Wiekach Starożytnych. — Topografia. K. leżała na nadzwyczaj dogodnej kończynie północnej półwyspu afrykańskiej krainy w Regio Zeugitana, zwanej u Rzymian Africa minor albo Africa propria, ciasnym, na pół mili szerokim przesmykiem łączącego się z lądem stałym. Niemal w samym środku owego półwyspu, na skale 60 stóp wysokiej, wznosił się zamek, zwany Byrsa; wyraz ten syryjski brzmiał pierwotnie bîrtha, a z niego Grecy znane owo podanie o skórze wołowej, zowiącej się po grecku ßopoa, utworzyli. Ponad zamkiem, na samym szczycie skalistym, stała świątynia darzącego zdrowiem bożka Esrańn, odpowiadającego greckiemu Asklepiosowi. Z biegiem czasu u stóp i naokół zamkowej góry, w obrębie około 3 000 metrów wynoszącej, powstawało powoli miasto, którego główne ulice z rynku wprost do zamku wiodły, zabudowane obszernemi, na 6 piętr wysokiemi domami. Taką charakterystyczną budową domów tłómaczyć należy fakt, że pomieścić się w nich mogła nader liczna ludność miasta, wynosząca, według pewnych źródeł, niemniej jak 700 000 mieszkańców, chociaż, co prawda, wiarogodniejszem się wydaje, że, tak samo jak w również fenickiem mieście Gades, zaliczano w tę cyfrę wysoką także Kartagińczy-ków, niezawsze w mieście obecnych, lecz w sąsiednim obrębie miejskim zamieszkałych. Ponieważ brzegi były bardzo strome i skaliste, bronił przystępu od morza jeden tylko mur warowny, podczas, gdy od południa, t. j. od strony lądu, trzy linie murów wysokich, najeżonych wieżami ogromnemi, na całym obwodzie dwu-milowym miasto opasywały. Potrójny ów mur, w trzech tarasach zbudowany, z których każdy był 40 łokci wysoki, a 22 łokcie szeroki, mieścił nadto koszary wojskowe, arsenały, magazyny żywności i stajnie dla 300 słoni i 4000 koni. Przy przesmyku znajdowały się dwa porty obszerne, jeden wojenny, drugi dla statków handlowych przeznaczony. W pierwszym porcie leżała mała wysepka Ko thon (Km&wv), od której także port ów przybrał swe miano; wznosiły się na niej warsztaty okrętowe i ogromne arsenały morskie, z dogodną przystanią dla 200 przeszło okrętów wojennych. Pomiędzy portami owemi sterczał podwójny mur olbrzymi, pozostawiający ciasny przejazd z jednego portu do drugiego. Wjazd do zewnętrznego portu handlowego zatorowany był od morza ciężkiemi łańcuchami. Na północ od warownego zamku leżało

przedmieście, zwane Ma gal i a. Tutaj też pełno było rozlicznych will i domków wiejskich bogatych rodzin kartagińskich, a domostwa owe wspaniałe razem z przepysznemi świątyniami i pałacami świadczyły tak o nieprzebranych bogactwach, jako też o niesłychanym zbytku mieszkańców owego miasta handlowego, słusznie często „Londynem Wieków Starożytnych” mianowanego. Gdy w r. 146 przed Chr. K. doszczętnie przez Rzymian zburzoną została, zamierzał Gajus Grakchus na jej gruzach nową osadę, zwaną Junonia, założyć, wszakże plan teu nie powiódł się zupełnie. Wykonał go dopiero cesarz Augustus, z wyłączeniem bowiem miejsc, na których klątwa boska ciążyła, zbudował pod tą samą nazwą i zaludnił nową osadę rzymskimi obywatelami. Z czasem zajęła ona cały obręb starodawnego miasta i zakwitła na nowo pod panowaniem rzymskich cesarzy. Wandalowie po zdobyciu północnej Afryki w r. 433 po Chr. wynieśli K-ę na stolicę nowego państwa swego, a jako taka, równie jak w Wiekach Starożytnych, tworzyła główne ognisko ruchu handlowego w owych stronach. Nie mniejszego znaczenia zażywała ona także jako rezydencya chrześciańskich biskupów. Z gruzów starożytnego miasta, którego marmurowe złomy w Średnich Wiekach aż do Włoch na budowę nowych gmachów wywożono, widać dzisiaj tylko miejscami kolosalne ruiny, jak ruiny olbrzymiego wodociągu, stare cysterny, albowiem część półwyspu, na której K. leżała, zwolna pogrążyło, jak się zdaje, morze w swych głębiach; a w nowszych dopiero czasach wydobyto tutaj na jaw rozliczne zabytki starożytne i odwieczne inskrypcye. Dzisiaj na miejscu potężnego miasta stoją wioski Sidi, Bou Said, Malga i Donar. — Por.: Duveau de la Malle „Recherches sur la topographie de Carthage” (Paryż 1835); Temple G. T. „Excursions in the mediterranean. Algiers and Tunis” (Londyn 1835).—Dzieje. Według tradycyi mitycznej założyła K-ę w IX wieku przed Chr., i to według świadectwa Appiana w r. 846, według Justyna w r. 826, według Ty meusza w 814, Dy do na (ob.) albo Eliasa, córka Agenora albo Muttona, króla miasta fenickiego Tyros, siostra Pigmaliona, małżonka Akerbasa, kapłana bożka Melkarta. Po zamordowaniu męża przez Pigmaliona opuściła Dydona na czele wiernych swych stronników tyryjskich kraj rodzinny i przybyła na północne wybrzeże Afryki, gdzie Feni-cyanie już przed wiekami Utykę i inne osady byli założyli. Z tych też kolonij bezwątpienia przyłączyły się liczne, krwią i pochodzeniem blizkie, gromady do emigrantów nowych pod wodzą Dydony i z ich pomocą założyła ona K-ę, nabywszy od libijskich autochtonów kawał ziemi celem osiedlenia się. Wkrótce wywiązały się pomiędzy sąsiadami przyjazne stosunki, niejeden z krajowców upodobał sobie nowozałożoną osadę, a młode miasto, powstałe na najkorzyst-

niejszym pod każdym względem punkcie owego wybrzeża, niebawem tak się wzmogło, że w poczuciu samodzielnej siły wzbroniło się płacić krajowym książętom haraczu, na który zrazu było się zgodziło. Z biegiem czasu przez mądrą politykę, tak przez nowe zdobycze, jak i systematyczne zakładanie licznych osad w ziemiach zdobytych, rozszerzyła K. władzę swą aż do granic Numidyi, jeziora Triton, pod same granice potężnej naonczas Kyreny. Nowe kolonie Karta-gińczyków razem z inetropolą dokonywały przy-tem wielkiego dzieła cywilizacyjnego, gdyż nie-tylko w karności surowej utrzymywały podbite plemiona dzikich tubylców, lecz torowały zarazem drogę do powolnego zlewania się obydwóch szczepów obcych krwią i językiem w jedną całość, zwaną późniejszemi czasy Libyphoenices; nie umiały wszakże przytłumić gorącej nienawiści ku surowemu, a często okrutnemu sposobowi rządzenia, szczególnie zaś ku nieznośnemu jarzmu nieprzeliczonych podatków, jakie podbite plemiona libijskie Kartagińczykom płacić musiały. Ku zachodowi, poza granice Numidyi władzy swej na lądzie K. nie posunęła daleko, natomiast wskutek wybornie obrachowanej i z konsekwentną stanowczością przeprowadzanej polityki handlowej, zakładała wzdłuż obszernych, przez okręty niezwiedzanych, ludnych wybrzeży liczne osady w coraz obszerniejszym obrębie, a przez to handel morski, który do metropoli obfite zasoby i ogromne bogactwa sprowadzał, ujęła w swe ręce. Jako naród żeglarski rozszerzyli Kartagińczycy panowanie swe także na wyspy morza Śródziemnego, a tak pomiędzy r. 600 a 550 przed Chr. zajęli pod wodzą Male-hosa, Magona i innych dzielnych admirałów przynajmniej wybrzeża Sycylii, Sardynii i Korsyki, sprzymierzeni z Etruskami stoczyli w r. 536 przed Chr. o posiadanie Korsyki walną bitwę morską z Focejczykami, których Cyrus z miasta rodzinnego wypędził, a z Rzymianami zawierali po razy kilka handlowe przymierza,—pierwsze, o ile wiemy, w r. 509. Około r. 500 przed Chr. odbyli odważni marynarze kartagińscy kilka ważnych podróży na morzu, których rezultatem było odkrycie ziem nowych, i tak Hanno, którego dzieło, zatytułowane „Periplus” (popłynięcie), jeszcze w greckiem tłómaczeniu posiadamy, opłynął na zachodniem wybrzeżu Afryki przedgórze Zielone i dotarł do dzisiejszego przylądka Sierra Leone, zwanego u Greków Nótod Kśpaę, wszędzie handlowe osady zakładając, a Himilko pływał nieustraszony ze swą flotą po oceanie Atlantyckim, zwiedzał i badał wybrzeża Hiszpanii, Gallii i zawinął nawet na wyspach Cynowych, t. j. na wybrzeżu Brytanii i wysp sąsiednich. Na czynach tych odważnych kończy się pierwszy peryod dziejów kar-tagińskich. Druga ich epoka, poczynająca się od r. 480 przed Chr., obejmuje walki, jakie Kartagińczycy przez dwa wieki na Sycylii toczyli, wytężając wszystkie swe siły potężne, aby całą ową wyspę posiąść. Zrazu więc zjednali dla siebie i zajęli starodawne fenickie osady na sycylijskiem wybrzeżu, jak Motyę, Soloeis, Panormus, a później, korzystając z niesnasek, jakie bezustannie pomiędzy greckiemi osadami na Sycylii powstawały, rozpoczęli, celem dalszych i obszerniejszych zdobyczy, śmiałem natarciem na Therona, władzcę miasta Agrigentum, wojnę otwartą. Jednakże ogromne ich wojska, złożone podobno z 300 000 żołnierza, pod wodzą Hamilkara, pobił na głowę Gelon, tyran potężnego miasta Syrakuz, który Theronowi z pomocą pośpieszył, pod miastem Himerą w r. 480, właśnie w tym samym roku i dniu nawet, jak greccy historycy twierdzą, w którym Grecy przesławne owo zwycięstwo pod Salaminą nad Persami odnieśli. Zaledwie 20 okrętów kartagiń-skich z nielicznym żołnierzem uszło pogromu, a i te nawet, zaskoczone na morzu przez burzę, zatonęły, i kilku tylko niedobitków, ratujących się na łodzi, przywiozło do stolicy wieść o klęsce straszliwej. Niektóre źródła greckie napomykają, albo nawet stanowczo twierdzą, że Kartagińczyków wiązało naonczas formalne przymierze z Persami, atoli sprawa cała nie jest do dzisiaj wyjaśniona. Zawarli potem Kartagińczycy pokój z Gelonem, a przez długie lata nie słyszymy nic o nowycb ich wyprawach przeciw Sycylii. Dopiero w r. 410 wybuchła znowu wojna, spowodowana sporami miast Egesty i Se-linuntu, którą wiódł szczęśliwie, chociaż z zemsty za sromotną ową klęskę, okrutnie, Hannibal, wnuk poległego pod Himerą Hamilkara, w przeciągu roku następnego; wszakże już w r. 406, przy obleganiu miasta Agrigentum, na dżumę umarł. Następca jego w dowództwie, Hi-milko, podbił w r. 405 wielką część Sycylii, mimo zaciętego oporu, jaki długo stawiał Dyo-nizyusz, tyran miasta Syrakuz. Wojnie położyło koniec przymierze, zatwierdzające Kartagińczykom nowe ich zdobycze. Lecz w r. 398 zaczepił Dyonizyusz sam najeźdźców, wydarł im większą część zdobytego kraju i po dwuletnich walkach uporczywych zmusił Himilkona, którego wojsko wskutek chorób zaraźliwych ogromne straty poniosło, do zawarcia sromotnego pokoju, albowiem wojska zaciężne oddać musiał na łaskę zwycięscy, a obywateli kartagińskich wolność 300 talentami okupić. Rozruchy, jakie z powodu takiej haniebnej zdrady, na własnych ziomkach dokonanej, pomiędzy Libij czy kami wybuchły, szczęśliwie w krótkim czasie jeszcze przytłumiono. W następnych latach musieli Kar-tagińczycy niemal z całej Sycylii ustąpić, aż wreszcie wódz ich, Mago, pobił Dyonizyusza w krwawej bitwie pod Krouion i podyktował im twarde warunki pokoju w roku 382. Nowa wojna, jaka wybuchła w r. 368, ukończyła się razem ze śmiercią Dyonizyusza. Wojując znowu szczęśliwie z następcą jego, Dyonizyuszem

II, ulegli Kartagińczycy natomiast tyranowi Ty-moleontowi w bitwie nad rzeką Krimissos, a odtąd rzeka Halykos tworzyła granicę pomiędzy państwem Syrakuzańskiem a dzierżawami karta-gińskiemi, osobny zaś warunek pokoju stanowił, że Kartagińczykom nie wolno było śpieszyć z pomocą wojskom najezdniczym, któreby Syrakuzy oblegały. Następuemi czasy wstrząsnęły bardzo potęgą Kartagińczyków wewnętrzne niepokoje, wywołane przez ambitnych i chciwych władzy arystokratów, jako i bunty własnych poddanych. Zagrażała im także zamierzona wyprawa Aleksandra Wielkiego do Afryki, do którego z powrotem z indyjskiej wojny osobne poselstwo byli wysłali. A wreszcie w Agato kiesie, sa-modzierżcy syrakuzańskim (311—306 przed Chr.), napotkali oni nietylko na wyspie Sycylii, lecz i w Afryce samej, dokąd dzielny wódz się przeprawił i aż pod mury potężnej stolicy dotarł, niebezpiecznego przeciwnika. Dopiero po jego śmierci odważyli się Kartagińczycy wmieszać się znowu do zatargów państw sycylijskich, jednakże w r. 277 zetknąwszy się z Pyrrusem, królem Epiru, który Sycylijczykom na pomoc pośpieszył, pobici utraoili niemal wszystkie swe posiadłości na owej wyspie. Skutki daleko poważniejsze, gdyż decydujące ostatecznie o losach całego państwa potężnego, miały stosunki ich z Rzymianami, z którymi przymierze handlowe, po raz pierwszy w r. 509 przed Chr. zawarte, odnowili w latach 348, 305 albo 306 i 281 albo 278. Kiedy bowiem Rzymianie Italię aż po same kończyny jej południowe pod panowanie swe podbili, a Kartagińczycy na wyspie Sycylii znowu panoszyć się poczęli, zajęły oba narody tak blizkie siebie stanowiska, że wobec polityki, jaką się one rządziły, o dalszem utrzymaniu pokojowych stosunków nie można było ani myśleć. Ani Rzymianie bowiem, widząc, z jaką żelazną konsekwencyą dążą Kartagińczycy do samodzielnego panowania nad morzem Śródziemnem, ufać ani chwili nie mogli, że nie pokuszą się oni wkrótce o zawładnięcie italskiemi wybrzeżami, ani też Kartagińczycy niedługo łudzić się mogli nadzieją, że Rzymianom zupełnie wystarczy panowanie nad italskim półwyspem. To też, gdy miasto Messanę zajęli Mamertyńczycy (ob.), a na tych znowu natarł Hieron, władzca syra-kuzański, i zastępy zuchwałych mamertyńskich zaciężnych rozpadły się na dwa obozy, z których jeden Kartagińczyków, drugi zaś Rzymian o pomoc prosił, nastąpił w r. 264 przed Chr. pierwszy wybuch straszliwego pożaru, do którego już dawno żywioły palne przygotowywały o-bydwa wrogie, zawistne, rywalizujące z sobą ludy, w t. zw. pierwszej wojnie punic-kiej. Rzymski konsul, Appius Claudius Caudex, przewiózł na okrętach pośpiesznie zbudowanych wojsko na Sycylię, wypędził Kartagińczyków z Messany i przyprawił ich, równie jak i sprzymierzonego z nimi Hierona, o ciężką klęskę.

W r. 263 przeszedł na stronę Rzymian Hieron i zawarł z nimi przymierze, a w następnym roku połączonemi siłami znacznemi zdobyli Rzymianie Agrigentum, główne zbrojowisko Karta-gińczyków. Konsul Gajus Duilius odniósł w r. 260 pierwsze zwycięstwo floty rzymskiej nad nimi pod Mylae, na północnem wybrzeżu Sycylii, a Gajus Attilius Regulus przez ponowne zwycięstwo w bitwie morskiej pod Eknomoswr. 256 utorował sobie wolną przeprawę do Afryki. Z początku sprzyjało tutaj rzymskiemu wodzowi szczęście, wkrótce jednakże pobił go na głowę Spartańczyk, Ksauthippos, który objął główne dowództwo nad wojskami Kartagińczyków, a samego konsula w niewolę pojmał. Rzymianie, zbyt mało doświadczeni jeszcze w sztuce żeglarskiej, stracili potem jeszcze kilka flot podczas nagłych nawałnic morskich, a po świetnem zwycięstwie konsula Luciusa Metellusa nad Has-drubalem na lądzie pod Panormos w r. 250 ponieśli kilkakrotnie wielkie klęski i na lądzie i na morzu. Mimo to walki owe zacięte i krwawe zachwiały potęgą Kartagińczyków w samych posadach, a gdyby nie znakomity ich wódz, Ha-milkar Barkas, który w warowni Eryks, w północno-zachodniej części Sycylii, od r. 247 począwszy, dzielnie się trzymał i Rzymian bezustannie najeżdżał i niepokoił, byliby Kartagiń-czycy już rychlej Sycylię stracili. Dopiero walna klęska ich floty pod wodzą Hannona przy wyspach Egackich, którą im zadał w r. 242 konsul Gajus Lutatius Catulus, skłoniła ich o-statecznie w r. 241 do zawarcia pokoju, na mocy którego Sycylię z przyległemi wyspami Rzymianom na wieczne czasy odstąpili i 2 200 eu-bejskich talentów haraczu na pokrycie kosztów wojennych zapłacić musieli.—Por.: Haltaus „Ge-shichte Roms im Zeitalter der puuisehen Krieges” (1846); Neumann C. „Das Zeitalter der pu-nischen Kriege” (Berlin 1883). — Lecz miara nieszczęśliwych dla Kartagińczyków losów jeszcze się się nie przebrała. Zaledwie Hamilkar przywiódł wojska zaciężne do Afryki, hardo zażądały one żołdu zaległego od państwa, którego zasoby przez długą i nieszczęśliwą wojnę do szczętu już były wyczerpane. Nie odbierając należnych pieniędzy, podnieśli zaciężni rokosz, a z nimi połączyły się skwapliwie miasta libijskie, aby zrzucić wreszcie z siebie jarzmo rządów okrutnych. Przeszło trzy lata (od r. 241— 237) toczyła się wojna, jedna z najkrwawszych i najokrutniejszych, o jakich kiedykolwiek dzieje wspominają. Dopiero Hamilkara dzielnej stra-tegice, żelaznej energii i rozwadze spokojnej, a w porze stosownej i łagodnemu postępowaniu powiodło się, chociaż z mniejszemi daleko siłami, stłumić bunt, którego uczestnicy prawie wszyscy w pień wycięci zostali. Rzymianie w czasie tym pozwolili poddanym swoim zasilać Kartagińczyków dowozem żywności, głównie pewnie za sprawą bystrego Hierona, słusznie przewidującego, że póty tylko utrzyma się na swym tronie, póki K. samodzielną pozostanie; wkrótce wszakże, skoro tylko Kartagińczycy rokoszan pokonali, i wyspę Sardynię zajęli, gdzie również wojska zaciężne się zbuntowały. Aby uniknąć nowej wojny, zgodzić się musieli wycieńczeni zupełnie Kartagińczycy na odstąpienie Rzymianom Sardynii, a nadto i Korsyki, i na płacenie nowego haraczu w wysokości 1200 talentów. Równocześnie osłabiały K-ę nurtujące w jej wnętrzu skrajne prądy polityczne, gdyż stronnictwo arystokratyczne pod przewodem Hannona agitowało wszelkiemi sposoby przeciwko wpływom demokratów, na których czele stał dzielny Hamilkar. Demokratyczne stronnictwo wzięło wreszcie górę, a Hamilkar, który uowy bunt Numidyjczyków uśmierzył, wyruszył z bitnem i karnem wojskiem na wyprawę do Hiszpanii, postanowiwszy kraj ten, znany oddawna Karta-gińczykom z niewyczerpanego bogactwa w kopalniach kruszców, zawojować, aby zyskać przez to dla ziemi ojczystej na przyszłe zapasy z Rzymianami dostateczne w srebrze hiszpańskiem środki, a zarazem i szeregi swe pomnożyć licznymi wojownikami dzikich szczepów hiszpańskich. W r. 236 podbił też część południowej i wschodniej Hiszpanii, gdy zaś w bitwie r. 229 poległ, postępował ślady temi zięć jego, Has-drubal, a dzielnością strategiczną, przedewszyst-kiem zaś rządząc się łagodną polityką, zagarnął pod panowanie Kartagińczyków Hiszpanię aż do rzeki Ebro. Gdy w r. 221 Gallijczyk jakiś z o-sobistej zemsty go zamordował, objął naczelne dowództwo nad wojskiem Hamilkara syn wielki, Hannibal, który w chłopięcym jeszcze wieku z ojcem do Hiszpanii w pole był wyruszył, a pod kommendą dziewierza swego, Hasdrubala, wyborną szkołę wojskową przebył. Wojsko z niezmiernym entuzyazmem powitało go jako wodza, a tak wielkiem było znaczenie jego rodziny w K-ie, że senat potwierdził go na owym wysokim urzędzie, mimo, że wrogie stronnictwo Hannona zaciekły opór przeciw temu wyborowi stawiało. Hannibal utwierdził naprzód zdobycze swych poprzedników, a w r. 219 albo 218 rozpoczął oblężenie sprzymierzonego z Rzymianami miasta Saguntum, które, mimo bohaterskiej o-brony mieszkańców, zdobył w połowie czerwca r. 218. Rzeki Ebro nie przekroczył jednakże, ponieważ ona, na mocy traktatu, zawartego z Rzymianami przez Hasdrubala, tworzyć miała granicę dzierżaw kartagińskich w Hiszpanii. Na wieść o zdobyciu Saguntu wysłali Rzymianie poselstwo do K-y z żądaniem nietylko zadośćuczynienia zupełnego za napaść na sprzymierzone z nimi miasto, lecz i wydania w ich ręce głównego sprawcy, Hannibala. Gdy Kartagińczycy na żądania owo pod żadnym warunkiem zgodzić się nie chcieli, wybuchła druga wojna puni ck a, toczona od r. 218—201 naprzód równocześnie w Italii i w Hiszpanii, a wreszcie w Af-

ryce. Kiedy Rzymianie najazdu wroga od stro- w r. 210. Ostatnia nadzieja ratunku dla Hanny morskiej się spodziewali, wyruszył Hannibal, nibala polegała na bracie jego, Hasdrubalu, któ-pozostawiwszy dzielnego brata swego, Hasdru-bala, ku obronie Hiszpanii, z końcem lata roku 218 z Nowej Kartaginy na czele armii, wynoszącej 100 000 żołnierza bitnego, przekroczył Pyreuee i szybkim marszem, unikając krwawego spotkania z konsulem Publiuszem Korneliuszem Scypionem w południowej Gallii, przedostał się po ścieżynach prawie niedostępnych, pośród niesłychanych niebezpieczeństw, z wielkiemi stratami przez Alpy i stanął zaledwie z trzecią częścią swej armii na równinach rzeki PaduB.

rego z Hiszpanii na pomoc przywołał. Hasdru-bal pod te czasy szczęśliwie z Rzymianami był wojował, pobił na głowę obydwóch Scypionów, Publiusza i Gnejusa, aż wreszcie syn Publiusza, Publiusz Korneliusz Scypiou, objąwszy w młodym wieku naczelne dowództwo na wojskami w Hiszpanii, zdobył w r. 209 Nową Kartaginę z nieprzebranemi zapasami wojennemi i bogate-mi skarbami. Hasdrubal, pobity raz jeszcze pod miastem Baecula przez Scypiona, wyruszył na rozkaz brata w r. 207 na czele armii, złożonej z 56 000 żołnierza, przez Pyrenee i Alpy do Italii, lecz zuchwałym manewrem strategicznym zaskoczyli go tutaj Rzymianie pod Seną, nad rzeczką Metaurus, w Umbryi, pod wodzą obydwóch konsulów, Liwiusza Salinatora i Klaudyu-sza Nerona, i pobili na głowę, a dzielny wódz sam padł na placu boju, walecznie się potykając. Z klęską i śmiercią brata zagasł ostatni promyk nadziei dla Hannibala, ponieważ i drugi brat jego, Mago, nie mógł z pomocą dla niego podążyć, gdyż w Liguryi natarli na niego Rzymianie i ciężko zranili. Gdy potem Scypion, podbiwszy całą Hiszpanię, w roku 204 Afrykę z wojskiem najechał, gdzie już dawniej z Ma-syniBsą, księciem numidyjskim, stosunki przyjazne zawarł, odebrał nareszcie Hannibal rozkaz powrotu do kraju. Przywiódłszy szczęśliwie wojsko swe na miejsce, wzmocnił je zaraz znacz-nemi siłami świeżemi, a niestrudzony w spełnianiu obowiązków wodza dzielnego, ćwiczył je w wojnie podjazdowej i w drobnych utarczkach sposobił do blizkiej walki rozstrzygającej. Jednakże, naparty ze wszech stron przez Scypiona, przyjął w r. 902 bitwę pod Naragarrą albo Za-mą, lecz uległ tutaj przemocy oręża rzymskiego. Po stanowczej tej klęsce radził sam Hannibal zawrzeć pokój. Wycieńczeni do ostatka Kartagińczycy zgodzić się na to musieli i przyjąć nader twarde warunki, a mianowicie: zrzec się wszelkich posiadłości, poza Afryką leżących, wydać wszystkie słonie i całą flotę wojenną, krom dziesięciu okrętow, zapłacić 10 000 talentów kosztów wojennych i przyrzec wreszcie, że nigdy już bez pozwolenia Rzymian oręża nie do-będą.— Porów.: v. Vincke „Der zweite punische Krieg und der Kriegsplan der Karthagen” (1841); Micke „Geschichte der zweiten punischen Krieges” (1851); Susemihl „Kritische Skizzen zur Vorgeschichte der zweiten punischen Krieges” (1853). — Hannibal objął teraz sam, jako jeden z naczelnych suffetów, rządy państwa, a również znakomity administrator i polityk, jak w kom-mendzie wojskowej, wkrótce do ładu wewnętrzne sprawy państwa, a szczególnie finanse, przyprowadził. Lecz dla energicznych środków swych, jakie rozporządzić musiał, znienawidzony przez stronnictwo arystokratyczne, pragnące pod wszelkim warunkiem utrzymać z Rzymianami pokój,

Nad rzeką Tycynus pobił Scypiona, nad Trebią konsula Semproniusza na głowę, a przebywszy moczary etruskie, odniósł nad jeziorem Trazy-meńskiem w kwietniu r. 217 walne zwycięstwo nad Semproniuszem i przez Umbryę wkroczył do krainy Picentów. Gdy go tutaj Quintus Fabius Maximus Cunctator zręcznemi manewrami tak-tycznemi, sam pilnie unikając walnej rozprawy, przez długi czas od ważniejszej akcyi powstrzymał, wygrał Hannibal w r. 216 pod Kannami, w Apulii, walną bitwę, w której armię rzymską, liczącą 80 000 żołnierza, pod kommendą Gajusa Terencyu8za Warrona i Lucyusza Emiliusza Paul-lusa, zniósł niemal doszczętnie. Wtedy, jak na dane hasło, ludy italskie, znoszące dotyczas powolnie, chociaż niechętnie, ciężkie jarzmo rzymskie, tłumami całemi ze wszech stron przerzucały się na stronę Hannibala i wzmocniły bardzo wycieńczone i wyniszczone jego szeregi. Lecz świetna gwiazda szczęścia poczęła odtąd czarnemi chmurami zachodzić dla Hannibala, który na długie leże zimowe udał się do bogatego i rozpustnego miasta Kapuy, w Kampanii, a Rzymianie znaleźli wreszcie w Marku Klaudyuszu Mar-cellusie wodza, godnego walczyć o pierwszeństwo ze znakomitym Kartagińczykiem. Hannibal, pobity przez niego pod miastem Nolą w r.

214, napróżno starał się przez przymierze z Filipem V, królem macedońskim, z krytycznego położenia swego się wybawić, zwłaszcza, że miasto ojczyste, wskutek bezustannych intryg wewnętrznych, zupełnie niedostatecznie go wśpie-rało. Zdobycie sprzymierzonego z Kartagińczy-kami miasta Syrakuz przez Marcellusa w r. 212 i utrata Kapuy w r. 211 zachwiały jeszcze więcej jego nadzieją powalenia Rzymian, a równocześnie w italskich ludach ostudziły pierwszy gorący zapał ku sprawie kartagińskiej. Pobił wszakże jeszcze Rzymian kilkakrotnie z wielkiemi stratami i wyruszył przeciwko Rzymowi samemu, lecz niebawem zabrał się do odwrotu, nie odważywszy się nań natrzeć, ponieważ i teraz zbywało mu całkiem na machinach oblężni-czych, a wyborową siłę wojska jego stanowiła konnica, niezdatna do oblegania miast warownych. Rzymianie tymczasem odbijali szczęśliwie jedno miasto zdobyte albo niewierne po drugiem, pomiędzy niemi Tarent, ważne miasto portowe,

opuścić musiał ojczyznę, gdyż groziło mu rzeczywiście niebezpieczeństwo, że właśni ziomkowie wydadzą go w nieprzebłaganego wroga ręce. Od tego czasu Numidyjczyk, Masynissa, począł się dobijać wielkiego znaczenia w Afryce, zabierając Kartagińczykom jedną dzierżawę po drugiej, z pośredniem przyzwoleniem Rzymian.

łożył na odwiecznych gruzach nową K-ę, która aż po Wieki Średnie świetnie się rozwijała, albowiem za czasów Herodyana tak co do obszaru, jako i zamożności, była drugiem miastem po Rzymie. W pierwszych wiekach chrześciańskich znajdowała się tutaj jedna z najważniejszych i najsławniejszych stolic biskupich. W r. 439 zdobyta przez Genzeryka, króla Wandalów, została K. stolicą nowego państwa, póki jej dzielny Belizar w roku 533 znowu nie zdobył i na cześć swego cesarza miano Justiniana nadał. W r. 647 po Chr. zburzył ją po raz drugi doszczętnie Hassan, wódz kalifa Abdelmeleka Ben Merwana.—Religia Kartagińczyków zaledwie w o-gólnych rysach jest nam znaną; tyle wszakże pewna, że jako odnoga religii fenickiej była ona głównie kultem gwiazd i ognia, po całym Wschodzie rozpowszechnionym, a późniejszemi dopiero czasy pod wpływem obcych wyobrażeń religijnych, szczególnie greckich, zmodyfikowanym. Czcili więc i Kartagińcycy, obok najwyższego bóstwa, „El” (Kronos) zwanego, szczególnie bożka słońca, Baala, pierwiastek przyrody twórczej, który w charakterze bóstwa opiekuńczego miasta

niebezpieczeństw, zagrażających bytowi państwa, ofiary z dzieci i dorosłych ludzi, a celem przebłagania gniewu potężnego bóstwa, karzącego nieszczęściem pojedyńcze rodziny, ofiarowywano mu, jak to źródła częstokrotnie swierdzają, skarb najdroższy, bo pierworodnego syna albo jedynaka. Zwyczaj ten okrutny, przechowany aż w późniejsze czasy, tłómaczy nam poniekąd ciemne, srogie, niewolnicze rysy w charakterze narodu kartagińskiego. Jako bóstwo, w rozmaitych stronach świata niecywilizowanego wrogie potęgi zniszczenia i ciemności ujarzmiające, zo-wią Baala także Heraklesem, wykazującym przeróżne analogie z greckim półbogiem. Na krańcach więc świata, ku wiecznej pamiątce wędrówek swych dalekich, wbił on w ziemię przy fretum Gaditamum (= cieśnina Gibraltar) owe dwa słupy olbrzymie, a z dalekiego Zachodu przyniósł jabłka Hesperydów, symbol życia zmartwychwstającej przyrody. Jest on także bóstwem opiekuńczem żeglarzy i osad rozlicznych, pozakładanych na wszystkich wybrzeżach Zachodu. Na czele siedmiu Kabirów (ob.), potężnych opiekunów ładu i prawa, mistrzów tajnej wiedzy czarowniczej i wogóle sztuk wszelkich, stało bóstwo zdrowia, zwane Esmńn (=Ósme), po większej części odpowiadające greckiemu Asklepiosowi. Czczono tam także dobrą (Bona coelestis) i złą (Inferna coelestis) boginię niebios, albo dwie siostry: Annę, nadobną, rozkoszną i powabną boginię miłości, i Dydo-nę (ob.), uosabiającą błąkający się po ciemnem niebie gwiaździstem księżyc, nieubłagane bóstwo wojny, jeżdżące na lwie, z Ogromną, groźną dzidą w ręku.—Szczupłe wiadomości, jakie o kon-

Gdy wreszcie K., mimo wszelkich przeszkód i przeciwności, przez handel bardzo ruchliwy do sił dawniejszych znowu przychodziła, wtedy wpływowi politycy rzymscy nabrali przekonania, że tylko doszczętne zniszczenie nieprzyjacielskiego miasta potężnego uchronić zdoła Rzym od ciągłego niebezpieczeństwa groźnego, a znane, często powtarzane wyrzeczenie Katona Starszego: „Ceteruin censeo Carthaginem esse delendam” z dniem każdym zjednywało sobie więcej zwolenników. Wreszcie w r. 149, gdy ponownie wybuchły zataigi pomiędzy Kartagińczykami a Masynissą, Rzymianie, wypowiedziawszy wojnę, t. zw. trzecią punicką (149 —146), wojska do Afryki wysłali. Przerażeni Kartagińczy-cy wypełniali z kolei wszystkie twarde warunki, jakie im Rzymianie nakładali, oddali więc w zakład 300 dzieci z najprzedniejszych rodzin, wy- | Tyros nosi miano Me 1 kart; składano mu dla dali wszelką broń i inne przybory wojenne, j ubłagania łaski jego podczas wojny i wielkich Ostatniego tylko żądania, wymagającego, aby miasto ojczyste opuścili i w głębi kraju, zdała od morza, głównego potęgi swej żywiołu, się osiedlili, jednomyślnie wzbronili się wykonać.

Chociaż niemal bezbronni, wszyscy mieszkańcy, teraz wreszcie zgodni, bez różnicy stanu, wieku i płci, powstali natenczas jak jeden mąż, aby stoczyć rozpaczliwy, śmiertelny bój w obronie ojczystego ogniska. Z godną podziwienia odwagą, z niewyczerpaną zmyślnością, wyzyskując wszelkie środki, jakie służyć mogły ku bronieniu miasta i stawieniu dłuższego oporu nieubłaganemu wrogowi, podjęli Kartagińczycy przeciw rzymskiej przemocy ogromnej z iście heroicznem poświęceniem walkę, stanowiącą bezwątpienia o ich zupełnej zagładzie. Dopiero po trzech-letniem oblężeniu zdobył w r. 146 Publiusz Korneliusz Scypion Aemilianus miasto szturmem, lecz, mimo, że żadnej już nadziei ratunku nie było, i teraz jeszcze każda ulica, każdy dom stawiał zaciekły opór, bronił się do upadłego.

Wreszcie pożar straszliwy, przez siedmnaście dni szalejący, zniszczył miasto do szczętu, srogi oręż rzymski dokonał reszty, marną gromadę biednych niedobitków sprzedano w niewolę.

Gmachów kilka, które ogień oszczędził, zrównano z ziemią, a kraina Kartagińska, z wyjątkiem kilku obwodów, odstąpionych miastom, sprzymierzonym ze Scypiouem, jak Utica, Hippo, została odtąd Rzymską prowincyą, zwaną Africa. W następnych czasach, i to w r. 122 pod wodzą Gajusa Grakchusa, a później za sprawą Cezara, próbowali Rzymianie założyć osadę ¹ na miejscu starożytnego miasta; jednakże dopiero cesarz Augustus podjął znowu ów plan i za-

125

En*. powsz. ilustr. Zesz. 3<2. T. XXXIV.

stytucyi Kartagińczyków posiadamy, zawdzięczamy głównie Arystotelesowi, który w dziele swem „O konstytucyi” osobny rozdział temu przedmiotowi poświęcił. Rządy państwa były arystokratyczne, a sprawowali je obywatele bogaci i czynami wielkiemi wsławieni; samo pochodzenie z rodu znakomitego odgrywało bowiem, jak to przeważnie bywa w państwach handlowych, zupełnie podrzędną rolę. Z grona ich wybierano też najwyższych urzędników państwa. Na czele ich stało dwóch suffetów albo sędziów, których rzymskie źródła, według własnej konstytucyi, królami, konsulami lub dyktatorami zowią. Sprawowali oni, pierwotnie przynajmniej, przez jeden rok tylko swój urząd, przewodniczyli w senacie i w sądzie i czasem także, w razach naglących, obejmowali naczelne dowództwo nad wojskiem. Wodzów mianował senat, później przywłaszczył sobie to ważne prawo lud, a często także uzurpowało je sobie, wbrew konstytucyi, i wojsko, jak tego dowodzą przykłady z rodziną Barkidów. Senat składał Bię z rady większej i mniejszej albo ściślejszej. Pierwszym jego obowiązkiem było czuwanie nad całością konstytucyi. Z grona jego wybierano t. zw. setników, jako osobne komissye do szczególnych poruczeń; późniejszemi czasy osięg-nęli oni bezprawnie władzę niczem nieograniczoną, samowolnie rozporządzającą majątkiem i życiem obywateli, póki Hannibal na urzędzie suf-feta bezprawiu takiemu autokratycznemu, które na państwo wiele klęsk niepowetowanych sprowadziło, energicznemi środkami i wystąpieniem końca nie położył.—Lud nie miał pierwotnie, jak to w państwie z ustrojem arystokratycznym snadno zrozumieć, wielkiego znaczenia ani wpływu na kierowanie sterem rządu. Dopiero w późniejszych czasach, gdy wrogie prądy polityczne rozdzierały w wiecznej niezgodzie klasy rządzące, uzyskał on większe prawa, jak oto: potwierdzanie urzędników i rozstrzyganie spraw, względem których najwyższe władze państwowe pogodzić się nie mogły. — Dochody państwa stanowiły: 1) Haracze, ściągane z bezwzględną surowością, które tylko miasta handlowe w pieniądzach, inne zaś, tak w kraju, jak w zdobytych prowincyach, w płodach rolnictwa i przemysłu swego składały; w czasach gwałtownej potrzeby doraźnie podwajano ich wysokość; i tak wiemy, że podczas pierwszej wojny Punickiej miasta libijskie połowę plonu swego do stolicy odstawiać musiały. 2) Cła, pobierane w portach stolicy i wszelkich innych miastach handlowych. 3) Kopalnie, mianowicie hiszpańskie, stanowiące najbogatsze źródło dochodów Bkarbowych. Przed podbojem Hiszpanii były po większej części w obiegu pieniądze ze skóry rżnięte, pieczęcią urzędową opatrzone, z kursem przymusowym. Największych wydatków wymagały flota i wojska zaciężne. Urzędnicy sprawowali, według konstytucyi, funkcye swe bezpłatnie.—Siły wojenne. Wojsko Kartagińczyków w najmniejszej tylko części składało się z (rodowitych obywateli, stanowiących, jako zastęp święty, najlepiej uzbrojony, rdzeń całej armii

1    gwardyę przyboczną naczelnego wodza, dostarczających zwyczajnie z grona swego wyższych oficerów. I tak wiemy, że w wojnie przeciw Syrakuzańczykowi, Tymoleontowi, znajdowało się w wojsku, liczącem 80 000 żołnierza, tylko

2    500 obywateli kartagińskich. Wszakże, jako bogate państwo handlowe, miała K. zadosyó zwyczajnie środków, aby na żołd liczne tłumy najemników przyjmować, a oszczędzać zarazem krwi własnych obywateli, zajętych nadto handlem, bogato rozgałęzionym po wszystkich wybrzeżach zachodniego morza Śródziemnego. Libijskie więc szczepy dostawiały ciężkozbrojnej piechoty; jako lekkozbrojni służyli w ich wojsku liczni najemni żołnierze z Hiszpanii, zwłaszcza w wojskach Hannibala, z Liguryi, G a 11 i i, wyborowi procarze z wysp Balearskich, a także i Grecy; wiemy, np., że 4 000 Greków miał na żołdzie Hannibal w wojsku swem w bitwie pod Zamą. Dzielnej konnicy lekkozbrojnej, będącej postrachem dla ociężałej w obrotach taktycznych piechoty rzymskiej i decydującej przeważuie o losach bitew walnych, dostarczały liczne plemiona numidyjskie. Bardzo ważną rolę w wojskach kartagińskich, od wojny z Pyrrusem począwszy, odgrywały, nadto, tresowane słonie. Wojska takie, pstry konglomerat najrozmaitszych ludów, języków, obyczajów, wyobrażeń i przekonań, prowadzić mógł do zwycięskiej bitwy z nieprzyjacielem, walczącym w obronie własnego ogniska, tylko wódz znakomity, umiejący utrzymać niesforne tłumy także w żelaznej kar-nośoi, natomiast zaś Kartagińczycy tylko, mając nieprzebrane zasoby pieniędzy w swym skarbcu i utrzymując regularną, wyborną kommunikacyę z krajami, gdzie nowozaciężnych werbowali, w krótkim czasie, nawet po najcięższych klęskach i największych stratach, stawiać mogli na plac boju nieprzeliczone świeże zastępy najemnego żołnierza.— Potęga morska Kartagińczyków była wyborowa. Jako nieodrodni potomkowie Fenicyan, z morzem obyci, których młode pokolenie, jak się pewien pisarz starożytny wyraża, na morzu się wychowywało, a przez samą przyrodę wyróżnione, dogodne i dominujące położenie stolicy i zależna od tego cała ich polityka na morze, jako na główną dziedzinę i walną podwalinę i bytu trwałego i pomyślnego rozwoju ich wskazywały, wszystkie swe siły i zabiegi skierowali na wydoskonalenie swej floty. Potęga ich morska szczytu najwyższego dosięgła w pierwszej wojnie Punickiej, podupadła zaś pod rządami rodziny Barkidów, która do przeprowadzenia swych zaborczych, daleko sięgających planów więcej wojska na lądzie, aniżeli okrętów potrzebowała. W bitwie z Regu-lusem stanęło w szyku bojowym 350 kartagiń-

S. Drz.

skich okrętów wojennych, z załogą, wynoszącą nie mniej jak 150 000 żołnierza. Wojenny port K-y był w stanie pomieścić przeszło 200 okrętów, a ogromne arsenały i magazyny zaopatrzony były obficie we wszystkie potrzeby, aby floty każdego czasu niebawem wyruszyć mogły przeciw nieprzyjacielowi. Okręty ich odznaczały się przed innemi szybkiem wiosłowaniem i zręcznemi zwrotami taktycznemi. — Handel Kartagińczyków, nadzwyczaj ożywiony, warując na mądrej zasadzie polityki kupieckiej monopol dla samego stołecznego portu, obejmował wszystkie okolice naonczas znauego świata; główne jednakże centrum jego stanowiła zachodnia część morza Śródziemnego, a więc prócz Afryki Hiszpania, wyspa Sycylia i miasta portowe południowej Italii; nadto okręty ich handlowe zwiedzały regularnie Gallię, Sardynię, Lignryę, nawet Brytanię i morze Północne, a pewnie i Bałtyckie, wreszcie i wyspy na zachodniem wybrzeżu Afryki, na oceanie Atlantyckim leżące, jak tego wyraźnie dowodzą ich ciągłe wyprawy i podróże morskie, w celach naukowych podejmowane. Lądem docierały ich karawany daleko wgłąb Afryki. Główne przedmioty handlu stanowiły: złoto, drogie kamienie, kość słoniowa i czarni niewolnicy z wnętrza Afryki, srebro z Hiszpanii, wosk i miód z Korsyki, żelazo z wyspy Aethalii (= Elby), ałun z wyspy Lipary, bawełniane wyroby z wyspy Melity (— Malty), oliwa i wino z Sycylii, cyna i ołów z Brytanii i wysp sąsiednich, a prawdopodobnie i bursztyn z krain Nadbałtyckich. — W dziejach pojawiają się Kartagińczycy z charakterem narodu zamkniętego w sobie, samolubnego, mało przystępnego, niedowierzającego drugim, wiarołomnego, jak często rzymskie źródła głoszą o osławionej ich fides Punica, zupełnie podobni do blizko im pokrewnych Feni-cyan, okazując zarazem wyraźną skłonność do dzikiej surowości i barbarzyńskiego okrucieństwa.— Mimo, że jedynym celem wszystkich zabiegów kartagińskiego narodu był handel i zyski, rozwinęło się u nich także piśmiennictwo, mianowicie w dziedzinie historyi, geografii i e-kouomii; wprawdzie szczątki jego, marne tylko, znamy z krótkich przeważnie wzmianek greckich i rzymskich pisarzy. Dochował się więc do naszych czasów „Periplus” (= podróż naokół Afryki) Hannona, jedynie w greckiem tłómaczeniu; tekst traktatów handlowych, z Rzymianami i Filipem, królem macedońskim zawartych, przechował historyk grecki, Polibiusz, w swem dziele; Mago napisał obszerne dzieło o rolnictwie, z którego tylko drobne ułamki zachowały się potomności. Wszystkie inne pomniki piśmiennictwa kartagińskiego bezpowrotnie zaginęły. Prócz tego posiadamy jeszcze w komedyi rzymskiego poety Plautusa „Poenulus” nieznaczne okruchy ź języka kartagińskiego, zwanego przez Rzymian także punickim; a w nowszych czasach odkrywają ciągle monety i dużo inskrypcyj,

w tymże języku skreślonych.— Wszystkie szczegóły o wewnętrznych stosunkach i dziejach Kar-tagióczyków zawdzięczamy greckim i rzymskim pisarzom. Żaden z nich wszakże nie żył podczas rozkwitu K-y. Polibiusz a dzieło, znane od wieków jako wzór dokładnej i bezstronnej historyografii, skreślonem zostało w czasach jej upadku; Liwiusz, korzystający częstokrotnie z Polibiusza, pisał jako Rzymianin dla Rzymian, a troszcząc się głównie o przebieg wypadków politycznych, mniej miał na oku wewnętrzne stosunki wrogiego państwa; A p pi an a dzieło waż-nem jest dla dokładniejszego poznania trzeciej wojny Punickiej; Dyodor Sykulozyk znowu szczegółowo opisuje wojny Kartagińczyków z państwami sycylijskiemi; jedyny wreszcie Justi-nus podaje wiadomości, wprawdzie zbyt często pobieżne, o dawniejszych dziejach Kartagińczyków.— Por.: Boetticher „Geschichte der Kartha-gen” (1827); Münter „Religion der Karthagen* (1821); Mommsen „Roemische Geschichte” i główne dzieło O. Meltzera „Geschichte der Kartha-gen” (1879). — Najgłówniejszą osadę Kartagińczyków, a zarazem centralny ich arsenał w Hiszpanii, stanowiła Nowa Kartagina, po łacinie Nova Carthago albo Carthago Spartaria, w późniejszych czasach rzymskich zwana z pełnem nazwiskiem Colonia Victrix Julia, po grecku Y) véa Kap^7]5'.ov, yj èv Hßirjpicf Kap^7]5tóv, miasto położone w Hispania Tarraconensis, opodal granicy Hispania Baetica, nad wybrzeżem morza Śródziemnego, dzisiaj zwane Car taj en a. Założył je Kartagińczyk, Hasdrubal, następca Bar-kasa, w r. 242 przed Chr.; w roku 210 zostało przez Rzymian pod wodzą Scypiona zdobyte przez wygłodzenie i skolonizowane. Obronne z natury położenie na odoBobnionem przedgórzu jako i port znakomity, handel ożywiony, pobliz-kie kopalnie srebra i cyny, wydające rocznie w pewnych peryodach kruszcu wartości aż do 25 000 talentów, nadały miastu temu wielkie znaczenie. Tutaj, jako i w głównem mieście Tarraco, rezydował pretor rzymski, zawiadujący prowincyą, zwaną Hispania Tarraconensis. — Bibliogr.: Movers „Die Phönizier” (t. II, część 2-ga, Berlin 1850); Davis „Karthago und seine Überreste” (tłóm. z angiel., Lipsk 1863); Beulé „Nachgrabungen in Karthago” (tłómacz. z franc., Lipsk 1863); Graux „Les fortifications de Carthage” (Paryż 1877); Meitzer „Geschichte der Karthager” (tom I, Berlin 1879); R. B. Smith „Carthago and the Carthaginians” (wyd. 2-e Londyn 1879); Tissot „Géographie comparée de la province romaine d’Afrique” (2 tomy, Paryż 1884— 1888); Vernaz „Fouilles à Carthage, 1884 —1885” (praca umieszczona w „Revue archeolog.” t. IX i X, Paryż 1887).

Kartalinia albo Kartâlia (po gruziń. K a r t h-veli albo Kar tlili) — tak się zwał dawniej jeden z udzielnych krajów państwa Gruzińskiego w dolinie rzeki Kury, od wypływu jej z wą-

R.

M-cho.

St. A. K.

z. z.

ix

Fig. 172.

wozu Borźomskiego do uścia do uiej Aragwy pod Mechetem. Dziś tworzy on całą północno-zachodnią część gub. Tyfliskiej, zwłaszcza powiaty Tyfliski i Goryjski i okrąg Górski, a po części i powiat Daszecki, jako też powiat Achał-cycki gub. Kutaiskiej. K. dzieliła się na Wyższą i Niższą (Semo Karthveli i Kveno Karthve-li); pierwsza z nich zawierała 16, a druga 5 powiatów. W Dolnej, w powiecie Sabarackim, leży główne miasto Tyflis.

Kartamina — CieH₁₄0₇, barwnik czerwony, otrzymywany z kwiatów dzikiego szafranu (Car-thamus tinctorius), rośliny pochodzącej z Egiptu i Indyj Wschodnich. K. przedstawia się w postaci ciemnobrunatnej masy, o połysku metalicznym; rozpuszcza się w alkoholu i węglanach al-kalij. Używana była dawniej w farbierstwie pod nazwą „rouge végétal”, obecnie została zastąpiona przez barwniki anilinowe. K. otrzymuje się, traktując kwiaty szafranu słabym ługiem sodowym i wytrącając barwnik z roztworu kwasem cytrynowym. K., zmieszana ze sproszkowanym talkiem, tworzy „rouge d’Espagne”. Co do budowy K-y — nic stanowczego powiedzieć nie można; wiadomo jedynie, iż K. stapiana z alkaliami daje kwas szczawiowy i paraoksybenzoe-sowy. K. zabarwia w kąpieli słabo kwaśnej włókna zwierzęce i bawełnę niezaprawioną; szczególnie jedwab zabarwia się nią na piękny różowy kolor.

Kartan, także Kar tana (od Quartan a, Quart de canon), właściwie rodzaj mniejszego kalibru dział oblęźniczych, czyli murołomów, tak przezwany w początkach XVI wieku przez francuskich i niemieckich puszkarzy. Strzelano z niego kulami ćwierć centnara, czyli 25 funtów, ważącemi. Polscy puszkarze przezywali 48-funto-we murołomy dopelkartanami (z niemiecka), 12-funtowe zaś półkartanami. Z czasem znikły we wszystkich artyleryach te różne starodawne nazwy armat, które poprostu wago-miarem odróżniać zaczęto.—„Enc. S. Org.”.

Kartel (pod względem ekonomicznym) — tak się nazywa podług terminologii niemieckiej („Karteli”, choć sam wyraz „Cartell” jest francuski) związek przedsiębiorców przemysłowych lub handlowych, dążących do wspólnego normowania cen wyrobów własnych, do ustalenia sposobów sprzedaży, do regulowania wytwórczości i t. p. Związek taki jest ściśle koalicyą, mającą na celu zniesienie wzajemnego współzawodnictwa w handlu i usuwanie ujemnych jego skutków w danej gałęzi przemysłowej lub handlowej. Niemcy dla oznaczenia tego pojęcia przyjęli wyraz K., zapożyczony ze sfery ugody politycznej. W na-szem słownictwie ekonomicznem utarł się dla tego pojęcia termin: syndykat (ob.), pod którym szukać należy dokładnych wyjaśnień. Wyrazu K. w tern znaczeniu używa się u nas rzadko tylko.

Kartezyusz René, filozof, ob. Descartes.

Kartezyusza nurek, ob. De se ar te s’a nu-rek.

Karthago, ob. Kartagina.

Karthaus, miasto okręgowe w regencyi Gdańskiej, ob. Kartuzy.

Kartofel, czyli Ziemniak (Solanum tuberosum L.), z rodziny Psiankowatych (Solanaceae). Łodyga nadziemna gałęzista, skrzydełkowato -kanciasta, pokryta włoskami drobnemi, szorst-kawemi;—podziemna tworzy bulwy, w potocznej mowie „ziemniakami” zwane, okrągławe lub podłużne. Liście naprzemianległe, przerywano-pierzaste; listki krótkoogoukowe, podłużne lub jajowate, całobrzegie. Kwiaty wierzchołkowe, zebrane w baldaszkogron, nieco zwisłe; korona biała, błękitnawa lub fioletowa; pylniki pomarańczowe. Owoc — jagoda okrągława, soczysta, dwukomorowa, wielonasienna. Wysokość 0.6 — 1.3 m. Rośnie dziko w Peru, Chili i Ekua-dorze.

Kartoflarka jest to przyrząd mechaniczny, służący do wydobywania kartofli z ziemi i odkładania na roli w ten sposób, aby potem można je było łatwo zbierać. Zbudowanie dobrej K-i przedstawia znaczne trudnośoi, gdyż ziele kartoflane, ciężka ziemia gliniasta, jak i zielsko obce, stanowią przeszkody tak, że robota machi-nowa nie daje się dokładnie wykonać, i dotychczas, pomimo różnorodnych systemów, zupełnie dobrej K-i nie udało się zbudować. Systemów tych spotykamy trzy: 1-y jest to zwyczajny pług Sacka (fig. 172), do którego grządzieli przymocowany jest korpus, zaopatrzony w 5 do 7 palców w kształcie gwiazdy, przez które przy oraniu przechodzi ziemia, a kartofle o-padają na rolę;—2-gi system reprezentuje kartoflarka hr. Miinstera (fig. 173). Składa się ona z ramy prostokątnej, osadzonej

Fig. 173.

na osi kół biegowych, do której w tylnym końcu przytwierdzona jest stalowa redlica; poza

H.

wy.

nią osadzone jest koło wyrzutowe, zaopatrzone w 12 widełkowatych ramion, które, obracając się szybko, rozbijają podjętą przez redlieę ziemię i odrzucają ją na bok razem z kartoflami, a te, jako cięższe, padają dalej od machiny, niż ziemia. Koło wyrzutowe otrzymuje ruch za pomocą trybów, od osi kół biegowyoh. Cegielski do swych K-ek dodaje sito okrągłe, w które koło wrzuca ziemię i kartofle, ziemia się odsiewa, a kartofle wysypują się wązkim rzędem.— 3-ei system: K-ka Kobylińskiego. Tu redlica podnosi grudki ziemi, kładzie je na łańcuch bez końca, gdzie kartofle za pomocą sit odłączają się od ziemi, i przechodzą następnie do skrzyni, którą należy od czasu do czasu przewrócić i kartofle wysypać.

Kartofle (ziemniaki, perki, gajdaki, gajdy, gule, perłówki, perełki, par-tówki, pantówki, gruszki ziemne, b u 1-by [w okolicach Wilna], grule [w Tatrach], karaczały, kambry), z powodu wielostronnej swej użyteczności, jak również zdolności przystosowania się do warunków gleby i klimatu, wszędzie, gdzie tylko uprawa roli jest możliwą, zajmują pierwsze miejsce w szeregu uprawianych roślin.—K. pochodzą z Ameryki, rosną dziko w Peru, Chili i Meksyku. W tym ostatnim kraju uważane są nawet za uprzykrzony chwast, zanieczyszczający pola obsiane kukurydzą. Do Europy przywiezione zostały po ra* pierwszy na początku XVI wieku, mianowicie do Hiszpanii, skąd się dostały do Włoch i Burgundyi, lecz ich uprawa nie zdołała się upowszechnić i wkrótce została zaniechaną, ponieważ użyciu K-fli przypisywano powstawanie rozmaitych ohorób. Podobnież nie uzyskały uznania w Irlandyi, dokąd je przywiózł Hawkins w r. 1565. Dopiero we 20 lat później Franciszek Drake przywiózł je do Anglii, a Walter Raleigh gorliwie rozpowszechniał ich uprawę. W Szkocyi zaczęto je uprawiać na większą skalę dopiero około roku 1728. Olivier de Serre w dziele swojem „Théâtre d'Agriculture”, wydanem w r. 1604, opisuje nową roślinę „cartoufle”, zalecając jej uprawę, która jednak więcej rozszerzać się zaozęła za panowania Ludwika XV, dzięki staraniom słynnego ministra Turgot’a, a głównie usiłowaniom przyjaciela jego, znakomitego rolnika, Parmen-tier’a. W innych krajach Europy uprawa K-fli rozszerzała się wprawdzie, ale bardzo powoli; dopiero nieurodzaje w Niemczech w r. 1770 i 1771 stały się pobudką do usilniejszej ich uprawy na większych przestrzeniach, gdyż do owego czasu zaliczano je do roślin wyłącznie ogrodowych czyli warzywnych. U nas uprawa K-fli na szerszą skalę bierze początek od lat nieurodzaju (1816 i 1817), a skutkiem rozszerzenia tej uprawy było, iż K. stały się nietylko rośliną pokarmową, niezbędną i na wykwintnym i na najskromniejszym stole, ale i rośliną przemysłową, dostarczająoą materyału do wyrobu alkoholu sposobem fabrycznym, a w odpadkach, przy tej fabrykaoyi otrzymywanych—oeunej paszy dla inwentarza, zwłaszcza dla zwierząt opasowych. Rozszerzanie się tej uprawy poza granice miej-8cowemi warunkami oznaozone musiałoby niechybnie sprowadzić opłakane skutki, gdyby nie niespodziana okoliczność, zjawiająca się w postaci t. zw. „zarazy K-fli* w r. 1844, która spowodowała olbrzymie straty w rozwiniętym nad miarę przemyśle gorzelniczym, alejeszoze większą klęskę w postaci głodu trapiącego ubogą ludność, żywiącą się wyłącznie K-ami w Irlandyi i w niektórych okolicach Niemiec. Od tej pory rozpoczyna się gromadne wychodztwo (exodus) z Irlandyi za Ocean, a w Niemczeoh ów groźny „Drang nach Osten” pod hasłem ujarzmienia i wytępienia miejscowych plemion w krajach, nawiedzonyoh przez tych głodnych, ale przemyślnych i pracowityoh, przybyszów. Zaraza, jak się zdaje, sprowadzona została przez nadmierne rozszerzenie tej rośliny, co zmuszało rolników do zasadzania jej nieledwie corocznie na tern samem miejscu. Spowodowało to zwyrodnienie rośliny, małą jej odporność na zewnętrzne wpływy klimatyczne i ułatwienie rozwoju pasorzytniozego grzybka, Pcrenospora infestons, będąoego ostatnią i bezpośrednią przyczyną zarazy. Ciężkie te klęski wywarły jednak te dobre skutki, że w racyonalnych gospodarstwach ograniozono uprawę K-fli do właściwych rozmiarów, a wysokie opodatkowanie i ścieśnienie w drodze prawodawczej swobody handlu spirytusem zapobiegło dalszemu szerzeniu się demoralizacyi wskutek nadużycia wyskokowych napojów. Natomiast nie ulega zaprzeczeniu, że uprawa kartofli, utrzymywana we właściwych granicach, jest potężną dźwignią racyonalnego gospodarstwa. K. (Solanum tuberosum) należą do rodziny Psiankowatych (Solanaceae). Roślina ta na licznych swoich pędach korzeniowych osadza dużo kłębów rozmaitej wielkośoi, kształtu i zabarwienia zewnętrznej skórki; kłęby te są właśnie użytkową częścią rośliny i celem jej upra-Główną częścią składową kłębów jest mączka czyli skrobia (kroohmal); ilość jej stanowi o wartości ekonomioznej K-fli. Zawartość mączki w K-flach bywa bardzo różną i wynosić może od 10 do 28°/₀. Przeciętnie można przyjąć, że kłęby zawierają 27°/₀ materyi suchej, w tem 18 do 20°/₀ mączki, 2 do 2¹/₂°/₀ ciał proteinowych (przeważnie białka roślinnego), l°/0 popiołów, YsVo tłuszczów, drobne ilości cukru, dekstryny, ciał pektynowych, kwasu jabłkowego i innych związków roślinnych rozpuszczalnych w wodzie. — Zupełny i stale się powtarzający nieurodzaj kartofli w połowie ubiegłego stulecia, wskutek powszechnie grasującej zarazy, pobudził rolników do szukania zaradczych środków przeciwko trapiącej ich klęsce. Wychodząc z zasady, że K. uległy zwyrodnieniu wskutek rozmnażania ich nie drogą naturalną, z nasienia,

ale przez sadzenie wyrostków korzeniowych czyli kłębów, próbowali oni zasiewać ziarnka nasienne, aby na tej drodze dojść do odrodzenia ginącej rośliny. W pierwszych pokoleniach otrzymywali kłęby bardzo drobne, lecz te w następstwie były coraz większe, aż wreszcie dosięgały, a nawet przekroczyły dawniejsze rozmiary.

cza się silnym połyskiem; do tego gatunku należą także: K. do kart pocztowych mocno klejony, K. akwarelowy i rysunkowy, wyrabiany z najlepszego materyału, K. do kart do gry, sporządzany zwykle z dwóch arkuszy dobrego papieru, pomiędzy które, dla uczynienia kart nieprzeźroczystemi, daje się jakiś barwnik. — Karton jest to właściwie tektura klejona, którą sporządza się przez naklejanie pojedynczych arkuszy jeden na drugim aż do żądanej grubości, czego dokonywa się ręcznie, albo też na spe-cyalnych machinach klejących. Ręcznie wyrabia się w sposób następujący: Rozpościeramy arkusz papieru na stole, powlekamy go klejem rozrobionym z krochmalem, za pomocą szmatki, następnie przykładamy na to drugi arkusz i powlekamy klejem, znowu przykładamy arkusz i t. d., poczem prasujemy i wygładzamy. Tak wyrabiane są najdelikatniejsze gatunki K-u, przeznaczone do robót akwarelowych, do rysowania, oraz na karty do gry. Mechanicznie zaś wyrabiają K. na machinach klejących najrozmaitszej konstrukcyi, zwykle składających się z dwóch przyrządów: jednego do klejenia, a drugiego do suszenia. Przyrząd do klejenia składa się z kilku — np. z 3-ch — walców, na które nawinięty jest papier, a między niemi znajduje się walec z klejem, w ten sposób urządzony, że powleka klejem papier przychodzący z dwóch walców, a pomiędzy te wchodzi papier z 3-go walca; poczem wszystko to idzie pod prasę, gdzie ściska się — i tak powstaje K. złożony z 3-ch papierów; następnie idzie on na bęben do przyrządu suszącego, poczem przecina się go na arkusze, które suszy się i wygładza na kalandrach o gładkich walcach.

Karton W malarstwie, obok właściwego znaczenia, ma jeszcze przenośne, które z biegiem czasu złączyło się z tym wyrazem. Cartone po włosku nazywa się gatunek papieru, jakiego dawni malarze włoscy używali do robienia rysunków i projektów na obrazy ścienne, witraże, mozaiki, tkaniny (głównie gobeliny) itp. Stąd poszło, że K-em zaczęto nazywać nietylko już materyał, na którym artysta pomysł swój wykonał, lecz i sam utwór. K. znalazł najobszerniejsze zastosowanie przy wykonywaniu fresków. Freski, jak wiadomo, wymagające świeżej, mokrej zaprawy wapiennej, jako gruntu, muszą być malowane odrazu. Poprawianie, przemalo-wywanie i retusz są w tej robocie niemożliwe. Rysunek musi być pewny, zdecydowany; ponieważ jednak nie można go wykonać na mokrej zaprawie żadnym materyałem, przeto kontury żłobione są rylcem. Oczywiście, wobec tego nie mogą one być zmieniane bez naruszenia całej zaprawy. Artyści, chcąc szybko otrzymać na ścianie kontur zupełnie poprawny, przygotowywali rysunek najpierw na K-ie, przykładali K. do tynku, nakłówali kontury i w ten sposób

ii.

St. Rew.

Przez staranną selekcyę przy rozmnażania wyhodowanych tym sposobem okazów otrzymano mnóstwo odmian, których tu jednak wyliczać nie będziemy, ponieważ zajęłoby to zbyt wiele miejsca, a także i dlatego, że zalety, stanowiące cechę wybitnych odmian, nie są stałe, lecz znikają po kilku lub kilkunastu latach uprawy, a na ich miejsce występują nowe, aby swoją koleją uledz podobnemuż losowi. Ograniczymy się zatem na podziale K-fli na trzy wielkie grupy, mianowicie: 1) przemysłowe, czyli fabryczne, o wielkiej zawartości mączki, dające największy wydatek spirytusu w gorzelniach, krochmalu w mączkarniach i syropu przy przerabianiu mączki na cukier (glykoza); 2) stołowe, odznaczające się przyjemnym smakiem, i 3) pastewne, mniej obfitujące w mączkę, ale za to bogatsze w materye proteinowe. Wogóle jednak K. nie należą do pokarmów bardzo pożywnych; zawartość w nich raateryj azotowych do bezazotowych wyraża się cyfrą 1:10, kiedy normalny pokarm, aby być należycie wyzyskanym, powinien przedstawiać stosunek jak 1:4 lub 1:5; w pożywieniu człowieka pożywność K-fli da się najkorzystniej wyzyskać przy jedno-czesnem spożywaniu mięsa, mleka, jaj, grochu, kapusty; w paszy dla zwierząt dodatek śruty z ziarn zbożowych i roślin strączkowych, a zwłaszcza odgoryczonego łubinu, albo kuchów olejnych, słodzin lub otrąb, jest konieczny.

Kartografia, ob. Mapografia.

Kartogram, graficzne przedstawienie na kartach geograficznych rozkładu pewnych objawów meteorologicznych lub stosunków statystycznych.

Ob. Graficzny, Statystyka.

Kartomancya, wróżenie z kart.

Kartometr, czyli kółko miernicze, jest to przyrząd do mierzenia długości linij na kartach, planach, mapach i t. p. Przyrząd ten stanowi małe kółko, które posuwa się po danej linii.

H.

Z ilości obrotów tego kółka określa się długość mierzonej linii, która daje się zaraz odczytać na cyferblacie, zaopatrzonym w odpowiednią wskazówkę, połączoną z kółkiem. Za pomocą przyrządu tego można mierzyć także długości linij krzywych. Robienie pomiarów na mapie K-em nazywa się ka r tome try ą.

Karton (z włosk. carton), albo papier kartonowy, jest to rodzaj tektury nadzwyczaj delikatnej; najcieńsze jego gatunki, zwane brys-tolem, używane są na karty wizytowe i adresowe. Rozróżniamy K. naturalny i kredowy— ten drugi powleczony jest kredą i odzna- ! przenosili je na zaprawę, wzmacniając je ryl-

cem. K. stał się więc niezbędnym pomocniczym środkiem malarskim, wykonywany zaś zawsze z najwyższą starannością nie mniej bywał ceniony, niż obrazy malowane. Znanym np. jest fakt, z którym się wiąże history a dwóch najsłynniejszych K-ów. Florencya, dumna z wybitnego stanowiska, jakie z początkiem XVI w. zajmowała śród miast włoskich, zarówno pod względem sztuki, nauki, jak i znaczenia politycznego i ekonomicznego, zapragnęła ozdobić salę swojego słynnego Palazzo Vecchio malowaniami ściennemi, któreby sławę jej uwieczniły. W tym celu wezwano dwóch największych owej epoki mistrzów: Michała Anioła i Leonarda da Vinci. Obaj tedy przystąpili do pracy—przede-wszystkiem do wykonania K-ów (r. 1503). Am-bicya obudwóch stawiała ich w roli współzawodników. Michał Anioł obrał sobie za temat epizod napadu Pizańczyków na wojsko florenckie w chwili, gdy kąpało się ono w Arno, zakończony zwycięstwem Florentczyków. Leonardo wziął za temat bitwę pod Anghiari, w której Florentczycy byli również zwycięscami nad Me-dyolańczykami. Kiedy obadwaj ukończyli swoje K-y, wzbudziły one taki zachwyt i takie zaciekawienie ogólne, że je musiano wystawić na widok publiczny. Różne przeszkody stanęły na drodze wykonaniu ich farbami na ścianie, z biegiem czasu nawet oba te dzieła zaginęły. Pozostałe zaś ich kopie, pierwszego — wykonana w sztychach przez Marcantonia i Agostina Ve-ueziano, drugiego — w rysunku przypuszczalnie Rubeusa (znajdującego się w Luwrze), które stawiają K-y te w pierwszym rzędzie tego rodzaju dzieł sztuki. Obok nich sławę wszechświatową posiada K. Raffaela do „Szkoły Ateńskiej” w bibliotece Ambro8iana w Medyolanie, następnie 7 pozostałych K-ów z ogólnej liczby 11, wykonanych przez Raffaela na życzenie papieża Leona X. Jako projekty na gobeliny zostały one wysłane do Brukselli. Słynne watykańskie gobeliny są podług nich zrobione, — K-y do Rzymu nie wróciły; pozostały w Brukselli. Cztery z nich przepadły, resztę zaś—owe wspomniane 7 sztuk— odnalazł Rubens. Stały się one własnością Karola I, króla angielskiego, i dziś znajdują się w muzeum kensingstońskiem. Z tejże epoki Odrodzenia słyną również: K. Mantegni — Tryumf Juliusza Cezara, Giulia Romano—Żydzi w niewoli, oraz cztery K-y tegoż mistrza w Luwrze, podług których ongi również wykonano w Brukselli gobeliny.— Oprócz powyższego zastosowania K-y przedstawiały tę dogodność, że przy większych przedsięwzięciach< artystycznych, mistrzowie, dając w nich zupełnie skończone kom-pozycye, mogli byli przy wykonaniu ich na ścianie posługiwać się wybitniejszymi swoimi uczniami. K-y, tak pojęte, były niewątpliwie punktem wyjścia dla zwyczaju, niemal stale praktykowanego przez artystów Odrodzenia i późniejszych, mianowicie komponowania obrazów sztalugowych najpierw w małym formacie na K-ie i przenoszenia ich następnie, za pomocą kratkowania, na właściwy wymiar płótna. Nie trudno jest pojąć stronę praktyczną tego zwyczaju: artyście łatwiej było wykonać zupełnie skończony rysunek kompozycyjny w małym formacie, łatwiej go było uzupełniać i zmieniać niż w wielkim, z matematyczną zaś ścisłością i bez wielkiego trudu powtarzał go, za pomocą kratki, w dowolnej wielkości. —Malowanie fresco z biegiem czasu wyszło z użycia; zastąpiono je malowaniem farbami woskowemi. Wskutek tego i K-y, o charakterze powyżej określonym, stały się rzadkością. Z ostatnich czasów mamy do zanotowania K-y Corneliusa (Zburzenie Troi, Wykradzenie Heleny, Sąd ostateczny i in.), przeznaczone dla Gliptoteki monachijskiej, oraz W. Kaulbacha (Wieża Babel, Homer i Grecy, Zburzenie Jerozolimy itd.), wykonane dla nowego muzeum w Berlinie. We Francyi Ingres robił parę K-ów na witraże.—U nas znane są niemal powszechnie K-y Matejki do malowań kościoła Maryackiego w Krakowie, słynne K-y pastelowe Wyspiańskiego na witraże do kss. franciszkanów i na Wawel, z których „Kazimierz Wielki” został zakupiony do muzeum Narodowego, jak również K-y. Mehoffera, witraże i projekty do malowań ściennych w Skarbcu wawelskim. K- B* Kartonaże są to przedmioty wyrobione z papieru kartonowego lub wogóle z tektury, jak: pudełka, skrzynki, wałki, koperty i t. p., a służące do obwijania i opakowywania różnych towarów; wyrób ich dzisiaj dokonywa się tylko za pomocą machin. Pudełka i skrzynki mogą być czworokątne, okrągłe, owalne i wielokątne; składają się one z dwóch części, t. j. z właściwego pudełka i nakrywki. Zarówno pudełko jak i nakrywka składają się z dna, a z niem łączą się ściany. K. wyrabiają dwojakim sposobem: 1) albo wycinają z jednej sztuki dno i ściany, wyginając je odpowiednio i łącząc z sobą krawędzie; 2) albo dno i ściany wycinają każde zosobna, a następnie je łączą. — Przy zastosowaniu 1-go Bposobu należy, w celu uczynienia materyału łatwiej poddającym się przy składaniu ścian, wyżłobkować (nutować) go na krawędziach, albo też pogrubić. Żłobkowania dokonywa się za pomocą machin, których noże składają się z dwóch tarcz krających, tuż obok siebie położonych, a pod niemi znajduje się nóż zabierający; po przejściu tego noża po materyale utworzy się mały żłobek. Wycinanie brzegów odbywa się na machinie do wycinania (sztancowania). Tak przygotowane pudełko skleja się na machinie, składającej się z bębna, na którym nawinięty jest pasek z papieru podchodzący pod klej, oraz z tłoka, za pomocą którego przyciska się pudełko do paska powleczonego klejem. Połączenia krawędzi dokonywa się także klamerkami blaszanemi, również za pomocą machin; można jeszcze nitować

H.

R.

H.

krawędzie mechanicznie, ale wtedy ściany muszą być odpowiednio wycięte na zakładki. — Przy wyrobie K-y 2-im sposobem wszystkie części pudełka wycina się osobno na piłach o-krągłych, brzegi ścieńcza się za pomocą odpowiedniej prasy, w celu połączenia z sobą, a następnie skleja się. Połączenia dna ze ścianami można dokonać także ozdobnemi klamrami bla-szauemi. W końcu przystępujemy do ozdobienia pudełka, naklejenia etykiety i t. p.—Okrągłe i owalne pudełka można wyrabiać odrazu za pomocą prasowania na gorąco; w tym celu wycinamy na machinie okrągłe tarcze z tektury, które wkładamy do prasy frykcyjnej pod stempel ogrzany, a ten, wtłaczając się w matryce, daje odrazu gotowe pudełko.

Kârttikèja także Skanda, a w Indyach południowych zwany zazwyczaj Subrahmanją, w mitologii indyjskiej sześciogłowy bóg wojny, syn Siwy i Gangesu. Sześć Plejad (Krittikas) walczyło o to między sobą, która z nich wy karmi piękne dziecię, ukazujące się na powierzchni Gangesu, skutkiem czego K., żeby żadna z nich krzywdy nie poniosła, przybrał sześć głów. Przeznaczony on był do tego, żeby świat uwolnił od demona Sùry czyli Tàraki, którego też zwyciężył i zabił pod Trankenbarem. Od drugiego, przeznaczonego mu, czynu bohaterskiego dał się on powstrzymać przez piękne Dirny; dlatego i dziś jeszcze do świątyń jego przydzielone są służebnice, którym nie wolno jest wychodzić za mąż, tylko muszą oddawać się prostytucyi i wielce się przyczyniają w Indyach południowych do zepsucia obyczajów. Uroczystości jego obchodzone w miesiącu Kartika (październiku), połączone są z muzyką i paleniem ognisk na górach.

KarttlSZ (z franc, cartouche = zwój papieru) oznacza ładunek strzelby, przygotowany w ten sposób, że proch i kula znajdują się razem połączone w powłoce z papieru. K-e armat są to worki jedwabne, w których znajduje się ładunek prochu; dziś K-e używane są przeważnie w o-słonach metalowych i połączone razem z kulą. — K. oznacza także pas myśliwski z ładunkami, a również i obwódkę, brzegi ozdobne, otaczające plany i mapy, lub ornamentacyjne obramowanie herbu.

Kartuzek, odmiana goździka, ob. Dian-t h U 8.

Kartuzi, zakon, tak nazwany od swej głównej siedziby Chartreuse (po łacinie Garthusium), pod Grenoblą we Francyi, należy do najsurowszych w Kościele katolickim. Założycielem K-ów jest św. Bruno (1035—1101), kanonik z RheimB. Nie pozostawił on pisanej reguły, przykład jego i duch starczył w początku za ustawy. Dopiero Guigo (f 1187), wybrany na generalnego przełożonego czyli nadprzeora głównej Kartuzyi wr. 1110, pozostawił na piśmie sposób życia braci zakonnej. Bazyli, ósmy z rzędu nadprzeor, r.

1154 napisał regułę życia, potwierdzoną przez Stolicę św.; pomnożona kilkakrotnie dodatkami, została zatwierdzoną naprzód na kapitule generalnej r. 1259, później prze* papieża Innocentego XI. Sam zakon prawnie był uznany przez Aleksandra III r. 1170.—Zakon K-ów składa się z ojców i braci laików, czyli konwersów. Ci o-statni mogą przebywać poza klauzurą, zajmują się gospodarstwem klasztornem i doglądają robót w polu.' K. spędzają życie w odosobnionych zupełnie celach, z których jest wyjście do ogródka, gdzie każdy osobno uprawia jarzyny, służące mu za pokarm. Mięsa nigdy nie jadają, a 3 dni w tygodniu poszczą o Chlebie i wodzie. Zachowują przytem ustawiczne milczenie, z wyjątkiem kilku dni rekreacyjnych i dnia śmierci jednego z braci; pocieszają się wtedy po stracie poniesionej. Ubiór ich składa się z włosiennicy, z sukiennego habitu, skórzanego lub konopnego paska, szkaplerza i kaptura białego. Czuwania nocne (vigiliae), niegdyś wspólne wszystkim niemal zakonom, u K-ów dotąd ściśle są przestrzegane i poświęcane na odmawianie officium divinum.- Oprócz modlitwy i uprawy roli zajmowali się przepisywaniem ksiąg, jak o tem wspomina Piotr z Clugny. Niepospolite położyli także zasługi na polu naukowem. Świątynie ich odznaczają się niezwykłera ubóstwem. K. sami z początku byli tak biedni, że ich zwalniano nawet od podatków na wyprawy krzyżowe. Z biegiem czasu majątki ich olbrzymio wzrosły, lecz trzeba im oddać sprawiedliwość, iż używali ich jedynie na cele wzniosłe i pożyteczne, a sami w sposobie życia zachowywali nakazane przez regułę ubóstwo i prostotę. Władzę prawodawczą zakonu od roku 1255 stanowią nadprzeor t Chartreuse wraz i ośmiu definitorami. Nie-wolno im wszakże naruszyć w czemkolwiek reguły, która powinna zostać niezmienną. W początkach zakonnicy głównej kartuzyi z Chartreuse mieli równe prawa z przeorami innych klasztorów, lecz przywilej ów później zniesiono. Pomimo tak surowego i ostrego niezmiernie życia zakon ten nigdy się nie rozluźnił i nie potrzebował reformy. Dla tych wysokich zalet i niezłomnej wierności w zachowywaniu reguł K. darzeni byli powszechnym szacunkiem i uznaniem. W czasie największej świetności liczyli 16 prowincyj zakonnych. Dali oni Kościołowi wielu świętych, również znaczną liczbę biskupów i mnóstwo pisarzy kościelnych. Z nich papieże wybierali swych posłów dla reformy innych zakonów i dla załatwiania spraw ważnych i zawiłych. Podczas wielkiej Rewolucyi francuskiej zburzono kartuzyę pod Grenoblą, a zakonnicy poszli w rozsypkę. Gdy ustała zawierucha, znowu się zgromadzili i odbudowali zniszczoną siedzibę, którą dopiero w r. 1903 nienawistny zakonom i religii rząd francuski przemocą zdobył, cichych jej mieszkańców rozpędził i opustoszył wspaniałe ustronie. — W Polsce zakon posiadał

cztery kartuzye. Najstarszą była Lech ni ca albo Lechnicz, zwana dziś Czerwonym klasztorem, położona wśród Pienin na granicy dawnej Polski ze Spiżem. Czyjej była fundacyi— niewiadomo. Pierwszą o niej wzmiankę czyni Długosz pod r. 1381. Klasztór ów zniesiony r. 1563 dekretem cesarza Ferdynanda i oddany wraz ze swem uposażeniem na własność kapituły spiskiej. Od kartuzyi lechnickiej zależała inna, także na Spiżu położona, zwana Lapis refugii, i albo razem z poprzednią, albo

‘w’¹

),

I VI

ft ii

Ks. W. O.

Fig. 174. Kartuz.

wkrótce po niej skasowana.—2) Paradyż albo Raj Maryi na Pomorzu polskiem, o 4 mile od Gdańska. Bogata ta fundacya zapoczątkowaną została prawdopodobnie r. 1380 przez Jana z Ru-socina (ob. Kartuzy), który cały swój majątek dziedziczny na nią obrócił. Zakon krzyżacki nie mniej hojnym dla kartuzyi się okazywał. W wieku XVI Kasper Gieskaw, opat cysterski z poblizkiej Oliwy, usiłował środkami podstęp-nemi zawładnąć kartuzyą paradyską i wiele jej krzywd materyalnych wyrządził. Dzięki jednak Rozdrażewskiemu, biskupowi włocławskiemu, in-

Rnn. Po». Iluitr Zeia. 272. T. XXXIV,

trygi się nie udały i K. do swej posiadłości wrócili. Po pierwszym podziale Polski kartuzya paradyska utraciła wszystkie swe dobra, które zabrał rząd pruski, dając wzamian szczupłą kom-petencyę. Rozkazem gabinetowym z Berlina r. 1810 nowicyat zamknięto, klasztor skasowano r. 1823, a w 1824 kościół na parafialny zamieniono.— 3) Gidle, w powiecie Noworadomskim, fundacyi podkomorzyny Zuzanny z Przerębskich Oleskiej, z r. 1641. Budowę wspaniałego kościoła ukończono tu r. 1767. Uposażenie swoje kartuzya tutejsza utraciła za rządu pruskiego, a zniesioną została r. 1819. Z biblioteki klasztornej Samuel Linde zabrał 1162 tomy do biblioteki publicznej. Zabudowania klasztorne dziś już nie istnieją, a kościół, zgruntu odrestaurowany, w r. 1882 zamieniono na parafialny.— 4) Bereza, w dawnem województwie Brzesko-Li-tewskiem, dyec. wileńskiej, fundacyi Kazimierza Leona Sapiehy, podkanclerzego litewskiego, z r. 1648. Posiadała wspaniały kościół, wraz z klasztorem, otoczony obronnym wałem. Obszerne dobra K-ów otaczały ich pustelnię. Zakonnicy jednak wiele ucierpieli w wieku XVIII, zwłaszcza od Szwedów. Wypadki polityczne wprowadziły nieład i do klasztoru, karność zakonna u-padła; wreszcie po zniesieniu K-ów tutejszych r. 1831, kościół obrócono na parafialny, a potem na cerkiew prawosławną.—Był też zakon żeński Kartuzek, które zachowywały regułę klasztorów męskich, z tą tylko różnicą, iż wspólny miały refektarz. Nazywały się dyakonissami. Poświęcał je biskup, wręczając im przy tej ceremonii manipularz, stułę i czarny welon. Oznaki powyższe nosiły w dzień poświęcenia i 50-ą jego rocznicę. Biorą one podobno początek od Guigona, piątego nadprzeora kartuzów. Kapituła generalna r. 1368 wzbroniła im zakładania nowych klasztorów. — Porów.: Montalembert „Les moines d’Occident”; Dupré-Deloire „Voyage à la Grand - Chrartreuse” (Paryż 1830); Berseaux „L’ordre des Chartreux et de la chartreuse de Bosserville” (Paryż 1868); „Encyklopedya Kościelna” t. X. (ob. Chartreuse).

Kartuzy (niera. Carthaus albo Karthaus), wieś okręgowa w regencyi Gdańskiej, w pięknej okolicy, śród Kaszub polskich, 226 m. nad poz. m., między dwoma jeziorami, W. i M. Grzybem, o 34 kim. na zachód od Gdańska, stacya kolei Preust-K. Ma kościół katolicki parafialny pod wezwaniem „Wniebowzięcia N. M. Panny”, kościół ewangielicki, synagogę, szkołę męską i żeńską, tartak parowy, 2 browary, farbiarnię, fabrykę zapałek, cegielnie i inne drobniejsze zakłady przemysłowe. Jest siedliskiem władz okręgowych, sądu, urzędu leśnego, pooz-ty II kl., telegrafu, szpitala i kasy pożyczkowej. Ludność (w r. 1890 — 2 351 m-ców) składa się z urzędników, służby, rzemieślników i rolników. Katolicy (niewiele) są tu Polaoy, Kaszubi. Piękne i zdrowe okolice usiane licznemi jeziorami

126

jak Raduńskie, Chmielno, Żukowo itd., są często odwiedzane zarówno przez miłośników natury, jak i przez chorych. — Wieś zawdzięcza swój początek klasztorowi Kartuzów, który w r. 1380 Jan z Rusocina pod Gdańskiem ufundował. Nowy klasztor nazwono „Carthusia Paradisi Mariae”, tj. Raj Maryi i sprowadzono doń zakonników z Pragi. Hojnie obdarzeni przez szlachtę polską i królów polskich, zakonnicy nie poczuwali się do wdzięczności względem swych dobrodziejów. Wprawdzie w r. 1428 o. Henryk Boringer (zapewne ówczesny przeor Henryk Płonę) pisał tu słynne napomnienie do mistrza krzyżackiego, ale w wojnach Polski z Zakonem Kartuzi tutejsi stali niemal zawsze po stronie Krzyżaków. Nawet kiedy Kazimierz Jagiellończyk w r. 1457 stosunek ten im wspaniałomyślnie przebaczył, wdali się pomimo to na nowo w zdradę z Krzyżakami przeciwko swemu dobroczyńcy. W r. 1455 żołnierze ze Starogrodu nie otrzymawszy żołdu, napadli klasztor i zrabowali. W r. 1524 Gdańszczanie splądrowali go, archiwum rozbili i akta najważniejsze zniszczyli. W roku 1547 biskup Zebrzydowski zajął klasztor i jego dobra. W 1580 wprowadzono tu obrządek i zakon Cystersów, którzy dopiero w 1589 oddali klasztor napowrót Kartuzyanom. R. 1823 rząd pruski klasztor skasował. Piękne, osobno stojące cele zakonników, z ogródkami, poobalano, tylko jedna pozostała jeszcze na pamiątkę. Początkowo urządzono tu zakład dla księży-eme-rytów dyecezyi Chełmińskiej. R. 1842 wielki refektarz zamieniono na kościół ewangielicki, poklasztorny zaś kościół oddano na użytek parafii katolickiej.— Okrąg Kartuski zajmuje 139 653 kim. (~) obszaru, większą część t. zw. Kaszubskiej Szwajcaryi, i graniczy na płn. z o-kręgiem Wejherowskim, na wschodzie — z Gdańskim, na południu—z Kościerskim, na zachodzie z Pomeranią. Zraszają go rzeki Radunia z Rek-nicą, Słupianka, Strzelniczka, Osusznica, Łeba i Słupa. Liczne jeziora. Gleba miejscami piaszczysta, ogółem niezła. Wsie, najczęściej piękne, leżą nad jeziorami, otoczone lesistemi wzgórzami. Ludność (w r. 1890—59 694 m-ców) składa się przeważnie z ubogich Kaszubów, trudniących się uprawą roli, pszczelnictwem, wypalaniem węgli w borach i obrabianiem drzewa. Przemysł bardzo słabo rozwinięty. Liczne stare grobowiska pogańskie t. zw. mogiły kamienne. Największe tego rodzaju cmentarzysko, liczące przeszło 100 mogił, znajduje się na wyżynach wsi Tuchomka. Głazy t. zw. eratycz-ne dosyć gęsto rozrzucone są po powiecie; znaczniejsze znajdują się przy Borkowie i Za-worzu.

Karty do gry. Pochodzenie kart dotąd jeszcze nie wyjaśnione. Był czas, gdy wierzono na pewno, że wynaleziono je we Francyi dla rozrywki Karola VI, osłabionego na umyśle, opierając się na znalezionej r. 1704 w izbie obra-

chunkowej notatce podskarbiego królewskiego, Pouparta, z r. 1396, opiewającej, że „dano Ja-queminowi Gringonneur, malarzowi, 56 soldów za trzy talie kart, wykonanych złotem i różne-mi kolorami z wielu godłami, dla ofiarowania królowi ku jego rozerwaniu”. Dziś w to nikt już nie wierzy, przekonano się bowiem, że karty były znane we Francyi nierównie wcześniej, lecz jako produkt egzotyczny. Błędnem również okazało się przypuszczenie, że kolebką ich były Indye, rysunek bowiem kart indyjskich ma styl perski a nie indyjski. Najprawdopodobniej, że karty wynaleźli Chińczycy. W Słowniku Czing-tse-Tunga, który Europa poznała w r. 1678, znajduje się wiadomość, że karty wynaleziono r. 1120 ery chrześciańskiej, a w 1132 już były rozpowszechnione w całych Chinach. Gry, podobne do gier karłowych, były znane nawet niektórym wschodnim narodom starożytnym (Lidyj-czykom, Egipcyanom); w Europie wszakże K. zjawiły się dopiero podczas wypraw Krzyżowych. Pierwsza o nich wiadomość dokumentalna odnosi się do r. 1379, pod którym malarz włoski zapisał w kronice rodzinnego miasta swojego: „Wprowadzono do Viterbo grę w karty, pochodzącą z kraju Saracenów i zwaną naibi” (wątpić wszakże wypada, aby Saraceni, którym re-ligia Mahometa zakazuje wyobrażać ludzkie postacie, sami byli wynalazcami kart). Potrzeba tu jeszcze zaznaczyć, że na Wschodzie istniały dwa rodzaje kart: karty figurowe, czyli kabalistyczne, które pierwotnie służyły do wróżby i kabały, oraz karty liczbowe, używane do gry. Niektórzy badacze przypuszczają, że K. mają związek z szachami i że prawdopodobnie z nich powstały. Pierwiastkowo liczba kart była ta sama co i szachów, podzielona na dwa hufce: czarny i czerwony; później uformowały się cztery hufce, jednakowo ustrojone. Pomiędzy temi było po ośm piechurów (tak jak w szachach), nadto król, królowa, koniuszy (w szachach konik), chłopiec (pierwotnie kij, dziś walet) i bandera, czyli proporzec (pierwotnie błazen, szaleniec). Później koniuszego przerobiono na dziesiątkę (kralkę), banderę przeobrażono w tuza. Tym sposobem utworzyło się po 13 kart w każdym oddziale. Gra w te karty zasadzała się, tak jak i w szachach, na obronie króla przez wszystkie inne figury i p i e s z k i jego maści. W połowie w. XV we Włoszech, które w Europie stały się ojczyzną kart, nazwę naibi zastąpiono przez tarocco (wyraz pochodzenia niewiadomego), i stąd też pierwsza gra w karty, tam (w Wenecyi) wymyślona, została nazwana tarocco. Zmysł estetyczny Włochów, lubujący się w allegoryach, znalazł w wizerunkach karłowych podnietę do wytworzenia z kombina-cyi kart figurowych z liczbowemi czyli punkto wanemi, specyalnycb kart włoskich. Dochował się do naszych czasów, wykonany w w. XV przez bezimiennego rysownika, Album kart,

?\'n.

Sm

ii

.j

HT

składający się z 50 rycin, podzielonych na pięć seryj, a przedstawiających: systemat świata, cnoty, nauki i sztuki, muzy i stany społeczne— od nędzarza aż do papieża. Zbiór ten, posiadający wysoką wartość artystyczną, znany jest pod nazwą niewłaściwą: „Tarots de Mantegna ou de Baldini”. Karty te odznaczają się nadzwyczaj delikatnym i pięknym rysunkiem, prze-ślicznem rytowaniem i czystem, wyraźnem, lubo nieco bladem odbiciem: miały one po 9 centymetrów długości i 3'/₂ szerokości. Gra wenecka w tarocco, czyli w tarota, składała się z kart 68, z których 56 podzielonych było na cztery serye, odróżniające się specyalnemi znakami i obejmujące każda po cztery figury naczelne (król, królowa, rycerz, giermek) i po dziesięć kart liczbowych, szyli punktowych (punkt, u nas oko), od jednego do dziesięciu (zwanych u nas m łódkami). Dwadzieścia dwie karty pozostałe przedstawiały rozmaite postacie allegoryczne, podobne do Mantegnowskich. Król, królowa i rycerz były wyższe od wszystkich innych kart, superiors a tutti, stąd się też zwały atutami (attutti). Znaki odróżniające karty punktowe, czyli liczbowe, w K-ach włoskich zapożyczone były z kart oryentalnycb, były więc to coppe (czary albo kielichy), spade (szpady), denary (danari) i kije (bastoni); we Francyi zastąpiono je przez coeurs (serca), piques (piki, włócznie), carreaux (kwadraty) i tref les (trifolium, koniczyna); w Niemczech panowała w tej mierze wielka rozmaitość, ustaliły się wszakże coeurs (Herzen albo Rot), winne liście (Grün), dzwonki (Schelle) i żołędzie (Eicheln), które się utrzymały i w kartach polskich (ob.), jako czerwień, wino, żołądź i dzwonki. — W w. XVIII przypuszczano, że K. dały początek drzeworytnictwu, ale przypuszczenie to było błędnem, bo naprzód w epoce wynalezienia drzeworytnietwa, w której uczucie religijne przeważało nad wszystkiem, wynalazek ten byłby spożytkowauy nie na fabrykacyę kart, ale raczej obrazków świętych; a potem karty w Europie są dawniejsze od wszelkich zabytków drukarskich i drzeworytniczych; początkowo więc musiały być rysowane i malowane odręcznie, co też stwierdzają świadectwa historyczne. Te K. malowane są dziś nadzwyczajną rzadkością. Biblioteka narodowa w Paryżu posiada kart 17 z czasów Karola VI, które wszelakoż nie pochodzą z trzech gier, wykonanych dla tego króla przez Gringonneura. Malowidło na wielu z nich przypomina sławne średniowieczne obrazy Tańca śmierci; przedstawiają one papieża, cesarza, pustelnika (szaleńca), wisielca, koniuszego, tryumfatora, kochanka, księżyc i astrologów, słońce i parki, sprawiedliwość fortunę, umiarkowanie, siłę, śmierć, sąd duszy i dom Boży (wieżę). Niejaki Lahire zreformował grę taroka: zamiast taneczników śmieroi stworzył grę wojenną, mogącą być policzoną w po-

czet ćwiczeń wojennych, żeby obejść ordo-nansę Karola VI, zabraniającą pod karą pieniężną gry w karty, jako „mogącej odwodzić od ćwiczeń wojennych”. Wprowadził więc zamiast dawnych figur symbolicznych: czterech króli (żydowskiego, greckiego, rzymskiego i francuskiego); cztery damy, a między niemi Maryę d’Anjou, żonę Karola VII. Wtedy wszakże gra w karty nie była jeszcze tak bardzo rozpowszechniona, gdyż karty malowane były bardzo kosztowne i stanowiły tylko możnych panów rozrywkę. Visconti, książę Medyolanu, za jedną grę zapłacił malarzowi francuskiemu r. 1430 tysiąc pięćset sztuk złota.— Średniowieczne karty malowane, których kompletnej gry żaden ze zbiorów

:xx.'v

;;5

H

Mi)

Ak-

SM

Fig. 175. Jedna z kart, malowanych przez Gringonneura dla Karola VI, króla francuskiego.

muzealnych nie posiada, są bardzo poszukiwane i wysoko cenione. Jeden z kollekcyonistów me-dyolańskich przechowuje kart jedenaście z gry malowanej r. 1413 dla księcia Filipa Maryi. W Biblioteoe królewskiej w Sztutgardzie znajdują się cztery karty, wykonane przez zdolnego artystę niamieckiego około r. 1425. Zbiór Am-brozyański w Wiedniu chlubi się 56-u kartami z połowy w. XVI, malowanemi w stylu szkoły Van Eycka. Wspomnimy wreszcie o 14 kartach z pierwszej połowy w. XV w zbiorach p. Le Carpentier w Rouen. Odznaczają się one nie-tylko wysoką wartością artystyczną, ale tern także, że są pierwszemi, malowanemi w kolorach francuskich i przedstawiają prototypy figur, które w późniejszych czasach znacznym zmianom uległy. — Wobec wysokiej ceny kart malowanych wcześnie zaczęto przemyśliwaó nad sposobami produkowania ich taniej i szybciej, zdaje się, że najpierw zaczęto je odtwarzać przez patrony; wkrótce wszakże drzeworytnictwo przyszło w pomoc fabrykacyi tego towaru tak bardzo pożądanego, którego monopol zagarnęły od razu Niemcy, a ogniskiem tego przemysłu stał się Ulm, skąd karty belami rozsyłano po całej Europie. Ciężki to cios zadało kartownikom we Włoszech, które, jakeśmy rzekli wyżej, w Europie były drugą ojczyzną kart, a szczególniej weneckim, gwoli którym senat Rzeczypospolitej wydał ordonancę prohibicyjną przeciw kartom niemieckim (r. 1441). Od drugiej połowy wieku XV fabrykacya kart rytych na drzewie a potem i na miedzi rozpowszechniła się we wszystkich znaczniejszych państwach Europy. Najgodniejsze uwagi, najcelniejsze pod względem artystycznym były karty sztychowane na miedzi. Wiemy o pochodzących z przed r. 1460, które były dziełem bezimiennego artysty niemieckiego, przezwanego mistrzem karcianym. Gra składała się z 52 kart, podzielonych na cztery serye, z których w każdej było po dziewięć kart punktowych (od 1 do 9) i po cztery figury: król, królowa, Ober (w polskich kartach Wyż-nik) i Unter (w polsk. Niżnik). Dzisiaj komplet tej gry jest zupełnie nieznany: najwięcej ich posiada Gabinet rycin w Paryżu, gdzie je uporczywie przyznają innemu sztycharzowi niemieckiemu, niejakiemu kryptonimowi E. S. z roku jakoby 1466. Mienią go twórcą dwóch gier, z których mała tylko cząstka się zachowała, będąca wszakże dostatecznem świadectwem talentu tego mistrza. Za cztery K. figurowe z tej gry, małego formatu, baron Edmund Rotszyld zapłacił na licytacyi zbiorów T. O. Weigla z Lipska 6 750 fr. Z czasem wszakże zaniechano zupełnie sztychowania kart, poprzestając na drzeworytach, a figurom, na nich wyobrażanym, zaczęto nadawać rozmaite nazwiska, najczęściej z romansów rycerskich. Potem Karol IX wprowadził nazwy królów: August, Konstanty, Salomon i Kloda-weusz, królowych: Klotylda, Elżbieta, Pentezylea i Dydona. Za Ludwika XIV, jako królowie, wystąpili: Cezar, Ninus, Cyrus, Aleksander, jako królowe, czyli damy: Pompeja, Semiramida, Roxana i Helena. Z polecenia rządu republikańskiego malarz Dawid zmienił typy figur karłowych, królów zastąpiwszy filozofami i poetami (Voltaire, Rousseau, Lafontaine, Molière), królowe—cnotami republikańskiemi, waletów — czterema allegorycznemi postaciami równości: stanów, praw, obowiązków i ras. Za Cesarstwa Napoleon był królem kerowym, Józefina damą ke-rową, marszałek Ney waletem itp. Ale się to wszystko nie utrzymało: po roku 1813 powrócono do kart z czasów monarchii, których typ archaiczny został urzędownie ustalony za Re-Stąuracyi i dotąd się utrzymał. Wspomnieć jeszcze trzeba, że pierwotnie format kart bywał rozmaity: mniejszy lub większy, taki jak dzisiejszy, albo podługowaty, t. j. dłuższy wszerz, aniżeli wzwyż,—wreszcie okrągły; dzisiejszy ustalił się w początku w. XVI. K. z figurami po-dwójnemi, w pół-ciała, w górnej i dolnej części, dziś tak powszechne, pochodzą z Belgii (inni twierdzą, że z Anglii), skąd je w r. 1828 rozpowszechniono we Francyi, a stamtąd po całej Europie. W Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej pierwsza fabryka kart powstała w r. 1800. Są one w czterech kolorach francuskich, lecz ozdobione samodzielnemi figurami, bądź portretowemi, bądź fantastycznemi, widokami miast, krajobrazami itp.— Odwrotna strona kart, pokryta drobnym kropkowanym lub kratkowanym rysunkiem, wprowadzona została już za czasów Henryka II w tym celu, żeby szulerzy nie mogli na niej robić swych znaków.—K. bowiem, które, jak się zdaje, służyły początkowo za zabawkę dla dzieci i za niewinną rozrywkę dla starszych, bardzo rychło zamieniły się w narzędzie gier hazardowych, którym się oddawano powszechnie z taką namiętnością, że rządy prawie wszędzie musiały występować przeciwko nim z surowemi środkami repressyjnemi. Już w r. 1397 d. 22 stycznia burmistrz Paryża wydał rozporządzenie, zakazujące rzemieślnikom oddawać się w dni robocze grze w karty; rozporządzenie to było ponowione w r. 1400, a r. 1406 gra w K. była zabroniona rzemieślnikom we wszelkich miejscach, oprócz domu ich zebrań. W r. 1404 synod w Langres zakazał duchownym gry w K.; a d. 5 maja r. 1423 św. Bernard z Sienny, stanąwszy na schodach kościoła, św. Petroniusza w Bolonii, z taką siłą przemówił przeciw grom hazardownym, i tak wielkie wrażenie sprawił na tłumie swych słuchaczy, że każdy biegł do domu po K., kości i szachy, ażeby je spalić natychmiast na placu publicznym wobec naczelnika rzeczypospolitej. Podobny fakt spełnił .się w Paryżu roku 1429, gdzie na przemówienia franciszkanina, brata Ryszarda, przeszło sto ognisk wzniecono na ulicach miasta i spalono na nich publicznie K. i wszelkie narzędzia gier pożądliwych (Tern się po części tłómaczy rzadkość kart, pochodzących z owego czasu). Szczególną surowością odznaczały się ustawy francuskie z w. XVII przeciw szulerom. Wszyscy gospodarze domów, w których lokalu zakładano t. zw. akademię karłową, skazywani byli na pozbawienie praw obywatelskich i na wygnanie z miasta. Długów karłowych, ani żadnych z gry pochodzących zobowiązań prawo nie uznawało; ojcom wolno było drogą sądową dochodzić zwrotu pieniędzy, przegranych przez swe dzieci na tych, którzy je ograli. Późniejsze ustawy do kar za szulerkę dodały jeszcze 3 000 liwrów grzywien i wieżę. Z niemniejszą siłą grasowała gra w K. i w czasach Rewolucyi; wskutek tego zgromadzenie na-

R.

rodowe r. 1791 zakazało bezwarunkowo wszelkich gier hazardownyeh i ustanowiło surowe środki karne nie na graczy, ale na utrzymujących jaskinie gry, a nawet na mieszkańców tych domów, gdzieby się one znajdowały, za niedoniesienie o nich policyi. — Dyrektoryat zaczął wydawać koncessye na zakładanie domów gry, a potem wypuszczać je w arendę. Powstało ich wtedy w Paryżu 50. W r. 1804 zaczęto od dzierżawców pobierać 25⁰/„ od ich zysków na rzecz ubogich. System dzierżawny praktykowany był i za Restauracyi; domy gry we Francyi zamknięto dopiero w r. 1837, w okresie czasu od r. 1819 do 1837 w domach takich, w samym tylko Paryżu, przegrano 137 milionów franków, lubo za monarchii Lipcowej było ich tylko sześć, nie licząc Palais royal, głównego zbiegowiska graczy. Ostatni dzierżawca francuski, Bćnase, przeniósł arenę swojej działalności do Baden-Baden; następnie otwarte zostały w Spa, Wies-badenie, Homburgu, oraz w innych kurortach, i dla drobnych książąt Rzeszy niemieckiej były głównem źródłem dochodów. Koniec im położyło ustanowienie Cesarstwa Niemieckiego, a od r. 1873 zakazano ich w całej Europie, z wyjątkiem jedynie Monaco. — Poczet gier w K. był i jest bardzo liczny: do rzędu najdawniejszych należały tarok, pikieta i landsknecht. Landsknechta, grę najdawniejszą niemiecką, wprowadzili do Francyi Niemcy, najemni żołnierze na dworze królów, stanowiący główną siłę piechoty, mianowicie na dworze Karola VIII. Od jego czasów przetrwała ona całe wieki; znali ją jeszcze Molière i Regnard, znają nawet dzisiejsze ludy Północy, tak samo jak pikietę, która się pojawiła we Francyi za czasów Karola VII. Z innych gier w K. wymienimy te tylko, które najwięcej miały powodzenia, a było to: Rever-sis, Quin ala (modna w w. XVI i XVII, a której jedna partya ciągnęła się od trzech do sześciu godzin), Brelan czyli Beri en, Hoc, Hombre cżyli Lomber, gra hiszpańska, wyższa nad inne rozmaitością i kombinacyami; Cinquille i Quadrille, odmiany Lombra. Whist zaprowadzili Anglicy, a odmianą jego był Boston, popularny od czasów wojny o niepodległość Ameryki. Z gier hazardownyeh jedną z najdawniejszych była gra à la mort. Poeta francuski, Coquillard, za Karola VIII, zgrawszy się w nią, umarł z rozpaczy. W końcu wieku XVII pojawia się Faraon, później Dyabełek i inne; w nowszych czasach: preferans, gerylas, wint itd. — K. służyły i służą nietylko do gry, ale także i do Kabały, to jest do wróżenia. Sławnemi były (poczynając od w. XVIII) kaba-larki: Zofia Lhuillier de Puget, która przepowiedziała królestwo Stanisławowi Poniatowskiemu, i Le Normand, która ks. Józefowi wywróżyła śmierć w Elsterze. Z kabały wywiązała się zabawa karciana, zwana passyansem, którego są najrozmaitsze rodzaje, dobrze znane i u nas,

jak: Grób Napoleona, Kapral, Krzyż, Piramida, Pikieta, Gwiazda, Wachlarz, Klamra, Chorągiew, Słońce, Walter-Skott, Wiatrak itd. Wszystkie te i inne, w liczbie 46, wyłożył Józef hr. Krasiński w dziełku „Rozrywka na długie wieczory, czyli zbiór rozmaitych Kabałek, zwykle patience (pasyans) zwanych, przez wydawcę Piasta” (Warszawa 1839). Używano też kart do różnych sztuk kuglarskich, w których celowali swojego czasu Pinetti, Bosco, Frikel i inni; a posługiwali się niemi nietylko kuglarze, ale nawet sławni matematycy, do układania bardzo ciekawych zagadnień, jak np. Bachel de Meziriac, który przedmiotowi temu poświęcił książkę p. t. „Problèmes plaisants et délectables qui se fout par les nombres”. Posługiwano się też K-ami i w pedagogice: r. 1507 bakałarz fakultetu teologicznego w Krakowie, Tomasz Merner, w dziele swojem pod tyt. „Cartiludium logicae” używał kart przy wykładaniu logiki, rozdzieliwszy jej kategorye według czterech kolorów, czyli maści karto wy ch.

W zakończeniu podajemy bibliografię kart: Bullet „Recherches historiques sur les cartes à jouer” (Paryż 1780, w 8-ce), dzieło nadzwyczaj ważne; Abbé Rive „Etrennes aux joueurs ou éclaircissement historiques et critiques sur l’invention des cartes à jouer” (Paryż 1780, w 8-ce); Jansen „Essai sur l’origine de la gravure en bois des cartes à jouer” (Paryż 1808, t. II w 4-ce); Ottley „An inquiry ins the origin and carty history of engraving upon copper and in wood” (Londyn 1816, t. II w 4-ce, zprze-pysznemi miedziorytami). Za wzorem tego dzieła Towarzystwo bibliofilów francuskich w r. 1483 przystąpiło do wydania dzieła o K-ach do gry. Odbito już sto rycin wspaniałych arkuszowych, będących zapewne po części kopią kart starożytnych, zachowanych w cesarskiej bibliotece paryskiej w oddziale rycin, obejmujących dwa tomy folio; publikacya ta jednak nie przyszła ostatecznie do końca. Coś podobnego obiecywał wydać Paweł Lacroix, ale się nie uiścił z przyrzeczenia. Samuel Weller Singer „Researches into the history of playing cards with illustration of the origen, of printing and engraving of Wood” (Londyn 1816, w 4-ce, z 19 miedziorytami i wielu drzeworytami, t. II; dzieło wydane było w 250 egzemplarzach); „De 1’origine de nos cartes à jouer” (Metz 1813, w 12-ce); Dep-ping M. „Notice sur l’histoire des cartes à jouer à l’occasion des recherches de M. Singer” (Paryż 1819, w 8-ce); Peignot G. „Recherches histor. et litter, sur les danses des morts et sur les cartes à jouer” (Paryż 1826, w 8-ce); Lacroix Paul „L’origine des cartes à jouer” (tamże 1836, w 8-ce); Duchesne Ainé „Observations sur les cartes à jouer” (t-źe 1836 w 8-ce); Leber M. C. „Etudes historiques sur les cartes à jouer” (t-że 1842 w 8-ce); Boissonnade (w „Journal de l’Empire” Juillet 1821); Brunet G. „Notice bibliogra-

(Artykuł niniejszy, oprócz innych opracowań — francuskich, niemieckich i rossyjskich — oparty jest w znacznej części na artykule Karola Estreichera z „Encyklop. S. Orgelbranda”). E-Karły w Polsce. O kartach w Polsce pisał Ujazdowski Tomasz w „Monitorze warszawskim” (r. 1827, N® 18), pisał i Gołębiowski Łukasz w dziele „Gry i Zabawy” (Warszawa 1831, str. 40—63), obydwa bardzo powierzchownie. Karty, tak jak wiele innego złego, przeszły do nas od Niemców, stąd nazwy figur i kolorów spolszczone z niemieckiego. Oryginalnych kart polskich i o-ryginalnej upowszechnionej gry polskiej nie mamy, niewielka szkoda. Co doszło nas, to widocznie przyswojone. W miastach, gdzie Niemcy osiadali, gnieździła się najpierw zaraza gry karcianej. Mieszczanin w „Miniaturach” Bema, w Krakowie roku 1505, trzyma karty w ręku. Widać, że je znano, lubo zapewne nie były u-powszechnione, bo Maciejowski Wacław w dziele „Polska aż do pierwszej połowy XVII wieku, pod względem obyczajów i zwyczajów” (Warszawa 1842), zbierając skrzętnie zabawy ludu, mieszczan i szlachty, przemilcza o kartach. Wójcickiego pisma, odnoszące się do przeszłości obyczajowej w Polsce, również nic nie mówią

phique sur les cartes à jouer” (Paryż 1842, w 8-ce); Leber „Jeux des cartes tarots et des cartes numérales” (t-że 1844; ze 100 miedziorytami); Chatto „Facts and speculations on the origin and history of playing cards” (Londyn 1848); Cezar Juliusz „Almanach najnowszy dla grających w karty i szachy”, tłómaczony przez G. B. (Wrocław 1821); „Sposób nauczenia się gry bostona, pikiety i kassyno” (tamże 1809, w 8-ce); „Sposób do uczenia się gry w tarok i tarok-lombra” (t-że 1810); „Zasady wista czyli najłatwiejszy i najdokładniejszy sposób nauczenia się tej gry”, wydanie nowe, poprawne (t-że 1833); „Filozofija i zasady wista” (1838); „Prawidła gry preferansa” przez W. W., z francuskiego (Warszawa 1845); „Preferans, jego histo-ryja, filozofija i terminologija” (Warszawa 1845); „Traktat o wiście” (Warszawa 1839; ramota bez wartości); Jimenez y Formoso José „Miscelanea de cuentos y juegos de naipes” (Madryt 1828 w 8-ce); „Reglos que se han de observar en los juegos del reversino malilla y cientos” (Madryt 1790); „Reglos en el juego del mediator” (Madryt 1789). Dzieła o kabale z kart są liczne. Najdawniejsze jest drukarza i rysownika Francesco Marcolini p. t. „Sorti” (Wenecya 1540). Nowszemi czasy handlarz rycin Aliette, pod aua-gramatycznym pseudonimem Etteila, wydał „Cours théoretique et pratique du livre de Tholl” (Paryż 1790). Domino „Das Spiel, die Spielerwelt und die Geheimisse der Falschspieler” (Wrocław 1886); Zotow „Istorija kartocznoj igry” (1886); „Processy po diełam ob azartnoj igrje w XVII wiekie” (w czasopiśmie «Kijewskaja Starina» 1886).

o tem. Rastawiecki E., zbierając wszystko do „Słownika malarzów”, nie byłby pominął illu-minatorów kart, gdyby był jakikolwiek ślad o-nych napotkał. Od r. 1500 do 1606 wspominane są w aktach dawnych krakowskich papiernie, a obok tego kartownicy. Z rękopisów archeologa i nestora literatów polskich, Ambrożego Grabowskiego, zaczerpnąć można o nich niejeden szczegół. Przytaczamy kilka. W r. 1500 Paulus Czipser, kartenmacher, przyjął prawo miejskie. O tem mówi księga „Liber juris civilis ineptus a. 1473”. W ciągu XVI stulecia często można napotykać wzmianki o kartowni-kach, dostępujących praw miejskich,—zwani bywają „Cartharius, Chartifer”. W r. 1526 wspominany jest „Benediotus Karthownik”. W roku 1558 po raz pierwszy pojawiają się kartownicy, jako osobni kramarze, sprzedający karty na „Smatruzie” (na górnem piętrze), gdzie były rozmaitego rodzaju kramy. W tym-to roku pomnożył się nimi regestr przychodów miasta, a zapis w regestrze brzmi: „Cartarii nr. 9, sol-vunt singulis quartalibus per gros. 3”. Ujazdowski Tomasz znalazł w okładkach 29 dzieł (z których jedno oprawiane było roku 1591 w Krzepicach) tekturę, złożoną z arkuszy kart nie roz-rzynanych jeszcze. Figury podał w rysunku Ł. Gołębiowski w dziele powyżej rzeczonem. Karty te miały po cztery tuzy, króle, wyżniki, niżniki, dwójki, trójki, czwórki i piątki. Tuzy odmalowano na banderach czy proporcach, zwężających się w taśmę z kutasami. Królowie konno, trzej z krótkiemi berłami, w sukni kusej z krzyżami, jedni w trzewikach, drudzy w butach. Wyżniki i niżniki — to rycerze i giermki: jeden o krótkiej szpadzie gra na flecie, drugi, w czapie z pióropuszem, wali w bęben potężny orkie-stralny, inny wspiera się na halabardzie, inny trzyma papugę (tak samo i u Niemców) na dłoni, inni dzierżą miecze proste; wszystkich ubiór cudzoziemski, bufiasty, fałdzisty, spodnie obcisłe, zupełnie jak w rycinach genealogii Szydłowiec-kich, jak ubiór XVI wieku. Istni to cudzoziemcy» gdyby nie wąs sumiasty, wydatne czoło, włos nad czołem z chłopska równo obcięty i twarz pełna — świadczące, iż to oblicza sarmackie. Ujazdowski, a za nim Gołębiowski, u-trzymują, iż karty te robione były około r. 1500. Już po dobroci rysunku twierdzić można, iż robiono je później. Mniemamy, iż obaj o całe niemal sto lat cofnęli dawnosó kart znalezionych. Karty były niezmierną rzadkością naówczas, były rzeczą zbytkową, bo każdą kartę, po odbiciu rysunku, malowano od ręki. Okoliczność więc, iż arkusze kart nie były jeszcze rozcinane, nasuwa wniosek, iż takowe są z r. 1591, t. j. z roku oprawy książek, trudno bowiem przypuścić, aby arkusze kart nierozcinane przechowały się bez użytku przez 90 lat. To się i dzisiaj nie przydarzy, mimo ułatwionej fabry-kacyi. Gra rozpowszechniła się u nas w poło-

<§>

T

y

IM

4

3

Ili

*

Ba

'i

il Âîl

<S;

ffiJL

v.=r=3:

>

o//®

j§

Mf

m

-

«

«

II

35

T

i

m

&

a

H

%

«lis

■

K

SF

k#

«

«

?

m

sut

w

r<w^

sfeà

?»

3

UŁpoog

•^łss

a

3»

m

■gEhr

u

P

4

łi

v

ii

\

»

IŁ-\

j

U

a

L"

4

o

4

1

u

5.

&

j)

1

I

iii

t

i

a

m

t

ir

m

K

• j

I

N

ÏÏ Æ')

fe\

i\i'

\ >n

p

>

,

oA

I Ul

V?

\\

\

kmijmm)

f 7rrm

$

:

A

v

f

i)

I

h

Fig. 176. Karty polskie z w. XVI, z dzieła Łukasza Gołębiowskiego. Znalezione przez Tomasza Ujazdowskiego w tekturze, użytej na oprawę książek, a złożonej z arkuszy kart nierozrzynanych jeszcze.

wie XVI wieku, choć nie wzmogła się tak jak za granicą, gdzie aż procesami zapobiegano szulerce. Satyrycy nasi i kaznodzieje do tej pory potępiają kosterów, pijanice, biesiadników, ale o kartach milczą. Zdaje się, iż życie łowieckie, obozowe i sejmikowe, życie gwarliwej pogadanki, było przeciwnem monotonności próż-niaczej zabaw karcianych. Dopiero w drugiej połowie XVI wieku pisarze wspominają o kartach: Górnicki w „Dworzaninie” (Czech grając pisaną itd.); Kochanowski Jan w „Pieśniach” (lepiej kufla świadomy albo kart pisanych); Mikołaj Rej r. 1588 (bo miała cztery króle ona pani z kosą itd.); Klonowicz w „Worku Judaszowym” itp. W karty grywano najpierw u dworu. Zygmunt I grywał z senatorami we fiu sa; grywano wtedy i w pikietę. W XVII stuleciu rozpostarły śię karty po całym kraju. Kaznodzieje gromili szulerów (G. Lwowczyk „Pałasz duchowny” r. 1619 nawet przypowieści pod tuzami zamieszcza). Potocki Wacław w „Sylore-cie” mówi o założeniu leniałem (waletem ke-rowym), zatem o grze wrewersis. W grę tę grywano prawie codziennie na dworze Jana III, który brał w niej udział. Za Sasów przemagają gry hazardowe. W r. 1665 była w Wilnie papiernia i fabryka kart, papiernikiem był Smia-towski. W r. 1691 karty wileńskie w rachunkach miejskich ceniono tuzin na złp. 1 gr. 15, zaś tuzin wrocławskich na złp. 2 gr. 10. Faraon rozpowszechnia się od r. 1731. Gra à la mort, zwana kurkiem, na Litwie pojawia się z końcem XVIII wieku. O grach: chapanka, kupiec, wspominają Krasicki i Kitowicz. 0-statniego świadectwo ważnem jest: twierdzi on, iż pod Augustem III gra w karty mało gdzie była znana u nas, a kart nie zawsze można było dostać, dopiero od r. 1780 zaczęto w stolicy grywać w karty, a zarazem w szachy i warcaby, mianowicie odkąd zjechał fabrykant kart do Warszawy. Gołębiowski, mówiąc o grach, rozróżnia karty polskie i francuskie, gry polskie i francuskie. Według niego gry polskiemi kartami są: dla zabawy: kupiec, skrzetułka, matus primus (studencka), kasztelan (Opaliński wspomina o niej r. 1650), wózek, bież czyli bicz (za czasów Krasickiego), nosek, rus, drużbart, zegarek, król, rumse, panfil. Gry hazardowne: chapanka czyli chap albo kontra, tryszak czyli traszak albo flus (grywał weń rad Czartoryski, wojew. ruski; o-grywano się powszechnie za Stan. Augusta), maryasz zwykły i szlifowany, pikieta czyli rumel, ćwik. W karty francuskie gry hazardowne: à la mort, wpół do dwunastej (halbe cwelwe, halbik, onze et demi), kwin-decz i trysetka (wengtuń, vingt-un), będące odmianą halbika, makao czyli mączek (rouge ou noire), faraon, stos. Gry towarzyskie: re-versi, whist prosty i szlifowany lub z preferansem, oraz maryasz podwójny

(Kiks), boston, h ombre, Wołoszyn. Gry dla zabawy: kometa, karzełek, loterya, écarté (pantofel, bałamut, śpiący kot), commerse, brylant, szust, pszczółka, kalabrak, im-peryał, poch, szamszura, czekino, szy-mel czyli koń biały, tarot czyli tarok, gra ulubiona na Węgrzech, w Szwajcaryi, Hiszpanii, Włoszech i Niemczech; mylnie ją Gołębiowski policzą między gry do zabawy, jest ona towarzyską, a często hazardowną. Z pomiędzy tych wszystkich gier najwcześniej pojawiła się pikieta i najdłużej dotrwała, bo po dziś-dzień jest upowszechnioną. Ślad jej upowszechnienia w XVII stuleciu pozostał w poemacie satyrycznym „Pikieta niestatecznej fortuny kosztowna gra”, w którym dowcipny wierszopis odmalował stosunki polityczne Polski i klęski owoczesne.— (K. Estreicher w „Enc. S. Org.”).

Karty. Podatek od kart. Rozrastanie się gry w K., rozmaitość gier, współudział wielu robotników przy fabrykacyi (fabrykant papieru karcianego, drzeworytnik, iluminator itp.) spowodowały, iż wkrótce potworzyły się na Zachodzie cechy kartowników. U Francuzów mieli oni nazwę troistą: cartiers, feulletiers i dominotiers, według troistego rodzaju zajęcia. Statuta kartowników zredagował w Rouen r. 1540 sędzia Jan Estoute-ville. Statuta te r. 1550 zatwierdził Henryk III. Zrewidowane i przeobrażone r. 1725 przez Franciszka Houppeville potwierdzone zostały przez Ludwika XV r. 1730. W r. 1580 we Francyi nałożony został na fabrykantów kart podatek rządowy, który zaprowadziły i wszystkie inne państwa (u nas ani cechów kartowników, ani podatku kartowego wcale nie było). Podatek ten we Francyi był tak wysoki, iż kartownicy przemysł swój przenieśli częścią do Anglii. Pomimo to Ludwik XIII r. 1623 chciał jeszcze bardziej go obciążyć; zaprotestowały przeciw temu stany Normandyi, ale bez skutku: król r. 1632 delegował do Rouen, głównego ogniska fabrykacyi kart, swego urzędnika, Trottarta, aby przywiódł do skutku nową taksę. Przyjazd jego do Rouen wywołał zaburzenie, w którem wzięło u-dział 25 000 robotników. Trottart, zbity, wrzucony do rzeki, uratował się dzięki temu, że u-miał pływać, i oddał się pod opiekę halabardników. Tumult ten pociągnął za sobą kary pieniężne, więzienia, a herszt skazany był nawet na śmierć, lecz ułaskawiony przez króla. Podatek od kart we Francyi był w r. 1661 przeznaczony na szpital generalny paryski; lecz wskutek coraz się wzmagających oszukaństw w jego uiszczaniu, szpital, którego skargi na to zostawały bez skutku, zrzekł się nareszcie tej dotacyi. Postanowieniem z d. 1-go stycznia r. 1671 podatek ten zawieszono. W roku wszakże 1701, potrzeby skarbu, wyczerpanego skutkiem wojen, zmusiły rząd do nałożenia go na nowo. Zawieszony powtórnie w r. 1719, powtórnie przywrócony w r. 1745, a w sześć lat

potem przekazany tytułem pierwszej dotacyi i więzienną zamienił na karę pieniężną, której świeżo założonej szkole wojskowej. Zniesiony podlegali tylko grający o wysokie stawki, albo w r. 1790 przez Zgromadzenie konstytucyjne, wznowiony był dekretem z d. 6 pluviala r. VI, który wysokość jego oznaczył po 20 centymów od gry z 40 kart i więcej, po 30 centymów od gry z przeszło 40 kart do 60, i po 40 centymów od gry z przeszło 60 kart. Dekretem z d.

na dług. W r. 1782 zakazano urządzać domy gry, a za udział w grach hazardowych pociągano do odpowiedzialności, dosyć zresztą umiarkowanej. Namiętność do gry, której nie mogły stłumić środki surowe, do jakich się uciekano za czasów Anny Joanówny i Elżbiety Piotrówny, rozwinęła się jeszcze bardziej pod panowaniem Katarzyny II, przez to szczególniej, że w najbliż-szem otoczeniu imperatorowej grywano o ogromne stawki, a faworyt jej, Zorycz, założył w da-rowanem sobie miasteczku, Szkłowie, rodzaj „a-kademii” karcianej, do której się zjeżdżali wszyscy najznakomitsi gracze ówcześni. — Cesarze Aleksander I i Mikołaj I nakazywali władzom rządowym walczyć ze zgubną namiętnością do gier hazardownych. Dziś za prowadzenie gier zakazanych, hazardownych (sztos, bakkara, rams i makao), nie w domach gry, winni tego przestępstwa karani są aresztem, nie dłuższym nad jeden miesiąc, albo grzywnami nie przenoszące-mi stu rubli. Osoba, która, czy-to we własnym domu, czy w jakiem innem miejscu urządzi, lub pozwoli urządzić, rodzaj zakładu dla gier hazardowych, skazana ma być na grzywny, nie wyższe nad 3 000 rubli, a w razie recydywy nadto jeszoze na areszt od trzech tygodni do trzech miesięcy, za trzecim zaś razem na więzienie tu-remne od czterech do ośmiu miesięcy. Szuler-stwo, tj. używanie sztuczek szulerskich w celu ogrania kogoś, czy-to w grze hazardownej, czy w komercyjnej, karane jest jak oszustwo. Długów karto wy ch, zarówno jak pożyczek, zaciągniętych na grę z wiedzą pożyczającego o tym celu, prawo nie uznaje.—Podatek na K. w Rossyi nałożono r. 1765, w charakterze dochodu specyalnego domów podrzutków; wynosił on 10 kopiejek od talii kart zagranicznych, a 5 kopiejek od talii kart rossyjskich. Stemplowanie kart krajowych odbywało się pierwotnie w Petersburgu i w Moskwie w kollegium fabrycznem i w kantorze; wkrótce wszelakoż, z powodu wielkich nadużyć, administracya petersburskiego domu podrzutków sama zajęła się stemplowaniem kart. Nadużycia jednak nie ustawały nawet i po oddaniu fabrykacyi kart w arendę, dla której za panowania Pawła ustanowiono nowe przepisy. W r. 1819 administracya domu podrzutków zaczęła sama wyrabiać K., naprzód w fabryce Aleksandrowskiej pod Petersburgiem, a dla zawiadywania tą sprawą ustanowiono „Ekspedycyę podatku kartowego”. Obecnie wyrabia karty specyalna fabryka, która, zgodnie z ustawą z d. 5 (17) maja r. 1892, należy do wydziału insty-tucyj cesarzowej Maryi i zostaje pod głównym zarządem jednego z opiekunów honorowych. Banderole do kart wyrabiane są w ekspedycyi, wyrabiającej papiery państwowe. Fabryka wydaje K. jedynie na polecenie własnej J. C. Mości kancelaryi, przy której znajduje się osobny

9 lutego r. 1810 podatek ten zredukowano do 25 centymów od gry, bez względu na liczbę kart, wr. 1816 zniżono go do 15 cent., w 1850 znów podniesiono do 35, a w 1873 ustanowiono opłatę 50 cent. od gry z portretami francuskie-mi i 70 cent. od gry z portretami cudzoziem-skiemi. Ustawy francuskie, dotyczące fabrykacyi kart i nałożonego na nią podatku, są bardzo drobiazgowe i skomplikowane; wymienimy tylko główniejsze: fabryki mogą być otwierane tylko za zezwoleniem rządu i to jedynie w miastach departamentalnych, gdzie może być nad niemi ustanowiona kontrola; papier do wyrabiania kart musi być kupowany tylko w składach rządowych: do prowadzenia handlu K-ami nieodbicie potrzebna jest koncessya rządowa; handlarze, równie jak i administracye zakładów publicznych, w których odbywa się gra w K., obowiązani są prowadzić księgi regestrowe swoich zakupów; przywóz kart zagranicznych zakazany. Każda talia kart powinna być w zaklejonej kopercie, noszącej nazwisko fabrykanta, jego adres oraz sygnaturę w kształcie pieczęci, i opatrzonych banderolą rządową; jedna z kart w talii (tuz treflowy), powinna mieć naklejoną markę właściwą, wyraźną, odbitą na papierze, dostarczanym fabrykantom przez zarząd podatkowy. Podatek kartowy przynosi rocznie skarbowi francuskiemu od 2.3 do 2.5 milionów franków. W Niemczech podatek od kart zalicza się do dochodów cesarstwa; fabrykacya kart zostaje pod kontrolą rządową, ale handel jest wolny; wysokość podatku od 30 do 50 fenigów od gry (odpowiednio do liczby kart w talii); dochód roczny (w latach 1890—93) wynosił od 1.1 do 1.2 milionów marek. W Austryi, zależnie od dobroci papieru, płaci się od talii 10 i 5 krajcarów, w Anglii—

3 penny.—W Rossyi K. zjawiły się w w. XVII, a dostały się tam od Kozaków, którzy po swych kurzeniach oddawali się grze dla zabicia czasu. Snadź prędko się rozpowszechniły ze szkodą moralności, skoro w Ustawie z r. 1649 nakazano postępować z graczami jak ze złodziejami, tj. knutować ich i ucinać im palce i ręce. Ukazem z r. 1696 nakazano rewidować wszystkich podejrzanych o chęć grania w K., a u kogo się one znajdą, tego bić knutem. W r.

1717 surowe te przepisy zastąpiono karą pieniężną, z dodatkiem więzienia dla recydywistów i plag dla ludzi nizkiego stanu. Przy końcu panowania Elżbiety Piotrówny (1761) zaczęto już odróżniać zakazane gry, hazardowne, od dozwolonych komercyjnych, a Piotr III karę cielesną

127

Eue. Powii. Iluatr. Zeia. 879. T. XXXIV.

zarząd sprzedaży kart, posiadający magazyny sowny plac lub budynki, gdzie ujeżdżano konie; rządowe w Petersburgu i Moskwie. Do roku wokoło były wygodne miejsca dla licznych za-1868 sprzedaż kart odbywała się za pośrednie- wsze widzów na tego rodzaju uroczyste obchody, twem urzędów dobroczynności publicznej, albo Przybierano strój dawnych rycerzy, dzielono się też specyalnych komissyonerów, od r. 1868 jest na oddzielne hufce i chorągwie, jakoby na od-wolną. W r. 1881, w celu uzyskania większych dzielne i nienawistne sobie narodowości. Głów-dochodów z operacyi kartowej, zmniejszono liczbę gatunków kart a podwyższono cenę. Dziś tedy są w handlu gatunki następujące (gra w dwie talie): A. (pełna talia, z 52 kart), 1) K. głaz eto we (glansowane) : o) dla Najwyższego Dworu, po trzy ruble za pełną talię, 6) dla publiczności—po 2.50 kop.; 2) K. atłasowe —

nym celem K-u było okazanie sztuki jeździeckiej i wprawy we władaniu rozmaitą bronią. Dlatego biegano w gonitwie do głów Turków i murzynów, wystawionych z drzewa lub papieru, które zmiatano lancą, pałaszem, drzewcem, lub kulą pistoletową. Goniono do pierścienia zawieszonego, który, wśród obrotów zręcznych i toczeniem konia, chwytano na lancę. Odbywano gonitwę na fakina (czyli postaci drewnianej człowieka), obracającego się u dołu na kołowrocie za każdem uderzeniem. Goniec powinien go tak silnie trafić i zręcznie, żeby obrócić się nie mógł.— W starożytnej Polsce pierwszy tego rodzaju K. widzimy dopiero za czasów Stanisława Augusta, gdy król ten w Łazienkach pod Warszawą wystawił, w lat 105 okrągło po odsieczy Wiednia, posąg konny dla Jana III Sobieskiego, pogromcy Turków i oswobodziciela Austryi. Dzień 14 września r. 1788 był przeznaczony na tę uroczystość. Król rozkazał na placu łazienkowskim, wpobliżu Białego Domu, zbudować dla widzów obszerny i okazały amfiteatr. Były to ganki nakoło, mające po kilka siedzeń, ze stopniami w górę idącemi, wszystkie nakryto płóciennemi dachami w różnych kolorach. Na samym ich dole przygotowane było drugie miejsce dla widzów, zabezpieczone od placu szrankami. Pomiędzy gankami były cztery bramy i cztery loże dla króla i zaproszonych dostojniejszych osób, obite adamaszkiem, przystrojone w gobeliny; bramy służyły do wjazdu i wyjazdu K-ów, kształtnej architektury, miały malowane pod koronami herby króla panującego, króla Jana Sobieskiego i koronny z litewskim. Na wierzchu powiewały chorągiewki zielone, ponsowe i żółte dla oznaczenia, do której kto loży lub ganku miał wchodzić podług rozdanych w tych kolorach biletów. Wpośrodku amfiteatru ustawiono drzewa z zawieszonemi na nich pierścieniami, tarcze do strzelania i figury murzynów z papieru dla odbierania uderzeń od grotów, cięcia pałaszy i postrzałów pistoletowych. Przy samych zaś szrankach, oddzielających widzów od placu, wisiały w czterech miejscach podobne pierścienie, oraz leżały na ziemi głowy, które biegający naokoło w całym pędzie końskim kopiami i pałaszami zbierać mogli. Takież pierścienie u poczwórnych bram zawieszono, a wszystko było tak urządzone, aby jeźdźcy, naokoło krążąc, z boków przyskakując i przez środek krzyżową sztuką przebiegając, wszelką mieli łatwość i swobodę obrotów. Za zjechaniem się do Łazienek senatorów, ministrów narodowych i zagranicznych, rady nieustającej,

1.75 kop.; 3) K. pierwszego gatunku —

1 rb.; 4) K. drugiego gatunku — 60 kop.;

5) K. passyansowe — 1.20 kop.; 6) K. zabawkowe—20 kop. — B. Mała talia (z 32 kart): 7) pierwszego gatunku 90 kop.;

8) drugiego gatunku 50 kop.; 9) trzeciego gatunku (talia z 26 kart) 30 kop.;

10) K. polskie pierwszego gatunku 1.20 kop. i 11) drugiego gatunku—30 kopiejek.— W r. 1898 wyrobiono 980 000 tuzinów talij. Według ustawy z r. 1876 za karty zakazane uznaje się: K. zagraniczne, K. już używane, K. wyrabiane w fabrykach potajemnych, o-raz z uszkodzonemi banderolami lub kopertami.

Ci, którzy przemycają K. zagraniczne, zarówno jak i ci, co je kupują, prócz konfiskaty kart płacą na rzecz rządu po 15 rb. od każdego tuzina talij; handlujący K-ami używanemi płacą tyleż na rzecz oskarżyciela. K. takie mogą być w klubach i tym podobnych Towarzystwach podawane powtórnie po niższej cenie, ale jedynie w banderolach, które nabywać można w rządowych magazynach kart po 30 kop. za sztukę.

R.

Samowolna fabrykacya kart przez osoby prywatne pociąga za sobą konfiskatę narzędzi i wyrobionych kart, oraz karę pieniężną od 100 do 500 rubli.

Karty geograficzne, ob. Mapa.

Karuk, ob. Klej rybi.

Karun, Kuren, rzeka w Persyi, lewy dopływ Szat el-Arabu, powstałego z połączenia Eufratu i Tygrysu, bierze początek jako Ab-i-Dis na wyżynie Iranu pod Nekawendem, przerzyna się przez góry skrajne, przepływa około Disfulu i uchodzi wpobliżu Basry. Bieg tej rzeki jest bardzo kręty, w dolnej części spławny. Parowce Towarzystwa angielskiego dochodzą do Ah-

wasu.

z. N.

z. w.

Karund, wyraz indyjski, oznaczający to samo, co Dazwa naukowa korund (ob.).

Karuzel, po francusku Carrousel, zabawa publiczna rycerska, która, zastępując miejsce dawnych turniejów, pojawiła się na początku XVIII wieku na wszystkich dworach europejskich. Co do ćwiczeń rycerskich K. przypominał gonitwy starożytne, co do przepychu w wystąpieniu — same turnieje. Do K-u przygotowywano sto- . komissyj, oraz innych magistratur i zaproszo-

nych gości, król z orszakiem swym przybył. Damy były przybrane w białe suknie z pąso-wemi szarfami i z tokami na głowach, ze wstęgami lub piórami tejże barwy; kawalerowie orderowi w sukniach ustawą orderową przepisanych. Kiedy król w loży swojej zasiadł, Konarski, konsyliarz rady, jako pułkownik artyle-ryi koronnej, dał znak i uderzono z dział. Na to hasło przez bramę litewską, przy odgłosie trąb i kotłów, wjechało kilkudziesięciu jeźdźców z lejb-regimentu gwardyi konnej koronnej, pod dowództwem dwóch oficerów: porucznika Broniewskiego i chorążego Frankowskiego. Za nimi pułkownik Königsfels, dozór mający nad paziami królewskimi, jako wyznaczony dyrektor karuzelowy, ukazał się w kolecie białym, w su-perweście pąsowej ze złotemi galonami i haftowanym orłem na piersiach z cyfrą Jana III, w szyszaku szebrnym, ozdobionym dwoma piórami strusiemi, białem i pąsowem. Za nim postępował pierwszy kadryl, składali go czterej paziowie królewscy: Raczyński, Ostrowski, Aksa-mitowski i Linowski, w koletach także białych i superwestach pąsowych, z zielonemi obszlaga-mi, ze złotemi galonami, z herbem koronnym na piersiach ze srebra wyszytym, z cyfrą Jana III. Na głowach kaszkiety srebrne z piórami, w ręku pozłacane kopie. Za paziami jechało czterech kadetów z korpusu Obojga Darodów: Byszewski, dwóch Piotrowskich i Mysłowski; u-brani byli w kolety białe z galonami złotemi i obszlagami pąsowemi, kaszkiety na głowach złote z piórami białemi, a w ręku kopie. Następował trzeci kadryl, także z czterech paziów królewskich złożony, składali go: Lipiński, de Tylli, Płotnicki i Psarski; ubrani byli tak samo, z tą tylko różnicą, że mieli na piersiach herb litewski z Pogonią. Czwarty kadryl złożony był z podkoniuszych królewskich, z majora Gordona i kapitanów: Karłowskiego, Kaweckiego i Wysockiego. Mieli oni na sobie superwesty białe, a kolety zielone, złotem galonowane, na piersiach i plecach słońca ze złotego haftu z cyfrą Jana III, kaszkiety czarno szmelcowane, z orłami odlewanemi i ozdobami złotemi, przystrojone w białe i czarne pióra strusie, szarfy białe atłasowe z frendzlami złotemi. Po nich wjechali oficerowie od lejb-regimentu gwardyi koronnej: Hofmann i Manget kapitanowie, a Suchodolski i Mysłowski porucznicy. Ubiór ich: kolety galowe regimentowe pąsowe z galonami srebrnemi, na piersiach i plecach słońca srebrem haftowane, na głowach kapelusze, w ręku kopie. W siódmym i ostatnim kadrylu wystąpili: Mokronowski, Byszewski pułkownik, Kirków podpułkownik, adjutanoi króla; ubrani byli w kolety białe, superwesty pąsowe ze złotemi galonami i słońcami złotemi na plecach i piersiach, z cyfrą króla Jana III, szarfy atłasowe białe ze złotemi frendzlami, kaszkiety srebrne ze złotemi orłami lanemi i ozdobami, powiewały na nich czarne

pióra; zamykał te wszystkie kadryle orszak kilkudziesięciu gwardzistów z lejb-regimentu z trębaczami, pod dowództwem porucznika Pągow-skiego i chorążego Kempińskiego. Cała kalwa-kata, objechawszy wokoło szranki, przed lożą królewską oddała powinne uszanowanie uchyleniem oręży przed monarchą. Wtedy stanął pułkownik Königsfels wpośrodku amfiteatru, a jeźdźcy na miejscach sobie naznaczonych. Z każdego kadryla jeden stał u swojej bramy, czekając hasła uderzenia w trąby, do rozpoczęcia rycerskiego K-u. Za danym znakiem biegali naprzód paziowie po czterech do zbierania pierścieni, ugadzali kopiami w figury murzynów, strzelali w nie z pistoletów, śoinali im pałaszami głowy. W ostatku, w największym pędzie koni, szablami podnosili rozrzucone głowy i z tą zdobyczą do bram swoich wracali. Zręczne te gonitwy potrzykroó, na żądanie króla, powtarzali. Liczni widzowie, zgórą w 30 000 zebrani, nie żałowali hucznych oklasków, tak ich ujęła zręczność paziów, gładkie siedzenie na koniach, dobre niemi toczenie i postawy rycerskie. Następnie wystąpiły wszystkie kadryle u bramy litewskiej; stąd biegali do czterech pierścieni, zawieszonych naprzeciw bramy koronnej; biegali napowrót i tu zawieszone znowu pierścienie zdejmowali kopiami. Zabrzmiały wreszcie trąby i kotły, uderzyły na siebie w równej sile wszystkie kadryle konne, strzelając i siekąc się w pałasze, dali obraz prawdziwej bitwy, następując jeden na drugiego. Poczem połączyły się razem i w porządnym szyku, przy odgłosie trąb i kotłów, objechały wokoło plac cały, a przed lożą królewską złożywszy podziękowanie monarsze uchyleniem broni, do bramy litewskiej powrócili. Trwał ten K. około dwóch godzin. Podobny odbył się w r. 1863 w Wiedniu, przez arystokracyę austryacką przedstawiony. — We Włoszech bywały K-le komiczne, w których rzucano dzirytami, lub zbijano lancą cztery figury, przedstawiające cztery żywioły świata. Jeśli dobrze utrafiono w powietrze, maszynerya się rozpadała i mnóstwo z niej wylatywało ptaków; jeśli w ogień, ukazywał się z trzaskiem snop ognisty rakietniezy, jeżeli w figurę wody—wypływała z ust jej fontanna, lub rzucał się wodotrysk; przy trafieniu figury ziemi — wylatywał z niej lis lub zając. Bywały i K-e damskie, zwykle z sań lub faeto-nów złożone, któremi kawalerowie powozili; damy wówczas bawiły się rzucaniem lanc i lekkich dzirytów do ustawionych figur, lub w przebiegu usiłowały chwytać zawieszone ponad drogą pierścienie. — Obecnie pospolicie nazywamy K-em konie drewniane, umocowane na poprzecznych drągach, które, stosownie do woli, prędzej lub wolniej obracają się wkoło. Grający siadają na nie i krótkiemi rapierami starają się w przebiegu pochwycić na nie zawieszone kółka. Partya wygrana przypada temu, kto najwięcej zręcznością swoją pochwyci kółek. —

Kośmińskiego (str. 211).

(K. Wł. Woycicki w „ Encyklopedyi 8. Orgelbranda”).

Karwacki Aleksander (* r. 1825 w Krakowie — f d. 25 października r. 1871 w Warszawie), lekarz. Wykształcenie zawodowe o-trzymał w uniwersytecie Jagiellońskim, a po u-kończeniu go wstąpił do służby wojskowo-lekar-skiej, austryackiej; wystąpiwszy z niej, zajmował się wykonawstwem lekarskiem kolejno w Kielcach, w Solcu i w Warszawie, gdzie życia dokonał.—Oprócz kilku prac drobniejszych, druko-wanyoh w „Tygodniku lekarskim”, K. wydał o-sobno: „Torebki albo kapsułki galaretowe (cap-sulae gelatinosae), oraz torebki otwierające się (ienvelopes médicamenteuses). Sposób robienia i u-żywania tychże” (Kielce 1859; w 8-e, str. 14 i 2 tabl.) i „O durzę czyli tyfusie zaraźliwym” (Warszawa 1863; w 8-e, str. 48); nadto, będąc miłośnikiem wielkim, a zarazem znawcą ogrodnictwa, napisał jeszcze: „O chodowaniu (tak!) i pielęgnowaniu kwiatów i roślin pokojowych” (Warszawa 1886; w 12-e, str. IX, 76 i VI; wyd. 2-e, przejrzane i powiększone przez N. O.—tamże 1874, w 12-e, str. 243) i „Ogrodnictwo warzywne drzew owocowych i krzewów jagodowych, oraz użyteczność tychże” (Warszawa 1871; w 8-ę, str. 220). — Por. „Słown. lek. pois.” 8.

Dr j. p.

Karwat, to co Kroata, stąd u nas karwat-ka, sukmana krótka, z rękawami, bez poły, tak nazwana, że Kroaci zwykle nosili i noszą taką odzież, i karwacki ubiór dla mężczyzn. — „Enc. S. Org.”.

Karwat, herbu Murdelio. Jerzy K., z Kroa-cyi pierwszy do Polski przyszedł. M i k 1 u s z M., pod buławą hetmańską Zborowskiego, jakkolwiek służył w chorągwi husarskiej, w roku 1582 pod Pieszkowem, pieszo idąc do szturmu, świetnie się odznaczył.— „Enc. S. Org.”.

Karwat Seweryn, inaczej W ojaczek, wierszopis, kaznodzieja króla Jana Kazimierza, ze zgromadzenia jezuitów (* w roku 1605). Na dworze tego monarchy acz wiele znaczył, najmniej się mieszał w sprawy publiczne, lecz o-bowiązkom swego stanu całkiem oddany, poświęcał się także gorliwie i naukom. Umarł w Krakowie 1658 r. Znane są w druku następne jego dzieła: 1) „Siradia trabiata dum 111. D. Stanislaus Koniecpolski, supremus exercitu-um Dux, Cracoviensem Castellanatum adiret” (Kraków 1633, in fol.). Przedrukowany w «He-roica Poesi» (Lublin 1706). Samuel Twardowski (ob.) przetłómaczył ten wiersz na polskie p. t. „Sieradz się świeci” i umieścił w «Miscellanea selecta» (1651, w 4-ce); 2) „Laehri-mae vectigales magnis manibus Magni Sigismun-di III Poloniae et Sueciae Regis, inter Paren-talia sacra persolutae” (Kraków 1633, w 4-ce); 3) „Elogia 12 Caesarum Elogia” (tamże 1633, folio); 4) „Wiara w obrocie przeciwnego szczęścia nigdy niezachwiana, dostojeństwo majestatu

Jana Kazimierza, polskiego i szwedzkiego króla” (t-że 1656, 4-o); 5) „Unbewegte Treue bey vieler-hand Glücks-Verwandlugen Ihrer Königl. Majestät Johan. Casim. nach Dero Majestät glücklichen Einzüge daselbst (Danzig) in einer Predigt gerüh-met” (Gdańsk 1657, in 4-to). Toż samo dzieło wyszło w języku łacińskim p. t. „Immola Ge-danensuum fides erga Joannem Casimirum et Rempublicam Polon.” (Gdańsk 1657, w 4-ce); 6) „Budowniczy Topor JO. Jerzego Ossolińskiego, kanclerza koronnego, pogrzebiony” (1650, 4-o). Oprócz tych ks. K. był autorem wielu innych kazań pogrzebowych.—„Enc. S. Org.”.

Karwatowa z Bardzkich Anna (* stycznia r. 1854), autorka dramatyczna, powieściopisarka i poetka, ur. w Małem Turzu, w Prusach Zachodnich, z ojca Nikodema Bardzkiego, obywatela ziem., i Anny z Łyskowskich, siostry znanego pisarza i posła do parlamentu. W r. 1863 utraciła ojca, mieszkała z matką i braćmi w Chełmie, gdzie się też kształciła z początku, później zaś na pensyi Urszulanek w Poznaniu. W roku 1871, gdy matka, wyszedłszy powtórnie za mąż, kupiła wieś Kobasewo pod Gdańskiem, Anna, widząc zaniedbanie ludu, założyła tam ochronkę i sama w niej dzieci uczyła przeszło trzy lata. Do pióra zachęcał ją Agaton Giller, redaktor wówczas „Ruchu literackiego” we Lwowie; tu też ukazały się pierwsze jej poezye. W roku 1875 wyszła za d-ra obojga praw, Józefa Karwata, dziedzica Wichulca. Śmierć dwojga dzieci i przykre stosunki materyalne wytrąciły jej pióro z ręki na lat kilka. Otrząsnąwszy się z bólu, wykształciwszy sama córkę, chłopców przysposobiwszy do gimnazyum, zabrała się pownow-nie do pisania i do dziś-dnia wytrwale na owej ciężkiej placówce w Prusach Zachodnich pracuje. Drukowała dotychczas osobno następne u-twory: „Mieczysław I”, dramat wierszem w 5-u aktach (1878); „Pieniądz czy osoba”, komedya w 3 aktach (1885); „Kachna”, sztuka ludowa z piosenkami (1886); „Na naszej glebie”, sztuka ludowa, uwieńczona na konkursie toruńskim pierwszą nagrodą; „Na służbie”, sztuka ludowa w 5-u aktach; „Kwiaty i Kolce”, obraz sceniczny w 5-u aktach; „Pod błogosławieństwem matki”, dramat w 5 aktach. Jej sztuki ludowe cieszą się dużem powodzeniem i często bywają grywane zarówno w Prusach Zachodnich jak w W. Ks. Poznańskiem. Ostatnią jej drukowaną pracą jest duża powieść na tle ostrego za targu między Polakami a Niemcami p. t. „Dwa żywioły” (1902). Pod prasą znajduje się powieść „O chatę”, oraz tomik poezyj „Z mojej teki”. W rękopiśmie ma dwie komedye, dramat wierszem („Wawrzyna”), powieść („Bratnie dusze”) i obszerny poemat ze stosunków wielkopolskich z ostatnich dziesięcioleci: „ Józef Ska-liński”. Nie o piękne artystyczne wykończenie chodzi autorce, lecz o pokrzepiające oddziaływanie na masy, bo nie samą zabawę ma na

widoku, ale odczuwa grozę położenia, wśród którego żyć obecnemu pokoleniu pod panowaniem pruskiem się dostało. Nie z punktu też estetycznego tę wytrwałą pracę na kresach oceniać należy.

Karwen, ob. Limonen.

Karwendel, góry, część Alp Wapiennych, mianowicie Północno-Tyrolskicli, najpółnocniej-szy z czterech grzbietów grupy K., rozpoczyna się na wschodzie od Scharnitzu szczytem Brunnenstein (1915 m.) i ciągnie się przez szczyty: K. (2 370 m.), Wörner (2 460 m.), Vogelkar (2 520 m.) i wschodni K. (2 546 m.) do Johau-nensthalu. Tutaj łańcuch traci swój charakter samodzielny, gdyż przerzynają go liczne poprzeczne doliny, wychodzące z leżącego na południu łańcucha Birkar; pojedyńcze części, na jakie rozpada się tutaj łańcuch, mianowicie: Falken (2411 m.), Gamsjoch (2 447 m.), Sonnenjoch (2454 m.) itd., mają połączenie z łańcuchem Birkkar.

Karwiccy herbu Łabędź, przydomku Dunin, Karwie w województwie

D.

zginęło 235 ludzi.

M-cho.

przyłącza dwa atomy bromu.

P. Chm.

Z. N.

dawny ród polski Sandomierskiem. Za protoplastę domu tego heraldycy uważają Krystyna Łabędzica, który w r. 1340 nabył Karwice. Z potomków rzeczonego Krystyna dobrze zasłużyli się ojczyźnie, zarówno radą jak orężem: Jan, oboźny koronny, około r. 1560; Stanisław, brat Jana, po jego śmierci również oboźny koronny i starosta laty-czowski (r. 1569), wielki stronnik unii z Litwą; Krystyn, dzielny wojownik w ekspedycyach inflanckiej i moskiewskiej, jeden z najbliższych i najzaufańszych przyjaciół hetmana Karola Chodkiewicza, z którym przez lat dwadzieścia trudy obozowe i wojenne dzielił; Stanisław, kasztelan zawichojski (r. 1713); Jan, członek poselstwa, wyprawionego przez Augusta III do Turcyi, prawa ręka w. posła, Mniszcha, człowiek wielkiej wiedzy i erudycyi, niepospolity polityk i znawca stosunków oryentalnych; wreszcie Józef, regent koronny, kasztelan wołyński (r. 1787).

Karwicki Stanisław Dunin hr., publicysta polski z epoki Augusta II, pierwszy z reformatorów politycznych; do niedawna nieznany i dotąd o jego życiu bardzo mało wiemy. Ur. około połowy XVII wieku, żył w drugiej połowie XVII i w początkach XVIII; pochodził z ziemi Sandomierskiej, gdzie był naprzód cześni-kiem, a potem podkomorzym sandomierskim; czcił wysoce Jana III, a w czasach saskich był stronnikiem Leszczyńskiego. Napisał dzieło o reformie Rzeczypospolitej w 1709 r. Praca ta, która uprzedziła jeszcze „Głos wolny” Leszczyńskiego, chwalona przez St. Konarskiego, przez długi czas zostawała w rękopisie. Dopiero St. Krzyżanowski wydał ją p. t. „Stanislai Dunin Karwicki de ordinanda republica” (Kraków 1871). Obszerniejszą o niej wiadomość podał przedtem jeszcze Bartoszewicz w „Przeglądzie Polskim”,

w rozprawie p. t. „Systemat Karwickiego reformy Rzeczypospolitej” (Kraków 1868, zeszyt stycz. i 1869 zesz. marcowy i kwietniowy). Autor dąży w swym projekcie do ustalenia i wzmocnienia systemu republikańskiego. Aby usunąć zgubną dla państwa przerwę w rządach, marzy przedewszystkiem o t. zw. sejmie gotowym, czyli trwałym; liberum veto oddaje pod kontrolę wybranych ad hoc sędziów; króla chce o-toczyć złożoną z senatorów radą nieustającą; czas bezkrólewia skraca do ośmiu tygodni; cudzoziemcom prawa do tronu odmawia (po dwu Polakach, ma, według projektu, następować trzeci Litwin).— „Enc. S. Org.”.

Karwicki Józef Dunin hr., obywatel wołyński, mieszkający w dobrach swoich Mizoczu, skąd pisywał do dzienników warszawskich kor-respondeneye w sprawach ziemiańskich, a w tygodnikach umieszczał zajmujące obrazki i wspomnienia z przeszłości, które później ukazywały się i w wydaniach książkowych. Są to: „Szkice obyczajowe i historyczne” (Warszawa 1882); „Wędrówka od źródeł do uścia Horynia” (Kraków 1891); „Ze starego autoramentu”, typy i o-brazki wołyńskie (Warszawa 1898, serya II, 1899).    R-

Karwill, wieś na Szląsku austryackim, w obwodzie Freistadt, na kolei żelaznej Koszycko-Bo-gumińskiej (Kaschau-Oderberg) i linii Petrowitz-K. (11 kim.) kolei żelaznej Północnej cesarza Ferdynanda, liczy jako gmina 14 328 m-ców, głównie Polaków (r. 1900), posiada zamek, kopalnię węgla, w której dnia 14 czerwca r. 1894

Z. N.

Karwol—C₁₀H₁₄O, ciało wchodzące w skład olejku kminkowego (Carum carwi) obok limone-nu, od którego przez destylacyę cząstkową daje się oddzielić. Ażeby go otrzymać w stanie zupełnie czystym dodaje się do części olejku kminkowego, wrącej powyżej 190° siarku amonu; wówczas wykrystalizowywa w długich igłach związek o składzie (C₇₀Hl4O)₂H₃S; związek ten spirytusowym roztworem potażu rozkłada się, wydzielając K. w stanie czystym. K. jest to płyn o zapachu kminku, wrący w 224°.5; płaszczyznę polaryzacyi skręca na prawo. Przy destylacyi nad potasem przechodzi w izomeryczny karwakrol.

Karwomenten (CinH₁₈) otrzymuje Się z kar-womentolu (C₁₀H₁₈OH) przez odszczepienie cząsteczki wody za pomocą kwasu bromowodoro-wego i destylacyi otrzymanego z bromku z chinoliną. Węglowodór ten wre przy 175°—176°C; jest wogóle jeszcze mało zbadany; podług Bayera

L. Szp.

Karwomentol (Czterohydrokarweol—C₁₀Hl9OH) otrzymuje się przez działanie sodu na spirytusowy rozczyn karwenonu. Chemicznie czysty K. wre przy 220°, ciężar wł. 0.90 przy 230°C.; nD=:1.46 276. Pod wpływem silnego oziębienia

L. Szp.

z franc, (tamże 1778).

eterem i stałym kwasem węglowym K. zastyga w szklistą masę. Dobrze rozpuszcza się w wodzie. Przy ogrzewaniu K-u z dwusiarczanem potasowym powstaje karwomenten; kwas chromowy utlenia go w czterohydrokarwan.

KarwÓW, wieś w Królestwie Polskiem, dawniej w województwie Sandomierskiem, obecnie w gubernii Radomskiej, powiecie Opatowskim, o pół mili za Opatowem, przy drodze ku Sandomierzowi, między jarami dwóch wzgórzy pod lasem położona; prócz pięknego położenia, niczem się ona obecnie nie odznacza. Jest atoli miejscem rodzinnem naszego kronikarza, błogosławionego Wincentego K a d ł u b k a (ob.), który tu pierwsze lata młodości swej przepędził. Znakomity ten mąż, wstąpiwszy, po złożeniu wysokich godności duchownych, do zakonu cystersów w opactwie Jędrzejowskiem, darował mu K. swą rodzinną wioskę. Dziś żaden znak, żadna pamiątka nie przywodzi na pamięć zwiedzającemu tę miejscowość błogosławionego męża; pokazują tylko niewielki wypływ zimnej wody (którego stok łączy się z płynącą tuż rzeczką Łukawką albo Opatówką), zwany Źródłem Kadłubka. Woda tego źródełka, nasycona kwasem węglauyra i mająca w rozpuszczeniu wapień, wydobywszy się na powierzchnię, osadza go, tworząc tak nazwany tuf wapienny, podobny do karlsbadzkiego; zjawisko to jest może jedynem w granicach kraju naszego i dlatego godne uwagi naturalistów polskich. — „Enc S. Org.”.

Karwowski Joachim (* 1736—t po 1812 r.), pijar; ujrzał światło dzienne w Bęczkowie pod Szczuczynem, w województwie Mazowieckiem. Po odbyciu nowicyatu, śluby zakonne złożył w Podolińcu 1754. Ukończywszy studya naukowe, sam po różnych konwiktach pijarskich wykładał kolejno łacinę, historyę, poetykę, retorykę, wymowę, teologię i prawo kanoniczne. Przez jakiś czas także z powodzeniem sprawował urząd kaznodziei w Warszawie. Następuie od r. 1774 przez lat zgórą 20 był rektorem domu pijarów w Szczuczynie, od r. 1795 (wczasach nader trudnych dla zakonu) przełożonym prowincyi zakonnej, znowu raktorem w Szczuczynie. Ostatnie lata przepędził częścią u krewnych, częścią zaś wśród zakonnej braci w Szczuczynie. Ogłosił drukiem: „Opisanie naturalne, historyczne i polityczne różnych krajów świata, przez C. Dorville”, przekład z francuskiego (Warszawa 1774); „Rada dla literatów sedenta-ryuszów i tych wszystkich, którzy przywiązane-mi do urzędu swego pracami, rozum i zdrowie swoje wyniszczają, przez Tyssota”, przekład z franc, (tamże 17 74); „Rewolucya szwedzka, sprawą Gustawa III, dzisiejszego króla szwedzkiego, w r. 1772 utworzona, z przydatkiem formy nowego rządu i pism ściągających się do tej odmiany, przez ks. Michellesa”, przekład

Ks Wł. Kr.

Karwowski Konstanty, dr med., rodem z Suwałk, lekarz warszawski, spółczesny. Po ukończeniu gimnazyum w Lublinie, wstąpił w r. 1852 do wydziału lekarskiego w Moskwie; złożywszy egzamin w r. 1857, dla kształcenia się dalszego wyjechał za granicę i spędził tam na nauce dwa lata, głównie w Paryżu, Heidelbergu i Wiedniu. Bawiąc w Wiedniu, pracował w klinice profesora Oppolzera (ob.), oraz w zakładzie chemiczno-patologicznym prof. Hellera, nadto zapoznał się wtedy z nowym wówczas sposobem badania krtani, jak i z leczeniem jej chorób, i pierwszy później rozpowszechnił laryngologię w Warszawie. Powróciwszy do kraju w r. 1859, o-siadł stale w Warszawie i zajął się wykonawstwem lekarskiem. W r. 1860, z upoważnienia b. Komissyi rządowej spraw wewnętrznych i duchownych, założył w szpitalu Dzieciątka Jezus pracownię chemiczno-patologiczną, którą po latach kilku istnienia pożytecznego zamknięto, ponieważ szpital nie chciał łożyć na jej utrzymanie, pomimo że wciąż z niej korzystał. Po otwarciu kliniki chirurgicznej b. Akademii medyko-chirurgicznej, warszawskiej, K. objął obowiązki pomocnika dyrektora jej, profesora A. Lebruna (ob.), i pełnił je dwa lata, będąc równocześnie ordynatorem nadetatowym szpitala Dzieciątka Jezus W r. 1866 mianowano go ordynatorem etatowym w 1890 ordynatorem starszym, nakoniec w r. 1896 pomocnikiem lekarza naczelnego szpitala wymienionego; od r. 1901, pełnił obowiązki lekarza naczelnego, uczestniczył we wszystkich pracach związek mających z urządzeniem zabudowań szpitala nowo wzniesionego na folwarku Świętokrzyskim, oraz z przeprowadzeniem chorych z dawnego, zamkniętego, na siedzibę nową. Pomimo zasług niewątpliwych, w czasie tym położonych, lekarzem naczelnym szpitala nowego mianowano nie jego, lecz prof. Maksimów a, K. zaś wrócił do obowiązków swych dawnych pomocnika, obejmując zarazem zarząd główny domem wychowawczym przy szpitalu Dzieciątka Jezus, przekształconym z zakładu podrzutków dawniejszego; stanowiska te zajmuje dotąd (r. 1903).—Drukiem ogłosił kilka prac drobniejszych w „Tygodniku lekarskim” i w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.”, oraz „Rys zasad chirurgii wojennej” (Warszawa 1863; w 16-e, str. 153). Zajmując się wciąż chorobami krtani i nosa, należał do redakcyi wydawnictwa londyńskiego „The journal of Laryngology, Otology, and Rhinology” i ogłaszał w nim od r. 1880 do 1890 sprawozdania z prac lekarskich, polskich, do zakresu tego należących. K. jest od lat wielu członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego warszawskiego, oraz od r. 1896 członkiem honorowym nowojorskiej „American Laryn-gological, Rhinological and Otological Socie ty”.—Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.” (str. 211), gdzie podany jest wykaz prac K-ego.    Dr J- p*

Studien” (Marburg 1892).

Karya, po grecku Kapia, po łacinie Caria, kraina Azyi Mniejszej na samym południowo-zachodnim krańcu jej położona, którą ku północy od Lidyi dzieliły góry Messogis i Mykaie, ku północnemu wschodowi od Frygii (Kabalii) góry Salbakos i Kadmos, ku południowemu wschodowi od Licyi zaś góry D ai dal a i rzeka G lau ko s, a południowe i zachodnie wybrzeża oblewa morze Egejskie. Góry wybrzeżne sięgają daleko w morze ku zachodowi czterema znacznemi półwyspami, zowiącemi się: Grion, Pedasis, wpobliżu Halikarnassu, i Cherso-nez Knidyjski i Rodyjski. Pomiędzy niemi leżą, od północy ku południu licząc, głębokie zatoki: Jassyjska albo Bargilijska, Keramijska i Dorycka. Na północ od Grion znajduje się zatoka Meandryjska, której południowo-wschodni kąt zwie się od góry Latmos zatoką Latmijską. Tutaj uchodzi do morza największa rzeka całej krainy, Meander, po grecku MaÉavôpoç, po łacinie Maeander (dzisiaj Meinder albo Bojuk Meinder = wielki M.), którego znaczniejsze dopływy są z prawej strony: LethaiosiGaison, a z lewej: Harpasos i Marsy as; wpobliżu miasta Kaunos płynie rzeka K a Ibis, a opodal licyjskiej granicy Akson. Żyznością odznacza się właściwie tylko szeroka dolina Meandru, a prócz tego jeszcze równiny wybrzeżne w okolicy miast My-lasa i Kaunos: największa część kraju, z klimatem ostrym, jest górzysta, często zalesiona, z rozległemi pastwiskami, nadaj ącemi się szczególnie do chowu owiec. Karyjezycy, po grecku Kapsę, po łacinie Câres, należący prawdopodobnie do indo-europejskiego, a nie do semickiego szczepu, pokrewni Lidyjczykom i Mizyj-czykom, zastali przy wtargnięciu swem do krainy, której według siebie nazwę nadali, jako autochtonów plemię Lelegów, szczególnie po wybrzeżach osiadłe, prócz tego ku północy Li-dyjczyków, ku północnemu wschodowi Frygij-czyków, a ku południu Pizydyjczyków. Był to lud bitny i dobrze uzbrojony, wszakże dziki, rozbójniczy, przebiegły i zdradziecki, dlatego też Grecy w Wiekach Starożytnych zaliczali go według przysłowia swego obok Kreteńczyków i Kap-padocyjczyków do tpla Kanna Kàxtoia (= trzy ludy, których miana od głoski K. się zaczynają, są to ostatnie łajdaki), a wyrażenia Kaptxoî, Kap(p.opoi oznaczały powszechnie podłych, nikczemnych, wzgardzonych ogólnie ludzi. Wnętrze krainy stanowiły niezależne gminy wiejskie; sta-remi siedzibami książęcemi były miasta My łasa, a wpobliżu jej La bran da, z sławną świątynią Zeusa, zwanego Strati os. Mieszkańcy wybrzeża morskiego trudnili się żeglarstwem i korsarstwem, a często także na żołdzie w obcych wojskach walczyli. Już około r. 1500 przed Ohr. zajęli oni nadto wszystkie przyległe wyspy aż po Chios i Kretę, wszakże około r. 1200 odstąpić je musieli potędze fenickiej, a mniej-wię-

cej od r. 1000 wyparci stąd zostali zupełnie przez Greków, którzy od tego czasu także najlepsze porty na zachodniem wybrzeżu K-ryi samej pod swą władzę zagarnęli, i to Jończycy na północy, na południu zaś Doryjczycy. Jońskie-mi osadami były miasta: Mi 1 et, Myus, Prie-ne, Jassos. Doryjczycy, według których za rzymskiego panowania całe wybrzeże zwało się Doris, założyli potężną ligę, tak zw. Heksa-polis, z sześciu miast złożoną, były zaś niemi: Halikarnassos i Knidos na stałym lądzie, Ialysos, Kameiros i Lindos na wyspie Rhodos i Kos na wyspie, to samo noszącej miano. Prócz tego jeszcze następujące miasta K-ryi zasługują na osobną wzmiankę: Magnezy a, Tralleis, Alabanda, Nysa, Antyochia, w dolinie Meandru; I dr i as, zwana później S trato nikei a, ua wschód od My lasy, wpobliżu jej leżała Lag in a, z wielką świątynią Hekaty, z której do dzisiaj znaczne ruiny się dochowały; dalej Karyanda i Myndos, w sąsiedztwie Halikarnassu, a wreszcie Kaunos i Kalynda, w południowo-wschodniej części krainy. — Rych-łemi już czasy utraciła K. polityczną samodzielność. Podbił ją naprzód Krezus, król li-dyjski, a potem Cyrus, władzca perskiego państwa; w późniejszych czasach przystąpiła ona do ateńskiej ligi morskiej, lecz jeszcze przed jej rozwiązaniem poddać się znowu perskiemu berłu musiała, wprawdzie tylko pozornie, ponieważ w istocie rządzili nią właśni dynaści pod nazwą perskich satrapów. Stolicą owych dynastów, z których Maussollos (ob.) jest najsłynniejszym, było miasto Hallikarnassos. Po śmierci Aleksandra Wielkiego wcieloną została K. wreszcie do państwa Seleucydów, a po zwycięstwie, odniesiouem w r. 189 przed Chr. nad Antyo-chem, królem syryjskim, obdarzyli nią z wdzięczności Rzymianie Rodyjczyków, wiernych swych sprzymierzeńców. Podczas trzeciej wojny macedońskiej (171—168 przed Chr.) cofnął wprawdzie znowu seuat rzymski dar ów wspaniałomyślny, nadając miastom karyjskim autonomię, jednakże pewna ich część, jak np. Kaunos, zawisłą była od Rodyjczyków aż po czasy cesarstwa Rzymskiego. Od r. 129 przed Chr. tworzyła K. część rzymskiej prowincyi, zwanej Asia; przy podziale państwa Rzymskiego wcielono ją do zachodnio-rzymskiej monarchii; dzisiaj tworzy owa kraina część azyatycko-turec-kiego wilajetu Aidin.—Por.: Herodot I, 144; 171 i nast.; V, 118 i nast.; Thucyd. I, 8; Strab. XIV, 637; 651 i nast.; — Newton „A history of discoveries at Halicarnassus, Cnidus and Bran-chidae” (2 tomy, Londyn 1872); Benndorf i Niemann „Reisen in Lykien und Karien” (tom I; Wiedań 1884; tom II wyd. Petersen i Luschan, Wiedeń 1889); Meyer „Die Karier, eine ethnographisch-linguistische Untersuchung” (Getynga 1885, dyssert. dokt.); Judeich „Kleinasiatische

S. Drz.

Karyatyda, herb polski z nadania. Na tar- tylko zabawką artysty, fantazyą żartobliwą, czy, w polu błękitnem, na podstawie srebrnej— igraszką łagodną. Druga zaś może się stać najo-postać kobieca w stroju greckim, przytrzymują- krutniejszym przycinkiem osobistym, gryzącemi ca kapitel nad głową. Nad hełmem, w koronie, drwinami, satyrą mściwą, środkiem straszliwej trzy pióra strusie, białe. Labry błękitne, podbi- kary i potępienia, czy zwraca się przeciwko date srebrem. Nadany po ogłoszeniu prawa o szła- nej osobie, czy całej klasie, przeciw instytucyi

SJi-

'Of'

■o.

:.v

Fig. 177. Karyatyda (herb).

chectwie w r. 1836 przez Mikołaja I. rossyjskiego i króla polskiego, wraz z dziedzicz-nem szlachectwem, Wacławowi Ritschlowi.—„Arch. b. Herol. Kr. Polsk.” N°2; „Zapiski ś. p. heraldyka Chrząńskiego”, w posiadaniu rodziny. D-

Karyatydy, ob. Kan ef or y.

Karybowie, ob. Karaibowie.

Karybskie morze, ob. Karaibskie morze.

Karyinit, minerał zbity, brunatny, o drzazgo-watym odłamie z dwoma kierunkami łupliwości, tworzącemi kąt 130°, optycznie jednoskośny, twardość 3, ciężar właściwy 4.25. Jest on arse-nianem ołowiu, manganu, wapnia i magnu. Łatwo rozpuszczalny w kwasie azotowym. Występuje w Łangbau, w Szwecyi, w ścisłem zespoleniu z kalcytem, hausmanitem i bercelitem. z- w

Karykatura (z włoskiego caricare = przeciążać, przesadzać, obwiniać; franc, charger). Dzieło sztuk plastycznych (rysunek, malowidło, rzeźba), przedstawiające osobę lub rzecz w sposób śmieszny i przesadzony. K., jeżeli ma być dobra, powinna odtwarzać rysy rzeczywiste modela, przesadzone i zaakcentowane w sposób komiczny, lecz jednocześnie i tak, żeby je widz z łatwością mógł poznać. Artysta, chcący charakteryzować jakiś typ, moralny czy społeczny, np. głupca, skąpca, gracza, musi pojąć właściwie całą istotę tego rodzaju ludzi, a następnie przez udatną przesadę, lub silne zaakcentowanie znamion zewnętrznych, przedstawić wyraźnie ich duchową flzyognomię. K. artystyczna może być dwojakiego rodzaju. Jedna uwypukla przesadnie naszą brzydotę i ułomności fizyczne. Druga, przedstawiając człowieka w sposób śmieszny, zwraca się głównie przeciwko jego namiętnościom, jego wadom i zepsuciu. Pierwsza jest

społecznej, czy też tej lub owej formie rządu. K. jest nietylko satyrą w plastyce: wkracza ona również w zakres farsy i komedyi. Jak farsa lub krotochwila używa form trywialnych, obrazów dziwacznych, wyrazu uciesznego; jak satyra zmaga złych i niszczy bezlitośnie; jak komedya chce zabawić widza kosztem tych, których wyprowadza na scenę: śmiejąc się poprawia—casti-gat ridendo. Jest więc dokuczliwa, w formie swojej często wstrętna, ale cel miewa dobry. Słusznie też Jules Janin mówi o niej: pomimo wszystko jest to dziewczyna taka dobra, że niepodobna jest gniewać się na nią. W dziejach ludzkości K. odgrywała, od czasów najdawniejszych, rolę niepoślednią, często nader doniosłą, biczując wady i występki, bądź też dając upust fantazyi artystycznej w chwilach dobrego humoru. Kwitła zarówno w Assyryi, jak w Grecyi cesarza i Egipcie. Co prawda, szczupła puścizna, jaką nam pozostawiła bujna ongi sztuka starożytna, nie pozwala urobić sobie dokładnego pojęcia o charakterze i roli K-y. Nadto krytyka współczesna nam w różny sposób zapatruje się na pozostałe szczątki rzeźb, rysunków i malowideł o charakterze satyrycznym. Niektórzy zaliczają pewne pomniki raczej do rzędu utworów humorystycznych, niż do dziedziny K-y. Inni znowu w sposób przesadny objawy najdrobniejsze i szczątki problematyczne zaliczają kategorycznie do karykatur. Zachowując wszelką możliwą w tym razie oględność, możemy twierdzić stanowczo, że już Grecy starożytni ten rodzaj sztuki posunęli daleko, tak, że nie przebaczali w niej na-.wet własnym bóstwom i bohaterom, nieraz u-plastyczniając K-ę w życiu. U pisarzów o tern mamy wzmianki. Atenajos, opisując uroczystości karnawałowe, mówi: „Pośród tych wszystkich pochodów uciesznych widziałem oswojonego niedźwiedzia, którego niesiono na krześle w u-braniu kobiecem. Małpa, przybrana w haftowany czepiec, w sukni frygijskiej o barwie szafranu, trzymała puhar złoty, wyobrażając sobą^ Ganimedesa. Wreszcie był tam osiół, któremu na grzbiecie przyklejono pęk piór i za którym szedł starzec zupełnie niedołężny. Byli to: Pegaz i Béllerofont i obaj tworzyli nadzwyczaj śmieszną parę”. Arystoteles wspomina o karykaturzyście Pauzonie, który wyobrażał ludzi „bardziej niedoskonałymi”, niż oni są w rzeczywistości, nie radzi też dawać do rąk młodzieży dzieł tego artysty. Znany był także w starożytności karykaturzysta Pereikos. Plinius znowu opowiada, że Ktezyloch, uczeń Apellesa, zyskał sławę wielką, namalowawszy obraz, który przedstawiał Zeusa, rodzącego Bachusa: Zeus

leży w mitrze na głowie i krzyczy w niebogłosy jak kobieta; koło niego uwijają się boginie, pełniące obowiązki akuszerek. Inny malarz, Klezide8 z Aten, obrażony na królowę Stratoni-ce, która przy pozowaniu stroiła sobie żarty, namalował K-ę, przedstawiającą królowę w objęciach rybaka, który uchodził za jej kochanka. Obraz ten przybił na bramie Efezu i sam umknął. Stratonice nie ścigała artysty, gdyż K. była dobra. Z pomników sztuki greckiej, które przechowały się do naszych czasów, na szczególną uwagę zasługują wazy, znajdujące się w Rzymie (zbiór Bassegio) i w Berlinie. Na jednej z nich narysowane jest rozciągnięte ciało Patroklesa; na drugiej zaś strouie tej samej wazy — może dla kontrastu - przedstawiony jest pijak, którego niosą za głowę i za nogi. Jedną z najważniejszych karykatur greckich jest ta, która wyobraża parodyę przybycia Apollina do Delf (zbiór Williama Hope). Bóg helleński zjawia się tu w postaci kuglarza na estradzie teatru jarmarcznego; przychodzi do niego Chiron—centaur, otoczony figurami bardzo dziwaeznemi i zasięga rady. Na jednej znów amforze spotykamy wizerunek Achillesa, którego Ajaks na plecach u-nosi z pola bitwy; z przeciwnej zaś strony widać pijanego na śmierć Sylena, niesionego przez dwóch satyrów. Należy wszakże zauważyć, że na wymienionych rysunkach artysta nie miał bynajmniej zamiaru zeszpecenia tradycyjnych rysów Achillesa czy Patroklesa. Obok sceny e-picznej umieścił scenę komiczną dla urozmaicenia całości przez porównanie; gdyby sceny te nie stały obok siebie, niepodobnaby było domyślić się w rysach Sylena lub pijaka rysów A-chillesa lub Patroklesa. Cecha ta jest bardzo charakterystyczna i zgodna z pojęciem, jakie sobie wyrobiliśmy o Grekach starożytnych: Grek tak namiętnie i szczerze był rozmiłowany w pięknie, że nawet w K-rze miał skrupuły, azali można oszpecać formy ciała ludzkiego. Pod względem rozmachu i śmiałości w K-rze Egipt, ile się zdaje, nie ustępował Grecyi. Na dowód służą rysunki na papirusach, wyobrażające ludzi pod postacią zwierząt i gdzie zarówno religia, jak i władza królewska, ośmieszane są w sposób szyderczy. Na urywku jednego z papirusów, przechowujących się w Turynie, spotykamy rysunek, który przedstawia koncert, wykonywany przez osła, grającego na arfie, lwa — na lirze, małpę, dmuchającą w podwójną lirę, i krokodyla, który posługuje się instrumentem w rodzaju lutni, czy gitary. Na tym samym papirusie walka kotów i ptaków jest, wedle zdania pewnych badaczów, parodyą walk armii egipskiej, wizerunek zaś zwierzęcia rogatego, uzbrojonego w maczugę i prowadzącego za szyję na jednym i tym samym sznurze zająca i lwa, ma być aluzyą do sposobu, w jaki faraonowie traktowali swych wrogów zwyciężonych. Na innym znowu urywku papirusowym (muzeum brytańskie)

Eue. powsz. Uustr. Zesz. 912, I. XXXIV.

widzimy następujący rysunek: kot z kwiatem w łapie wskazuje szczurowi podarki ofiarne, złożone u jego nóg. Szczur, siedząc poważnie na krześle, wącha olbrzymi kwiat lotosu. Z tyłu drugi szczur stoi z wachlarzem w łapie. Wizerunek jest K-ą ofiar pogrzebowych, które często są przedstawiane na płaskorzeźbach egipskich. Wszystko to świadczy o rozpowszechnieniu karykatur w starożytnym Egipcie, zwłaszcza za późniejszych dynastyj: artysta poddawał szyderstwu i krytyce zwyczaje, religijne obrzędy i formę rządu, K. bowiem egipska, ile z jej śladów wnosić można, nie przebaczała i faraonom. U Rzymian K. była bardzo lubiona. Świadczy o tern Cicero („De orat.” lib. 11), mówiąc o „o-brazach bardzo zabawnych, dlatego, że zazwyczaj polegają one na porównaniu jakiejś ułomności, jakiejś wady cielesnej do innego przedmiotu, jeszcze brzydszego”. Należy jednak pamiętać, że Rzymianie niewątpliwie przejęli byli od Greków ową delikatność w traktowaniu ka-rykaturalnem ciała ludzkiego i nie doprowadzali w tym kierunku swej K-y do nadmiernej przesady. „Rzymianie—mówi Prosper Mérimée („ Note d’un voyage dans le Midi de France”)—zawsze idealizowali swoje modele i, nawet przedstawiając potwory fantastyczne, nie oddalali się całkowicie od piękna. Za czasów rzymskich rysowano K-y nawet na pomnikach i na dziełach sztuki stosowanej. Pełno było karykatur na wazach, na ścianach domów itd. Wykopaliska Herkulanum i Pompei dostarczają również niejednego dowodu. Parodyowano dzieła sztuki, słynne poematy, jak np. Iliadę i Eneidę. W Gragnano w r. 1760 odkryto fresk, który wyobraża ucieczkę Eneasza: Eneasz na plecach niesie Starego ojca, Anchizesa, za rękę zaś prowadzi syna swego, Askaniasza, przytem wszyscy trzej przedstawieni są w postaci psów. Ciekawy również jest rysunek na puharze (muzeum Gregoriano w Rzymie): wyobraża on filozofa o podstawie Pigmej-czyka, z koźlą brodą, w płaszczu charakterystycznym dla jego zawodu. Filozof ma przemowę do lisa. W muzeum awiniońskiem spotykamy rysunek karła uwieńczonego laurem, oraz drugi wizerunek—handlarza pasztecików: oba są portretami karykaturalnemi Karakalli. W Rouen znajduje się statuetka z bronzu o głowie szczura, która posiada wybitne cechy K-y. Wszystkie wzmiankowane pomniki sztuki rzymskiej, z wyjątkiem portretów Karakalli, potwierdzają wymownie, że artysta owoczesny czuł odrazę do oszpecania swego modela. Nie chce on bynajmniej deformować tradycyjnych typów Eneasza, Anchizesa czy Askaniasza. Aby zażartować z nich, przystraja ich za psa, lecz dopiero całość kompozycyi pozwala poznać w tern ilustracyę do Eneidy. Ten charakter ogólny sztuki starożytnej słabnie w rysunkach, które znaleziono w wielkiej ilości w Pompei i Herkulanum, i które noszą obecnie nazwę graffiti.

128

Spotykane najczęściej na murach, żłobione o-strzem noża, świadczą, jak powszechne było w Rzymie zamiłowanie do satyry. Niektóre z tych rysunków są K-ą w całem znaczeniu wyrazu, jak np. postać grubiańska z długim nosem, wyobrażająca tryumfatora rzymskiego. Tu także zaliczyć należy ów słynny graffito, znaleziony przez Garucciego w ogrodzie przy Monte Palatino, a wyobrażający Boga chrześciańskiego z oślą głową. Sam napis, oraz liczne świadectwa pisarzów (Minucius, Tertulian) nie pozwalają wątpić, że mamy do czynienia z K-ą Chrystusa. Ten sposób przedstawiania go był w Rzymie bardzo popularny. W Pompei na murach szynków i oberży pełno jest wizerunków, zarówno jak w świątyniach i domach prywatnych. Zazwyczaj malowane są one na białem tle, obramowane czerwono z obliczami pożółkłemi. Postacie udrapowane są w czerwone materye, przybrane w żółte kapelusze. Stają one przed nami, jak ilustracye starej legendy, której treść i pochodzenie jest nam nieznane. Zwracając się do świadectw pisarzów, przypominamy, że Pliniusz cytuje Antifilusa karykaturzystę, który stał się sławnym, narysowawszy osobistość komiczną, uazwaną przez siebie „Gryllus”. Nazwa ta następnie stała się imieniem pospolitem każdej kompozycyi dziwacznej i śmiesznej. Znane nam są też z czasów rzymskich statuetki, wyobrażające senatora z oślą głową, szyld, przedstawiający Galla z wysuniętym językiem itp. Są to oczywiście K-y. Z karykaturzystów rzymskich najsłynniejszymi byli: Calades i Ludius. Cala-des zajmował się malowaniem t. z w. comica ta-bella\ były to obrazy, które w zupełności odpowiadają nowoczesnym afiszom. Comica tabella wywieszana była na bramie teatru, przedstawiała scenę komiczną z tej sztuki, którą miano grać, i służyła do przyciągania publiczności. Ludius żył za czasów Augusta i malował ozdoby na drzwiach. Za dowód zamiłowania Rzymian w K-rze może służyć znaczna ilość fresków o treści komicznej. Rozwój chrześciaństwa nie kładzie tamy rozwojowi K-y i Wieki Średnie dostarczają w tej dziedzinie sporo raateryału. Smak i zamiłowanie do form dziwacznych są jedną z cech znamiennych ducha Średniowiecza i spotykamy je nawet w najwyższych przejawach sztuki owoczesnej. Lecz K-rze brak jest jeszcze środków wykonania. Nadto Kościół jest czujnym stróżem. Tylko w jego cieniu, w dziełach, które on sam tworzy, lub na które zezwala, K. prześlizguje się ostrożnie, bojaźliwie, wy-, krzywiając pociesznie swe postaci w przedsionkach, na witrażach kościelnych lub na miniaturach chorałów. Z początku nieśmiała, z biegiem czasu nabiera widocznie sprężystości, gdyż już w V wieku kościoły pełne są ornamentów, nie mających z duchem chrześciańskim wiele wspólnego. Wtedy też tu i owdzie z łona Kościoła odzywały się głosy, protestujące przeciwko wprowadzaniu do świątyń scen świeckich, które przeszkadzają wiernym skupiać się w modlitwie. W VI wieku i później rzeźba ornamentów kościelnych staje się dziwaczniejszą i zagadkową. Spotykamy w niej ciała ludzkie z głowami zwie-rzęcemi, drakony, fauny, smoki, zwierzęta, grające na różnych instrumentach, i inne twory kapryśnej wyobraźni. Św. Bernard (1091—1153), pierwszy opat z Clairvaux, surowo potępia podobne ornamenty karykaturalne. Jednocześnie z posągami, wzuiesiouemi dla kultu pobożności, w kościołach cbrześciańskich znalazły miejsce rzeźby scen, wyobrażających przesadnie występki i namiętności ludzkie. Rysunki podobne zjawiły się i na miniaturach rękopisów: autorzy ich, zakonnicy, przygotowując modlitewniki dla władzców, umieszczali w nich razem sceny pobożne z ziemskiemi, grzesznemi. Taki charakter spotykamy czasami w Wiekach Średnich w ozdobach rękopisów nawet najascetyczniejszych, o treści, najbardziej zgodnej z duchem chrze-ściaństwa. W jednej z biblij z XIV wieku np. spotykamy miniaturę, wyobrażającą orgię w klasztorze, w której uczestniczą mężczyźni i kobiety. Istotnie w klasztorach w święta Bożego Nar. i Wielkiej Nocy odbywały się tańce zakonników z zakonnicami, lecz zwyczaj ten należy traktować raczej jako pozostałość z pogaństwa, ślady dawnych Saturnalij. Sobór Clovisa, bulle papieskie w różnych czasach zabraniały podobnych przeżytków. Lecz oba kulty, dawny i nowy, tak często ulegały pomieszaniu, że te przeżytki z biegiem czasn powoli dopiero można było wykorzenić. Rysunku osła, w kościele odprawiającego Ofiarę, przez długi czas nie uważano za nic uwłaczającego powadze świątyni (w kościele św. Piotra w Vaulnay z XII w.); osieł grał nieraz na lirze lub arfie (na Kapitolu w portalu fasady w Melle z XII w ); oprócz osła i lis zajmuje wybitne miejsce w średniowiecznej orna-mentacyi kościelnej. Podobne zjawiska trudno jest objaśniać świętokradztwem, którego duchowieństwo w żadnym razie by nie dopuściło. W r. 1298 na kapitelu jednej z kolumn katedry stras-burskiej była umieszczona parodya służby Bożej, gdzie występowały: niedźwiedź, wilk, zając, osły, pies, małpa i lis (zniszczona dopiero w drugiej połowie XVI w.). Około XI stulecia zjawia się W kościele K. dyabła. Początkowo wyobrażano go w postaci potwornego człowieka, często z o-gonem i ze skrzydłami, o wyrazie złym i przebiegłym. Przy ważeniu dusz, t. j. występków i cnót, przy którem asystuje i anioł-stróź, dya-beł usiłuje podstępnie przeważyć szalę na swoją stronę. Na innych znów obrazach z radością łuszczy papieży, królów i dworzan. W miarę zbliżania się ku epoce Odrodzenia przekształca się on w figurę dziwaczną, napoły lisa, nawpół małpę. Na jednym dywanie przedstawiony jest dyabeł, rozkładający swój papirus, gdzie wypisana jest paplanina dwóch kobiet, które podczas

nabożeństwa za plecami św. Marcina mełły językami. Kobietę, jako kusicielkę i pomocnicę dyabła, malowano i rzeźbiono w scenach kuszenia. Czasami kobieta, opanowawszy dyabła, od-rzyna mu koźle ucho, czasami nawet przekrawa go na dwie połowy. Za czasów Filipa Pięknego jeden z poetów napisał romans satyryczny, gdzie jako bohater główny, występuje koń; satyra miała na celu popieranie władzy królewskiej w walce z papiestwem. Otóż miniatury, znajdujące się w tern dziele, są pierwszemi K-ami politycznemi. Wogóle jednak K. polityczna w Wiekach Średnich nie istnieje; nie wkracza ona w stosunek władzy do poddanych, lecz zwraca się głównie przeciw występkom duchowieństwa, przeciw pijaństwu, lichwie, a nawet niesnaskom domowym. Stąd też wynika jej obecność w Kościele, jako w miejscu zgromadzeń publicznych; wchodzi ona tam bynajmniej nie w celu obrazy religii, lecz po to, aby, uzmysławiając złe, naprawiać i ku dobremu prowadzić. Istnieje przypuszczenie, że K. w Wiekach Średnich była również jeduym ze środków w walce duchowieństwa świeckiego z zakonnem. Największe bogactwo i rozmaitość K-y kościelnej przedstawia Francya, ale K-y są tam najmuiej przyzwoite. W danym jednak razie trzeba pamiętać, że artysta średniowieczny odrębne od naszych miał pojęcia o przyzwoitości i wstydliwo-ści. Ornament K-y zazwyczaj umieszczano na ławkach dla księży, t. zw. „stallach”. Były to tanie wyroby rzeźbiarzy hollenderskich XV w. Takich stall mnóstwo jest w Anglii; w większości wypadków przedstawiają zwierzęta, naśladujące czynności ludzi. Nader dziwaczne K-y można widzieć w wielu katedrach francuskich, jak up. w Rouen, w Chartres, w Amiens. Spe-cyalny rodzaj K-y tworzą rysunki na motyw tańca śmierci — motyw nader popularny w Wiekach Średnich. Znane są rysunki na ten temat artystów z czasu rozwijania się renesansu na gruncie Hollandyi i Niemiec. Szczególnie słynie Taniec śmierci Hansa Holbeina młodszego, składający się z 53 rysunków, gdzie artysta odtworzył z gryzącą ironią bezsilną rozpacz wobec śmierci, jaka przenika każdego człowieka, poczynając od papieża, kończąc zaś na nędznym żebraku. Holbein powtórzył ten motyw w or-namentacyi alfabetu, rytowanego na drzewie. Ten sam artysta stworzył słynne K-y do „Laus stultitiae” Erazma Rotterdamskiego. Poprzednio jeszcze (1494) spotykamy K-y w dziele Brandta ze Strasburga p. t. „Narrenschiff”, lecz ustępują one bardzo holbeinowskim. Wogóle przy końcu Średniowiecza i na początku czasów Nowszych spotykamy sporo karykatur oryginalnych. Dziwne K-y symboliczne znajdują się w dziele Rabelaisa „Les songes drôlatiques de Pantagruel” (wyd. w r. 1565); ciekawe też są K-y w rękopisie z XVI w. p. n. „Le livre des amis”, gdzie przedstawiono, jak mężczyźni wpadają w sieci,

zastawione przez kobiety. Reformacya podchwyciła wnet K-ę i zużytkowała ją w walce z katolicyzmem. W dziele Lutra „Abbildung der Bapstum” widzimy papieża, wyobrażonego w postaci Antychrysta. Mnóstwo rysunków satyrycznych zawiera dzieło p. n. „Antitezis figurata Christi et Antichristi”. Ostatni rysunek przedstawia Chrystusa wstępującego do nieba, papieża zaś dyabli porywają do piekła. I Luter, i Me-lanchton bardzo często posiłkowali się K-ą. Znana była np. K., przedstawiająca papieża z o-ślemi uszami, na tronie; dokoła latają czarci, z których jeden trzyma palącą się ty arę. W r. 1523 wydane były dwie ryciny z długiemi objaśnieniami przez Lutra i Melanchtona. Treść ich: figura kobieca z oślą głową i ciałem pokrytem rybią łuską; zamiast jednej ręki noga słonia, druga noga ludzka; jedna noga z pazurami, druga z kopytem; zamiast ogona szyja ptasia z głową kogucią. Strona przeciwna nie pozostawała dłużną. Gdy Luter się ożenił, sypnęły się K-y, odznaczające się pomysłami nie mniej bujnemi, niż ze strony Lutra i jego zwolenników. Przeciw papiestwu i katolicyzmowi rytowali K-y na drzewie i na miedzi: Łukasz Cranach, Tobiasz Stimmer i Mikołaj Manuel Deutsch. Z drugiej strony nie jeden artysta bezimienny próbował swojego talentu, ośmieszając odszczepieńców. W Tuluzie np. na bocznej stronie stalli, wyrzeźbiono świnię, która ma kazanie. Podpisano: Kalwin. Olbrzymią siłę i rozmach nadaje K-rze epoka Odrodzenia we Włoszech. Przekształca się ona, odświeża i pod ręką świetnych malarzy nabiera cech artystycznych. Nieraz występuje ona jako K. osobista, zwracając się przeciwko rywalom danego artysty, lub też ludziom niechętnym mu. Nikt nie wymyka się z pod jej bicza: uderza ona i w małych i w wielkich tego świata, zabijając śmiesznością. Podlega jej i papież, i doża, królowie, książęta i dostojnicy państwowi, mnisi i księża; nawet inkwizytorzy bezsilni są wobec ołówka, który śmiało kreśli wady i występki. Z karykatur znani są nawet: Leonardo da Vinci i Annibale Caraoci. Caracci, jako karykaturzysta, zyskał sławę olbrzymią i stworzył całą szkołę karykaturzystów boloń-skich. Jest on autorem nietylko poszczególnych rysunków karykatury, lecz i całych kompozycyj. W świetnej barwnej i ruchliwej epoce Odrodzenia, K. wogóle była bardzo rozpowszechniona. Należy jednak zaznaczyć, że podobnie jak w Gre-cyi i w Rzymie wystrzegała się ona przesady, przechodzącej granice estetyczne. Między artystami, prócz wymienionych, jako karykaturzyści, słynęli: Florentczyk, Baccio del Bianco, oraz Wenecyanin, Pietro del Lotti. Z Włoch K. nowoczesna rozeszła się po innych krajach Europy, budząc talenty mniej lub więcej oryginalne, o ile nie spotykała na swojej drodze hamulca w samym ustroju państwowym. Takie właśnie pęta nałożono jej we Francyi, gdzie jeszczę

w wieku XVI śmiać się wolno było tylko za pozwoleniem króla. Nic też dziwnego, że naród ten, którego usposobieniu K. najbardziej odpowiadała, nie mógł wypowiedzieć się w niej swobodnie. Rządy absolutne tłumiły wszelki przejaw ulotnego, pełnego werwy i humoru l’esprit gaulois. Wewnętrzny ustrój państwa i zjawiska z nim związane, wymykały się z pod sądu opinii publicznej, wypowiadanej bądź piórem, bądź ołówkiem. Tłumiony wewnątrz, duch narodu tern wolniej wypowiadał się nazewnątrz. Nie mogąc krytykować swojego najbliższego otoczenia, K. francuska zwraca się przeciw wszystkiemu, co jej nastręcza motywy poza krajem. Dlatego w ciągu całego XVII w. przedmiotem jej we Francyi jest cudzoziemiec i jego życie, społeczne i polityczne. Poza tem K., o ile dotyka samej Francyi, stara się zjawiska uogólniać i nadawać im piętno typowe. W owej epoce zaczyna urabiać się w ten sposób K. obyczajowa, której przedstawicielem jest słynny Callot. Jednocześnie Francya wszystkie motywy, nadające się do K-y wewnętrznej, ustępuje Hollan-dyi. Istotnie pod koniec XVII w. w Hollandyi bjło kilku bardzo wybitnych rytowników-karyka-turzystów, z których najznakomitszym jest Van Hooge. Hooge, podburzany przez Wilhelma tirańskiego, zażartego przeciwnika Ludwika XIV, puszczał w obieg jeden sztych po drugim, o-śmieszając króla francuskiego. Śladem Hooge’a poszli i inni rytownicy, zarzucając Fraucyę mnóstwem karykatur. Lecz najczęściej używali do wypowiedzenia się środków zbyt grubych, trywialnych. W r. 1677 małżeństwo Wilhelma z córką księcia Yorku, następnie rewolucya r. 1687 zwróciły uwagę karykaturzystów hollen-derskich na sprawy Anglii i na opiekę, jakiej udzielił Ludwik XIV Jakóbowi II. Zwiększyło to napaści karykaturzystów na króla Francyi, którego ośmieszano na wszelki sposób. K. hol-lenderska, oczywiście, przenika i do Francyi, lecz tam pobudka zostaje bez szerszego echa, gdyż Bastylia tam stoi i nie każdy się śmieje, kto chce. Tylko ostatnie lata XVII w. zaznaczają się polemiką między jezuitami a janse-ni8tami. Z obu stron K. zawiera zbyt wiele żółci. W Anglii K. znalazła o wiele silniejszy oddźwięk. Niebawem (r. 1720) przyszły krachy finansowe, które wzburzyły opinię publiczną i dały obfity pokarm K-rze. Była ona rozwinięta, kiedy za Jerzego II rozpoczęły się gwałtowne walki partyj politycznych. Wtedy werwa satyryczna wybuchła w Anglii z siłą olbrzymią i rzuciła w społeczeństwo tysiącami rycin i zjadliwych sztychów. Cechą znamienną tych karykatur jest brutalność i okrucieństwo względem o-sób, które są ich przedmiotem. W autorach zbyt wielką rolę odgrywa tendencya i dlatego nader często nie zachowują miary w chłoście satyrycznej. W takim charakterze K. angielska przetrwała do połowy XIX wieku. Bądź-co-bądź

jednak drugą połowę XVIII i pierwszą ćwierć XIX wieku należy uważać za epokę rozkwitu politycznej K-y w Anglii. Przyświecają jej liczne imiona, jak: Hogarth, Bunburg, Sayer, Girley, Seymour, Rowlandson. Z tych jedynie Hogarth umiał ustrzedz się od przesady niepotrzebnej i traktował rzecz z całą powagą, jakiej wymaga sztuka. W drugiej połowie XIX w. artyści angielscy zaczynają coraz bardziej miarkować nieumiarkowaną przedtem zjadliwość ołówka. Bardzo ważną rolę w tern przekształceniu się K-y odgrywało pismo „Punch”, założoner. 1841, które zgrupowało dokoła siebie najwybitniejszych rysowników. W K-rze, zarówno osobistej jak ogólnej, coraz wyraźniej przebija się dążność do pozbycia się krańcowej ostrości. Dzięki tej dążności obecnie K. stoi bardzo wysoko, dostarczając rysunków o istotnej trwałej wartości artystycznej. Z rysowników K-y doby ostatniej w Anglii zasłynęli: Jerzy Cruikshank, Ryszard Doyle, John Tenniel, Karol Keene, John Leech, Sambourne, Du Maurier, miss Bewers i in. Najsłynniejszy był Leech, następcą jego jest Du Maurier. Wielką też sławą cieszy się Walter Crane, artysta z grupy prerafaelitów.—We Fran-cyi na K-rze wciąż leżał tłumik państwowy. Jedynie tylko w zakresie obyczajowym rozwój jej idzie naprzód: Gabriel de Saint-Aubin wyśmiewa życie miejskie, Cochin zwraca się przeciw zamiłowaniu do rokoka. Dziwaczne uczesanie kobiet, wynalazek balonu, mania starożytnic-twa—oto są motywy K-y przedrewolucyjnej. K. wciąż jest rozrywką arystokratyczną, nie sztuką samodzielną. Dopiero Rewolucya zdejmuje z niej pęta i używa za środek propagandy. Wtedy K. napada na wszystkich bez wyjątku. Przyciąga oczy kolorytem jaskrawym, ale rysunek jest niezgrabny i rozczochrany, równie gwałtowny, jak napis, który mu towarzyszy. Konsulat i pierwsze cesarstwo poskramiają rozkiełznane namiętności polityczne. Rząd zwraca werwę karykaturzystów ku modzie i Anglikom (Karol Vernet, Debucourt, Duplessis - Bertaux). Dalsze dzieje K-y we Francyi są jakby ognisko płonące żarem, które co pewien czas ulega stłumieniu, aby następnie wybuchnąć z jeszcze większą, niż przedtem, siłą. Po r. 1815 nastaje znowu swoboda. Śmiano się swobodnie i za Ludwika XIV. Ale przy Karolu X satyrę trzeba było ukrywać zręcznie pod alegoryą, dopiero około roku 1829 atmosfera polityczna staje się pomyślniejszą dla K-y. Lecz Ludwik Filip zawodzi pokładane w nim nadzieje: w r. 1830 powstaje „La caricature” i odrazu zwraca się przeciw królowi. Następnie r. 1832 zjawia się „ Chary vary ”, pismo, które w historyi K-y francuskiej ma takie samo znaczenie, jak „Punch” w angielskiej. Dokoła niego grupują się najzdolniejsi artyści, jak: Ga-varni, Grandville, Daumier i inni. „Cbaryvary” uprawia również K-ę społeczną, zwraca się często przeciw modzie, ośmiesza duchowieństwo

i życie prowincyonalne. Należy nadmienić, że wzmiankowany Daumier za czasów drugiej rze-czypospolitej stworzył prawdziwe epopee K-y politycznej. W r. 1848 od rewolucyi Lutowej K. osobista, dotychczas skrępowana surowem prawem, odzyskuje swobodę. Rozpoczyna się orgia. Nikt nie wymyka się z pod chłosty. Powstaje „Journal pour rire”, gdzie, obok Daumiera, występują karykaturzyści Bertell i Karol Vernier. W tym też czasie zyskuje sławę Cham, zwauy „Paul de Cock’iem” ołówka, który przez lat 30 jest mistrzem K-y francuskiej. W roku 1856 „Journal pour rire” przekształca się w „Journal amusant”. Z karykaturzystów, oprócz wymienionych, zasłynęli: Charlet, Henryk Monier, Gili, Grévin. Od połowy XIX w. w K-rze francuskiej widać olbrzymi rozwój. Cechuje ją prze-dewszystkiem dowcip lekki, subtelny, wysoce kulturalny, który nawet wtedy, gdy chłoszcze ostro, nie wkracza w nieumiarkowaną zjadliwość. Poza tern K. francuska słynie ze swej pieprz-ności. Wogóle jednak nie przekracza granic smaku estetycznego. Najwybitniejszym karykaturzystą współczesnym jest Caran d’Ache. — We Francyi fantazya jest lekką, a śmiech uskrzydlony. Artysta nie ma potrzeby działać na nerwy z całą pobudliwością. Najsubtelniejsza aluzya jest zaraz zrozumiana. — Niemcy zaś są krajem namiętności ciężkich, głuchych i zaciętych. K. niemiecka, nie wypowiada się półsłówkiem. W Niemczech nie śmieją się łatwo i nie śmieją się, jak we Francyi, ze wszystkiego. Niemcy chętnie tylko drwią z tego, czego nienawidzą. I dlatego K. niemiecka kwitła tylko w epokach zamętu i walk, gdy pobudzone były najsilniejsze namiętności religijne lub polityczne. Zjawia się ona, jak widzieliśmy, wraz z Reformacyą, ale skoro umysły się uspokoiły, K. upada. W czasie Rewolucyi francuskiej budzi się znowu, gdy z Francyi wypędził ją strach przed gilotyną i przedewszystkiem czerpie materyał z wypadków Rewolucyi (Hess, Dunek i in.). Tak samo podczas Pierwszego Cesarstwa K. na Francyę tylko w Niemczech się rozwija. Kiedy nadeszła epopea napoleońska, bohater jej staje się ulubionym przedmiotem K-y niemieckiej (Schadow, Gejssler, Woltz, Hoffmann — autor „Opowieści”). Po roku 1813 K. upada. Zwraca się wtedy do ilustracyj średniowiecznych legend komicznych (Ramberg), albo do wesołego życia studenckiego (Hosenclewer). Dopiero ruch 1848 r. powołuje ją do nowego życia. W r. 1845 Kasper Braun zakłada w Monachium „Fliegende Blätter” i wnet w innych miastach mnożą się pisma satyryczne jedno |j)o drugiem. W Monachium r. 1847 powstaje „Punsch” i w roku 1848 „Leuchtkugel” w Sztutgardzie „Eulenspiegel”, w Berlinie i Lipsku—„Berliner” i „Leipziger Charyvary”. Wreszcie zjawia się słynny berliński „Kladeradatsch”. Rewolucya stłumiona. Po niej następuje zakaz krytykowania zwycięscy. Ale jednocześnie poza granicami Niemiec, zachodzą ważne zdarzenia i na K-rze polega zadanie zwrócić na nie uwagę ogółu. We Francyi panuje Napoleon III, Niemcy przypominają sobie Jenę i w ciągu 20 lat K. niemiecka bez przerwy chłoszcze Napoleona, przygotowując niejako swą ojczyznę do odwetu. Jest to zajadła walka, którą głównie prowadzą „Punsch” i „Kladeradatsch”. Wszędzie zjawia się typ tradycyjny z zakrzywionym nosem, z podkręconemi wąsami, w małym kapeluszu, to prowadzący osła, to krający ciastko niemieckie, to znów grający ze wszystkimi w piłkę, to wreszcie tańczący kankana z Włochami, z Polską, z Węgrami. Na chwilę wojna austryac-ko-pru8ka zwróciła K-ę niemiecką w inną stronę. „Punsch” chłoszcze ambicyę i żarłoczność Prus, lecz rychło przestaje się tern zajmować i ustępuje miejsca „Kladeradatschowi” i nowym organom (frankfurcka „Lantern”, „Industrielle Humorist”, „Berliner Wespen”), które prowadzą wojnę przeciw Francyi nawet po pogromie roku 1871. W tej samej epoce K. obyczajowa stała w Niemczech o wiele niżej od politycznej. Jedynie Scholtz i Reinhardt zasługują na uwagę. Słynny wówczas Löffler jest bladą kopią Gavar-niego. Po r. 1871 „Fliegende Blätter” stają się środowiskiem szczerego humoru niemieckiego. Usunąwszy na bok K-ę polityczną, zajmują się głównie zjawiskami życia mieszczańskiego, sfer wojskowych i studenckich, życiem ro-dzinnem i teatralnem. W tym kierunku odznaczyli się: Meggendorfer, Oberländer, Ludwik Bernstein, Reinicke. Specyalnością niemiecką stał się odrębny rodzaj opowieści, dramatu lub koraedyi w K-rze. Stworzony przez Töpffera spopularyzowany został przez Buscha. — Aktualność znowu jest specyalnością K-y wiedeńskiej. Długo cenzura austryacka ucinała jej skrzydła. Dopiero około r. 1859 większa swoboda pozwoliła jej się rozwinąć. K. wiedeńska w smaku zbliża się do francuskiej. „Figaro” i „Kikeryki” uprawiają K-ę polityczną. Inne, jak „Humoristische Blätter” za główny przedmiot wzięły typ kobiety Wiedenki i motyw ten dosyć udatnie obrabiają. Lecz prawdziwego, oryginalnego humoru niemieckiego tylko w Monachium należy szukać.— Samodzielny rozwój K-y w Rossyi zaczyna się dopiero w pierwszej ćwierci XIX w. Wtedy występują dwaj rysownicy: Terebieniew i Iwanow, którzy podczas wojny r. 1812 K-ą budzą uczucie patryotyczne wśród ogółu. Następnie w r. 1840 Dal wydaje album „Pochożdienije Wiol d’Amura”, złożone z 50 litograf, karykatur. Pierwsi jednak uzdolnieni karykaturzyści ros-syjscy występują w piśmie humorystycznem «Jerłasz»(1846): Niewachowicz i Stiepanow. Motywy czerpią z życia petersburskiego. W dobie obecnej cztery są popularne ozasopisma humorystyczne: «Strjekoza», «Oskołki», «Szut» i «Bu-dilnik>. Z rysowników wybitny Bogdanów. — Poza Europą znana jest K. w Japonii, gdzie za-

K. B.

Od 1

K. B.

słynął między innymi Hokusai. W Japonii istnieją liczne albumy karykatur, gdzie drastyczność motywów przechodzi wszelkie granice, dopuszczalne w Europie. — Literatura: Champ-fleury „Histoire générale de la caricature”, 5 vo-lums (Paryż 1865 — 1880); Breigbt „History of caricature and grotesque” (Londyn 1875); J. Grand-Carteret „Les moeurs et la caricature en Allemagne, en Autriche, en Suisse” (Paryż 1865); Larousse „Dictionaire encyclopédique”; „La grande encyclopédie inventaire, raisonnée des sciences, des lettres, et des arts, par une société de savants et de gens de lettres” H. La-mirault et C-y ed. (Paryż); „Encikłopediczeskij słowar'” Brockhaus i Efron; Meyer „Conversa-tions-Lexikon”.

Przypuszczalnie karykatura w Polsce istniała już w Dawnych Wiekach. Niestety jednak, danych szczegółowych a wyczerpujących w tej kwesty]’, dotychczas nie posiadamy. Rozproszone i zapewne pozostające w ukryciu materyały domagają się umiejętnej i sumiennej ręki, któ-raby je zebrała w jedną całość. Do przypuszczenia powyższego upoważniają nas rozrzucone tu i owdzie w piśmiennictwie wzmianki, a następnie i ślady tej dziedziny sztuki. Wiadomo nam np., że za panowania króla Zygmunta III żył w Gdańsku mistrz, Antoni Möller (1580 — 1620), rodem z Królewca. „Umiał on — pisze Rastawiecki — ze szczególnym darem uosabiać moralne przywary i występki ludzkie, które na pierwsze wejrzenie zaraz się rozpoznać dają”. Na obrazie pod nazwą „Sąd ostateczny”, namalowanym w r. 1602 a znajdującym się na giełdzie gdańskiej, Möller skarykaturował córkę burmistrza gdańskiego w postaci jednego z grzechów. Za karę zmuszono go, aby i siebie między potępionymi wyobraził. Pozostawił liczne rysunki satyryczne, jak „Św. Denaryusz” lub „Ubóstwienie osła”, satyra na wybory do rady miejskiej w Gdańsku. W Uchaniach w kościele przechowały się obrazy malowane na ścianie w jednej z kaplic. Bohaterami ich są: śmierć i zapewne ówczesny właściciel Uchań, szlachcic butny i dumny. Cała kompozycya ma na celu przypominać mu znikomość rzeczy ludzkich. Wobec pokaźnej ilości malarzy, jacy żyli lub czasowo przebywali w Polsce w epoce Reformacyi, można przypuszczać, że byli między nimi uzdolnieni karykaturzyści. Czas może wydobędzie na jaw nie jedną rzecz, godną uwagi w tym kierunku. Czasy bliższe nas przedstawiają więcej danych. Koniec XVIII i początek XIX stulecia zrodziły nie jednego karykaturzystę. Jan Darnel (* 1780), adjunkt przy katedrze malarstwa w uniwersytecie wileńskim do r. 1820, który długi czas mieszkał na Syberyi, rysował bardzo dużo scen z życia codziennego oraz epizodów wojennych z r. 1812, między niemi sporo ko-- micznych. K-y robił również Aleksander Oborski (1779—1841), przyjaciel Aleksandra Orłowskiego. Z wesołych i dowcipnych rysunków słynął i Franciszek Pelikan. Zmarł r. 1817, uczeń Fr. Smuglewicza. Najwybitniejszym karykaturzystą z końca XVIII i pierwszej połowy XIX w. był Aleksander Orłowski, uczeń Norblina, który malował akwarelle satyryczne w rodzaju hogartow-skim. Druga połowa w. XIX pomyślnie się przedstawia dla K^y polskiej. Oryginalnych i nader ciekawych materyałów dostarczają trzy albumy Olszyńskiego, znajdujące się w bibliotece Towarzystwa Zachęty Szt. Pięk. Są tam rysunki od roku 1849 Gersona, Kostrzewskiego, Pillatiego, Kossaka, Pecolda i in. Mniej-więcej w tym czasie powstają specyalne pisma satyryczno-humo-rystyczne. W r. 1856 wychodzi „Zwierciadło Asmadeusza, czyli Galery a ilustrowana dziwactw i śmieszności ludzkich”. W r. 1858 Henryk Lewestam z J. Gregorowiczem założyli pismo satyryczne ilustrowaue p. t. „Wolne żarty”, które odrazu ogromne powodzenie zyskało, ale po trzech miesiącach zawieszone zostało. W r. 1871 Dzikowski Mieczysław (Chamski, pisujący jako Żegota Krzywdzie) założył w Warszawie pismo „Kolce”, tytułowane także „Ostrogą” lub „Kosą”, października tegoż roku pismo to stale poczęło się zwać „Kolcami”. W następstwie czasu powstały: „Mucha” i „Kuryer Świąteczny” w Warszawie, „Dyabeł” i „Bocian” w Krakowie. Z nich „Dyabeł” zajmuje się głównie K ą polityczną. „Bocian”, wkracza uajczęściej w sferę K-y osobistej. Śród karykaturzystów pierwsze miejsce zajmuje Franciszek Kostrzewski. Przez pewien czas K-ą zajmowali się Lenc i Rapacki; uprawiali ją również zmarły przedwcześnie Sandec-ki i Mucharski. W Krakowie wyrobił sobie imię Kruszewski; w Warszawie w tym kierunku, oprócz Kostrzewskiego, pracują: Nawojewski, Tracewski, Lindemann.

Karyntya (Kärnten), księstwo i kraj koronny w cesarstwie Austro-Węgierskiem, należący do jego części przedlitawskiej, ograniczony od północy przez Salzburg i Styryę, od wschodu przez Styryę, od południa przez Krainę, Gorycyę i Gradiskę oraz Włochy, od zachodu przez Tyrol; obszar jego wynosi 10 327.46 kim. (3 t. j. 3.44°/₀ obszaru austryackiej części państwa. — Ukształtowanie powierzchni. K., jako położona na Wschodnich Alpach, jest krainą przeważnie górzystą, przerżniętą dolinami podłużnemi, które tylko we wnętrzu rozszerzają się i tworzą większe równiny. Kraj przerzyna z zachodu na wschód dolina rzeki Drawy i odgranicza dwa łańcuchy górskie: 1) na północy, ciągnące się od szczytu Grossglockner na granicy z Salzburgiem i Tyrolem na wschód do Styryi Dolnej Alpy Krystaliczne, a mianowicie góry Wysoki Tauern ze szczytami: Grossglockner (3 798 metr.), Hochnarr (3 258 ra.), Aukogel (3 263 m.) i Hochalmspitz (3 355 m.). Od szczytu Grossglockner ciągnie się ku południu odgałęzienie gór między dolinami rzek Moll i Isel (lewe dopływy Drawy) zę

ogrody

0’

Miesz

kańcy

Na 1 kim. kw.

4.63    24314 5250

Klm.

kw.

998.92

szczytem Petzeck (3 283 m.), stanowiące granicę od Tyrolu. W pokrytym śniegiem szczycie Hafner Eck (3 060 m.), na źródłowiskach Muru odgałęziają się Noryckie albo Karyntyjsko-Sty-ryjskie Alpy, dosięgające w szczytach: König-stuhl 2 331 m. i Eisenhut 2 441 m. We wschodniej części kraju odgałęziają się Wielkie Alpy Sau (2 081 m.) i Alpy Kor (2144 m.) na granicy od Styryi, oddzielone od siebie szeroką doliną Levantu. 2) Na południu południowe Alpy Wapienne (zwane tu Alpami Kary ntyj skie-mi lub Karnij ski emi). Jest to potężny łańcuch gór, który od granic Tyrolu ciągnie się ku wschodowi przez źródłowiska Piave i Taglia-mento do szczytu Triglas w Krainie, a dalej na wschód przedłuża się między Drawą i Sawą pod nazwą Karawanek, których południowo-wschodnia gałąź nosi miano S te i ner alpen (do 2 500 metr.). Północny łańcuch Alp Karnijskich po lewej stronie Gailu, prawego dopływu Drawy (Gailthaleralpen), kończy się w widłach Gailu i Drawy, nad równiDą Villachu, skalistym grzbietem Dobratscb lub Villacher Alp (2167 m.). — Z jezior ważniejsze są: Millstättersee, Ossiacher-see i Wörthersee na północ od Drawy, oraz Weissensee na południe i jezioro Faaker pod Villachem; ze źródeł mineralnych ważne są St. Leonhardsbad i szczawy Preblauerskie. Klimat w górach jest surowy, na nizkich dolinach łagodny. — Liczba ludności zwiększa się bardzo nieznacznie. W r. 1830 wynosiła ona 297 690, w 1840—305 650, w 1850—319224, w 1857— 332456, w 1869 — 336400, w 1880 — 348730

1    1890 — 361008, 1900 — 367 344 mieszkańców (4 322 wojskowych); według narodowości było wr. 1890 254632 (71.54%) Niemców i 101030 (28.39%) Słowian; według religii 342 054 (94.74%) katolików i 18 599 (5.16%) wyznawców kościoła ewangielicko-augsburskiego. W r. 1890 było 203 432 umiejących czytać i pisać, 16 285 umiejących tylko czytać i 141291 analfabetów, łącznie z nieobowiązanymi jeszcze u-częszczać do szkoły. Ruch ludności w r. 1898:

2    088 zawartych małżeństw, 11 705 urodzeń (4 861 nieślubnych), 9104 wypadki śmierci. Obszar gruntów uprawnych jest szczupły z powodu przewagi gór, znaczną przestrzeń za to zajmują łąki, pastwiska i zarośle. Z całkowitego obszaru produktywne jest 92.93%. Stąd przypada na pola 13.71%, łąki 10.18°/

0.39%, pastwiska 5.18%, góry 17.05%, lasy 44.24%, stawy, jeziora i błota 0.61%. Uprawiają tu: pszenicę, żyto, jęczmień, owies, kukurydzę, rośliny strączkowe, kartofle, grykę, proso i siano. Lasy, przeważnie iglaste, obejmują 456 871 ha. —Rasa koni karyntyjskich jest ceniona, hodowla ich kwitnie szczególniej w dolinie Gailu; owce dostarczają jedynie grubej wełny. W r. 1890 było 28 764 koni, 189 mułów, 103 osły, 247 557 sztuk bydła rogatego, 132 709 owiec, 28 429 kóz, 138 480 sztuk trzody chlewnej i 54275 ułów. Polowanie ogranicza się głównie do dzikiego ptactwa i zajęcy, w lasach jednak znajduje się też trochę jeleni, na górach giemzy; często spotykają się lisy, w czasie surowych zim także wilki. — Główne bogactwo kraju stanowią minerały, szczególniej ołów (Blei-berg) i żelazo. W r. 1899 wydobyto 94 524 t. węgla brunatnego, 47 779 t. rudy żelaznej, 9 947 t. rudy ołowianej, 21881 t. rudy cynkowej, razem wartości 4.71 milionów koron. Zakłady żelazne i stalowe, jak fabryki wyrobów żelaznych i blejwasu, zajmują w przemyśle pierwsze miejsce. W r. 1895 wyprodukowano 24 927.3 t. stali besemerowej; w r. 1885 — za 300000 florenów drutu, za 1041 000 fl. szyn i obręczy, za 308 000 fl. sierpów i kos (689 000 sztuk), dalej za 189 400 fl. karabinów, za 230000 fl. goździ, 346 000 fl. wyrobów z ołowiu, za 451 000 fl. machin, za 702 500 fl. farb, szczególniej blejwasu. W r. 1890 było 4 tartaki i 30 fabryk wyrobów drewnianych; dalej w r. 1899 było: 57 browarów z 219205 hkl. produkcyi, 1810 gorzelni z pródukcyą 8010 hkl. spirytusu, 1' fabryka cygar i papierosów w Klagenfurcie. Handel ułatwiają dobre środki kommunikacyi (w r. 1899 1750 kim.), 263 kim. spławnych dróg rzecznych i 130 kim. żeglownych, 837 kim. linij telegraficznych i 477 kim. kolei żelaznych, w K-i znajduje się 13 kas oszczędnościowych z 62.97 mil. florenów wkładów i 127 różnych stowarzyszeń z 17 804 członkami.—Szkolnictwem, z wyjątkiem szkół wyższych, kieruje rada szkolna krajowa w Klagenfurcie. W r. 1899 było 2 gimnazya rządowe, niższe gimnazyum benedyktynów, szkoła realna rządowa, semina-ryum nauczycielskie i seminaryum duchowne, 6 szkół rzemiósł, 9 rzemieślniczych i 4 kupieckie szkoły przygotowawcze, szkoła handlowa, szkoła śpiewu i muzyki, 3 szkoły gospodarstwa wiejskiego i leśnego, szkoła górnicza, szkoła wete-rynaryi, szkoła akuszerek, 3 szkoły robót kobiecych itd. — Rząd kraju spoczywa w rękach sejmu, złożonego z 37-u członków, mianowicie z księcia-biskupa Gurku, dziesięciu posłów z wielkiej własności ziemskiej, dziewięciu miejskich i trzech z klagenfurckiej izby handlu i przemysłu, oraz 14-u z gmin wiejskich. Do austryackiej rady państwa K. wysyła 10-u członków. Kraj składa się z miasta Klagenfurtu (Celowca), posiadającego oddzielny zarząd, oraz z siedmiu okręgów.

Okręgi i miasta

Miasto Klagenfurt .

Hermagor ....

Klagenfurt (okolica) 1478.49

Spittal..... 2771.38

St. Beit .... 1485.98 Villach ....    1445.27

Völkermarkt .    .    .    1316.80

Wolfsberg. .    .

Razem 10327.46    367344    35

z. N.

z. w.

z. w.

7, 9).

Na czele administracyi kraju stoi cesarsko-królewski urząd krajowy w głównem mieście Klagenfurcie. Władze sądowe podlegają ces.-kr. wyższemu sądowi krajowemu dla Styryi, K-yi, Krainy, przebywającemu w Hradcu. — Herb K-i stanowi tarcza, posiadająca z prawej strony, w złotem polu, trzy czarne lwy, z lewej zaś, na czerwonem polu, srebrny pas poprzeczny.

Karyntyn, minerał, odmiany ciemnej horn-blendy w Eklogitach Karyntyi, stanowi on przejście pomiędzy zwykłą zieloną hornblendą, a horn-blendą bazaltową.

Karyński Wawrzyniec Alfons, profesor akademii krakowskiej, wierszopis, żyjący w pierwszej połowie XVII wieku. Znane są w druku następne jego dzieła: 1) „Paraenesis XII juveni-bus dum primam in Philosophia et A. A. lau-ream obtinerent” (Kraków 1034, in 4-o); 2) „Questio de solutionibus” (tamże 1638, in 4-o). W dziele Starowolskiego „Accessus ad juris utriusque Cognitionen” (1634) znajduje Bię wiersz Karyńskiego do Starowolskiego.—„Enc. S. Org.”.

Karyoceryt, minerał wielce interesujący ze względu na swój nadzwyczaj zawiły skład chemiczny. Rozbiór wykrywa w nim mniej-więcej w ilościach znacznych krzemionkę, kwasy: tantalowy, fosforowy, węglowy, borowy, fluor, cyr-konę, tlenki glinu, żelaza, ceru, toru, manganu, dydymu, lautanu, wapnia, magnu, sodu i wodę. Wobec tego wzór jego chemiczny jest dotąd nieustalony. Kryształy haksagODalne romboe-dryczne, wyciągnięte w kierunku płaszczyzny podstawowej. Połysk szklisty, pozór smołowy, orzechowo-brunatny, przeświecający. Odłam mu-szlowy, kruchy. Twardość 5 — 6, ciężar właściwy 4.3. Znany w okolicach Stokö (Norwegia). > _    z. w.

Karyopilit, minerał składu niepewnego, któremu w przybliżeniu odpowiada wzór 4Mn0.3Si0₂.3H₂0.

Jest on produktem rozkładu i hydratyzaeyi ro-donitu (MnSi0₃), powleka kryształy tego ostatniego, albo zupełnie zajmuje ich substancyę, tworząc pseudomorfozy o powierzchni groszkowej barwy brunatnej, budowie włóknistej. W kwasach bardzo łatwo rozkładny, ciężar właściwy 2.9, twardość nieco wyższa nad 3. Znany wPajs-bergu (Szwecya).

Karystos, po grecku Kapootoę, po łacinie Garystus, miasto na południowej kończynie wy-spy Eubei, u stóp góry Oche położone, założone przez Dryopów, nazwę swą otrzymać miało od Karystosa, syna Cheirona; wspomina je już Homer (II. II, 539); dzisiaj zwie się Kary sto. W r. 490 przed Chr. przez Persów do poddania się zmuszone, stanąć musiało im z pomocą także w bitwie pod Salaminą w r. 480. Podbite w r. 467 przez Ateńczyków, stało się pó-źniejszemi czasy ważnym punktem handlowym. W sąsiedztwie jego znajdowały się sławne winnice, lecz przedewszystkiem łomy znakomitego marmuru białego, przecinanego zielonawemi pręgami, jako Carystium marmor, szczególnie w czasach cesarstwa Rzymskiego bardzo ocenionego; znajdowano tutaj także kamień włochaty, tak zwany lapis Garystius\ wyrabiano z niego tkaniny, których ogień nie niszczył (ob. Asbest).— Porów.: Herod. (VI, 99; VIII, 66; 112); Thucyd. (I, 98); Plin. „Nat. Hist." (IV, 64); Mela (II,

S. Drz.

Karyszew Mikołaj, ekonomista rossyjski (* 1885 w gubernii Kałuskiej). Ukończywszy nauki gimnazyalne w Charkowie, kształcił się później na fakultecie prawnym w uniwersytecie moskiewskim. Do roku 1885 był docentem ekonomii politycznej i statystyki w Instytucie leśniczym w Petersburgu, wiatach 1888—91 docentem w uniwersytecie moskiewskim, od r. 1891 profesorem uniwersytetu Jurjewskiego (Dorpao-kiego), a od r. 1893 profesorem statystyki w liceum Aleksandrowskiem. Z dzieł jego wymieniamy ważniejsze: „Ekonomiczeskija biesiedy” (wyd. 3-e, 1893); „Wieczno nasledstwiennyj najem ziemiel na kontinentie zapadnoj Jewropy” (Moskwa 1885); „Krestijanskija wnienadielnyja arendy”; „Atłas po lesnoj statistikie” (1885). Z licznych artykułów K-a, umieszczanych po czasopismach, godne uwagi: „Statisticzeskij ob-zor razprostranienija gławuiej szych otraslej obra-botywajuszczej promyszlennośti w Rossii” («Ju-ridiczeskij Wiestnik» 1889) i „Narodno-choziaj-stwiennyje nabroski” (stała rubryka jego w czasopiśmie «Russkoje bogatstwo»), K. jest żarliwym obrońcą sielskiej „obszcziny”, przyczem obstaje za koniecznością rozszerzenia włościańskiej ziemskiej własności, a że wywody swe o-piera na massie samodzielnie opracowanego ,ma-teryału statystycznego, nadaje im przez to szczególną wagę. Ogólne swe poglądy ekonomiczne wypowiedział z osobliwszą jasnością w szeregu artykułów p. t. „Ekonomiczeskija biesiedy”. R*

Q.

y\

KONIEC TOMU TRZYDZIESTEGO TRZECIEGO I T

•ZIESTEGO CZWARTEGO.

Dodatek do Tomu XXXIV W. £. I.

IÛIÏTIÏ BIDAZC7JV7

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

zne

Chmielowski Piotr (Literatura polska) Czerwiński Kazimierz (Zoologia)

Dickstein Samuel (Matematyka)

Gostomski Walery (Literatura zagraniczna) Gralewski Jan, ksiądz (Dział kościelny) Jezierski Wacław (Geografia).

Karłowicz Jan (Ludoznawstwo)

Kempner Stanisław (Ekonomia) Kochanowski Jan Karol (Historya)

Konic Henryk (Prawo)

Kramsztyk Stanisław (Astronomia i Fizyka) Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Sekretarz Redakcyi) Krzywicki Ludwik (Antropologia i Etnografia)

Kulwieó Kazimierz (Zoologia)

Kuszelewski Antoni (Technika i Technol.)

Libicki Stanisław (Prawo)

Łempicki Michał (G-órnictwo)

Nałkowski Wacław (Geografia)

Peszke Józef (Medycyna)

Pietkiewicz Antoni (Redaktor Główny) Poliński Aleksander (Muzyka)

Popławski Seweryn, ksiądz (Dział kościelny) *

Kewieński Stanisław (Rolnictwo) Skłodowski Józef (Medycyna)

Sławiński Kazimierz (Chemia)

Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyc i Filozofia)

Straszewski Maurycy (Filozofia)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia)

Zieliński Zdzisław (Botanika).

LISTA

Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

---- —

a) Podług alfabetu.

Abraham Władysław. W. A.

Alexandrowicz Jerzy f. J. A.

Andrychiewicz Wład. f. Wł. Andr.

Appel Karol. K. A.

Askenazy Szymon. A.

Balzer Oswald. 0. B.

Banzemer Jan f. Dr J. B.

Barwiński Eugeniusz. Dr Eug. B.

Baudouin de Courtenay Jan. B. de C.

Beckerman Józef. J. B.

Bełza Stanisław. St. B.

Bem Antoni Gustaw f. A. G. B.

Ks. Białkowski Józef. Ks. i. B.

Bieliński Józef. Dr J. B. i J. B. Dr.

Bielski Wincenty. W. B.

Bogusławski Władysław. W. Bg.

Bojasiński Józef. J. B.

Ks. Bokalski. M. K. Ks. M. K. Bkl.

Boniecki Adam. B.

Bornstein M. Dr KI. B.

Bostel Ferdynand. F. B.

Brunner Jerzy. Dr J-y Br.

Brückner Aleksander. A. B.

Brykner Wacław. W. Br.

Budyta Tadeusz. T. B.

Bugdanowa K. S. K. S. B.

Centnerszwer M. M. Cent.

Cercha Stanislaw. S. C.

Ks. Chełmicki Zygmunt. Ks. Z. Ch.

Chmielowski Piotr. P. Chm.

Ks. Chodyński Stanislaw. Ks. S. Ch. Choroszewski Wincenty f. W. Chor.

Ks. Chotkowski Władysław. Ks. Wł. Ch. Chrzanowski Leon. L. Ch.

Chrzanowski Wacław. W. Ch.

Chrząszczewska Jadwiga. J. Ch.

Cohn Adolf Jakób. Ad. i. C.

Cylkow Izaak. I. C.

Czarnowski Stan. Jan. St. J. C.

Czermak Wiktor. W. Cz.

Czerwiński Kazimierz. K. A. C.

Czołowski Aleksander. C. i Al. Cz.

Daszyńska Zofia. Dasz.

Demby Stefan. D-y.

Dawid Jan Władysław. J. Wł. D.

Dickstein Samuel. S. D.

Ks. superintendent Diehl August K. Ks. A. K. D Diehl Edmund f. E. D.

Domański Stanisław. St. D.

Domaszewski Jan Wład. J. Wł. Dom.

Donimirski Antoni. A. D.

Dowgird Tadeusz. T. Dowgird.

Drzażdżyński Stanisław. St. Drz.

Dubiecki Maryan. M. D.

Dudrewicz Leon. L. D.

Dunin Karol. K. D.

Dydyński Teodor. T. D.

Dziadulewicz Stanisław. D.

Dzierżawski Bolesław. Dz.

Eismond Józef. J. E.

Estreicher Karol, (e — r).

Estreicher Tadeusz. T. E.

Ettinger J. K. J. K. E.

Fabian Aleksander. F.

Finkel Ludwik. L. F —I. i Dr L. F — I. Flaum Maksymilian. M. F.

Fuk Stanisław. St. F.

Gajsler Feliks Justyn J. F. G.

Garliński Wład. W. Gar.

Gawroński Juliusz. Dr J. G.

Gembarzewski Bronisław. Br. G.

Gerson Wojciech f. W. G. i Woj. G. Gloger Zygmunt. Z. Gl.

Głąbiński Stanisław. Dr St. G.

Ks. Gnatowski J. Ks. J. G.

Gniazdowski. Gn.

Gnoiński K. K. G.

Gorzycki K. J. Dr K J. G.

Gostomski Walery. W. G.

Gozdawa Marek. M. G.

Górski Konstanty f. K. G.

Grabowski Bronisław f. B. Gr.

Grabowski Edward. E. G. i E. Grabowski. Ks. Gralewski Jan. A Granowski Juliusz, i. Gr.

Gryżewski Jan. J. Gr.

Heppen Julian f. J. H.

Heryng Zygmunt. Z. H.

Heurich Jan (syn). J. H-ch i J. H.

Hincz. H.

Hirszband Bronisław. Dr B. A. H. Homolicki Jan. Hml.

Hube Romuald f. R.

Iwański Jan. Iw.

Jabłonowski Aleksander. Al. Jabł.

Ks. Janczak Łukasz. Ks. Ł. J.

Janiszewski Stanisław. S. J.

Jankowski Edmund. E. J.

Jasieński A. M. A. M J.

Jasiński Roman f. Dr. J.

Jawdyński Franciszek f. Dr F. J.

Jelski Aleksander. Al. J.

Ks. Jełowicki K. Ks. K. J.

Jezierski Feliks, f F. J.

Jezierski Wacław. W. J.

Jeziorański Feliks f. F. Jez.

Jeziorański Józef. J. J.

Jurkiewicz Karol. K. J.

in.

Dr J. M.

' Kamiński Jan Maurycy. J. M. K. Kantorek Feliks. F. Kan.

Karbowiak Antoni. A. Karb.

Karpiński Bolesław. B. K.

Karpiński Henryk. H. Karp.

Karłowicz Jan. J. K.

Kirszrot-Prawnicki Józef. Józef K. P. Kleczkowski Kazimierz f. K. Kl. Kochanowski Jan Karol. J. K. K Koczanowicz Mieczysław. NI. A. K. Konic Henryk. H. K.

Konopczyński Emilian. Em. K. Konopczyński Władysław. W. K. Kopczyński Aleksander. Dr Al. K. Kopera Feliks. F. K.

Korotyński Ludwik S. L. S. K. Korotyński Władysław. K. Wł. Korzon Tadeusz. T. K.

Korzon Tadeusz (junior). Dr T. K. Kostro Apolinary. A. K.

Koszutski Stanisław. Kosz. Koziołkiewicz J. J. K-icz.

Kozłowski Władysław. Wł. NI. K. Kraków Kazimierz. Dr K. K. Kramsztyk Feliks. F. K.

Kramsztyk Stanisław. S. K.

Kraushar Aleksander. Al. Kr.

Kröek Franciszek. Dr Fr. Kr. Kreczmar Jan. j. Kr.

Król Kazimierz. K. Kr.

Ks. Krupiński Fr. f. F. K. ks.

Ks. Krynicki Wład. Ks. Wł. Kr. Kryński Adam Antoni. A. A. K. Krzemiński Stanisław, s.

Krzymuski Edmund. E. Krz. Krzywicki Ludwik. L. K.

Ks. Kubicki Wł. Ks. Wł. Ku. Kucharzewski Feliks. F—ks. K. Kuczyński Antoni. Dr Ant. K. Kudelski Adam. A. K.

Kujawski Kazimierz. Kaź.

Kulwieć Kazimierz. K. K—Ć. Kuniewicz Józef. Dr Ku....cz. Kuszelewski Antoni. A. Kusz.

Lange Antoni. A. L.

Lebiedziński P. P. L.

Leist Artur. A. L.

Lepszy Leonard, zy.

Leski Józef. J. L.

Lewicki Witold. Dr W. L.

Lewiński Jan. J. L.

Libicki Stanisław. S. L.

Likiert Nikodem. L.

Lipnicki Eugeniusz f. E. L.

Lisiecki Stanisław. St. L.

Lubowski Edward. E. Lu.

Lutosławski Wincenty. W. L. Lutosławski Maryan. NI. L.

Łabuński Józef. J. Ł.

Łaganowski Stefan. S. Ł.

Laguna Stosław f. St. Ł.

Łącki Bronisław. B. Ł.

Łempicki Michał. M. Ł.

Łoziński Bronisław. B. Ł.

Łuczkiewicz Henryk f. Dr Ł.

Machlejd Ryszard. R. M.

Mahrburg Adam. Ad. NI.

Majchrowicz Franciszek. Dr Fr. NI. Majewski Erazm. E. Maj.

Majkowski Julian.

Makowiecki Bolesław f. M.

Maleszewski Tytus f. T. M. Maliniakówna Regina. Mal.

Malinowski Alfons. Dr M.

Ks. Malinowski Bronisław. Ks. B. M. Malinowski Piotr. P. M.

Manteuffel Gustaw. G. M.

Marrené Walerya. W. M.

Martynowski Franciszek K. f. F. K. M. Massonius Maryan. Mns.

Maternicki Aleksander f. Al. Mat. Matuszewski Ignacy. Ig. Mat.

Ks. Matuszewski Teofil. X. T. M. Merecki R. R. NI.

Mierzyński Antoni. A. M.

Mierzyński Józef. J. Mi.

Mieszkowski Antoni f. Aem.

Migasiński E. E. M-i.

Miklaszewski Sławomir. M.

Miłobędzki Tadeusz. T. M.

Ks. Mirecki. fm.

Mizerski Józef. J. M.

Mleczko Stanisław. 8. M.

Mogilnicki Aleksander. Al. Mog. Mokrowicki Bolesław. B. M. Moldenhawer Aleksander. A. Mol. Muszyński Jan. J. Musz.

Mutermilch Wacław. Mut.

Muttermilch. Mch.

Nałkowski Wacław. W. N.

Narkiewicz Jodko Antoni. A. N. J.

Ks. Nassalski M. Ks. M. N.

Nieniewski Apolinary. Ap. N. Niezabitowski E. L. E. L. N.

Nitman Karol J. Dr K. J. N.

Nitowski Jan. N.

Nowicki Władysław. Wł. N—i. Nowodworski Franciszek. Fr. N. Nowodworski Witold. W. N.

Nusbaum Józef. J. Nm. i Dr J. Nm. Ochimowski Feliks. F. 0.

Ochorowicz Julian. J. 0.

Okolski Antoni f. A. 0.

Okrajni Antoni. A. 0.

Olszewski Maryan. 0.

Ołtuszewski Władysław. Dr W. 0.

Osterloff Waldemar. W. 0.

Pajewski Alfons f. Dr A. P.

Pawiński Adolf f. A. P.

Peszke Józef. Dr J. P.

Peszke Ignacy. Ig. P.

Piaszczyński Józef f. Dr Psz.

Piątkowski Henryk. H. P.

Pietkiewicz Antoni (Adam Pług). *, -J- i —

Piłat Tadeusz. Tad. Piłat.

Piotrowski Władysław. W. P.

Plenkiewicz Roman. R. PI — CZ.

Podernia K. K. P.

Poliński Aleksander. A. Pol.

Ks. Popławski Seweryn. S. Pł.

Popowski Stefan. St. P.

Posner Salomon. S. P.

Poznański Samuel. Dr S. P.

Pożaryski M. NI. Poź.

Prochaska Antoni. A. Pska.

Prokesch Władysław. Wł. Pr.

Przewóski Edward. Dr E. P.

Przyborowski Józef f. J. P.

Ptaszycki Stanisław. S. P.

Puławski Antoni. Dr Ant. P.

Radliński Ignacy. I. R.

Radziwiłłowicz Rafał. Dr R.

Rajchman Aleksander. Al. R.

Rapacki Wincenty. W. R.

Raszewski Włodzimierz. Wł. R.

Rewieński Stanisław. St. Rew.

Rogowicz Jakób f. J. R — CZ.

Roszkowski Gustaw. Rosz.

Rouppert Zygmunt f. r.

Rowiński Michał. NI. Ro.

Rozmysłowski Michał. NI. R.

Rozpędowski L. L. R.

Ks. Roztworowski J. J. R.

Rycerski Feliks. F. R.

Rychliński Karol. Dr K. R.

Rydel Lucyan. L. R.

Ryszard Antoni. A. R.

Sadowski Henryk. H. S.

Sadowski Tadeusz. T. S.

Sarnecki Zygmunt. Z. S-Sawczyński Henryk. H. S — i.

Semkowicz Aleksander. Dr Al. S Semkowicz Władysław. Wł. S-CZ.

Sędziak Jan. Dr J. S.

Siemiradzki Tomasz. T. S.

Ks. Siewierski Wł. X. S.

Ksiądz biskup Simon Franciszek Albin. X. F. A. S. Skłodowski Józef. Dr J. S.

Skrzycki Wojciech J. W. J. S.

Skrzypkowski Mieczysław. NI. Sk.

Sławiński Kazimierz. K. Sł.

Smoleński Wład. W. S.

Smolikowski Seweryn. S. S.

Sobieski Wacław. Sob. i Sb.

Sokal Emil. Em. S.

Sokołowski August. A. S.

Sosnowski Jan. J. S.

Spasowicz Włodzimierz. Wł. Spa$. Sporzyński Ksawery. Sp.

Stetkiewicz Stefan f. St. St.

Stołyhwo Kazimierz. K. S.

Strumpf Edward f. E. S.

Struve Henryk. H. St.

Suchecki Stefan. S. P. S.

Sułowski Romuald. R. S.

Szalay St. Sz.

Szaniawski Klemens Junosza f. Kl. J, Szolc-Rogoziński Stefan f- S. S. R. Szperl Ludwik. L. Szp.

Szumowski Aleksander f. A. S. Ślósarski Antoni f. A. Ś.

Świda E. E. Św.

Święcicki Julian Adolf. 1. A. Ś. Świętochowski Andrzej. And. Ś. Taczanowski Wacław. W. T.

Ks. Taczanowski Włodzimi Teichfeld Arnold. Ar. T.

Trepka Nekanda Edward. N. T. Trzciński Wawrzyniec f- W. Trz. Trzebiński Józef. J. Trz.

Tur Jan. J. T.

Ułaszyn Henryk. H. Uł.

Urbanowicz Feliks. F. U.

Uzdowski Józef. J. U-Wagner Bolesław f. B. W. Waliszewski Kazimierz. K. W. Wawrykiewicz Edward. Ed. W. Weidel Emil. E. W.

Wertheim Aleksander. Dr A. W.

Ks. Wesołowski S. K. Ks. S. K. W. Weyberg Zygmunt. Z. W.

Widman Karol f. K. W.

Winiarz Aloizy. Dr. Al. W. Wiorogórski Władysław. W. W. Wisłocki Władysław. W. W. Wojciechowski I. Ir. Weil. Wojciechowski Konstanty. K. W. Wojtan Władysław, Wł. W.

Wolff Józef f. J. W.

Wróblewski Witold. W. Wr. Wróblewski Władysław. Dr W. W. Wysłouch Antoni. A. Wysł. Zakrzewski Stanisław. St. Zakrz. Załęski Witold. W. Zał.

Zawadzki Bronisław. Z.

Zawadzki Józef. Dr J. Z.

Zieliński Edward W. E. W. Z. Zieliński Jan Kazimierz f. J. K. Z. Zieliński Józef. J. Z. z Ł.

Zieliński Władysław. W. Z.

Zieliński Wł. Kornel f. W. K. Z. Zieliński Zdzisław. Z. Z.

Zientarski Stanisław. S. Z.

Znatowicz Bronisław. Zn.

Żabiński Józef. J. Ż.

Żórawski Maryan. NI. Źór.

erz.

Ks. W. T.

LISTA

Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

Y/

b) Według kryptonimów.

A. A. K. A. B.

A. D.

Prof. Szymon Askenazy. Adam Antoni Kryński. Prof. Aleksander Brückner. Antoni Donimirski.

A. G. B. — t Antoni Gustaw Bem.

Adam Kudelski (zoologia). Apolinary Kostro (prawo).

A. K. A. K.

A. Karb. — Antoni Karbowiak.

Antoni Kuszelewski.

A. Kusz.

A. L.

A. B.

A. M.

A. M. J. — A. M. Jasieński.

Antoni Lange (artykuły literackie). Artur Leist (Armenia, dzieje). Antoni Mierzyński.

A. Mol. A. N. J. A. O.

A. 0.

A. P.

A. Pol. A. Pska A. B A. S.

Aleksander Moldenhawer. Antoni Narkiewicz Jodko, t Dr Antoni Okolski (prawo). Antoni Okrajni (chemia) f Profesor Adolf Pawiński. Aleksander Poliński.

Antoni Prochaska.

—    Antoni Ryszard.

—    Prof. A. Sokołowski (historya, od t. 27-o)

—    f Aleksander Szumowski.

—    f Antoni Ślósarski.

A. S.

A. Ś.

A. Wysł — Antoni Wysłouch. Ad. J. C. — Adolf Jakób Cohn.

Ad. M. Aem.

Al. Cz. Al. J.

Al. Jabł. Al. Kr. Al. Mat. Al. Mog. Al. B. And. Ś. Ap. N. Ar. T.

Adam Mahrburg, f Antoni Mieszkowski.

Dr Aleksander Czołowski (od tomu 19-o) Aleksander Jelski.

Aleksander Jabłonowski.

Aleksander Kraushar.

-j- Aleksander Maternicki.

Aleksander Mogilnicki.

Aleksander Rajchman.

Andrzej Świętochowski.

Apolinary Nieniewski.

Arnold Teichfeld.

B.

B. de C. B. Gr. B. K.

B. Ł.

B. M.

B. W. Br. G.

C.

D.

Dasz.

Adam Boniecki.

Baudouin de Courtenay Jan. f Bronisław Grabowski.

Bolesław Karpiński.

Bronislaw Łoziński.

Bolesław Mokrowicki. f Dr. Bolesław Wagner.

Bronisław Gembarzewski.

Dr Aleksander Czołowski (do tomu 19-go) Stanisław Dziadulewicz.

Dr Zofia Daszyńska.

Dr A. P₀ — f Dr Alfons Pajewski.

Dr A. W. — Dr Aleksander Wertheim.

Dr Al. K. — Dr Aleksander Kopczyński.

Dr Al. S. — Dr Aleksander Semkowicz.

Dr Al. W. — Dr Aloizy Winiarz.

Dr Ant. K.— Dr Antoni Kuczyński.

Dr Ant. P.— Dr Antoni Puławski.

Dr B. A. H. Dr Bronisław Hirszband.

Dr E. P. — Dr Edward Przewóski.

Dr Eug. B. Dr Eugeniusz Barwiński.

Dr F. J. — f Dr Franciszek Jawdyński.

Dr Fr. Kr. Dr Franciszek Króek.

Dr Fr. M.— Dr. Franciszek Majchrowicz.

Dr J.

Dr J. B.

Dr J. B.

Dr J. G. — Dr Juliusz Gawroński.

Dr J. M. — Dr Julian Majkowski.

Dr J. Nm.— Dr Józef Nusbaum.

Dr J. P. — Dr Józef Peszke.

Dr J. S. — Dr Jan Sędziak (med.).

Dr J. S. — Dr Józef Skłodowski (med., od t. 24-go) Dr J. Z. — Dr Józef Zawadzki.

Dr J-y Br. Dr Jerzy Brunner.

Dr K. I. N. Dr Karol I. Nitman.

Dr K. J. G. Dr K. J. Gorzycki.

Dr K. K. — Dr Kazimierz Kraków.

Dr K. B. — Dr Karol Rychliński.

Dr Ku...cz. Dr Józef Kuniewicz.

Dr L. F-l.— Prof, dr Ludwik Finkel.

Dr Ł.

Dr M.

Dr M. Bor. Dr M. Bornstein.

Dr Psz.

Dr B.

Dr S. K. — Dr Stanisław Karwowski.

Dr S. P. — Dr Samuel Poznański.

Dr St. G. — Profesor dr Stanislaw Gląbiński.

Dr T. K. — Dr Tadeusz Korzon (jun.).

Dr W. K.— Dr Wojciech Kętrzyński.

Dr W. L.— Dr Witold Lewicki.

Dr W. O.— Dr W. Ołtuszewski.

f Dr Roman Jasiński, f Dr Jan Banzemer (ekonomia).

Dr Józef Bieliński (życiorysy lekarzy).

f Dr Henryk Łuczkiewicz. Dr Alfons Malinowski.

f Dr Józef Piaszczyński. Dr Rafał Radziwiłłowicz.

Dr W. W.— Dr Władysław Wróblewski. D-y.

Dz.

E. D. E. G. E. J.

E. Krz.

Stefan Demby.

Dr Bolesław Dzierżawski.

f Edmund Diehl.

Edward Grabowski.

Edmund Jankowski.

Prof, dr Edmund Krzymuski.

S* S S S S S S S S S S S S S S S ^ f? ^ ^ n h tu ttj tej jq ta tej tej j ça ÿ "g⁴ g îs îs !*i N Ą ^    !*i ^ gi g feg tęj fey feg feg .ta .ta feg feg

ft M ^ ^    ^ $ ta .ta § S» S» to fb. ^    ? ^ ^ ■ * ÇH to p gl *! .ta ta .ta ^ S ta ę ^    ^ f ^ p⁵-?⁵ ^ g! ^

.ta &    ^    ‘ ' fö ' ÿ    §*    ‘    >3    ’    ^    ^    ^ ^ ' çsj ' ’    ***' ta

J. K. Z. J. Kg.

J. K-icz. J. Kr.

J. L.

J. L.

J. Ł.

J. M.

J. M. K. — Jan Maurycy Kamiński. J. Mi.

Dr J. Mierzyński. J. Musz. — Jan Muszyński.

J. Nm.

J. O.

Dr Józef Nusbaum (od tomu 19-go). Dr Julian Ochorowicz.

J. P.

J. R.

J. R- cz. — f Dr Jakób Rogowicz. Jan Sosnowski.

'Jan Tur.

Józef Trzebiński.

Józef Uzdowski.

J. S.

J. T.

J. Trz.

J. U.

J. W.

J. Wł. D. — Jan Władysław Dawid.

J. Wł. Dom. Jan Władysław Domaszewski.

J.    Z. z Ł. — Józef Zieliński.

Józef Żabiński.

Józef K. P. Józef Kirszrot-Prawnicki.

Karol Appel.

K.    A. C. — Kazimierz Czerwiński.

— Karol Dunin.

— f Pułk. Konstanty Górski (wojsk.). — K. Gnoiński (elektrotechnika).

— Prof. Dr Karol Jurkiewicz.

J. Ż.

K. A.

K. D. K. G. K. G. K. J.

K. K. K. K-ć. K. KI. K. Kr. K. P. K. S.

K. S. B. — K. S. Bugdanowa. K. SŁ K. W.

K. W.

Eugeniusz Lipnicki.

E. L. Niezabitowski.

Erazm Majewski.

E. Migasiński. f Edward Strumpf.

E. Świda.

Emil Weidel.

Dr Edward W. Zieliński.

Edward Lubowski.

Edward Wawrykiewicz.

Emilian Konopczyński.

Emil Sokal.

Estreicher Karol.

Dr Aleksander Fabian.

Ferdynand Bostel. t Feliks Jezierski, f Feliks Jeziorański.

Feliks Kramsztyk (medycyna).

Dr Feliks Kopera (starożytności), f Ks. Franciszek Krupiński, f Franciszek K. Martynowski. Feliks Kantorek.

Feliks Ochimowski.

Feliks Rycerski.

Feliks Urbanowicz.

Feliks Kucharzewski.

Ks. Mirecki.

Franciszek Nowodworski.

Gustaw baron Manteuffel. Gniazdowski.

Hincz.

Henryk Konic.

Henryk Karpiński.

Henryk Piątkowski.

Henryk Sadowski.

Dr Henryk Sawczyński.

Profesor dr Henryk Struve. Henryk Ułaszyn.

Jan Homolicki.

Dr Izaak Cylkow.

Ignacy Radliński.

Ignacy Matuszewski.

Ignacy Peszke.

I. Wojciechowski.

Jan Iwański.

f Dr Jerzy Alexandrowicz.

Julian Adolf Święcicki.

Józef Beckerman (prawo).

Józef Bojasiński (historya).

Dr Józef Bieliński.

Jadwiga Chrząszczewska.

Józef Eismond.

Justyn Feliks Gajsler.

Juliusz Granowski.

Jan Gryżewski (od tomu 28-go). f Julian Heppen.

Jan Heurich (syn) (J. H.).

Józef Jeziorański.

Dr Jan Karłowicz.

Dr J. K. Ettinger.

Jan Karol Kochanowski.

f Jan Kazimierz Zieliński, f Józef Kenig.

J. Koziołkiewicz.

Jan Kreczmar.

Józef Leski (ceramika).

Jan Lewiński (geol. i paleont.). Józef Łabuński.

Józef Mizerski.

f Józef Przyborowski. Ks. J. Roztworowski.

f Józef Wolff.

Kazimierz Kaszewski. Kazimierz Kulwieć. f Kazimierz Kleczkowski. Kazimierz Król.

K. Podernia. Kazimierz Stołyhwo.

Kazimierz Sławiński.

f Karol Widman (życior.).

Kazimierz Waliszewski. (historya). Konstanty Wojciechowski (budownictwo). Kazimierz Kujawski, f Klemens Junosza Szaniawski. Stanisław Koszutski.

K. W.

Kaź.

Kl. J.

Kosz.

Ks. A. K. D. Ks. August K. Diehl, Superintendent. Ks. B. M. — Ks. Bronisław Malinowski.

Ks. J. B. — Ks. Józef Białkowski.

Ks. J■ G. — Ks. prałat J. Gnatowski.

Ks. K J— Ks. Jełowicki.

Ks. Ł. J. — Ks. Łukasz Janczak.

Ks. M. K.Bkl. Ks. Bokalski.

Ks. M. N. — Ks. M. Nassalski.

Ks. S. Ch. — Ks. Stanisław Chodyński,

Ks. S. K. W. Ks. S. K. Wesołowski.

Ks. W. T. — Ks. Włodzimierz Taczanowski. K8.WŁCh,— Ks. Władysław Chotkowski. Ks.WŁKr.— Ks. Władysław Krynicki. K8.Wl.Ku.— Ks. Władysław Kubicki.

Ks. Z. Ch. — Ks. Zygmunt Chełmicki.

L.

L. Cli. L. D. L. F-l. L. K. L. B. L. B.

Nikodem Likiert. Leon Chrzanowski.

Dr Leon Dudrewicz.

Prof. Ludwik Finkel (w tomie 23—24).

Ludwik Krzywicki.

Lucyan Rydel (literatura).

L. Rozpędowski (technologia).

L. S. K. — Ludwik S. Korotyński. L. Szp.

Ludwik Szperl.

Sławomir Miklaszewski (chemia), f Dr Bolesław Makowiecki.

M. A. K. — Mieczysław Koczanowicz.

M. Cent. — M. Centnerszwer.

M.

M.

M. D. M. F. M. 6. M. L. M. Ł.

Maryan Dubiecki. Maksymilian Flaum. Marek Gozdawa.

Maryan Lutosławski.

Michał Łempicki. M. Poż. — M. Pożaryski. M. B.

M. Bo. M. Sk.

Michał Rozmysłowski. Michał Rowiński.

Mieczysław Skrzy pkowsłi. M. Żór. — Maryan Żórawski.

Regina Maliniakówna.

Dr Muttermilch.

Mdl.

Mch.

Mns.

Mut.

N.

Maryan Massonius. Wacław Mutermilch. Jan Nitowski.

b !*3 I-a ^    !*3 b b £ Co cg Cg Cg Cg Cg Cp Cg cg cg cg cg

P» Po N fe! ft ft o .b ta * ' ^ä&bfrt^Sbbb

I ' .§    P ? '

* I I M I I I I I I

N. T.

Edward Nekanda Trepka. Maryan Olszewski. Profesor Oswald Balzer. P. Chm. — Dr Piotr Chmielowski.

O.

O. B.

P. L. P. M.

P. Lebiedziński.

Piotr Malinowski, f Zygmunt Rouppert. f Romuald Hube (prawo). Redakcya.

R. Merecki.

Ryszard Machlejd.

B. Pl-cz.— Roman Plenkiewicz.

Romuald Sułowski.

r.

B.

B.

B. M. B. M.

B. S.

Bosz.

s.

Dr Gustaw Roszkowski. Stanisław Krzemiński. Stanisław Cercha. Samuel Dickstein. Stanisław Janiszewski. Stanisław Kramsztyk. Stanisław Libicki.

Stefan Łaganowski. Stanisław Mleczko.

S. C.

S. D.

S. J.

8. K.

8. L.

S. Ł.

8. M.

8. P.

S. P.

S. P. S. — Stefan Suchecki. S. Pł.

S. 8.

Stanisław Ptaszycki (liter.). „ Salomon Posner (prawo).

Ks. Seweryn Popławski.

Seweryn Smolikowski.

S. S. B. — f Stefan Szolc-Rogoziński. S. Z.

Sob.

Stanisław Zientarski. Dr Wacław Sobieski.

Sp.

Ksawery Sporzyński.

St. A. K.— Stanisław Aleksander Kempner.

St B.

Stanisław Bełza.

? * ? g h h ^ ^ ? s * p * * *p I & * ft ft *s i e e ? f p ^

‘i - M 11 r M i ^ m ï 1111111    ^ ■

Stanisław Domański.

Stanisław Drzażdźyński.

Stanisław Fuk.

Stanisław Jan Czarnowski.

Stanisław Karpowicz.

Stanisław Lisiecki, f Stosław Laguna.

Stefan Popowski.

Stanisław Rewieński. f Stefan Stetkiewicz.

Stanisław Zakrzewski.

St. Szalay.

Dr Tadeusz Piłat.

Tadeusz Budyta.

Dr Teodor Dydyński.

Tadeusz Dowgird.

Tadeusz Estreicher.

Prof. Tadeusz Korzon, f Tytus Maleszewski (malarstwo; Tadeusz Miłobędzki (chemia).

Tomasz Siemiradzki.

Tadeusz Sadowski (prawo).

Prof. Dr Władysław Abraham. Wincenty Bielski.

Władysław Bogusławski.

Wacław Brykner.

Wacław Chrzanowski, f Wincenty Choroszewski.

Dr Wiktor Czermak.

Walery Gostomski (liter.), f Wojciech Gerson (malarstwo).

Dr Władysław Garliński.

Wacław Jezierski.

Wojciech J. Skrzycki.

Władysław Konopczyński, f Władysław Kornel Zieliński Wincenty Lutosławski.

Walerya Marrenć.

Wacław Nałkowski.

Witold Nowodworski.

Waldemar Osterloff.

Władysław Piotrowski.

Wincenty Rapacki.

Władysław Smoleński.

Wacław Taczanowski, f Wawrzyniec Trzciński.

Władysław Wiorogórski (farmacya). Dr Władysław Wisłocki (medycyna). Witold Wróblewski.

Władysław Zieliński.

Dr Witold Załęski. f Władysław Andrychiewicz. Władysław Korotyński.

Władysław M. Kozłowski. Władysław Nowicki.

Władysław Prokesch.

Włodzimierz Raszewski.

Władysław Semkowicz.

Włodzimierz Spasowicz.

Władysław Wojtan. f Wojciech Gerson.

'V.

vm.

X. F. A. S. Ks. Biskup Fr. Albin Simon. X. S.

X. T. M. — Ks. Teofil Matuszewski.

Bronisław Zawadzki. Zygmunt Gloger.

Zygmunt Heryng.

Ks. Wł. Siewierski.

Z. 8. Z. W.

z. z.

Z.

Zn.

Z. GL Z. H.

zy

I I I I II I

Zygmunt Sarnecki.

Zygmunt Wey b erg.

Zdzisław Zieliński.

Bronisław Znatowicz.

Leonard Lepszy.

Antoni Pietkiewicz (Adam Pług). Ks. Jan Gralewski.

> T>

■1

Nowoprzybyli współpracownicy W. Encyklopedyi Powsz. Ilustrowanej:

Bialaszewicz Kazimierz. K. B-CZ. Broniewski Kazimierz. K. B. Długopolski E. Ed. Dł.

Dd.

Duda Frańciszek.

Goyski Maryan. M. G-y.

Homułko M. H.

Kasparek Frańciszek f. Fr. K. Kętrzyński Stanisław. S. Ktrzn. Kościałkowski Stanisław. Kość. Kutrzeba Stanisław, sk.

Łopaciński Hieronim. H. Ł.

Moycho Stefan. M-cho.

Nałkowska Zofia. Z. N.

Opatrny J. J. Op.

Pazdro. P-0.

Ks. Przeździecki Henryk. X. H. P. Rochetin Józef. Gryf.

Straszewski Maurycy. NI. S. Szycówna Aniela. A. Sz.

Tarliński Zygmunt. Z. T-ski. Tokarz Wacław. Trz.

Weigt Herkulan. gt.

Zieńkowski Frańciszek. Fr. Zn.

Z Komitetu Redakcyjnego W. Enc. Powsz. Ilustr.

z działu filozoficznego: ustąpił Adam Mahrburg,

na jego miejsce wszedł Maurycy Straszewski, prof. uniw. Jagiellońskiego. Do działu artystycznego wszedł Kazimierz Broniewski.

\r

S. 04

S, 611

S. 07

■J

; (

♦

¹

y

\

>

X

H

m

n

*

y

Jl

i»

sa

vy

s

I

s

s

Wm

B

■

p

h

i

HiiiiilwilliiiS

■liis

ikN

«

m

mmmi

m

'c4i

0

s

&

«

üææ

U

—

i

K

//

4

«

<i

8

s\\

a'

S

Ssv

«

s

8^=5

h:

i

vx

I

h

Rfl

»

% .Nfca

L

\1

•I

lit

S3

m®h

m

K2

»

rf^

a

£

3

A

H

m

m

Si

m

V

N

\

]*

s

X

).

fl

Biblioteka Politechniki Krukowskiej

i im nim iii un ni in

I III I il ! Illlllllll III III! Ill III

POLITECBMi

BIBLïOTEj

)6382 k.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220348